13. snēhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಸ್ನೇಹಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ನಿರ್ದೇಶವಾತಕಲಾಕಲೀಯೇ ವಾತಾದಯೋಽಭಿಹಿತಾಃ, ತೇಷಾಂ ಭೇಷಜಂ ಯಥಾ ಕಲ್ಪನೀಯಂ ತದುಪದೇಷ್ಟುಂ ಕಲ್ಪನಾಚತುಷ್ಕೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ಭೇಷಜಾನಾಂ ಕಲ್ಪನಾ ಭೇಷಜಕಲ್ಪನಾ, ಸಾ ಚ ಕಲ್ಪನಾ ಆಶ್ರಯದ್ರವ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ವಿನಾ ನ ಪಾರ್ಯತೇ ಕಲ್ಪಯಿತುಮ್ ; ಅತಃ ಸ್ನೇಹಾದಿದ್ರವ್ಯಗೋಚರಾ ಸ್ನೇಹ-ಸ್ವೇದ-ವಮನ-ವಿರೇಚನಕಲ್ಪನೇಹಾಭಿಧೀಯತೇ, ಬಸ್ತಿಕಲ್ಪನಾ ತ್ವಿಹ ಬಹುವಕ್ತವ್ಯತ್ವಾನ್ನೋಕ್ತಾ| ಅತ್ರಾಪಿ ವಮನಾದಿಪ್ರವೃತ್ತೌ ಸ್ನೇಹಸ್ಯೈವ ಪ್ರಥಮಂ ವಿಧೀಯಮಾನತಯಾ ತಥಾ ದೋಷಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ವಾತಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನಭೇಷಜತ್ವಾಚ್ಚ ತತ್ಪ್ರತಿಪಾದಕ ಏವ ಸ್ನೇಹಾಧ್ಯಾಯೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದಕೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸ್ನೇಹಾಧ್ಯಾಯಃ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಸಾಙ್ಖ್ಯೈಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಸಙ್ಖ್ಯೇಯೈಃ ಸಹಾಸೀನಂ ಪುನರ್ವಸುಮ್| ಜಗದ್ಧಿತಾರ್ಥಂ ಪಪ್ರಚ್ಛ ವಹ್ನಿವೇಶಃ ಸ್ವಸಂಶಯಮ್||೩||

ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಂ, ತೇನ ವ್ಯವಹರನ್ತೀತಿ ಸಾಙ್ಖ್ಯಾಃ| ಸಙ್ಖ್ಯಾತಂ ಜ್ಞಾತಂ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಯೈಸ್ತೇ ತಥಾ; ಯದಿ ವಾ ‘ಸಙ್ಖ್ಯಾತಸಙ್ಖ್ಯೇಯಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಃ, ತದಾ ಪುನರ್ವಸುವಿಶೇಷಣಮೇತತ್; ಅರ್ಥಸ್ತು ಸಮಾನಃ| ಸಾಙ್ಖ್ಯೈಃ ಸಹಾವಸ್ಥಾನೋಪದರ್ಶನಮಾತ್ರೇಯಸ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಪ್ರಶ್ನಾನುಗುಣಮನಃಸಮಾಧಾನೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಸಂಶಯಮಿತಿ ಸಂಶಯೇನ ವಿಷಯಿಣಾ ವಿಷಯಂ ಲಕ್ಷಯತಿ, ತೇನ ಸಂಶಯಮಿತಿ ಸಂಶಯವಿಷಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩||

Adhikarana 3 (4-8) · Śloka 8

ಕಿಂಯೋನಯಃ ಕತಿ ಸ್ನೇಹಾಃ ಕೇ ಚ ಸ್ನೇಹಗುಣಾಃ ಪೃಥಕ್| ಕಾಲಾನುಪಾನೇ ಕೇ ಕಸ್ಯ ಕತಿ ಕಾಶ್ಚ ವಿಚಾರಣಾಃ||೪|| ಕತಿ ಮಾತ್ರಾಃ ಕಥಮ್ಮಾನಾಃ ಕಾ ಚ ಕೇಷೂಪದಿಶ್ಯತೇ| ಕಶ್ಚ ಕೇಭ್ಯೋ ಹಿತಃ ಸ್ನೇಹಃ ಪ್ರಕರ್ಷಃ ಸ್ನೇಹನೇ ಚ ಕಃ||೫|| ಸ್ನೇಹ್ಯಾಃ ಕೇ ಕೇ ನ ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಸ್ನಿಗ್ಧಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮ್| ಕಿಂ ಪಾನಾತ್ ಪ್ರಥಮಂ ಪೀತೇ ಜೀರ್ಣೇ ಕಿಞ್ಚ ಹಿತಾಹಿತಮ್||೬|| ಕೇ ಮೃದುಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಾಃ ಕಾ ವ್ಯಾಪದಃ ಸಿದ್ಧಯಶ್ಚ ಕಾಃ| ಅಚ್ಛೇ ಸಂಶೋಧನೇ ಚೈವ ಸ್ನೇಹೇ ಕಾ ವೃತ್ತಿರಿಷ್ಯತೇ||೭|| ವಿಚಾರಣಾಃ ಕೇಷು ಯೋಜ್ಯಾ ವಿಧಿನಾ ಕೇನ ತತ್ ಪ್ರಭೋ!| ಸ್ನೇಹಸ್ಯಾಮಿತವಿಜ್ಞಾನ ಜ್ಞಾನಮಿಚ್ಛಾಮಿ ವೇದಿತುಮ್||೮||

ಕೋಽಸೌ ಸಂಶಯ ಇತ್ಯಾಹ- ಕಿಂಯೋನಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಿಂಯೋನಯಃ ಕಿಮಾಧಾರಕಾರಣಾಃ| ಕಾಲಶ್ಚಾನುಪಾನಂ ಚ ಕಾಲಾನುಪಾನೇ| ವಿಚಾರಣಾ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಾಸಂಯುಕ್ತಸ್ನೇಹಪಾನಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಸ್ನೇಹೋಪಯೋಗಃ| ಕಥಮ್ಮಾನಾ ಕೀದೃಙ್ಮಾನಾ| ಕಾ ಚೇತಿ ಮಾತ್ರಾ| ಪ್ರಕರ್ಷಃ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಃ| ಸ್ನೇಹನೇ ಸ್ನೇಹಯುಕ್ತಿಕ್ರಿಯಾಯಾಮ್| ಕೇ ನಚೇತಿ ಕೇ ನ ಚ ಸ್ನೇಹ್ಯಾಃ| ಕಿಂ ಪಾನಾತ್ ಸ್ನೇಹಪಾನಾತ್ ಪ್ರಥಮಂ ಪೂರ್ವಂ ಹಿತಾಹಿತಂ; ಕಿಞ್ಚ ಪೀತೇ ಸ್ನೇಹೇ ತಥಾ ಜೀರ್ಣೇ ಚ ಸ್ನೇಹೇ ಹಿತಾಹಿತಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸಿದ್ಧಯೋ ವ್ಯಾಪತ್ಸಾಧನಾನಿ ಭೇಷಜಾನಿ| ಅಚ್ಛೇ ಇತಿ ಸಂಶೋಧನಪೃಥಙ್ನಿರ್ದೇಶಾದ್ಗೋಬಲೀವರ್ದನ್ಯಾಯೇನ ಸಂಶಮನ ಇತಿ ಭವತಿ| ವೃತ್ತಿರಿತಿ ವೃತ್ತಿಃ ಉಪಚಾರವಿಧಾನಮ್| ಜ್ಞಾನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮ್||೪-೮||

Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 11

ಅಥ ತತ್ಸಂಶಯಚ್ಛೇತ್ತಾ ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ಪುನರ್ವಸುಃ| ಸ್ನೇಹಾನಾಂ ದ್ವಿವಿಧಾ ಸೌಮ್ಯ ಯೋನಿಃ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಾ||೯|| ತಿಲಃ ಪ್ರಿಯಾಲಾಭಿಷುಕೌ ಬಿಭೀತಕಶ್ಚಿತ್ರಾಭಯೈರಣ್ಡಮಧೂಕಸರ್ಷಪಾಃ| ಕುಸುಮ್ಭಬಿಲ್ವಾರುಕಮೂಲಕಾತಸೀನಿಕೋಚಕಾಕ್ಷೋಡಕರಞ್ಜಶಿಗ್ರುಕಾಃ||೧೦|| ಸ್ನೇಹಾಶಯಾಃ ಸ್ಥಾವರಸಞ್ಜ್ಞಿತಾಸ್ತಥಾ ಸ್ಯುರ್ಜಙ್ಗಮಾ ಮತ್ಸ್ಯಮೃಗಾಃ ಸಪಕ್ಷಿಣಃ| ತೇಷಾಂ ದಧಿಕ್ಷೀರಘೃತಾಮಿಷಂ ವಸಾ ಸ್ನೇಹೇಷು ಮಜ್ಜಾ ಚ ತಥೋಪದಿಶ್ಯತೇ||೧೧||

ಅಭಿಷುಕ ಔತ್ತರಾಪಥಿಕಃ| ಚಿತ್ರಾ ಗೋರಕ್ಷಕರ್ಕಟೀ, ತದ್ಬೀಜಮಿಹ; ಯದಿ ವಾ ಚಿತ್ರಾ ಲೋಹಿತೈರಣ್ಡಃ| ಅತಸೀ ‘ಉಮಾ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾ | ಆರುಕನಿಕೋಚಕಾಕ್ಷೋಡಾ ಔತ್ತರಾಪಥಿಕಾಃ| ಸ್ನೇಹಾಶಯಾಃ ಸ್ನೇಹಸ್ಥಾನಾನಿ| ಏತೇ ಚಾವಿಷ್ಕೃತತಮತ್ವೇನೋಕ್ತಾಃ, ತೇನ ನಿಮ್ಬತೈಲಾದಯೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಆಮಿಷಂ ಮಾಂಸಮ್||೯-೧೧||

Adhikarana 5 (12) · Śloka 1

ಸರ್ವೇಷಾಂ ತೈಲಜಾತಾನಾಂ ತಿಲತೈಲಂ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ| ಬಲಾರ್ಥೇ ಸ್ನೇಹನೇ ಚಾಗ್ರ್ಯಮೈರಣ್ಡಂ ತು ವಿರೇಚನೇ||೧೨|| (ಕಟೂಷ್ಣಂ ತೈಲಮೈರಣ್ಡಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಂ ಗುರು | ಕಷಾಯಸ್ವಾದುತಿಕ್ತೈಶ್ಚ ಯೋಜಿತಂ ಪಿತ್ತಹನ್ತ್ರಪಿ ||೧||)|

ತೈಲಜಾತಾನಾಮಿತಿ ಜಾತಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕಾರವಚನಃ; ಯಥಾ- “ಯದಾಹಾರಜಾತಮಗ್ನಿವೇಶ” (ಸೂ.ಅ.೨೫) ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಯದ್ಯಪಿ ಯೋಗಾತ್ತಿಲಭವಮೇವ ತೈಲಂ, ತಥಾಽಪಿ ರೂಢ್ಯೇಹ ಸರ್ವ ಏವ ಸ್ಥಾವರಸ್ನೇಹಾಸ್ತೈಲಮಿತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ನಿಷ್ಪತ್ತೇಸ್ತದ್ಗುಣತ್ವಾಚ್ಚ ತೈಲತ್ವಮಿತರೇಷ್ವಪಿ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೪೫) ಇತಿ| ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ಅತಿರಿಚ್ಯತೇ| ಅಗ್ರ್ಯಮಿತ್ಯೈರಣ್ಡೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೧೨||

Adhikarana 6 (13) · Śloka 13

ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲಂ ವಸಾ ಮಜ್ಜಾ ಸರ್ವಸ್ನೇಹೋತ್ತಮಾ ಮತಾಃ| ಏಷು ಚೈವೋತ್ತಮಂ ಸರ್ಪಿಃ ಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯಾನುವರ್ತನಾತ್||೧೩||

ಸರ್ವಸ್ನೇಹೋತ್ತಮಾ ಇತ್ಯತ್ರ ಸರ್ವಶಬ್ದೇನ ದಧಿಕ್ಷೀರಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ; ಸರ್ವಸ್ನೇಹೋತ್ತಮತ್ವಂ ಚ ಸರ್ಪಿರಾದೀನಾಂ ಸ್ನೇಹಗುಣಪ್ರಕರ್ಷವತ್ತ್ವೇನ| ಸಂಸ್ಕಾರೋ ಗುಣಾನ್ತರಾರೋಪಣಂ, ತಸ್ಯಾನುವರ್ತನಮನುವಿಧಾನಂ ಸ್ವೀಕರಣಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಯತ್- ನ ತಥಾ ತೈಲಾದಯೋ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಸಂಸ್ಕೃತಾಃ ಸಂಸ್ಕಾರಗುಣಾನ್ ವಹನ್ತಿ ಯಥಾ ಸರ್ಪಿರಿತಿ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ- “ನಾನ್ಯಃ ಸ್ನೇಹಸ್ತಥಾ ಕಶ್ಚಿತ್ ಸಂಸ್ಕಾರಮನುವರ್ತತೇ| ಯಥಾ ಸರ್ಪಿರತಃ ಸರ್ಪಿಃ ಸರ್ವಸ್ನೇಹೋತ್ತಮಂ ಮತಮ್” (ನಿ. ಅ.೧)| ಅತ ಏವ ಸಂಸ್ಕಾರಕದ್ರವ್ಯಚಿತ್ರಕಾದಿಗುಣಾನುವಿಧಾನೇಽಪಿ ಸರ್ಪಿರ್ನ ಸ್ವಗುಣಾನ್ ಸ್ನೇಹಶೈತ್ಯಾದೀನ್ ಜಹಾತಿ, ಕಿಞ್ಚ ಸ್ವಗುಣಾನ್ ತದ್ಗುಣಾಂಶ್ಚ ವಹತಿ, ಯತೋಽನುಶಬ್ದೇನ ಪಶ್ಚಾದ್ವಾಚಿನಾ ಸ್ವಗುಣವರ್ತನಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾತ್ ಸಂಸ್ಕಾರಕಗುಣವರ್ತನಮುಚ್ಯತೇ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ- “ಸ್ನೇಹಾದ್ವಾತಂ ಶಮಯತಿ ಪಿತ್ತಂ ಮಾಧುರ್ಯಶೈತ್ಯತಃ| ಘೃತಂ ತುಲ್ಯಗುಣಂ ದೋಷಂ ಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ತು ಜಯೇತ್ ಕಫಮ್” (ನಿ. ಅ.೧) ಇತಿ| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಚಿತ್ರಕಾದಿಸಂಸ್ಕಾರಾದ್ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ಸರ್ಪಿರ್ಭೂತಂ, ತತಶ್ಚ ಸರ್ಪಿಷಃ ಸ್ನೇಹಶೈತ್ಯೇ ತದ್ವಿರುದ್ಧೇ ಕಥಂ ತಿಷ್ಠತಃ? ಇತಿ; ಯತಃ ಸರ್ಪಿಃಸಮ್ಬದ್ಧಚಿತ್ರಕಾವಯವಾನುಗತಂ ಹಿ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣತ್ವಂ, ಸರ್ಪಿರ್ಗತೇ ಚ ಸ್ನೇಹಶೈತ್ಯೇ ಇತಿ ಭಿನ್ನಾಶ್ರಯತ್ವಾನ್ನ ವಿರೋಧಃ; ಇದಮೇವ ಚ ಸರ್ಪಿಷಃ ಸಂಸ್ಕಾರಾನುವರ್ತನಂ ಯತ್- ಸ್ವಗುಣವಿರುದ್ಧಸ್ಯಾಪಿ ತಸ್ಯಾನುಪಘಾತೇನ ಧಾರಣಂ; ಸಂಸ್ಕಾರಕಚಿತ್ರಕಾದಿಗುಣವಹನೇಽಪಿ ಸರ್ಪಿಷಃ ಶೈತ್ಯಾದಯಃ ಕದಾಚಿದಭಿಭೂಯನ್ತೇ ಸಂಸ್ಕಾರಕಗುಣೈರುಷ್ಣಾದಿಭಿರ್ನ ಪುನಃ ಸ್ನೇಹಗುಣಃ, ತಸ್ಯ ಸ್ನೇಹೇಷು ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಸ್ಯ ಪ್ರಬಲತ್ವಾತ್; ಅತ ಏವ ಸರ್ಪಿರಾದಯಃ ಸ್ನೇಹಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ ‘ಸ್ನೇಹಾ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ಅನ್ಯೇ ತು ಸಂಸ್ಕಾರಾನುವರ್ತನಂ ಸ್ವಗುಣೋಪಘಾತೇನ ಸಂಸ್ಕಾರಕಗುಣವಹನಂ ಬ್ರುವತೇ, ಏತಚ್ಚ ತೈಲೇ ತಿಷ್ಠತಿ ನ ಸರ್ಪಿಷೀತಿ ವದನ್ತಿ; ಸರ್ಪಿಷಿ ತು ಸಂಸ್ಕಾರಾನುವರ್ತನಮುಕ್ತಂ ಯತ್ ತತ್ ಸರ್ಪಿಷಿ ಸರ್ವಥಾ ಕಸ್ಯಚಿದ್ಗುಣಸ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗುಣೇನಾನುಪಘಾತಾದ್ಭವತಿ ; ತಥಾಹಿ- ದಾಹಪ್ರಶಮನಾರ್ಥಂ ಜ್ವರೇ ಚನ್ದನಾದಿಶೀತದ್ರವ್ಯಸಾಧಿತತೈಲಮುಕ್ತಂ, ಯತಃ ಶೀತೇನ ಸಾಧಿತಂ ತೈಲಮುಷ್ಣಮಪಿ ಸ್ವಭಾವಾಚ್ಛೀತಮೇವ ಭವತೀತಿ||೧೩||

Adhikarana 7 (14-17) · Śloka 17

ಘೃತಂ ಪಿತ್ತಾನಿಲಹರಂ ರಸಶುಕ್ರೌಜಸಾಂ ಹಿತಮ್| ನಿರ್ವಾಪಣಂ ಮೃದುಕರಂ ಸ್ವರವರ್ಣಪ್ರಸಾದನಮ್||೧೪|| ಮಾರುತಘ್ನಂ ನ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮವರ್ಧನಂ ಬಲವರ್ಧನಮ್| ತ್ವಚ್ಯಮುಷ್ಣಂ ಸ್ಥಿರಕರಂ ತೈಲಂ ಯೋನಿವಿಶೋಧನಮ್||೧೫|| ವಿದ್ಧಭಗ್ನಾಹತಭ್ರಷ್ಟಯೋನಿಕರ್ಣಶಿರೋರುಜಿ| ಪೌರುಷೋಪಚಯೇ ಸ್ನೇಹೇ ವ್ಯಾಯಾಮೇ ಚೇಷ್ಯತೇ ವಸಾ||೧೬|| ಬಲಶುಕ್ರರಸಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದೋಮಜ್ಜವಿವರ್ಧನಃ| ಮಜ್ಜಾ ವಿಶೇಷತೋಽಸ್ಥ್ನಾಂ ಚ ಬಲಕೃತ್ ಸ್ನೇಹನೇ ಹಿತಃ||೧೭||

ಸ್ನೇಹಗುಣಾನಭಿಧತ್ತೇ- ಘೃತಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ವಾಪಣಂ ದಾಹಪ್ರಶಮನಮ್| ಮಾರುತಘ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ ತೈಲಗುಣಾಃ| ಸ್ಥಿರಕರಮ್ ಅಙ್ಗಸ್ಥೈರ್ಯಕರಮ್| ವಿದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ ವಸಾಗುಣಾಃ| ಪೌರುಷೋಪಚಯಃ ಶುಕ್ರೋಪಚಯಃ| ಸ್ನೇಹೇ ಶರೀರಸ್ನೇಹನೇ ಕರ್ತವ್ಯೇ| ಬಲಶುಕ್ರೇತ್ಯಾದಿ ಮಜ್ಜಗುಣಾಃ||೧೪-೧೭||

Adhikarana 8 (18) · Śloka 18

ಸರ್ಪಿಃ ಶರದಿ ಪಾತವ್ಯಂ ವಸಾ ಮಜ್ಜಾ ಚ ಮಾಧವೇ| ತೈಲಂ ಪ್ರಾವೃಷಿ ನಾತ್ಯುಷ್ಣಶೀತೇ ಸ್ನೇಹಂ ಪಿಬೇನ್ನರಃ||೧೮||

ಸರ್ಪಿರಾದಿಪಾನಕಾಲಮಾಹ- ಸರ್ಪಿಃ ಶರದೀತ್ಯಾದಿ| ಮಾಧವೇ ವೈಶಾಖೇ| ಪ್ರಾವೃಡಾಷಾಢಶ್ರಾವಣೌ, ಯದುಕ್ತಂ- “ಪ್ರಾವೃಟ್ ಶುಕ್ರನಭೌ ಜ್ಞೇಯೌ” (ಸಿ.ಅ.೬) ಇತಿ| ಶರದಿ ಬಹುಪಿತ್ತತ್ವೇನ ಪಿತ್ತವಿರುದ್ಧಂ ಘೃತಮೇವ ಯೌಗಿಕಂ, ನಾನ್ಯಸ್ತೈಲಾದಿಃ| ವಸಾಮಜ್ಜ್ಞೋಸ್ತು ನಾತಿಶೀತೋಷ್ಣತ್ವಾತ್ ಸಾಧಾರಣೇ; ಯತಸ್ತಯೋರನುಪಾನೇ ಶೀತತ್ವೇನ ವೋಷ್ಣತ್ವೇನ ವಾ ನಿರ್ದೇಶೋ ನ ಕೃತಃ; “ಯಥಾಸತ್ತ್ವಂ ತು ಶೈತ್ಯೌಷ್ಣ್ಯೇ ವಸಾಮಜ್ಜ್ಞೋರ್ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್” (ಸೂ.ಅ.೨೭) ಇತಿ ತು ವಚನೇನ ಶೈತ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ, ತೈಲಸರ್ಪಿರ್ವದೌಷ್ಣ್ಯಶೈತ್ಯಾನಭಿಧಾನಾನ್ನ ಪ್ರಕರ್ಷಪ್ರಾಪ್ತಶೈತ್ಯೋಷ್ಣತ್ವಪ್ರಾಪಕಮ್| ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ- “ತೈಲವಸಾಮಜ್ಜಸರ್ಪಿಷಾಂ ತು ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರೇಷು ಭವತಿ, ಯಥೋತ್ತರಂ ಪಿತ್ತವಿಕಾರೇಷು” (ವಿ.ಅ.೮) ಇತಿ| ಅತ್ರೋತ್ತರಸ್ಯ ಸರ್ಪಿಷಃ ಶೈತ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತಹರತ್ವಂ, ತೈಲಸ್ಯ ತೂಷ್ಣತ್ವಾದ್ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರತ್ವಂ, ವಸಾಮಜ್ಜ್ಞೋಸ್ತು ಸಾಧಾರಣತ್ವೇನ ಮಧ್ಯಗತತ್ವಮಿತಿ ಸ್ಥಿತಮ್| ಏವಂ ವಸಾಮಜ್ಜ್ಞೋಃ ಸಾಧಾರಣತ್ವೇನ ತಥಾ ಬಲ್ಯತ್ವಧಾತುವೃದ್ಧಿಕರತ್ವಾಭ್ಯಾಮನತಿಶೀತೋಷ್ಣೇ ತಥಾ ಬಲಕ್ಷಯಧಾತುಕ್ಷಯಯುಕ್ತೇ ಮಾಧವೇ ಪ್ರಯೋಗೋ ಯುಕ್ತಃ| ಚೈತ್ರಸ್ತು ಮುಖ್ಯಸಾಧಾರಣಗುಣೋಽಪಿ ಪ್ರಭೂತಶ್ಲೇಷ್ಮತಯಾ ನ ಸ್ನೇಹವಿಷಯ ಇತ್ಯನುಕ್ತಃ| ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸ್ನೇಹೋಪಯೋಗೇ ಶಸ್ತಂ ಕಾಲಮಾಹ- ನಾತ್ಯುಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ನಾತ್ಯುಷ್ಣೇ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ, ನಾತಿಶೀತೇ ಹೇಮನ್ತೇ ಶಿಶಿರೇ ಚ ತಥಾ ವರ್ಷಜನಿತಶೈತ್ಯೇ ವರ್ಷಾಕಾಲೇ| ಅಯಂ ಚಾನಾತ್ಯಯಿಕವಿಕಾರೇ ಸತಿ ಕಾಲನಿಯಮೋ ಜ್ಞೇಯಃ, ಅಗ್ರೇ ಉಷ್ಣೇ ಶೀತೇ ಚ ಕಾಲೇ ಸ್ನೇಹೋಪದೇಶಾತ್||೧೮||

Adhikarana 9 (19) · Śloka 19

ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕೋ ರಾತ್ರಾವುಷ್ಣೇ ಚಾಪಿ ಪಿಬೇನ್ನರಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೋ ದಿವಾ ಶೀತೇ ಪಿಬೇಚ್ಚಾಮಲಭಾಸ್ಕರೇ||೧೯||

ಕಾಲವಿಶೇಷೇ ದೋಷವಿಶೇಷೇ ಚ ಪಾನಕ್ರಮಂ ದರ್ಶಯತಿ- ವಾತೇತ್ಯಾದಿನಾ| ವಾತಶ್ಚ ಪಿತ್ತಂ ಚ ವಾತಪಿತ್ತಂ, ತದಧಿಕೋ ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕಃ| ರಾತ್ರಾವಿತಿ ಸಾಯಮ್| ಉಷ್ಣೇ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕಗ್ರಹಣಮತ್ಯನ್ತಶೀತವಿಕಾರಗೃಹೀತಪುರುಷೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ, ತೇನ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕಶ್ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ; ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕೋ ರಾತ್ರೌ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೋ ದಿವಾ” (ಸು.ಚಿ.೩೧) ಇತಿ| ಕೇವಲವಾತಾಧಿಕಸ್ಯ ತಥಾ ಪಿತ್ತಾಧಿಕಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕಸ್ಯ ಚ ಸಾಧಾರಣೇ ಶರದಾದೌ ಕಾಲೇ ಉತ್ಸರ್ಗಸಿದ್ಧ ಏವ ಪಾನಕಾಲೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋ ಭವತಿ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ಪಿಬೇತ್ ಸಂಶಮನಂ ಸ್ನೇಹಮನ್ನಕಾಲೇ” ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಬ್ರುವತೇ- ವಾತಾಧಿಕಗ್ರಹಣೇನ ಕೇವಲವಾತಸ್ಯಾಪಿ ಗ್ರಹಣಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕವ್ಯಪದೇಶಾಚ್ಚ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮ-ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋರಪಿ ಗ್ರಹಣಮಿತಿ| ಶೀತೇ ಹೇಮನ್ತಾದೌ| ಅಮಲಃ ಪ್ರಬಲರಶ್ಮಿರ್ಯಸ್ಮಿನ್ ದಿನಸ್ಯ ಭಾಗೇ ಭಾಸ್ಕರಃ ಸೋಽಮಲಭಾಸ್ಕರೋ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಇತಿ ಯಾವತ್||೧೯||

Adhikarana 10 (20-21) · Śloka 21

ಅತ್ಯುಷ್ಣೇ ವಾ ದಿವಾ ಪೀತೋ ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕೇನ ವಾ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾಂ ಪಿಪಾಸಾಮುನ್ಮಾದಂ ಕಾಮಲಾಂ ವಾ ಸಮೀರಯೇತ್||೨೦|| ಶೀತೇ ರಾತ್ರೌ ಪಿಬನ್ ಸ್ನೇಹಂ ನರಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೋಽಪಿ ವಾ| ಆನಾಹಮರುಚಿಂ ಶೂಲಂ ಪಾಣ್ಡುತಾಂ ವಾ ಸಮೃಚ್ಛತಿ||೨೧||

ಉಕ್ತಕಾಲನಿಯಮವಿಪರ್ಯಯೇ ದೋಷಮಾಹ- ಅತ್ಯುಷ್ಣೇ ವೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ಯುಷ್ಣೇ ಕಾಲೇ ದಿವಾ ಪೀತಃ ಸ್ನೇಹಃ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಸ್ಯಾಪಿ ಯಥೋಕ್ತವಿಕಾರಕರಃ, ತಥಾ ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕೇನ ಪೀತಃ ಶೀತಕಾಲೇಽಪಿ ಯಥೋಕ್ತವಿಕಾರಕರಃ; ಏವಂ ನಿಶಾಪಾನೇಽಪಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ; ಪರಂ ನಿಷಿದ್ಧಸ್ಯ ಕಾಲಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಚ ಮೇಲಕೇಽತ್ಯಯೇ ಚೋಕ್ತವಿಕಾರಪ್ರಕರ್ಷಾಪ್ರಕರ್ಷೌ ತರ್ಕಣೀಯೌ||೨೦-೨೧||

Adhikarana 11 (22) · Śloka 22

ಜಲಮುಷ್ಣಂ ಘೃತೇ ಪೇಯಂ ಯೂಷಸ್ತೈಲೇಽನು ಶಸ್ಯತೇ| ವಸಾಮಜ್ಜ್ಞೋಸ್ತು ಮಣ್ಡಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸರ್ವೇಷೂಷ್ಣಮಥಾಮ್ಬು ವಾ||೨೨||

ಅನುಪಾನಮಾಹ- ಜಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೈಲೇಽನ್ವಿತಿ ಅನುಪಾನೇ| ಅನುಪಾನಪರಿಮಾಣಂ ತು ಸಮ್ಯಗ್ಭೇಷಜಪಾಕಾರ್ಥಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ಭೇಷಜಾವೈಕಾರಿಕಪಾಕೇನೈವೋನ್ನೇಯಂ, ವೃದ್ಧವೈದ್ಯವ್ಯವಹಾರಾಚ್ಚ||೨೨||

Adhikarana 12 (23-25) · Śloka 25

ಓದನಶ್ಚ ವಿಲೇಪೀ ಚ ರಸೋ ಮಾಂಸಂ ಪಯೋ ದಧಿ| ಯವಾಗೂಃ ಸೂಪಶಾಕೌ ಚ ಯೂಷಃ ಕಾಮ್ಬಲಿಕಃ ಖಡಃ||೨೩|| ಸಕ್ತವಸ್ತಿಲಪಿಷ್ಟಂ ಚ ಮದ್ಯಂ ಲೇಹಾಸ್ತಥೈವ ಚ| ಭಕ್ಷ್ಯಮಭ್ಯಞ್ಜನಂ ಬಸ್ತಿಸ್ತಥಾ ಚೋತ್ತರಬಸ್ತಯಃ||೨೪|| ಗಣ್ಡೂಷಃ ಕರ್ಣತೈಲಂ ಚ ನಸ್ತಃಕರ್ಣಾಕ್ಷಿತರ್ಪಣಮ್| ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರಿತ್ಯೇತಾಃ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪ್ರವಿಚಾರಣಾಃ ||೨೫||

ವಿಚಾರಣಾಃ ಸಙ್ಖ್ಯಯಾ ಸ್ವರೂಪೇಣ ಚೈಕಗ್ರನ್ಥೇನಾಹ- ಓದನಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಲೇಪೀ ವಿರಲದ್ರವಾ ಯವಾಗೂರ್ಬಹುಸಿಕ್ಥಸಮನ್ವಿತಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ಸಶಾಕಪಲ್ಲವೇನ ಕೃತೋ ಯೂಷಃ ಖಡಃ| ಕಾಮ್ಬಲಿಕೋ ದಧಿಲವಣಸ್ನೇಹತಿಲಾದಿಕೃತ ಈಷದಮ್ಲಃ| ಏತಯೋರುದಾಹರಣಂ ಯಥಾ- “ತಕ್ರೇ ಕಪಿತ್ಥಚಾಙ್ಗೇರೀಮರಿಚಾಜಾಜಿಚಿತ್ರಕೈಃ | ಸುಪಕ್ವಃ ಖಡಯೂಷೋಽಯಮಯಂ ಕಾಮ್ಬಲಿಕೋ ಮತಃ|| ದಧ್ಯಮ್ಲೋ ಲವಣಸ್ನೇಹತಿಲಮಾಷಾನ್ವಿತಃ ಶೃತಃ” ಇತಿ| ಲೇಹಃ ಶರ್ಕರಾದೀನಾಂ ಪಾಕಾತ್ ಕೃತಃ; ಲಿಹ್ಯತ ಇತಿ ಲೇಹಃ| ಪ್ರವಿಚಾರ್ಯತೇ ಅವಚಾರ್ಯತೇಽನುಕಲ್ಪೇನೋಪಯುಜ್ಯತೇಽನಯೇತಿ ಪ್ರವಿಚಾರಣಾ ಓದನಾದಯಃ; ಓದನಾದಯಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಪ್ರವಿಚಾರಣಾಯಾಂ ಸ್ನೇಹಯುಕ್ತಾ ಏವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ; ಅಭ್ಯಞ್ಜನಾದಯಸ್ತು ಯದ್ಯಪಿ ಶುದ್ಧಸ್ನೇಹಸಮ್ಪಾದ್ಯಾಸ್ತಥಾಽಪಿ ಜಠರಾಗ್ನಿಸಮ್ಬನ್ಧೇ ನ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯನ್ತ ಇತಿ ತನ್ತ್ರೇ ವಿಚಾರಣಾಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ||೨೩-೨೫||

Adhikarana 13 (26) · Śloka 26

ಅಚ್ಛಪೇಯಸ್ತು ಯಃ ಸ್ನೇಹೋ ನ ತಾಮಾಹುರ್ವಿಚಾರಣಾಮ್| ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಸ ಭಿಷಗ್ದೃಷ್ಟಃ ಕಲ್ಪಃ ಪ್ರಾಥಮಕಲ್ಪಿಕಃ||೨೬||

ಕೇವಲಸ್ನೇಹಪಾನಂ ತು ಸ್ನೇಹನೇ ಶಕ್ತ್ಯತಿಶಯವತ್ತ್ವೇನ ನ ವಿಚಾರಣಾಸಞ್ಜ್ಞಯೋಚ್ಯತೇ, ಏತದೇವಾಹ- ಅಚ್ಛಪೇಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಚ್ಛಶ್ಚ ಪೇಯಶ್ಚ ಅಚ್ಛಪೇಯಃ, ಓದನಾದ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತಿ ಪೇಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ತಾಮಾಹುರ್ವಿಚಾರಣಾಮಿತಿ ವಚನೇನ ವೈದ್ಯಪರಮ್ಪರಾಸಿದ್ಧೋಽಯಂ ವ್ಯವಹಾರ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಭಿಷಗ್ಭಿರ್ದೃಷ್ಟೋ ಭಿಷಗ್ದೃಷ್ಟಃ| ಪ್ರಥಮೇ ಶ್ರೇಷ್ಠೇ ಕಲ್ಪೇ ಪಕ್ಷೇ ಭವತೀತಿ ಪ್ರಾಥಮಕಲ್ಪಿಕಃ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೬||

Adhikarana 14 (27-28) · Śloka 28

ರಸೈಶ್ಚೋಪಹಿತಃ ಸ್ನೇಹಃ ಸಮಾಸವ್ಯಾಸಯೋಗಿಭಿಃ| ಷಡ್ಭಿಸ್ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಧಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತ್ಯೇಕಶ್ಚ ಕೇವಲಃ||೨೭|| ಏವಮೇತಾಶ್ಚತುಃಷಷ್ಟಿಃ ಸ್ನೇಹಾನಾಂ ಪ್ರವಿಚಾರಣಾ | ಓಕರ್ತುವ್ಯಾಧಿಪುರುಷಾನ್ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾ ಜಾನತಾ ಭವೇತ್||೨೮||

ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ವಿಚಾರಣಾಭೇದಮಾಹ- ರಸೈಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮಾಸೋ ರಸಾನಾಮನ್ಯೋನ್ಯಮೇಲಕಃ, ವ್ಯಾಸೋಽಮೇಲಕಃ; ಸಮಾಸವ್ಯಾಸವದ್ಭಿಃ ಷಡ್ಭೀ ರಸೈರೋದನಾದಿಗತೈರುಪಹಿತೋ ಯುಕ್ತಃ ಸನ್ ಸ್ನೇಹಸ್ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಏಕಶ್ಚ ಕೇವಲ ಇತ್ಯಚ್ಛಪೇಯಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾಽಭ್ಯಞ್ಜನಾದಿಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ| ತ್ರಿಷಷ್ಠೀ ರಸಭೇದಾ ಆತ್ರೇಯಭದ್ರಕಾಪ್ಯೀಯೇ “ಸ್ವಾದುರಮ್ಲಾದಿಭಿರ್ಯೋಗಂ” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಏವಂ ಸ್ನೇಹಾನಾಂ ರಸಯುಕ್ತಾನಾಂ ಚತುಃಷಷ್ಟಿಃ ಪ್ರವಿಚಾರಣಾ ಭವನ್ತಿ| ಚತುಃಷಷ್ಟಿರಿತಿ ಸ್ನೇಹಾನಾಮಿತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ತೇನ ಪ್ರವಿಚಾರಣೇತ್ಯೇಕವಚನಮುಪಪನ್ನಂ ಭವತಿ| ನ ಸರ್ವವಿಚಾರಣಾ ಸರ್ವತ್ರ ಕರ್ತವ್ಯಾ, ಕಿನ್ತು ಸಾತ್ಮ್ಯರ್ತುವ್ಯಾಧಿದೋಷಪುರುಷಾನ್ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಯಾ ಯತ್ರ ಯುಜ್ಯತೇ ಸಾ ತತ್ರ ಕರ್ತವ್ಯೇತ್ಯಾಹ- ಓಕರ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಓಕಃ ಅಭ್ಯಾಸಃ| ಪುರುಷಗ್ರಹಣೇನ ಕಸ್ಮಿನ್ ದೇಶೇಽಯಂ ಪುರುಷೋ ವರ್ತತ ಇತಿ ಪರೀಕ್ಷಯಾ ದೇಶೋಽಪ್ಯವರುದ್ಧೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ, ವಯೋಬಲಪ್ರಭೃತಯಶ್ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ||೨೭-೨೮||

Adhikarana 15 (29-40) · Śloka 40

ಅಹೋರಾತ್ರಮಹಃ ಕೃತ್ಸ್ನಮರ್ಧಾಹಂ ಚ ಪ್ರತೀಕ್ಷತೇ| ಪ್ರಧಾನಾ ಮಧ್ಯಮಾ ಹ್ರಸ್ವಾ ಸ್ನೇಹಮಾತ್ರಾ ಜರಾಂ ಪ್ರತಿ||೨೯|| ಇತಿ ತಿಸ್ರಃ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಾ ಮಾತ್ರಾಃ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಮಾನತಃ| ತಾಸಾಂ ಪ್ರಯೋಗಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಪುರುಷಂ ಪುರುಷಂ ಪ್ರತಿ||೩೦|| ಪ್ರಭೂತಸ್ನೇಹನಿತ್ಯಾ ಯೇ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾಸಹಾ ನರಾಃ| ಪಾವಕಶ್ಚೋತ್ತಮಬಲೋ ಯೇಷಾಂ ಯೇ ಚೋತ್ತಮಾ ಬಲೇ||೩೧|| ಗುಲ್ಮಿನಃ ಸರ್ಪದಷ್ಟಾಶ್ಚ ವಿಸರ್ಪೋಪಹತಾಶ್ಚ ಯೇ| ಉನ್ಮತ್ತಾಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಮೂತ್ರಾಶ್ಚ ಗಾಢವರ್ಚಸ ಏವ ಚ||೩೨|| ಪಿಬೇಯುರುತ್ತಮಾಂ ಮಾತ್ರಾಂ ತಸ್ಯಾಃ ಪಾನೇ ಗುಣಾಞ್ಛೃಣು| ವಿಕಾರಾಞ್ಛಮಯತ್ಯೇಷಾಂ ಶೀಘ್ರಂ ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಯೋಜಿತಾ||೩೩|| ದೋಷಾನುಕರ್ಷಿಣೀ ಮಾತ್ರಾ ಸರ್ವಮಾರ್ಗಾನುಸಾರಿಣೀ| ಬಲ್ಯಾ ಪುನರ್ನವಕರೀ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಚೇತಸಾಮ್||೩೪|| ಅರುಷ್ಕಸ್ಫೋಟಪಿಡಕಾಕಣ್ಡೂಪಾಮಾಭಿರರ್ದಿತಾಃ| ಕುಷ್ಠಿನಶ್ಚ ಪ್ರಮೀಢಾಶ್ಚ ವಾತಶೋಣಿತಿಕಾಶ್ಚ ಯೇ||೩೫|| ನಾತಿಬಹ್ವಾಶಿನಶ್ಚೈವ ಮೃದುಕೋಷ್ಠಾಸ್ತಥೈವ ಚ| ಪಿಬೇಯುರ್ಮಧ್ಯಮಾಂ ಮಾತ್ರಾಂ ಮಧ್ಯಮಾಶ್ಚಾಪಿ ಯೇ ಬಲೇ||೩೬|| ಮಾತ್ರೈಷಾ ಮನ್ದವಿಭ್ರಂಶಾ ನ ಚಾತಿಬಲಹಾರಿಣೀ| ಸುಖೇನ ಚ ಸ್ನೇಹಯತಿ ಶೋಧನಾರ್ಥೇ ಚ ಯುಜ್ಯತೇ||೩೭|| ಯೇ ತು ವೃದ್ಧಾಶ್ಚ ಬಾಲಾಶ್ಚ ಸುಕುಮಾರಾಃ ಸುಖೋಚಿತಾಃ| ರಿಕ್ತಕೋಷ್ಠತ್ವಮಹಿತಂ ಯೇಷಾಂ ಮನ್ದಾಗ್ನಯಶ್ಚ ಯೇ||೩೮|| ಜ್ವರಾತೀಸಾರಕಾಸಾಶ್ಚ ಯೇಷಾಂ ಚಿರಸಮುತ್ಥಿತಾಃ| ಸ್ನೇಹಮಾತ್ರಾಂ ಪಿಬೇಯುಸ್ತೇ ಹ್ರಸ್ವಾಂ ಯೇ ಚಾವರಾ ಬಲೇ||೩೯|| ಪರಿಹಾರೇ ಸುಖಾ ಚೈಷಾ ಮಾತ್ರಾ ಸ್ನೇಹನಬೃಂಹಣೀ| ವೃಷ್ಯಾ ಬಲ್ಯಾ ನಿರಾಬಾಧಾ ಚಿರಂ ಚಾಪ್ಯನುವರ್ತತೇ||೪೦||

ಮಾತ್ರಾಯಾಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ಚಾಹ- ಅಹೋರಾತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಹೋರಾತ್ರಶಬ್ದೋಽಷ್ಟಪ್ರಹರೋಪಲಕ್ಷಣಃ, ಏವಮಹಃಶಬ್ದಾರ್ಧಾಹಶಬ್ದೌ ಚತುಃಪ್ರಹರದ್ವಿಪ್ರಹರೋಪಲಕ್ಷಣೌ, ತೇನ ಪ್ರಹರಾದ್ಯತೀತೇಽಪ್ಯಹನಿ ಪೀತಾ ಮಾತ್ರಾ ಯಥೋಕ್ತಪ್ರಹರಕಾಲಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ದಿನಾನ್ತರೇ ರಾತ್ರೌ ವಾ ಜೀರ್ಯಮಾಣಾ ಮನ್ತವ್ಯಾ; ಅನ್ಯೇ ತ್ವಹೋರಾತ್ರಶಬ್ದೇನ ನ್ಯೂನೇನಾಪ್ಯಹ್ನಾ ಯುಕ್ತಾ ರಾತ್ರಿರಹೋರಾತ್ರಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ , ಕೃತ್ಸ್ನಾರ್ಧಾಹೌ ತು ಪ್ರಹರೋಪಲಕ್ಷಣಾವಿತಿ ವದನ್ತಿ| ಅತ್ರ ಯದಾ ಅಹೋರಾತ್ರಪರಿಣಾಮಿನೀ ಮಾತ್ರಾ ಕ್ರಿಯತೇ, ತದಾ ತದಹರಾಹಾರೋ ನ ಕರ್ತವ್ಯಃ; ಅತ ಏವೈತತ್ಪಾನಂ ಪುರುಷವಿಶೇಷವಿಷಯಕಥನೇ ಉಕ್ತಂ- “ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾಸಹಾನರಾಃ” ಇತಿ| ಪ್ರಭೂತಸ್ನೇಹನಿತ್ಯಾಃ ಪ್ರಭೂತಸ್ನೇಹಸಾತ್ಮ್ಯಾಃ| ಸಮ್ಯಗ್ಯೋ ಜಿತೇತಿವಚನೇನ ಮಹಾವ್ಯಾಪತ್ತಿತ್ವಮಸ್ಯಾಃ ಸೂಚಯತಿ| ಸರ್ವಮಾರ್ಗಾಃ ಕೋಷ್ಠಸನ್ಧಿಮರ್ಮಶಾಖಾಃ| ಪುನರ್ನವಕರೀ ನಿಃಶೇಷದೋಷಹರತ್ವೇನ| ಅರುಷ್ಕೇತ್ಯಾದಿ ಮಧ್ಯಮಮಾತ್ರಾಗುಣಃ; ಅರುಷ್ಕಾ ಅರೂಂಷಿಕಾ| ಶೋಧನಾರ್ಥ ಇತಿ ಶೋಧನಾರ್ಥ(ಙ್ಗ)ಸ್ನೇಹಕರಣೇ; ಏತೇನ ಉತ್ತಮಮಾತ್ರಾ ಸಂಶಮನೇ ಏವ ಪರಂ, ನ ತು ಶೋಧನಾಙ್ಗಸ್ನೇಹೇ ಕರ್ತವ್ಯೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯೇ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ ಹ್ರಸ್ವಮಾತ್ರಾಗುಣಃ| ಪರಿಹಾರೇ ಸುಖೇತಿ ಅಲ್ಪಪರಿಹಾರತ್ವೇನ||೨೯-೪೦||

Adhikarana 16 (41-43) · Śloka 43

ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಯೋ ವಾತಪಿತ್ತವಿಕಾರಿಣಃ| ಚಕ್ಷುಃಕಾಮಾಃ ಕ್ಷತಾಃ ಕ್ಷೀಣಾ ವೃದ್ಧಾ ಬಾಲಾಸ್ತಥಾಽಬಲಾಃ||೪೧|| ಆಯುಃಪ್ರಕರ್ಷಕಾಮಾಶ್ಚ ಬಲವರ್ಣಸ್ವರಾರ್ಥಿನಃ| ಪುಷ್ಟಿಕಾಮಾಃ ಪ್ರಜಾಕಾಮಾಃ ಸೌಕುಮಾರ್ಯಾರ್ಥಿನಶ್ಚ ಯೇ||೪೨|| ದೀಪ್ತ್ಯೋಜಃಸ್ಮೃತಿಮೇಧಾಗ್ನಿಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಬಲಾರ್ಥಿನಃ| ಪಿಬೇಯುಃ ಸರ್ಪಿರಾರ್ತಾಶ್ಚ ದಾಹಶಸ್ತ್ರವಿಷಾಗ್ನಿಭಿಃ||೪೩||

ಯಃ ಸ್ನೇಹೋ ಯತ್ರ ಕಾರ್ಯಸ್ತಮಾಹ- ವಾತಪಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಪಿತ್ತವಿಕಾರಗ್ರಹಣೇನೈವ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಿಷು ಲಬ್ಧೇಷು ಪುನಸ್ತದಭಿಧಾನಂ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ಸ್ತೋಕಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರೇಽಪಿ ಘೃತಪಾನೋಪದೇಶಾರ್ಥಮ್; ಏವಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿಭಿರಾವಿಷ್ಟಾ ವಾತಪ್ರಕೃತಯಶ್ಚ ಯ ಇತ್ಯತ್ರ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಬಲಾರ್ಥಿನ ಇತ್ಯತ್ರ ಬಲಶಬ್ದಃ ಸ್ಮೃತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಆರ್ತಾಃ ಪೀಡಿತಾಃ, ದಾಹಾದಿಭಿರಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೪೧-೪೩||

Adhikarana 17 (44-46) · Śloka 46

ಪ್ರವೃದ್ಧಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಸ್ಕಾಶ್ಚಲಸ್ಥೂಲಗಲೋದರಾಃ| ವಾತವ್ಯಾಧಿಭಿರಾವಿಷ್ಟಾ ವಾತಪ್ರಕೃತಯಶ್ಚ ಯೇ||೪೪|| ಬಲಂ ತನುತ್ವಂ ಲಘುತಾಂ ದೃಢತಾಂ ಸ್ಥಿರಗಾತ್ರತಾಮ್ | ಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಲಕ್ಷ್ಣತನುತ್ವಕ್ತಾಂ ಯೇ ಚ ಕಾಙ್ಕ್ಷನ್ತಿ ದೇಹಿನಃ||೪೫|| ಕೃಮಿಕೋಷ್ಠಾಃ ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಾಸ್ತಥಾ ನಾಡೀಭಿರರ್ದಿತಾಃ| ಪಿಬೇಯುಃ ಶೀತಲೇ ಕಾಲೇ ತೈಲಂ ತೈಲೋಚಿತಾಶ್ಚ ಯೇ||೪೬||

ತೈಲವಿಷಯಮಾಹ- ಪ್ರವೃದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಶೀತಲೇ ಕಾಲ ಇತಿ ತೈಲಸ್ಯೋಷ್ಣತ್ವೇನ ಶೀತಲೇಽಪಿ ಕಾಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ತೇನ ಸಾಮಾನ್ಯಪ್ರತಿಷೇಧಃ ‘ನಾತ್ಯುಷ್ಣಶೀತೇ ಸ್ನೇಹಂ ಪಿಬೇನ್ನರಃ’ ಇತಿ ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ; ಯದಿ ವಾ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಕಾಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಶೀತತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೪೪-೪೬||

Adhikarana 18 (47-49) · Śloka 49

ವಾತಾತಪಸಹಾ ಯೇ ಚ ರೂಕ್ಷಾ ಭಾರಾಧ್ವಕರ್ಶಿತಾಃ| ಸಂಶುಷ್ಕರೇತೋರುಧಿರಾ ನಿಷ್ಪೀತಕಫಮೇದಸಃ||೪೭|| ಅಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಸಿರಾಸ್ನಾಯುಮರ್ಮಕೋಷ್ಠಮಹಾರುಜಃ| ಬಲವಾನ್ಮಾರುತೋ ಯೇಷಾಂ ಖಾನಿ ಚಾವೃತ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ||೪೮|| ಮಹಚ್ಚಾಗ್ನಿಬಲಂ ಯೇಷಾಂ ವಸಾಸಾತ್ಮ್ಯಾಶ್ಚ ಯೇ ನರಾಃ| ತೇಷಾಂ ಸ್ನೇಹಯಿತವ್ಯಾನಾಂ ವಸಾಪಾನಂ ವಿಧೀಯತೇ||೪೯||

ವಸಾವಿಷಯಮಾಹ- ವಾತಾತಪೇತ್ಯಾದಿ| ಸಂಶುಷ್ಕನಿಷ್ಪೀತಶಬ್ದೌ ಕ್ಷೀಣಾರ್ಥಾವೇವ| ಮಹಾರುಜ ಇತ್ಯಸ್ಥ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಖಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ||೪೭-೪೯||

Adhikarana 19 (50) · Śloka 51

ದೀಪ್ತಾಗ್ನಯಃ ಕ್ಲೇಶಸಹಾ ಘಸ್ಮರಾಃ ಸ್ನೇಹಸೇವಿನಃ| ವಾತಾರ್ತಾಃ ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಾಶ್ಚ ಸ್ನೇಹ್ಯಾ ಮಜ್ಜಾನಮಾಪ್ನುಯುಃ||೫೦|| ಯೇಭ್ಯೋ ಯೇಭ್ಯೋ ಹಿತೋ ಯೋ ಯಃ ಸ್ನೇಹಃ ಸ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ|೫೧|

ದೀಪ್ತಾಗ್ನಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಜ್ಜಪಾನವಿಷಯಃ| ಘಸ್ಮರಾ ಬಹುಭಕ್ಷಕಾಃ| ಆಪ್ನುಯುಃ ಉಪಯುಞ್ಜೀರನ್||೫೦||-

Adhikarana 20 (51) · Śloka 51

ಸ್ನೇಹನಸ್ಯ ಪ್ರಕರ್ಷೌ ತು ಸಪ್ತರಾತ್ರತ್ರಿರಾತ್ರಕೌ||೫೧||

ಪ್ರಕರ್ಷಾವಿತಿ ಅಲ್ಪಪ್ರಕರ್ಷಭೂಯಃಪ್ರಕರ್ಷೌ ; ತೇನ, ಅಲ್ಪತ್ವೇನ ತ್ರೈರಾತ್ರಿಕಃ ಪ್ರಕರ್ಷಃ, ಭೂಯಸ್ತ್ವೇನ ಸಾಪ್ತರಾತ್ರಿಕ ಇತಿ ಚ ಭವತಿ| ಏತಚ್ಚ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸದ್ಯಃಸ್ನೇಹಪ್ರಯೋಗಾತಿರಿಕ್ತಪ್ರಯೋಗೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ; ಯದಿ ವಾ, ಸದ್ಯಃಸ್ನೇಹಪ್ರಯೋಗಾ ಅಪಿ ತ್ರ್ಯಹೇಣೈವ ಸ್ನೇಹಯನ್ತಿ, ಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಂ ತು ತೇಷು ಸದ್ಯ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯದುಕ್ತಂ- “ತ್ರ್ಯಹಾವರಂ ಸಪ್ತದಿನಂ ಪರಂ ತು ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ನರಃ ಸ್ವೇದಯಿತವ್ಯ ಇಷ್ಟಃ| ನಾತಃ ಪರಂ ಸ್ನೇಹನಮಾದಿಶನ್ತಿ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭವೇತ್ ಸಪ್ತದಿನಾತ್ ಪರಂ ತು” (ಸಿ.ಅ.೧.) ಇತಿ||೫೧||

Adhikarana 21 (52) · Śloka 52

ಸ್ವೇದ್ಯಾಃ ಶೋಧಯಿತವ್ಯಾಶ್ಚ ರೂಕ್ಷಾ ವಾತವಿಕಾರಿಣಃ| ವ್ಯಾಯಾಮಮದ್ಯಸ್ತ್ರೀನಿತ್ಯಾಃ ಸ್ನೇಹ್ಯಾಃ ಸ್ಯುರ್ಯೇ ಚ ಚಿನ್ತಕಾಃ||೫೨||

ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸ್ನೇಹ್ಯಾನಾಹ- ಸ್ವೇದ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವೇದ್ಯಾಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರಸ್ವೇದಸಾಧ್ಯಾ ವಾತರುಗಾರ್ತಾದಯಃ, ಶೋಧನಾಙ್ಗಸ್ವೇದಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ತು ಶೋಧಯಿತವ್ಯಾ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಗೃಹೀತತ್ವಾತ್| ಚಿನ್ತಕಾ ಇತಿ ಚಿನ್ತಾಬಹುಲಾಃ||೫೨||

Adhikarana 22 (53-56) · Śloka 56

ಸಂಶೋಧನಾದೃತೇ ಯೇಷಾಂ ರೂಕ್ಷಣಂ ಸಮ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ| ನ ತೇಷಾಂ ಸ್ನೇಹನಂ ಶಸ್ತಮುತ್ಸನ್ನಕಫಮೇದಸಾಮ್||೫೩|| ಅಭಿಷ್ಯಣ್ಣಾನನಗುದಾ ನಿತ್ಯಮನ್ದಾಗ್ನಯಶ್ಚ ಯೇ| ತೃಷ್ಣಾಮೂರ್ಚ್ಛಾಪರೀತಾಶ್ಚ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಸ್ತಾಲುಶೋಷಿಣಃ||೫೪|| ಅನ್ನದ್ವಿಷಶ್ಛರ್ದಯನ್ತೋ ಜಠರಾಮಗರಾರ್ದಿತಾಃ| ದುರ್ಬಲಾಶ್ಚ ಪ್ರತಾನ್ತಾಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಗ್ಲಾನಾ ಮದಾತುರಾಃ||೫೫|| ನ ಸ್ನೇಹ್ಯಾ ವರ್ತಮಾನೇಷು ನ ನಸ್ತೋ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮಸು| ಸ್ನೇಹಪಾನಾತ್ ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ ತೇಷಾಂ ರೋಗಾಃ ಸುದಾರುಣಾಃ||೫೬||

ಅಸ್ನೇಹ್ಯಾನಾಹ- ಸಂಶೋಧನಾದೃತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯೇಷಾಂ ರೂಕ್ಷಣಂ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ಲಙ್ಘನಬೃಂಹಣೀಯೇ- “ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಾ ಮಹಾದೋಷಾ ಮರ್ಮಸ್ಥಾ ವ್ಯಾಧಯಶ್ಚ ಯೇ| ಊರುಸ್ತಮ್ಭಪ್ರಭೃತಯೋ ರೂಕ್ಷಣೀಯಾ ನಿದರ್ಶಿತಾಃ” (ಸೂ. ಅ.೨೨) ಇತ್ಯನೇನ, ತೇಷಾಂ ಶೋಧನಾದೃತೇ ಸ್ನೇಹನಂ ನ ಶಸ್ತಂ, ಯದಾ ತು ಶೋಧನೇನ ವಿರೂಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ತದಾ ಪರಂ ಶೋಧನಾಙ್ಗ(ರ್ಥ)ಸ್ತತ್ರ ಸ್ನೇಹಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಭಾವಃ| ಉತ್ಸನ್ನೋ ವೃದ್ಧಃ ಕಫೋ ಮೇದಶ್ಚ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ; ಏತಚ್ಚ ವಿಶೇಷಣಂ ವಿರೂಕ್ಷಣೀಯಾ ಏವಮ್ಭೂತಾ ಏವ ಭವನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ | ಅಭಿಷ್ಯಣ್ಣಃ ದ್ರವಪ್ರಧಾನಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರೀ| ಗರಃ ಕೃತ್ರಿಮಂ ವಿಷಮ್| ಅತಿಪ್ರತಾನ್ತಃ ಅತಿಕ್ಷೀಣದ್ರವಧಾತುಃ| ವರ್ತಮಾನೇಷು ಕ್ರಿಯಮಾಣೇಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ||೫೩-೫೬||

Adhikarana 23 (57-59) · Śloka 59

ಪುರೀಷಂ ಗ್ರಥಿತಂ ರೂಕ್ಷಂ ವಾಯುರಪ್ರಗುಣೋ ಮೃದುಃ| ಪಕ್ತಾ ಖರತ್ವಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಚ ಗಾತ್ರಸ್ಯಾಸ್ನಿಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮ್||೫೭|| ವಾತಾನುಲೋಮ್ಯಂ ದೀಪ್ತೋಽಗ್ನಿರ್ವರ್ಚಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಸಂಹತಮ್| ಮಾರ್ದವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧತಾ ಚಾಙ್ಗೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಾಮುಪಜಾಯತೇ||೫೮|| ಪಾಣ್ಡುತಾ ಗೌರವಂ ಜಾಡ್ಯಂ ಪುರೀಷಸ್ಯಾವಿಪಕ್ವತಾ| ತನ್ದ್ರೀರರುಚಿರುತ್ಕೇಶಃ ಸ್ಯಾದತಿಸ್ನಿಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮ್||೫೯||

ಅಸ್ನಿಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪುರೀಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮೃದುರಿತಿ ಪಕ್ತುರ್ವಿಶೇಷಣಮ್| ವಾತಾನುಲೋಮ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮ್| ಪಾಣ್ಡುತೇತ್ಯಾದಿ ಅತಿಸ್ನಿಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮ್| ಜಾಡ್ಯಮ್ ಇನ್ದ್ರಿಯಜಡತ್ವಮ್||೫೭-೫೯||

Adhikarana 24 (60-61) · Śloka 61

ದ್ರವೋಷ್ಣಮನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಭೋಜ್ಯಮನ್ನಂ ಪ್ರಮಾಣತಃ| ನಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಮಸಙ್ಕೀರ್ಣಂ ಶ್ವಃ ಸ್ನೇಹಂ ಪಾತುಮಿಚ್ಛತಾ||೬೦|| ಪಿಬೇತ್ ಸಂಶಮನಂ ಸ್ನೇಹಮನ್ನಕಾಲೇ ಪ್ರಕಾಙ್ಕ್ಷಿತಃ| ಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಪುನರಾಹಾರೇ ನೈಶೇ ಜೀರ್ಣೇ ಪಿಬೇನ್ನರಃ||೬೧||

ಸ್ನೇಹಾತ್ ಪೂರ್ವಂ ಯತ್ ಪಥ್ಯಂ ತದಾಹ- ದ್ರವೋಷ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸಙ್ಕೀರ್ಣಮ್ ಅವಿರುದ್ಧವೀರ್ಯಮ್| ಶ್ವ ಇತ್ಯಾಗಾಮಿದಿನೇ| ಅನ್ನಕಾಲೇ ದ್ವಿಪ್ರಹರಾದಿಲಕ್ಷಣೇ ಬುಭುಕ್ಷಾ ಕದಾಚಿನ್ನ ಸ್ಯಾದಪಿ ತದರ್ಥಂ ವಿಶೇಷಣಂ- ಪ್ರಕಾಙ್ಕ್ಷಿತ ಇತಿ| ಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ತು ಸ್ನೇಹಂ ನೈಶೇ ದಿನಾನ್ತರಕೃತೇ ಆಹಾರೇ ಜೀರ್ಣ ಏವ ಪ್ರಾತರೇವ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಂಶಮನಾರ್ಥಸ್ನೇಹೋ ಯದಿ ಜರಣಾನ್ತೇ ಪ್ರಾತರೇವ ಕ್ರಿಯತೇ ತದಾ ಕೋಷ್ಠೋಪಲೇಪಕದೋಷಸ್ಯಾಕ್ಷಯಾತ್ತೇನ ದೋಷೇಣ ಸಮ್ಬದ್ಧೋ ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶಂ ಕುರ್ಯಾನ್ನ ಸಂಶಮನಂ, ಸಂಶೋಧನಾರ್ಥಸ್ತು ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶಂ ಕರೋತೀತ್ಯಪೇಕ್ಷಣೀಯ ಏವೇತಿ ಭಾವಃ| ಏತಚ್ಚ ಕಾಲಕಥನಮುತ್ಸರ್ಗೇಣ, ತೇನ “ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕೋ ರಾತ್ರೌ” ಇತ್ಯುಕ್ತಕಾಲವಿರೋಧೋ ನ ಭವತಿ||೬೦-೬೧||

Adhikarana 25 (62-64) · Śloka 64

ಉಷ್ಣೋದಕೋಪಚಾರೀ ಸ್ಯಾದ್ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಕ್ಷಪಾಶಯಃ | ಶಕೃನ್ಮೂತ್ರಾನಿಲೋದ್ಗಾರಾನುದೀರ್ಣಾಂಶ್ಚ ನ ಧಾರಯೇತ್||೬೨|| ವ್ಯಾಯಾಮಮುಚ್ಚೈರ್ವಚನಂ ಕ್ರೋಧಶೋಕೌ ಹಿಮಾತಪೌ| ವರ್ಜಯೇದಪ್ರವಾತಂ ಚ ಸೇವೇತ ಶಯನಾಸನಮ್||೬೩|| ಸ್ನೇಹಂ ಪೀತ್ವಾ ನರಃ ಸ್ನೇಹಂ ಪ್ರತಿಭುಞ್ಜಾನ ಏವ ಚ| ಸ್ನೇಹಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರಾದ್ಧಿ ಜಾಯನ್ತೇ ದಾರುಣಾ ಗದಾಃ||೬೪||

ಕ್ಷಪಾಯಾಮೇವ ಸ್ವಪಿತೀತಿ ಕ್ಷಪಾಶಯಃ| ಅಪ್ರವಾತಂ ಚೇತಿ ಶಯನಾಸನವಿಶೇಷಣಮ್| ಸ್ನೇಹಂ ಪ್ರತಿಭುಞ್ಜಾನ ಇತಿ ಸ್ನೇಹೇ ಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ಸ್ನೇಹಪ್ರಯೋಗಾನುಗುಣಮನ್ಯಸ್ನೇಹಮವಿರುದ್ಧವೀರ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಭುಞ್ಜಾನಃ| ಏತೇನ ಸ್ನೇಹೇ ಪೀತೇ ಜೀರ್ಣೇ ಕಿಞ್ಚ ಹಿತಾಹಿತಮಿತಿ ಪ್ರಶ್ನದ್ವಯಸ್ಯೋತ್ತರಮಿದಮ್- ಉಷ್ಣೋದಕೋಪಚಾರೀ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ ಭವತಿ||೬೨-೬೪||

Adhikarana 26 (65-69) · Śloka 69

ಮೃದುಕೋಷ್ಠಸ್ತ್ರಿರಾತ್ರೇಣ ಸ್ನಿಹ್ಯತ್ಯಚ್ಛೋಪಸೇವಯಾ| ಸ್ನಿಹ್ಯತಿ ಕ್ರೂರಕ್ರೋಷ್ಠಸ್ತು ಸಪ್ತರಾತ್ರೇಣ ಮಾನವಃ||೬೫|| ಗುಡಮಿಕ್ಷುರಸಂ ಮಸ್ತು ಕ್ಷೀರಮುಲ್ಲೋಡಿತಂ ದಧಿ| ಪಾಯಸಂ ಕೃಶರಾಂ ಸರ್ಪಿಃ ಕಾಶ್ಮರ್ಯತ್ರಿಫಲಾರಸಮ್||೬೬|| ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸಂ ಪೀಲುರಸಂ ಜಲಮುಷ್ಣಮಥಾಪಿ ವಾ| ಮದ್ಯಂ ವಾ ತರುಣಂ ಪೀತ್ವಾ ಮೃದುಕೋಷ್ಠೋ ವಿರಿಚ್ಯತೇ||೬೭|| ವಿರೇಚಯನ್ತಿ ನೈತಾನಿ ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಂ ಕದಾಚನ| ಭವತಿ ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಗ್ರಹಣ್ಯತ್ಯುಲ್ಬಣಾನಿಲಾ||೬೮|| ಉದೀರ್ಣಪಿತ್ತಾಽಲ್ಪಕಫಾ ಗ್ರಹಣೀ ಮನ್ದಮಾರುತಾ| ಮೃದುಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ತಸ್ಮಾತ್ ಸ ಸುವಿರೇಚ್ಯೋ ನರಃ ಸ್ಮೃತಃ||೬೯||

ಮೃದುಕೋಷ್ಠಾದಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಮೃದ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಭ್ಯರ್ಹಿತತ್ವಾತ್ ಕೋಷ್ಠಜ್ಞಾನಸ್ಯಾನ್ಯಥಾಽಪಿ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಗುಡಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉಲ್ಲೋಡಿತಂ ದಧಿಸರಃ| ಕೃಶರಾ ತಿಲತಣ್ಡುಲಮಾಷಕೃತಾ ಯವಾಗೂಃ; ವಚನಂ ಹಿ- “ತಿಲತಣ್ಡುಲಮಾಷೈಸ್ತು ಕೃಶರಾ ತ್ರಿಸರೇತಿ ಚ”| ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಾವಿರೇಚನಹೇತುಮಾಹ- ಭವತೀತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರಹಣೀ ಕೋಷ್ಠಸ್ಥಾಗ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಭೂತಾ ನಾಡೀ; ಯದುಕ್ತಮ್- “ಅಗ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಮನ್ನಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಾದ್ಗ್ರಹಣೀ ಮತಾ” (ಚಿ.ಅ.೧೫) ಇತಿ| ಉದೀರ್ಣಪಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿ ಮೃದುಕೋಷ್ಠಸ್ವರೂಪಕಥನಮ್| ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಗ್ರಹಣೀಗತೋ ವಾಯುರ್ಗುಡಾದೀನಾಂ ಸರತ್ವಂ ಪ್ರತಿಬಧ್ನಾತಿ, ಮೃದುಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಹಿ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಂ ವಿರೋಧಕೋ ವಾಯುರ್ನಾಸ್ತಿ, ಸ್ತಮ್ಭಕೋಽಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಽಲ್ಪಃ, ಉದ್ಭೂತಸರತ್ವಗುಣಂ ಚ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಬಲಂ; ತೇನ ಗುಡಾದಿಭಿಃ ಸುಖಂ ವಿರೇಚನಂ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ||೬೫-೬೯||

Adhikarana 27 (70-78) · Śloka 78

ಉದೀರ್ಣಪಿತ್ತಾ ಗ್ರಹಣೀ ಯಸ್ಯ ಚಾಗ್ನಿಬಲಂ ಮಹತ್| ಭಸ್ಮೀಭವತಿ ತಸ್ಯಾಶು ಸ್ನೇಹಃ ಪೀತೋಽಗ್ನಿತೇಜಸಾ||೭೦|| ಸ ಜಗ್ಧ್ವಾ ಸ್ನೇಹಮಾತ್ರಾಂ ತಾಮೋಜಃ ಪ್ರಕ್ಷಾರಯನ್ ಬಲೀ| ಸ್ನೇಹಾಗ್ನಿರುತ್ತಮಾಂ ತೃಷ್ಣಾಂ ಸೋಪಸರ್ಗಾಮುದೀರಯೇತ್||೭೧|| ನಾಲಂ ಸ್ನೇಹಸಮೃದ್ಧಸ್ಯ ಶಮಾಯಾನ್ನಂ ಸುಗುರ್ವಪಿ| ಸ ಚೇತ್ ಸುಶೀತಂ ಸಲಿಲಂ ನಾಸಾದಯತಿ ದಹ್ಯತೇ| ಯಥೈವಾಶೀವಿಷಃ ಕಕ್ಷಮಧ್ಯಗಃ ಸ್ವವಿಷಾಗ್ನಿನಾ||೭೨|| ಅಜೀರ್ಣೇ ಯದಿ ತು ಸ್ನೇಹೇ ತೃಷ್ಣಾ ಸ್ಯಾಚ್ಛರ್ದಯೇದ್ಭಿಷಕ್| ಶೀತೋದಕಂ ಪುನಃ ಪೀತ್ವಾ ಭುಕ್ತ್ವಾ ರೂಕ್ಷಾನ್ನಮುಲ್ಲಿಖೇತ್||೭೩|| ನ ಸರ್ಪಿಃ ಕೇವಲಂ ಪಿತ್ತೇ ಪೇಯಂ ಸಾಮೇ ವಿಶೇಷತಃ| ಸರ್ವಂ ಹ್ಯನುರಜೇದ್ದೇಹಂ ಹತ್ವಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಚ ಮಾರಯೇತ್||೭೪|| ತನ್ದ್ರಾ ಸೋತ್ಕ್ಲೇಶ ಆನಾಹೋ ಜ್ವರಃ ಸ್ತಮ್ಭೋ ವಿಸಞ್ಜ್ಞತಾ| ಕುಷ್ಠಾನಿ ಕಣ್ಡೂಃ ಪಾಣ್ಡುತ್ವಂ ಶೋಫಾರ್ಶಾಂಸ್ಯರುಚಿಸ್ತೃಷಾ||೭೫|| ಜಠರಂ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಾಃ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ವಾಕ್ಯನಿಗ್ರಹಃ| ಶೂಲಮಾಮಪ್ರದೋಷಾಶ್ಚ ಜಾಯನ್ತೇ ಸ್ನೇಹವಿಭ್ರಮಾತ್||೭೬|| ತತ್ರಾಪ್ಯುಲ್ಲೇಖನಂ ಶಸ್ತಂ ಸ್ವೇದಃ ಕಾಲಪ್ರತೀಕ್ಷಣಮ್| ಪ್ರತಿ ಪ್ರತಿ ವ್ಯಾಧಿಬಲಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಸ್ರಂಸನಮೇವ ಚ||೭೭|| ತಕ್ರಾರಿಷ್ಟಪ್ರಯೋಗಶ್ಚ ರೂಕ್ಷಪಾನಾನ್ನಸೇವನಮ್| ಮೂತ್ರಾಣಾಂ ತ್ರಿಫಲಾಯಾಶ್ಚ ಸ್ನೇಹವ್ಯಾಪತ್ತಿಭೇಷಜಮ್||೭೮||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸ್ನೇಹವ್ಯಾಪದೋ ದರ್ಶಯತಿ- ಉದೀರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಓಜಃ ಸರ್ವಧಾತುಸಾರಭೂತಂ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಂ, ಪ್ರಕ್ಷಾರಯನ್ ಸ್ಥಾನಾದ್ಭ್ರಂಶಯನ್ ಕ್ಷಪಯಂಶ್ಚ| ಬಲೀತ್ಯನೇನ ಸ್ನೇಹೇನ್ಧನೋ ವಹ್ನಿರ್ನಿತರಾಂ ಬಲವಾನ್ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ವಚನಂ ಹಿ- “ನಾಲಂ ಸ್ನೇಹಸಮೃದ್ಧಸ್ಯ ಶಮಾಯಾನ್ನಂ ಸುಗುರ್ವಪಿ” ಇತಿ| ಉತ್ತಮಾಂ ಮಹತೀಂ ಮಾತ್ರಾಮ್| ಸೋಪಸರ್ಗಾಂ ಸೋಪದ್ರವಾಮ್| ಕಕ್ಷಃ ಕಾಷ್ಠಸಮೂಹಃ| ಛರ್ದಯೇದಿತಿ ಪ್ರಥಮಂ ಸ್ನೇಹಮೇವ ತೃಷ್ಣಾಕಾರಕಂ ಛರ್ದಯಿತ್ವಾ ಪುನಃ ಶೀತೋದಕಂ ಪೀತ್ವಾ ರೂಕ್ಷಾನ್ನಂ ಚ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಉಲ್ಲಿಖೇದಿತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ನ ಸರ್ಪಿರಿತ್ಯಾದಿ|- ನ ಸರ್ಪಿಃ ಸಾಮೇ ಪಿತ್ತೇ ಪೇಯಂ, ಕೇವಲಂ ತ್ವಸಂಸ್ಕೃತಂ ವಿಶೇಷತೋ ನ ಪೇಯಂ ಸಾಮಪಿತ್ತ ಏವೇತಿ ಯೋಜನಾ; ಏವಂ ಮನ್ಯತೇ- ಸಂಸ್ಕೃತಂ ತಿಕ್ತಕಾದಿಭಿರ್ಯುತಂ ಸಾಮೇ ಪಿತ್ತೇ ತಿಕ್ತಕಾದಿಪಾಚನಗುಣಾನುಯೋಗಾದ್ಯೋಗ್ಯಂ ಕದಾಚಿದ್ಭವತ್ಯಪಿ , ಅಸಂಸ್ಕೃತಂ ತು ಸರ್ವಥಾ ವಿರುದ್ಧಮೇವ; ಯದಿವಾ, ಕೇವಲಮಸಂಸ್ಕೃತಂ ಸರ್ಪಿಃ ಪಿತ್ತೇ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸಾಮೇ ನಿರಾಮೇ ವಾ ನ ಪೇಯಂ, ಸಾಮೇ ಪಿತ್ತೇ ವಿಶೇಷತ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ಏತೇನ, ಯತ್ರಾಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಘೃತಂ ವಿಹಿತಂ, ಯಥಾ- “ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಕಫೇ ಮನ್ದೇ ವಾತಪಿತ್ತೋತ್ತರೇ ಜ್ವರೇ| ಪರಿಪಕ್ವೇಷು ದೋಷೇಷು ಸರ್ಪಿಃಪಾನಂ ಯಥಾಽಮೃತಮ್” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದೌ, ತತ್ರಾಪ್ಯುಚಿತಭೇಷಜಸಂಸ್ಕೃತಮೇವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದಿವಾ, ನ ಕೇವಲಂ ಪಿತ್ತೇ ಸಾಮೇ ಸರ್ಪಿರ್ವಿಶೇಷತೋ ನ ಪೇಯಂ, ಕಿನ್ತರ್ಹಿ ತೈಲಾದೀನ್ಯಪಿ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಹಿತಾನಿ ತಯೋಃ ಸಾಮಯೋರ್ನ ಪೇಯಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇಽಪೇಯಮಿತ್ಯಕಾರಪ್ರಶ್ಲೇಷೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ಅನುರಜೇತ್ ಪಿತ್ತವರ್ಣಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಸಞ್ಜ್ಞಾ ಸ್ಮೃತಿಃ, ತದ್ಧನನಂ ಚೇಹ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮ್ ಆರ್ದ್ರವಸ್ತ್ರಾಗುಣ್ಠಿತತ್ವಮಿವ| ಆಮಪ್ರದೋಷಾ ಅಲಸಕವಿಸೂಚಿಕಾದಯಃ| ಕಾಲಪ್ರತೀಕ್ಷಣಂ ಸ್ನೇಹಜನಿತದೋಷಕ್ಷಯಂ ಯಾವದಭೋಜನಮ್| ತಕ್ರಸ್ಯಾರಿಷ್ಟಾನಾಂ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ಪ್ರಯೋಗಃ| ಮೂತ್ರಾಣಾಂ ತ್ರಿಫಲಾಯಾಶ್ಚ ಸೇವನಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೭೦-೭೮||

Adhikarana 28 (79) · Śloka 79

ಅಕಾಲೇ ಚಾಹಿತಶ್ಚೈವ ಮಾತ್ರಯಾ ನ ಚ ಯೋಜಿತಃ| ಸ್ನೇಹೋ ಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರಾಚ್ಚ ವ್ಯಾಪದ್ಯೇತಾತಿಸೇವಿತಃ||೭೯||

ಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರಾತ್ ಯಥೋಕ್ತವಿಧ್ಯನನುಷ್ಠಾನಾತ್| ಅತಿಸೇವಿತಃ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಸೇವಿತಃ||೭೯||

Adhikarana 29 (80) · Śloka 80

ಸ್ನೇಹಾತ್ ಪ್ರಸ್ಕನ್ದನಂ ಜನ್ತುಸ್ತ್ರಿರಾತ್ರೋಪರತಃ ಪಿಬೇತ್| ಸ್ನೇಹವದ್ದ್ರವಮುಷ್ಣಂ ಚ ತ್ರ್ಯಹಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ರಸೌದನಮ್||೮೦||

ಸಂಶೋಧನಸ್ನೇಹಪಾನೇ ವೃತ್ತಿಪ್ರಚಾರಮಾಹ- ಸ್ನೇಹಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹಾತ್ ಸ್ನೇಹಪ್ರಯೋಗಾತ್| ತ್ರಿರಾತ್ರೋಪರತಃ ತ್ರಿರಾತ್ರಂ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಸ್ನೇಹಪಾನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಸ್ಕನ್ದನಂ ವಿರೇಚನಮ್| ಸ್ನೇಹೋಪರಮತ್ರಿರಾತ್ರ ಏವ ಭೋಜನಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಸ್ನೇಹವದಿತ್ಯಾದಿ| ರಸಪ್ರಧಾನಮೋದನಂ ರಸೌದನಮ್||೮೦||

Adhikarana 30 (81) · Śloka 81

ಏಕಾಹೋಪರತಸ್ತದ್ವದ್ಭುಕ್ತ್ವಾ ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಂ ಪಿಬೇತ್|೮೧|

ವಮನೇ ಸ್ನೇಹವೃತ್ತಿಮಾಹ- ಏಕೇತ್ಯಾದಿ| ಏಕಾಹೋಪರತಃ ಸ್ನೇಹಾದಿತಿ ಯೋಜನಾ| ತದ್ವದಿತಿ ಸ್ನೇಹವದ್ದ್ರವಮುಷ್ಣಂ ಚ ರಸೌದನಂ ಸ್ನೇಹೋಪರಮದಿವಸ ಏವ|೮೧|-

Adhikarana 31 (81) · Śloka 81

ಸ್ಯಾತ್ತ್ವಸಂಶೋಧನಾರ್ಥೀಯೇ ವೃತ್ತಿಃ ಸ್ನೇಹೇ ವಿರಿಕ್ತವತ್||೮೧||

ಸಂಶಮನವಿಧಿಮಾಹ- ಸ್ಯಾತ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸಂಶೋಧನಾರ್ಥೀಯೇ ಸಂಶಮನೇ| ವೃತ್ತಿಃ ಉಪಚಾರಃ| ವಿರಿಕ್ತವದಿತ್ಯನೇನಾಗತಾವೇಕ್ಷಣೇನೋಪಕಲ್ಪನೀಯವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ “ಸಮ್ಯಗ್ವಿರಿಕ್ತಂ ಚೈನಂ” (ಸೂ. ಅ.೧೫) ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಪ್ರತಿಪಾದನೀಯಮುಪಚಾರಮಾಹ, ನತು ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಮಾತ್ರಮ್ | ಯದ್ಯಪಿ ವಮನೋಕ್ತಾ ಏವ ತತ್ರೋಚ್ಚೈರ್ಭಾಷ್ಯಾದಯೋ ವಿರೇಚನವೃತ್ತಾವಪ್ಯತಿದಿಷ್ಟಾಸ್ತಥಾಽಪೀಹ ವಮನವಿಧಿ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ವಿರೇಚನವಿಧ್ಯತಿದೇಶೋ ಧೂಮಪಾನಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಃ, ವಿರೇಚನೇ ಹಿ ತತ್ರ “ಧೂಮಪಾನವರ್ಜಂ” (ಸೂ. ಅ.೧೫) ಇತಿ ಕೃತಂ, ಸ್ನೇಹಪಾನೇ ಚ ಧೂಮಪಾನಂ ನಿಷಿದ್ಧಂ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯೇ- “ನ ಮದ್ಯದುಗ್ಧೇ ಪೀತ್ವಾ ಚ ನ ಸ್ನೇಹಂ” (ಸೂ. ಅ.೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ||೮೧||

Adhikarana 32 (82-90) · Śloka 1

ಸ್ನೇಹದ್ವಿಷಃ ಸ್ನೇಹನಿತ್ಯಾ ಮೃದುಕೋಷ್ಠಾಶ್ಚ ಯೇ ನರಾಃ| ಕ್ಲೇಶಾಸಹಾ ಮದ್ಯನಿತ್ಯಾಸ್ತೇಷಾಮಿಷ್ಟಾ ವಿಚಾರಣಾ||೮೨|| ಲಾವತೈತ್ತಿರಮಾಯೂರಹಾಂಸವಾರಾಹಕೌಕ್ಕುಟಾಃ| ಗವ್ಯಾಜೌರಭ್ರಮಾತ್ಸ್ಯಾಶ್ಚ ರಸಾಃ ಸ್ಯುಃ ಸ್ನೇಹನೇ ಹಿತಾಃ||೮೩|| ಯವಕೋಲಕುಲತ್ಥಾಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಾಃ ಸಗುಡಶರ್ಕರಾಃ| ದಾಡಿಮಂ ದಧಿ ಸವ್ಯೋಷಂ ರಸಸಂಯೋಗಸಙ್ಗ್ರಹಃ||೮೪|| ಸ್ನೇಹಯನ್ತಿ ತಿಲಾಃ ಪೂರ್ವಂ ಜಗ್ಧಾಃ ಸಸ್ನೇಹಫಾಣಿತಾಃ| ಕೃಶರಾಶ್ಚ ಬಹುಸ್ನೇಹಾಸ್ತಿಲಕಾಮ್ಬಲಿಕಾಸ್ತಥಾ||೮೫|| ಫಾಣಿತಂ ಶೃಙ್ಗವೇರಂ ಚ ತೈಲಂ ಚ ಸುರಯಾ ಸಹ| ಪಿಬೇದ್ರೂಕ್ಷೋ ಭೃತೈರ್ಮಾಂಸೈರ್ಜೀರ್ಣೇಽಶ್ನೀಯಾಚ್ಚ ಭೋಜನಮ್||೮೬|| ತೈಲಂ ಸುರಾಯಾ ಮಣ್ಡೇನ ವಸಾಂ ಮಜ್ಜಾನಮೇವ ವಾ| ಪಿಬನ್ ಸಫಾಣಿತಂ ಕ್ಷೀರಂ ನರಃ ಸ್ನಿಹ್ಯತಿ ವಾತಿಕಃ||೮೭|| ಧಾರೋಷ್ಣಂ ಸ್ನೇಹಸಂಯುಕ್ತಂ ಪೀತ್ವಾ ಸಶರ್ಕರಂ ಪಯಃ| ನರಃ ಸ್ನಿಹ್ಯತಿ ಪೀತ್ವಾ ವಾ ಸರಂ ದಧ್ನಃ ಸಫಾಣಿತಮ್||೮೮|| ಪಾಞ್ಚಪ್ರಸೃತಿಕೀ ಪೇಯಾ ಪಾಯಸೋ ಮಾಷಮಿಶ್ರಕಃ| ಕ್ಷೀರಸಿದ್ಧೋ ಬಹುಸ್ನೇಹಃ ಸ್ನೇಹಯೇದಚಿರಾನ್ನರಮ್||೮೯|| ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲವಸಾಮಜ್ಜಾತಣ್ಡುಲಪ್ರಸೃತೈಃ ಶೃ(ಕೃ)ತಾ| ಪಾಞ್ಚಪ್ರಸೃತಿಕೀ ಪೇಯಾ ಪೇಯಾ ಸ್ನೇಹನಮಿಚ್ಛತಾ||೯೦|| (ಶೌಕರೋ ವಾ ರಸಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಸರ್ಪಿರ್ಲವಣಸಂಯುತಃ | ಪೀತೋ ದ್ವಿರ್ವಾಸರೇ ಯತ್ನಾತ್ ಸ್ನೇಹಯೇದಚಿರಾನ್ನರಮ್ ||೧||)|

ವಿಚಾರಣಾವಿಷಯಮಾಹ- ಸ್ನೇಹದ್ವಿಷ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಲಾವಾದಿರಸಾನಾಮುಕ್ತಾನಾಂ ಸಂಸ್ಕಾರಮಾಹ- ಯವೇತ್ಯಾದಿ| ರಸೇ ಸ್ನೇಹಾರ್ಥೋಕ್ತರಸ ಉಚಿತಃ ಸಂಯೋಗೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ರಸಸಂಯೋಗಾಃ, ತೇಷಾಂ ಸಙ್ಗ್ರಹಣಂ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಪೂರ್ವಮಿತಿ ಭೋಜನಾತ್ ಪೂರ್ವಮ್| ತಿಲಪ್ರಧಾನಃ ಕಾಮ್ಬಲಿಕಸ್ತಿಲಕಾಮ್ಬಲಿಕಃ| ಫಾಣಿತಮಿತ್ಯಾದೌ ಶೃಙ್ಗವೇರಮಿತಿ ಶೃಙ್ಗವೇರರಸಮ್| ಭೃತೈಃ ಭಟಿತ್ರೀಕೃತೈಃ| ಪಾಞ್ಚಪ್ರಸೃತಿಕೀ ಅಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ| ಮಾಷಮಿಶ್ರಕೋ ಮಾಷತಣ್ಡುಲಕೃತಮನ್ನಮ್| ಪೇಯಾ ಪಾತವ್ಯಾ||೮೨-೯೦||

Adhikarana 33 (91-94) · Śloka 94

ಗ್ರಾಮ್ಯಾನೂಪೌದಕಂ ಮಾಂಸಂ ಗುಡಂ ದಧಿ ಪಯಸ್ತಿಲಾನ್| ಕುಷ್ಠೀ ಶೋಥೀ ಪ್ರಮೇಹೀ ಚ ಸ್ನೇಹನೇ ನ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್||೯೧|| ಸ್ನೇಹೈರ್ಯಥಾರ್ಹಂ ತಾನ್ ಸಿದ್ಧೈಃ ಸ್ನೇಹಯೇದವಿಕಾರಿಭಿಃ| ಪಿಪ್ಪಲೀಭಿರ್ಹರೀತಕ್ಯಾ ಸಿದ್ಧೈಸ್ತ್ರಿಫಲಯಾಽಪಿ ವಾ||೯೨|| ದ್ರಾಕ್ಷಾಮಲಕಯೂಷಾಭ್ಯಾಂ ದಧ್ನಾ ಚಾಮ್ಲೇನ ಸಾಧಯೇತ್| ವ್ಯೋಷಗರ್ಭಂ ಭಿಷಕ್ ಸ್ನೇಹಂ ಪೀತ್ವಾ ಸ್ನಿಹ್ಯತಿ ತಂ ನರಃ||೯೩|| ಯವಕೋಲಕುಲತ್ಥಾನಾಂ ರಸಾಃ ಕ್ಷಾರಃ ಸುರಾ ದಧಿ| ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿಶ್ಚ ತತ್ ಸಿದ್ಧಂ ಸ್ನೇಹನೀಯಂ ಘೃತೋತ್ತಮಮ್||೯೪||

ಯಥಾರ್ಹಮಿತಿ ಯೋ ಯತ್ರ ಸ್ನೇಹೋ ಯುಜ್ಯತೇ ಸರ್ಪಿರಾದಿಃ| ಸಿದ್ಧೈರಿತಿ ಪಿಪ್ಪಲೀಭಿಸ್ತಥಾ ಹರೀತಕ್ಯಾ ತಥಾ ತ್ರಿಫಲಯಾ ಚೇತಿ ಪೃಥಗ್ಯೋಜನೀಯಂ; ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಸಿದ್ಧಸ್ನೇಹಶ್ಚ ಕುಷ್ಠಾದಿಷು ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್| ಯೂಷಶಬ್ದಃ ಕ್ವಾಥವಚನಃ| ವ್ಯೋಷಗರ್ಭಂ ವ್ಯೋಷಕಲ್ಕಮ್| ಅತ್ರ ತ್ರಿಭಿರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ಮಿಲಿತ್ವಾ ಚಾತುರ್ಗುಣ್ಯಮ್| ಯವಕೋಲಾದೌ ಷಡ್ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಸ್ನೇಹಸಮಾನಿ| ಕ್ಷಾರೋ ಯವಕ್ಷಾರಃ ಕಲ್ಕಃ||೯೧-೯೪||

Adhikarana 34 (95) · Śloka 95

ತೈಲಮಜ್ಜವಸಾಸರ್ಪಿರ್ಬದರತ್ರಿಫಲಾರಸೈಃ| ಯೋನಿಶುಕ್ರಪ್ರದೋಷೇಷು ಸಾಧಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್||೯೫||

ತೈಲಮಜ್ಜೇತ್ಯಾದಿ|- ಚತುಃಸ್ನೇಹೋಽಕಲ್ಕ ಏವ, ತೈಲಮಜ್ಜವಸಾಸರ್ಪಿರಿತ್ಯೇಕವದ್ಭಾವಾದ್ದ್ವಿತೀಯಾನ್ತಃ ಪ್ರಯೋಗಃ||೯೫||

Adhikarana 35 (96-97) · Śloka 97

ಗೃಹ್ಣಾತ್ಯಮ್ಬು ಯಥಾ ವಸ್ತ್ರಂ ಪ್ರಸ್ರವತ್ಯಧಿಕಂ ಯಥಾ| ಯಥಾಗ್ನಿ ಜೀರ್ಯತಿ ಸ್ನೇಹಸ್ತಥಾ ಸ್ರವತಿ ಚಾಧಿಕಃ||೯೬|| ಯಥಾ ವಾಽಽಕ್ಲೇದ್ಯ ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಮಾಸಿಕ್ತಂ ತ್ವರಯಾ ಜಲಮ್| ಸ್ರವತಿ ಸ್ರಂಸತೇ ಸ್ನೇಹಸ್ತಥಾ ತ್ವರಿತಸೇವಿತಃ||೯೭||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸ್ನೇಹ ಉಪಯುಕ್ತೋ ಯಥಾ ಶರೀರಂ ಸಸ್ನೇಹ್ಯಾಧಿಕೋ ದೃಶ್ಯತೇ, ತದಾಹ- ಗೃಹ್ಣಾತೀತ್ಯಾದಿ| ತಚ್ಚ ಶಿಷ್ಯೇಣಾಧ್ಯಾಯಾದಾವಪೃಷ್ಟಮಪಿ ಶಿಷ್ಯಹಿತತಯಾಽಭಿಧೀಯತೇ| ಯಥಾಗ್ನೀತಿ ಅಗ್ನ್ಯನಧಿಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನನ್ವಗ್ನ್ಯಧಿಕಶ್ಚೇತ್ ಸ್ರವತಿ, ತದವಧಿ ಚ ಸ್ನೇಹಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ, ಯದುಚ್ಯತೇ- “ಅಧಸ್ತಾತ್ ಸ್ನೇಹದರ್ಶನಮ್” ಇತಿ, ತೇನೈಕದಿನ ಏವಾಧಿಕಸ್ನೇಹಪಾನಂ ಕ್ರಿಯತಾಮಿತ್ಯಾಹ- ಯಥಾ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಆಕ್ಲೇದ್ಯ ಈಷತ್ಕ್ಲೇದಯಿತ್ವಾ| ತ್ವರಿತಸೇವಿತಃ ಸ್ನೇಹೋ ಧಾತೂನಸ್ನೇಹಯಿತ್ವೈವ ಸ್ರಂಸತೇಽಧೋ ಯಾತಿ ಯಾವಾನ್, ನ ತಾವತಾ ಸ್ನೇಹನಂ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ||೯೬-೯೭||

Adhikarana 36 (98) · Śloka 98

ಲವಣೋಪಹಿತಾಃ ಸ್ನೇಹಾಃ ಸ್ನೇಹಯನ್ತ್ಯಚಿರಾನ್ನರಮ್| ತದ್ಧ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದ್ಯರೂಕ್ಷಂ ಚ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮುಷ್ಣಂ ವ್ಯವಾಯಿ ಚ||೯೮||

ಸ್ನೇಹನೇ ಸರ್ವಸ್ನೇಹೇಷು ಲವಣಪ್ರಯೋಗಮಾಹ- ಲವಣೋಪಹಿತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತದಿತಿ ಲವಣಮ್| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ದೋಷಸಙ್ಘಾತವಿಚ್ಛೇದಕಮ್| ವ್ಯವಾಯಿ ಅಖಿಲದೇಹವ್ಯಾಪ್ತಿಪೂರ್ವಕಪಾಕಗಾಮಿ||೯೮||

Adhikarana 37 (99) · Śloka 99

ಸ್ನೇಹಮಗ್ರೇ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ತತಃ ಸ್ವೇದಮನನ್ತರಮ್| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೋಪಪನ್ನಸ್ಯ ಸಂಶೋಧನಮಥೇತರತ್ ||೯೯||

ಅತೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ವೇದೋಪಕಲ್ಪನಾಧ್ಯಾಯಯೋಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಸೂಚಕಂ ಸ್ವೇದಾದಿಷು ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪ್ರಾಗ್ಭಾವಮಾಹ- ಸ್ನೇಹಮಿತ್ಯಾದಿ||೯೯||

Adhikarana 38 (100) · Śloka 100

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಃ- ಸ್ನೇಹಾಃ ಸ್ನೇಹವಿಧಿಃ ಕೃತ್ಸ್ನವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿಃ ಸಭೇಷಜಾ| ಯಥಾಪ್ರಶ್ನಂ ಭಗವತಾ ವ್ಯಾಹೃತಂ ಚಾನ್ದ್ರಭಾಗಿನಾ||೧೦೦||

ಚಾನ್ದ್ರಭಾಗೀ ಪುನರ್ವಸುಃ||೧೦೦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 13

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇ ಸ್ನೇಹಾಧ್ಯಾಯೋ ನಾಮ ತ್ರಯೋದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ||೧೩||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಕಲ್ಪನಾಚತುಷ್ಕೇ ಸ್ನೇಹಾಧ್ಯಾಯೋ ನಾಮ ತ್ರಯೋದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೩||