13. snēhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതഃ സ്നേഹാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||

നിര്ദേശവാതകലാകലീയേ വാതാദയോऽഭിഹിതാഃ, തേഷാം ഭേഷജം യഥാ കല്പനീയം തദുപദേഷ്ടും കല്പനാചതുഷ്കോऽഭിധീയതേ| ഭേഷജാനാം കല്പനാ ഭേഷജകല്പനാ, സാ ച കല്പനാ ആശ്രയദ്രവ്യാഭിധാനം വിനാ ന പാര്യതേ കല്പയിതുമ് ; അതഃ സ്നേഹാദിദ്രവ്യഗോചരാ സ്നേഹ-സ്വേദ-വമന-വിരേചനകല്പനേഹാഭിധീയതേ, ബസ്തികല്പനാ ത്വിഹ ബഹുവക്തവ്യത്വാന്നോക്താ| അത്രാപി വമനാദിപ്രവൃത്തൌ സ്നേഹസ്യൈവ പ്രഥമം വിധീയമാനതയാ തഥാ ദോഷപ്രധാനസ്യ വാതസ്യ പ്രധാനഭേഷജത്വാച്ച തത്പ്രതിപാദക ഏവ സ്നേഹാധ്യായോऽഭിധീയതേ| സ്നേഹസ്യ പ്രതിപാദകോऽധ്യായഃ സ്നേഹാധ്യായഃ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

സാങ്ഖ്യൈഃ സങ്ഖ്യാതസങ്ഖ്യേയൈഃ സഹാസീനം പുനര്വസുമ്| ജഗദ്ധിതാര്ഥം പപ്രച്ഛ വഹ്നിവേശഃ സ്വസംശയമ്||൩||

സങ്ഖ്യാ സമ്യഗ്ജ്ഞാനം, തേന വ്യവഹരന്തീതി സാങ്ഖ്യാഃ| സങ്ഖ്യാതം ജ്ഞാതം സങ്ഖ്യേയം ജ്ഞേയം യൈസ്തേ തഥാ; യദി വാ ‘സങ്ഖ്യാതസങ്ഖ്യേയമ്’ ഇതി പാഠഃ, തദാ പുനര്വസുവിശേഷണമേതത്; അര്ഥസ്തു സമാനഃ| സാങ്ഖ്യൈഃ സഹാവസ്ഥാനോപദര്ശനമാത്രേയസ്യ കര്തവ്യപ്രശ്നാനുഗുണമനഃസമാധാനോപദര്ശനാര്ഥമ്| സംശയമിതി സംശയേന വിഷയിണാ വിഷയം ലക്ഷയതി, തേന സംശയമിതി സംശയവിഷയമിത്യര്ഥഃ||൩||

Adhikarana 3 (4-8) · Śloka 8

കിംയോനയഃ കതി സ്നേഹാഃ കേ ച സ്നേഹഗുണാഃ പൃഥക്| കാലാനുപാനേ കേ കസ്യ കതി കാശ്ച വിചാരണാഃ||൪|| കതി മാത്രാഃ കഥമ്മാനാഃ കാ ച കേഷൂപദിശ്യതേ| കശ്ച കേഭ്യോ ഹിതഃ സ്നേഹഃ പ്രകര്ഷഃ സ്നേഹനേ ച കഃ||൫|| സ്നേഹ്യാഃ കേ കേ ന ച സ്നിഗ്ധാസ്നിഗ്ധാതിസ്നിഗ്ധലക്ഷണമ്| കിം പാനാത് പ്രഥമം പീതേ ജീര്ണേ കിഞ്ച ഹിതാഹിതമ്||൬|| കേ മൃദുക്രൂരകോഷ്ഠാഃ കാ വ്യാപദഃ സിദ്ധയശ്ച കാഃ| അച്ഛേ സംശോധനേ ചൈവ സ്നേഹേ കാ വൃത്തിരിഷ്യതേ||൭|| വിചാരണാഃ കേഷു യോജ്യാ വിധിനാ കേന തത് പ്രഭോ!| സ്നേഹസ്യാമിതവിജ്ഞാന ജ്ഞാനമിച്ഛാമി വേദിതുമ്||൮||

കോऽസൌ സംശയ ഇത്യാഹ- കിംയോനയ ഇത്യാദി| കിംയോനയഃ കിമാധാരകാരണാഃ| കാലശ്ചാനുപാനം ച കാലാനുപാനേ| വിചാരണാ ദ്രവ്യാന്തരാസംയുക്തസ്നേഹപാനം വര്ജയിത്വാ സ്നേഹോപയോഗഃ| കഥമ്മാനാ കീദൃങ്മാനാ| കാ ചേതി മാത്രാ| പ്രകര്ഷഃ കാലപ്രകര്ഷഃ| സ്നേഹനേ സ്നേഹയുക്തിക്രിയായാമ്| കേ നചേതി കേ ന ച സ്നേഹ്യാഃ| കിം പാനാത് സ്നേഹപാനാത് പ്രഥമം പൂര്വം ഹിതാഹിതം; കിഞ്ച പീതേ സ്നേഹേ തഥാ ജീര്ണേ ച സ്നേഹേ ഹിതാഹിതമിതി യോജ്യമ്| സിദ്ധയോ വ്യാപത്സാധനാനി ഭേഷജാനി| അച്ഛേ ഇതി സംശോധനപൃഥങ്നിര്ദേശാദ്ഗോബലീവര്ദന്യായേന സംശമന ഇതി ഭവതി| വൃത്തിരിതി വൃത്തിഃ ഉപചാരവിധാനമ്| ജ്ഞാനം ശാസ്ത്രമ്||൪-൮||

Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 11

അഥ തത്സംശയച്ഛേത്താ പ്രത്യുവാച പുനര്വസുഃ| സ്നേഹാനാം ദ്വിവിധാ സൌമ്യ യോനിഃ സ്ഥാവരജങ്ഗമാ||൯|| തിലഃ പ്രിയാലാഭിഷുകൌ ബിഭീതകശ്ചിത്രാഭയൈരണ്ഡമധൂകസര്ഷപാഃ| കുസുമ്ഭബില്വാരുകമൂലകാതസീനികോചകാക്ഷോഡകരഞ്ജശിഗ്രുകാഃ||൧൦|| സ്നേഹാശയാഃ സ്ഥാവരസഞ്ജ്ഞിതാസ്തഥാ സ്യുര്ജങ്ഗമാ മത്സ്യമൃഗാഃ സപക്ഷിണഃ| തേഷാം ദധിക്ഷീരഘൃതാമിഷം വസാ സ്നേഹേഷു മജ്ജാ ച തഥോപദിശ്യതേ||൧൧||

അഭിഷുക ഔത്തരാപഥികഃ| ചിത്രാ ഗോരക്ഷകര്കടീ, തദ്ബീജമിഹ; യദി വാ ചിത്രാ ലോഹിതൈരണ്ഡഃ| അതസീ ‘ഉമാ’ ഇതി ഖ്യാതാ | ആരുകനികോചകാക്ഷോഡാ ഔത്തരാപഥികാഃ| സ്നേഹാശയാഃ സ്നേഹസ്ഥാനാനി| ഏതേ ചാവിഷ്കൃതതമത്വേനോക്താഃ, തേന നിമ്ബതൈലാദയോ ബോദ്ധവ്യാഃ| ആമിഷം മാംസമ്||൯-൧൧||

Adhikarana 5 (12) · Śloka 1

സര്വേഷാം തൈലജാതാനാം തിലതൈലം വിശിഷ്യതേ| ബലാര്ഥേ സ്നേഹനേ ചാഗ്ര്യമൈരണ്ഡം തു വിരേചനേ||൧൨|| (കടൂഷ്ണം തൈലമൈരണ്ഡം വാതശ്ലേഷ്മഹരം ഗുരു | കഷായസ്വാദുതിക്തൈശ്ച യോജിതം പിത്തഹന്ത്രപി ||൧||)|

തൈലജാതാനാമിതി ജാതശബ്ദഃ പ്രകാരവചനഃ; യഥാ- “യദാഹാരജാതമഗ്നിവേശ” (സൂ.അ.൨൫) ഇത്യാദി| അത്ര യദ്യപി യോഗാത്തിലഭവമേവ തൈലം, തഥാऽപി രൂഢ്യേഹ സര്വ ഏവ സ്ഥാവരസ്നേഹാസ്തൈലമിത്യുച്യന്തേ| യദുക്തം സുശ്രുതേ- “നിഷ്പത്തേസ്തദ്ഗുണത്വാച്ച തൈലത്വമിതരേഷ്വപി” (സു.സൂ.അ.൪൫) ഇതി| വിശിഷ്യതേ അതിരിച്യതേ| അഗ്ര്യമിത്യൈരണ്ഡേന സമ്ബധ്യതേ||൧൨||

Adhikarana 6 (13) · Śloka 13

സര്പിസ്തൈലം വസാ മജ്ജാ സര്വസ്നേഹോത്തമാ മതാഃ| ഏഷു ചൈവോത്തമം സര്പിഃ സംസ്കാരസ്യാനുവര്തനാത്||൧൩||

സര്വസ്നേഹോത്തമാ ഇത്യത്ര സര്വശബ്ദേന ദധിക്ഷീരാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ; സര്വസ്നേഹോത്തമത്വം ച സര്പിരാദീനാം സ്നേഹഗുണപ്രകര്ഷവത്ത്വേന| സംസ്കാരോ ഗുണാന്തരാരോപണം, തസ്യാനുവര്തനമനുവിധാനം സ്വീകരണമിതി യാവത്| ഏതദുക്തം ഭവതി- യത്- ന തഥാ തൈലാദയോ ദ്രവ്യാന്തരസംസ്കൃതാഃ സംസ്കാരഗുണാന് വഹന്തി യഥാ സര്പിരിതി| അത ഏവോക്തം- “നാന്യഃ സ്നേഹസ്തഥാ കശ്ചിത് സംസ്കാരമനുവര്തതേ| യഥാ സര്പിരതഃ സര്പിഃ സര്വസ്നേഹോത്തമം മതമ്” (നി. അ.൧)| അത ഏവ സംസ്കാരകദ്രവ്യചിത്രകാദിഗുണാനുവിധാനേऽപി സര്പിര്ന സ്വഗുണാന് സ്നേഹശൈത്യാദീന് ജഹാതി, കിഞ്ച സ്വഗുണാന് തദ്ഗുണാംശ്ച വഹതി, യതോऽനുശബ്ദേന പശ്ചാദ്വാചിനാ സ്വഗുണവര്തനസ്യ പശ്ചാത് സംസ്കാരകഗുണവര്തനമുച്യതേ| അത ഏവോക്തം- “സ്നേഹാദ്വാതം ശമയതി പിത്തം മാധുര്യശൈത്യതഃ| ഘൃതം തുല്യഗുണം ദോഷം സംസ്കാരാത്തു ജയേത് കഫമ്” (നി. അ.൧) ഇതി| ന ച വാച്യം രൂക്ഷോഷ്ണചിത്രകാദിസംസ്കാരാദ്രൂക്ഷോഷ്ണം സര്പിര്ഭൂതം, തതശ്ച സര്പിഷഃ സ്നേഹശൈത്യേ തദ്വിരുദ്ധേ കഥം തിഷ്ഠതഃ? ഇതി; യതഃ സര്പിഃസമ്ബദ്ധചിത്രകാവയവാനുഗതം ഹി രൂക്ഷോഷ്ണത്വം, സര്പിര്ഗതേ ച സ്നേഹശൈത്യേ ഇതി ഭിന്നാശ്രയത്വാന്ന വിരോധഃ; ഇദമേവ ച സര്പിഷഃ സംസ്കാരാനുവര്തനം യത്- സ്വഗുണവിരുദ്ധസ്യാപി തസ്യാനുപഘാതേന ധാരണം; സംസ്കാരകചിത്രകാദിഗുണവഹനേऽപി സര്പിഷഃ ശൈത്യാദയഃ കദാചിദഭിഭൂയന്തേ സംസ്കാരകഗുണൈരുഷ്ണാദിഭിര്ന പുനഃ സ്നേഹഗുണഃ, തസ്യ സ്നേഹേഷു സര്വാത്മനാ വ്യവസ്ഥിതസ്യ പ്രബലത്വാത്; അത ഏവ സര്പിരാദയഃ സ്നേഹപ്രധാനത്വാത് ‘സ്നേഹാ’ ഇത്യുച്യന്തേ| അന്യേ തു സംസ്കാരാനുവര്തനം സ്വഗുണോപഘാതേന സംസ്കാരകഗുണവഹനം ബ്രുവതേ, ഏതച്ച തൈലേ തിഷ്ഠതി ന സര്പിഷീതി വദന്തി; സര്പിഷി തു സംസ്കാരാനുവര്തനമുക്തം യത് തത് സര്പിഷി സര്വഥാ കസ്യചിദ്ഗുണസ്യ സംസ്കാരഗുണേനാനുപഘാതാദ്ഭവതി ; തഥാഹി- ദാഹപ്രശമനാര്ഥം ജ്വരേ ചന്ദനാദിശീതദ്രവ്യസാധിതതൈലമുക്തം, യതഃ ശീതേന സാധിതം തൈലമുഷ്ണമപി സ്വഭാവാച്ഛീതമേവ ഭവതീതി||൧൩||

Adhikarana 7 (14-17) · Śloka 17

ഘൃതം പിത്താനിലഹരം രസശുക്രൌജസാം ഹിതമ്| നിര്വാപണം മൃദുകരം സ്വരവര്ണപ്രസാദനമ്||൧൪|| മാരുതഘ്നം ന ച ശ്ലേഷ്മവര്ധനം ബലവര്ധനമ്| ത്വച്യമുഷ്ണം സ്ഥിരകരം തൈലം യോനിവിശോധനമ്||൧൫|| വിദ്ധഭഗ്നാഹതഭ്രഷ്ടയോനികര്ണശിരോരുജി| പൌരുഷോപചയേ സ്നേഹേ വ്യായാമേ ചേഷ്യതേ വസാ||൧൬|| ബലശുക്രരസശ്ലേഷ്മമേദോമജ്ജവിവര്ധനഃ| മജ്ജാ വിശേഷതോऽസ്ഥ്നാം ച ബലകൃത് സ്നേഹനേ ഹിതഃ||൧൭||

സ്നേഹഗുണാനഭിധത്തേ- ഘൃതമിത്യാദി| നിര്വാപണം ദാഹപ്രശമനമ്| മാരുതഘ്നമിത്യാദി തൈലഗുണാഃ| സ്ഥിരകരമ് അങ്ഗസ്ഥൈര്യകരമ്| വിദ്ധേത്യാദി വസാഗുണാഃ| പൌരുഷോപചയഃ ശുക്രോപചയഃ| സ്നേഹേ ശരീരസ്നേഹനേ കര്തവ്യേ| ബലശുക്രേത്യാദി മജ്ജഗുണാഃ||൧൪-൧൭||

Adhikarana 8 (18) · Śloka 18

സര്പിഃ ശരദി പാതവ്യം വസാ മജ്ജാ ച മാധവേ| തൈലം പ്രാവൃഷി നാത്യുഷ്ണശീതേ സ്നേഹം പിബേന്നരഃ||൧൮||

സര്പിരാദിപാനകാലമാഹ- സര്പിഃ ശരദീത്യാദി| മാധവേ വൈശാഖേ| പ്രാവൃഡാഷാഢശ്രാവണൌ, യദുക്തം- “പ്രാവൃട് ശുക്രനഭൌ ജ്ഞേയൌ” (സി.അ.൬) ഇതി| ശരദി ബഹുപിത്തത്വേന പിത്തവിരുദ്ധം ഘൃതമേവ യൌഗികം, നാന്യസ്തൈലാദിഃ| വസാമജ്ജ്ഞോസ്തു നാതിശീതോഷ്ണത്വാത് സാധാരണേ; യതസ്തയോരനുപാനേ ശീതത്വേന വോഷ്ണത്വേന വാ നിര്ദേശോ ന കൃതഃ; “യഥാസത്ത്വം തു ശൈത്യൌഷ്ണ്യേ വസാമജ്ജ്ഞോര്വിനിര്ദിശേത്” (സൂ.അ.൨൭) ഇതി തു വചനേന ശൈത്യൌഷ്ണ്യാഭിധാനം സാമാന്യേന, തൈലസര്പിര്വദൌഷ്ണ്യശൈത്യാനഭിധാനാന്ന പ്രകര്ഷപ്രാപ്തശൈത്യോഷ്ണത്വപ്രാപകമ്| അത ഏവോക്തം- “തൈലവസാമജ്ജസര്പിഷാം തു യഥാപൂര്വം ശ്രേഷ്ഠത്വം വാതശ്ലേഷ്മവികാരേഷു ഭവതി, യഥോത്തരം പിത്തവികാരേഷു” (വി.അ.൮) ഇതി| അത്രോത്തരസ്യ സര്പിഷഃ ശൈത്യാത് പിത്തഹരത്വം, തൈലസ്യ തൂഷ്ണത്വാദ്വാതശ്ലേഷ്മഹരത്വം, വസാമജ്ജ്ഞോസ്തു സാധാരണത്വേന മധ്യഗതത്വമിതി സ്ഥിതമ്| ഏവം വസാമജ്ജ്ഞോഃ സാധാരണത്വേന തഥാ ബല്യത്വധാതുവൃദ്ധികരത്വാഭ്യാമനതിശീതോഷ്ണേ തഥാ ബലക്ഷയധാതുക്ഷയയുക്തേ മാധവേ പ്രയോഗോ യുക്തഃ| ചൈത്രസ്തു മുഖ്യസാധാരണഗുണോऽപി പ്രഭൂതശ്ലേഷ്മതയാ ന സ്നേഹവിഷയ ഇത്യനുക്തഃ| സാമാന്യേന സ്നേഹോപയോഗേ ശസ്തം കാലമാഹ- നാത്യുഷ്ണേത്യാദി| നാത്യുഷ്ണേ ഗ്രീഷ്മേ, നാതിശീതേ ഹേമന്തേ ശിശിരേ ച തഥാ വര്ഷജനിതശൈത്യേ വര്ഷാകാലേ| അയം ചാനാത്യയികവികാരേ സതി കാലനിയമോ ജ്ഞേയഃ, അഗ്രേ ഉഷ്ണേ ശീതേ ച കാലേ സ്നേഹോപദേശാത്||൧൮||

Adhikarana 9 (19) · Śloka 19

വാതപിത്താധികോ രാത്രാവുഷ്ണേ ചാപി പിബേന്നരഃ| ശ്ലേഷ്മാധികോ ദിവാ ശീതേ പിബേച്ചാമലഭാസ്കരേ||൧൯||

കാലവിശേഷേ ദോഷവിശേഷേ ച പാനക്രമം ദര്ശയതി- വാതേത്യാദിനാ| വാതശ്ച പിത്തം ച വാതപിത്തം, തദധികോ വാതപിത്താധികഃ| രാത്രാവിതി സായമ്| ഉഷ്ണേ ഗ്രീഷ്മേ| ശ്ലേഷ്മാധികഗ്രഹണമത്യന്തശീതവികാരഗൃഹീതപുരുഷോപലക്ഷണാര്ഥം, തേന വാതശ്ലേഷ്മാധികഃ ശ്ലേഷ്മാധികശ്ച ഗൃഹ്യതേ; അത ഏവ സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “വാതപിത്താധികോ രാത്രൌ വാതശ്ലേഷ്മാധികോ ദിവാ” (സു.ചി.൩൧) ഇതി| കേവലവാതാധികസ്യ തഥാ പിത്താധികസ്യ ശ്ലേഷ്മാധികസ്യ ച സാധാരണേ ശരദാദൌ കാലേ ഉത്സര്ഗസിദ്ധ ഏവ പാനകാലോ വക്ഷ്യമാണോ ഭവതി| വക്ഷ്യതി ഹി- “പിബേത് സംശമനം സ്നേഹമന്നകാലേ” ഇത്യാദി| അന്യേ തു ബ്രുവതേ- വാതാധികഗ്രഹണേന കേവലവാതസ്യാപി ഗ്രഹണം, ശ്ലേഷ്മാധികവ്യപദേശാച്ച വാതശ്ലേഷ്മ-പിത്തശ്ലേഷ്മണോരപി ഗ്രഹണമിതി| ശീതേ ഹേമന്താദൌ| അമലഃ പ്രബലരശ്മിര്യസ്മിന് ദിനസ്യ ഭാഗേ ഭാസ്കരഃ സോऽമലഭാസ്കരോ മധ്യാഹ്ന ഇതി യാവത്||൧൯||

Adhikarana 10 (20-21) · Śloka 21

അത്യുഷ്ണേ വാ ദിവാ പീതോ വാതപിത്താധികേന വാ| മൂര്ച്ഛാം പിപാസാമുന്മാദം കാമലാം വാ സമീരയേത്||൨൦|| ശീതേ രാത്രൌ പിബന് സ്നേഹം നരഃ ശ്ലേഷ്മാധികോऽപി വാ| ആനാഹമരുചിം ശൂലം പാണ്ഡുതാം വാ സമൃച്ഛതി||൨൧||

ഉക്തകാലനിയമവിപര്യയേ ദോഷമാഹ- അത്യുഷ്ണേ വേത്യാദി| അത്യുഷ്ണേ കാലേ ദിവാ പീതഃ സ്നേഹഃ ശ്ലൈഷ്മികസ്യാപി യഥോക്തവികാരകരഃ, തഥാ വാതപിത്താധികേന പീതഃ ശീതകാലേऽപി യഥോക്തവികാരകരഃ; ഏവം നിശാപാനേऽപി വാക്യാര്ഥഃ; പരം നിഷിദ്ധസ്യ കാലസ്യ ദോഷസ്യ ച മേലകേऽത്യയേ ചോക്തവികാരപ്രകര്ഷാപ്രകര്ഷൌ തര്കണീയൌ||൨൦-൨൧||

Adhikarana 11 (22) · Śloka 22

ജലമുഷ്ണം ഘൃതേ പേയം യൂഷസ്തൈലേऽനു ശസ്യതേ| വസാമജ്ജ്ഞോസ്തു മണ്ഡഃ സ്യാത് സര്വേഷൂഷ്ണമഥാമ്ബു വാ||൨൨||

അനുപാനമാഹ- ജലമിത്യാദി| തൈലേऽന്വിതി അനുപാനേ| അനുപാനപരിമാണം തു സമ്യഗ്ഭേഷജപാകാര്ഥം ക്രിയമാണം ഭേഷജാവൈകാരികപാകേനൈവോന്നേയം, വൃദ്ധവൈദ്യവ്യവഹാരാച്ച||൨൨||

Adhikarana 12 (23-25) · Śloka 25

ഓദനശ്ച വിലേപീ ച രസോ മാംസം പയോ ദധി| യവാഗൂഃ സൂപശാകൌ ച യൂഷഃ കാമ്ബലികഃ ഖഡഃ||൨൩|| സക്തവസ്തിലപിഷ്ടം ച മദ്യം ലേഹാസ്തഥൈവ ച| ഭക്ഷ്യമഭ്യഞ്ജനം ബസ്തിസ്തഥാ ചോത്തരബസ്തയഃ||൨൪|| ഗണ്ഡൂഷഃ കര്ണതൈലം ച നസ്തഃകര്ണാക്ഷിതര്പണമ്| ചതുര്വിംശതിരിത്യേതാഃ സ്നേഹസ്യ പ്രവിചാരണാഃ ||൨൫||

വിചാരണാഃ സങ്ഖ്യയാ സ്വരൂപേണ ചൈകഗ്രന്ഥേനാഹ- ഓദനശ്ചേത്യാദി| വിലേപീ വിരലദ്രവാ യവാഗൂര്ബഹുസിക്ഥസമന്വിതാ ജ്ഞേയാ| സശാകപല്ലവേന കൃതോ യൂഷഃ ഖഡഃ| കാമ്ബലികോ ദധിലവണസ്നേഹതിലാദികൃത ഈഷദമ്ലഃ| ഏതയോരുദാഹരണം യഥാ- “തക്രേ കപിത്ഥചാങ്ഗേരീമരിചാജാജിചിത്രകൈഃ | സുപക്വഃ ഖഡയൂഷോऽയമയം കാമ്ബലികോ മതഃ|| ദധ്യമ്ലോ ലവണസ്നേഹതിലമാഷാന്വിതഃ ശൃതഃ” ഇതി| ലേഹഃ ശര്കരാദീനാം പാകാത് കൃതഃ; ലിഹ്യത ഇതി ലേഹഃ| പ്രവിചാര്യതേ അവചാര്യതേऽനുകല്പേനോപയുജ്യതേऽനയേതി പ്രവിചാരണാ ഓദനാദയഃ; ഓദനാദയശ്ച സ്നേഹപ്രവിചാരണായാം സ്നേഹയുക്താ ഏവ ബോദ്ധവ്യാഃ; അഭ്യഞ്ജനാദയസ്തു യദ്യപി ശുദ്ധസ്നേഹസമ്പാദ്യാസ്തഥാऽപി ജഠരാഗ്നിസമ്ബന്ധേ ന വ്യാപ്രിയന്ത ഇതി തന്ത്രേ വിചാരണാശബ്ദേനോച്യന്തേ||൨൩-൨൫||

Adhikarana 13 (26) · Śloka 26

അച്ഛപേയസ്തു യഃ സ്നേഹോ ന താമാഹുര്വിചാരണാമ്| സ്നേഹസ്യ സ ഭിഷഗ്ദൃഷ്ടഃ കല്പഃ പ്രാഥമകല്പികഃ||൨൬||

കേവലസ്നേഹപാനം തു സ്നേഹനേ ശക്ത്യതിശയവത്ത്വേന ന വിചാരണാസഞ്ജ്ഞയോച്യതേ, ഏതദേവാഹ- അച്ഛപേയ ഇത്യാദി| അച്ഛശ്ച പേയശ്ച അച്ഛപേയഃ, ഓദനാദ്യസമ്ബന്ധേ സതി പേയ ഇത്യര്ഥഃ| ന താമാഹുര്വിചാരണാമിതി വചനേന വൈദ്യപരമ്പരാസിദ്ധോऽയം വ്യവഹാര ഇതി ദര്ശയതി| ഭിഷഗ്ഭിര്ദൃഷ്ടോ ഭിഷഗ്ദൃഷ്ടഃ| പ്രഥമേ ശ്രേഷ്ഠേ കല്പേ പക്ഷേ ഭവതീതി പ്രാഥമകല്പികഃ, ശ്രേഷ്ഠ ഇത്യര്ഥഃ||൨൬||

Adhikarana 14 (27-28) · Śloka 28

രസൈശ്ചോപഹിതഃ സ്നേഹഃ സമാസവ്യാസയോഗിഭിഃ| ഷഡ്ഭിസ്ത്രിഷഷ്ടിധാ സങ്ഖ്യാം പ്രാപ്നോത്യേകശ്ച കേവലഃ||൨൭|| ഏവമേതാശ്ചതുഃഷഷ്ടിഃ സ്നേഹാനാം പ്രവിചാരണാ | ഓകര്തുവ്യാധിപുരുഷാന് പ്രയോജ്യാ ജാനതാ ഭവേത്||൨൮||

പ്രകാരാന്തരേണ വിചാരണാഭേദമാഹ- രസൈശ്ചേത്യാദി| സമാസോ രസാനാമന്യോന്യമേലകഃ, വ്യാസോऽമേലകഃ; സമാസവ്യാസവദ്ഭിഃ ഷഡ്ഭീ രസൈരോദനാദിഗതൈരുപഹിതോ യുക്തഃ സന് സ്നേഹസ്ത്രിഷഷ്ടിസങ്ഖ്യാം പ്രാപ്നോതി| ഏകശ്ച കേവല ഇത്യച്ഛപേയം വര്ജയിത്വാऽഭ്യഞ്ജനാദിപ്രയോജ്യഃ| ത്രിഷഷ്ഠീ രസഭേദാ ആത്രേയഭദ്രകാപ്യീയേ “സ്വാദുരമ്ലാദിഭിര്യോഗം” (സൂ.അ.൨൬) ഇത്യാദിവാക്യേ വക്ഷ്യമാണാ ബോദ്ധവ്യാഃ| ഏവം സ്നേഹാനാം രസയുക്താനാം ചതുഃഷഷ്ടിഃ പ്രവിചാരണാ ഭവന്തി| ചതുഃഷഷ്ടിരിതി സ്നേഹാനാമിത്യനേന സമ്ബധ്യതേ, തേന പ്രവിചാരണേത്യേകവചനമുപപന്നം ഭവതി| ന സര്വവിചാരണാ സര്വത്ര കര്തവ്യാ, കിന്തു സാത്മ്യര്തുവ്യാധിദോഷപുരുഷാന് പരീക്ഷ്യ യാ യത്ര യുജ്യതേ സാ തത്ര കര്തവ്യേത്യാഹ- ഓകര്ത്വിത്യാദി| ഓകഃ അഭ്യാസഃ| പുരുഷഗ്രഹണേന കസ്മിന് ദേശേऽയം പുരുഷോ വര്തത ഇതി പരീക്ഷയാ ദേശോऽപ്യവരുദ്ധോ ബോദ്ധവ്യഃ, വയോബലപ്രഭൃതയശ്ച ബോദ്ധവ്യാഃ||൨൭-൨൮||

Adhikarana 15 (29-40) · Śloka 40

അഹോരാത്രമഹഃ കൃത്സ്നമര്ധാഹം ച പ്രതീക്ഷതേ| പ്രധാനാ മധ്യമാ ഹ്രസ്വാ സ്നേഹമാത്രാ ജരാം പ്രതി||൨൯|| ഇതി തിസ്രഃ സമുദ്ദിഷ്ടാ മാത്രാഃ സ്നേഹസ്യ മാനതഃ| താസാം പ്രയോഗാന് വക്ഷ്യാമി പുരുഷം പുരുഷം പ്രതി||൩൦|| പ്രഭൂതസ്നേഹനിത്യാ യേ ക്ഷുത്പിപാസാസഹാ നരാഃ| പാവകശ്ചോത്തമബലോ യേഷാം യേ ചോത്തമാ ബലേ||൩൧|| ഗുല്മിനഃ സര്പദഷ്ടാശ്ച വിസര്പോപഹതാശ്ച യേ| ഉന്മത്താഃ കൃച്ഛ്രമൂത്രാശ്ച ഗാഢവര്ചസ ഏവ ച||൩൨|| പിബേയുരുത്തമാം മാത്രാം തസ്യാഃ പാനേ ഗുണാഞ്ഛൃണു| വികാരാഞ്ഛമയത്യേഷാം ശീഘ്രം സമ്യക്പ്രയോജിതാ||൩൩|| ദോഷാനുകര്ഷിണീ മാത്രാ സര്വമാര്ഗാനുസാരിണീ| ബല്യാ പുനര്നവകരീ ശരീരേന്ദ്രിയചേതസാമ്||൩൪|| അരുഷ്കസ്ഫോടപിഡകാകണ്ഡൂപാമാഭിരര്ദിതാഃ| കുഷ്ഠിനശ്ച പ്രമീഢാശ്ച വാതശോണിതികാശ്ച യേ||൩൫|| നാതിബഹ്വാശിനശ്ചൈവ മൃദുകോഷ്ഠാസ്തഥൈവ ച| പിബേയുര്മധ്യമാം മാത്രാം മധ്യമാശ്ചാപി യേ ബലേ||൩൬|| മാത്രൈഷാ മന്ദവിഭ്രംശാ ന ചാതിബലഹാരിണീ| സുഖേന ച സ്നേഹയതി ശോധനാര്ഥേ ച യുജ്യതേ||൩൭|| യേ തു വൃദ്ധാശ്ച ബാലാശ്ച സുകുമാരാഃ സുഖോചിതാഃ| രിക്തകോഷ്ഠത്വമഹിതം യേഷാം മന്ദാഗ്നയശ്ച യേ||൩൮|| ജ്വരാതീസാരകാസാശ്ച യേഷാം ചിരസമുത്ഥിതാഃ| സ്നേഹമാത്രാം പിബേയുസ്തേ ഹ്രസ്വാം യേ ചാവരാ ബലേ||൩൯|| പരിഹാരേ സുഖാ ചൈഷാ മാത്രാ സ്നേഹനബൃംഹണീ| വൃഷ്യാ ബല്യാ നിരാബാധാ ചിരം ചാപ്യനുവര്തതേ||൪൦||

മാത്രായാഃ സങ്ഖ്യാം പ്രമാണം ചാഹ- അഹോരാത്രമിത്യാദി| അഹോരാത്രശബ്ദോऽഷ്ടപ്രഹരോപലക്ഷണഃ, ഏവമഹഃശബ്ദാര്ധാഹശബ്ദൌ ചതുഃപ്രഹരദ്വിപ്രഹരോപലക്ഷണൌ, തേന പ്രഹരാദ്യതീതേऽപ്യഹനി പീതാ മാത്രാ യഥോക്തപ്രഹരകാലപ്രാപ്ത്യാ ദിനാന്തരേ രാത്രൌ വാ ജീര്യമാണാ മന്തവ്യാ; അന്യേ ത്വഹോരാത്രശബ്ദേന ന്യൂനേനാപ്യഹ്നാ യുക്താ രാത്രിരഹോരാത്രശബ്ദേനോച്യതേ , കൃത്സ്നാര്ധാഹൌ തു പ്രഹരോപലക്ഷണാവിതി വദന്തി| അത്ര യദാ അഹോരാത്രപരിണാമിനീ മാത്രാ ക്രിയതേ, തദാ തദഹരാഹാരോ ന കര്തവ്യഃ; അത ഏവൈതത്പാനം പുരുഷവിശേഷവിഷയകഥനേ ഉക്തം- “ക്ഷുത്പിപാസാസഹാനരാഃ” ഇതി| പ്രഭൂതസ്നേഹനിത്യാഃ പ്രഭൂതസ്നേഹസാത്മ്യാഃ| സമ്യഗ്യോ ജിതേതിവചനേന മഹാവ്യാപത്തിത്വമസ്യാഃ സൂചയതി| സര്വമാര്ഗാഃ കോഷ്ഠസന്ധിമര്മശാഖാഃ| പുനര്നവകരീ നിഃശേഷദോഷഹരത്വേന| അരുഷ്കേത്യാദി മധ്യമമാത്രാഗുണഃ; അരുഷ്കാ അരൂംഷികാ| ശോധനാര്ഥ ഇതി ശോധനാര്ഥ(ങ്ഗ)സ്നേഹകരണേ; ഏതേന ഉത്തമമാത്രാ സംശമനേ ഏവ പരം, ന തു ശോധനാങ്ഗസ്നേഹേ കര്തവ്യേതി ദര്ശയതി| യേ ത്വിത്യാദി ഹ്രസ്വമാത്രാഗുണഃ| പരിഹാരേ സുഖേതി അല്പപരിഹാരത്വേന||൨൯-൪൦||

Adhikarana 16 (41-43) · Śloka 43

വാതപിത്തപ്രകൃതയോ വാതപിത്തവികാരിണഃ| ചക്ഷുഃകാമാഃ ക്ഷതാഃ ക്ഷീണാ വൃദ്ധാ ബാലാസ്തഥാऽബലാഃ||൪൧|| ആയുഃപ്രകര്ഷകാമാശ്ച ബലവര്ണസ്വരാര്ഥിനഃ| പുഷ്ടികാമാഃ പ്രജാകാമാഃ സൌകുമാര്യാര്ഥിനശ്ച യേ||൪൨|| ദീപ്ത്യോജഃസ്മൃതിമേധാഗ്നിബുദ്ധീന്ദ്രിയബലാര്ഥിനഃ| പിബേയുഃ സര്പിരാര്താശ്ച ദാഹശസ്ത്രവിഷാഗ്നിഭിഃ||൪൩||

യഃ സ്നേഹോ യത്ര കാര്യസ്തമാഹ- വാതപിത്തേത്യാദി| വാതപിത്തവികാരഗ്രഹണേനൈവ വാതപിത്തപ്രകൃതിഷു ലബ്ധേഷു പുനസ്തദഭിധാനം വാതപിത്തപ്രകൃതീനാം സ്തോകശ്ലേഷ്മവികാരേऽപി ഘൃതപാനോപദേശാര്ഥമ്; ഏവം വാതവ്യാധിഭിരാവിഷ്ടാ വാതപ്രകൃതയശ്ച യ ഇത്യത്ര വ്യാഖ്യേയമ്| ബലാര്ഥിന ഇത്യത്ര ബലശബ്ദഃ സ്മൃത്യാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| ആര്താഃ പീഡിതാഃ, ദാഹാദിഭിരിതി സമ്ബന്ധഃ||൪൧-൪൩||

Adhikarana 17 (44-46) · Śloka 46

പ്രവൃദ്ധശ്ലേഷ്മമേദസ്കാശ്ചലസ്ഥൂലഗലോദരാഃ| വാതവ്യാധിഭിരാവിഷ്ടാ വാതപ്രകൃതയശ്ച യേ||൪൪|| ബലം തനുത്വം ലഘുതാം ദൃഢതാം സ്ഥിരഗാത്രതാമ് | സ്നിഗ്ധശ്ലക്ഷ്ണതനുത്വക്താം യേ ച കാങ്ക്ഷന്തി ദേഹിനഃ||൪൫|| കൃമികോഷ്ഠാഃ ക്രൂരകോഷ്ഠാസ്തഥാ നാഡീഭിരര്ദിതാഃ| പിബേയുഃ ശീതലേ കാലേ തൈലം തൈലോചിതാശ്ച യേ||൪൬||

തൈലവിഷയമാഹ- പ്രവൃദ്ധേത്യാദി| ശീതലേ കാല ഇതി തൈലസ്യോഷ്ണത്വേന ശീതലേऽപി കാല ഇത്യര്ഥഃ; തേന സാമാന്യപ്രതിഷേധഃ ‘നാത്യുഷ്ണശീതേ സ്നേഹം പിബേന്നരഃ’ ഇതി ന വിരുധ്യതേ; യദി വാ സര്പിഃപാനകാലാപേക്ഷയാ ശീതത്വം ബോദ്ധവ്യമ്||൪൪-൪൬||

Adhikarana 18 (47-49) · Śloka 49

വാതാതപസഹാ യേ ച രൂക്ഷാ ഭാരാധ്വകര്ശിതാഃ| സംശുഷ്കരേതോരുധിരാ നിഷ്പീതകഫമേദസഃ||൪൭|| അസ്ഥിസന്ധിസിരാസ്നായുമര്മകോഷ്ഠമഹാരുജഃ| ബലവാന്മാരുതോ യേഷാം ഖാനി ചാവൃത്യ തിഷ്ഠതി||൪൮|| മഹച്ചാഗ്നിബലം യേഷാം വസാസാത്മ്യാശ്ച യേ നരാഃ| തേഷാം സ്നേഹയിതവ്യാനാം വസാപാനം വിധീയതേ||൪൯||

വസാവിഷയമാഹ- വാതാതപേത്യാദി| സംശുഷ്കനിഷ്പീതശബ്ദൌ ക്ഷീണാര്ഥാവേവ| മഹാരുജ ഇത്യസ്ഥ്യാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| ഖാനി സ്രോതാംസി||൪൭-൪൯||

Adhikarana 19 (50) · Śloka 51

ദീപ്താഗ്നയഃ ക്ലേശസഹാ ഘസ്മരാഃ സ്നേഹസേവിനഃ| വാതാര്താഃ ക്രൂരകോഷ്ഠാശ്ച സ്നേഹ്യാ മജ്ജാനമാപ്നുയുഃ||൫൦|| യേഭ്യോ യേഭ്യോ ഹിതോ യോ യഃ സ്നേഹഃ സ പരികീര്തിതഃ|൫൧|

ദീപ്താഗ്നയ ഇത്യാദി മജ്ജപാനവിഷയഃ| ഘസ്മരാ ബഹുഭക്ഷകാഃ| ആപ്നുയുഃ ഉപയുഞ്ജീരന്||൫൦||-

Adhikarana 20 (51) · Śloka 51

സ്നേഹനസ്യ പ്രകര്ഷൌ തു സപ്തരാത്രത്രിരാത്രകൌ||൫൧||

പ്രകര്ഷാവിതി അല്പപ്രകര്ഷഭൂയഃപ്രകര്ഷൌ ; തേന, അല്പത്വേന ത്രൈരാത്രികഃ പ്രകര്ഷഃ, ഭൂയസ്ത്വേന സാപ്തരാത്രിക ഇതി ച ഭവതി| ഏതച്ച വക്ഷ്യമാണസദ്യഃസ്നേഹപ്രയോഗാതിരിക്തപ്രയോഗേ ബോദ്ധവ്യം; യദി വാ, സദ്യഃസ്നേഹപ്രയോഗാ അപി ത്ര്യഹേണൈവ സ്നേഹയന്തി, സ്തുത്യര്ഥം തു തേഷു സദ്യ ഇത്യുക്തമ്| യദുക്തം- “ത്ര്യഹാവരം സപ്തദിനം പരം തു സ്നിഗ്ധോ നരഃ സ്വേദയിതവ്യ ഇഷ്ടഃ| നാതഃ പരം സ്നേഹനമാദിശന്തി സാത്മ്യീഭവേത് സപ്തദിനാത് പരം തു” (സി.അ.൧.) ഇതി||൫൧||

Adhikarana 21 (52) · Śloka 52

സ്വേദ്യാഃ ശോധയിതവ്യാശ്ച രൂക്ഷാ വാതവികാരിണഃ| വ്യായാമമദ്യസ്ത്രീനിത്യാഃ സ്നേഹ്യാഃ സ്യുര്യേ ച ചിന്തകാഃ||൫൨||

സാമാന്യേന സ്നേഹ്യാനാഹ- സ്വേദ്യാ ഇത്യാദി| സ്വേദ്യാഃ സ്വതന്ത്രസ്വേദസാധ്യാ വാതരുഗാര്താദയഃ, ശോധനാങ്ഗസ്വേദസാധ്യാനാം തു ശോധയിതവ്യാ ഇത്യനേനൈവ ഗൃഹീതത്വാത്| ചിന്തകാ ഇതി ചിന്താബഹുലാഃ||൫൨||

Adhikarana 22 (53-56) · Śloka 56

സംശോധനാദൃതേ യേഷാം രൂക്ഷണം സമ്പ്രവക്ഷ്യതേ| ന തേഷാം സ്നേഹനം ശസ്തമുത്സന്നകഫമേദസാമ്||൫൩|| അഭിഷ്യണ്ണാനനഗുദാ നിത്യമന്ദാഗ്നയശ്ച യേ| തൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛാപരീതാശ്ച ഗര്ഭിണ്യസ്താലുശോഷിണഃ||൫൪|| അന്നദ്വിഷശ്ഛര്ദയന്തോ ജഠരാമഗരാര്ദിതാഃ| ദുര്ബലാശ്ച പ്രതാന്താശ്ച സ്നേഹഗ്ലാനാ മദാതുരാഃ||൫൫|| ന സ്നേഹ്യാ വര്തമാനേഷു ന നസ്തോ ബസ്തികര്മസു| സ്നേഹപാനാത് പ്രജായന്തേ തേഷാം രോഗാഃ സുദാരുണാഃ||൫൬||

അസ്നേഹ്യാനാഹ- സംശോധനാദൃത ഇത്യാദി| യേഷാം രൂക്ഷണം വക്ഷ്യതേ ലങ്ഘനബൃംഹണീയേ- “അഭിഷ്യന്ദാ മഹാദോഷാ മര്മസ്ഥാ വ്യാധയശ്ച യേ| ഊരുസ്തമ്ഭപ്രഭൃതയോ രൂക്ഷണീയാ നിദര്ശിതാഃ” (സൂ. അ.൨൨) ഇത്യനേന, തേഷാം ശോധനാദൃതേ സ്നേഹനം ന ശസ്തം, യദാ തു ശോധനേന വിരൂക്ഷ്യന്തേ തദാ പരം ശോധനാങ്ഗ(ര്ഥ)സ്തത്ര സ്നേഹഃ കര്തവ്യ ഇതി ഭാവഃ| ഉത്സന്നോ വൃദ്ധഃ കഫോ മേദശ്ച യേഷാം തേ തഥാ; ഏതച്ച വിശേഷണം വിരൂക്ഷണീയാ ഏവമ്ഭൂതാ ഏവ ഭവന്തീതി ദര്ശയതി | അഭിഷ്യണ്ണഃ ദ്രവപ്രധാനശ്ലേഷ്മവികാരീ| ഗരഃ കൃത്രിമം വിഷമ്| അതിപ്രതാന്തഃ അതിക്ഷീണദ്രവധാതുഃ| വര്തമാനേഷു ക്രിയമാണേഷ്വിത്യര്ഥഃ||൫൩-൫൬||

Adhikarana 23 (57-59) · Śloka 59

പുരീഷം ഗ്രഥിതം രൂക്ഷം വായുരപ്രഗുണോ മൃദുഃ| പക്താ ഖരത്വം രൌക്ഷ്യം ച ഗാത്രസ്യാസ്നിഗ്ധലക്ഷണമ്||൫൭|| വാതാനുലോമ്യം ദീപ്തോऽഗ്നിര്വര്ചഃ സ്നിഗ്ധമസംഹതമ്| മാര്ദവം സ്നിഗ്ധതാ ചാങ്ഗേ സ്നിഗ്ധാനാമുപജായതേ||൫൮|| പാണ്ഡുതാ ഗൌരവം ജാഡ്യം പുരീഷസ്യാവിപക്വതാ| തന്ദ്രീരരുചിരുത്കേശഃ സ്യാദതിസ്നിഗ്ധലക്ഷണമ്||൫൯||

അസ്നിഗ്ധലക്ഷണമാഹ- പുരീഷമിത്യാദി| മൃദുരിതി പക്തുര്വിശേഷണമ്| വാതാനുലോമ്യമിത്യാദി സ്നിഗ്ധലക്ഷണമ്| പാണ്ഡുതേത്യാദി അതിസ്നിഗ്ധലക്ഷണമ്| ജാഡ്യമ് ഇന്ദ്രിയജഡത്വമ്||൫൭-൫൯||

Adhikarana 24 (60-61) · Śloka 61

ദ്രവോഷ്ണമനഭിഷ്യന്ദി ഭോജ്യമന്നം പ്രമാണതഃ| നാതിസ്നിഗ്ധമസങ്കീര്ണം ശ്വഃ സ്നേഹം പാതുമിച്ഛതാ||൬൦|| പിബേത് സംശമനം സ്നേഹമന്നകാലേ പ്രകാങ്ക്ഷിതഃ| ശുദ്ധ്യര്ഥം പുനരാഹാരേ നൈശേ ജീര്ണേ പിബേന്നരഃ||൬൧||

സ്നേഹാത് പൂര്വം യത് പഥ്യം തദാഹ- ദ്രവോഷ്ണമിത്യാദി| അസങ്കീര്ണമ് അവിരുദ്ധവീര്യമ്| ശ്വ ഇത്യാഗാമിദിനേ| അന്നകാലേ ദ്വിപ്രഹരാദിലക്ഷണേ ബുഭുക്ഷാ കദാചിന്ന സ്യാദപി തദര്ഥം വിശേഷണം- പ്രകാങ്ക്ഷിത ഇതി| ശുദ്ധ്യര്ഥം തു സ്നേഹം നൈശേ ദിനാന്തരകൃതേ ആഹാരേ ജീര്ണ ഏവ പ്രാതരേവ പിബേദിത്യര്ഥഃ| സംശമനാര്ഥസ്നേഹോ യദി ജരണാന്തേ പ്രാതരേവ ക്രിയതേ തദാ കോഷ്ഠോപലേപകദോഷസ്യാക്ഷയാത്തേന ദോഷേണ സമ്ബദ്ധോ ദോഷോത്ക്ലേശം കുര്യാന്ന സംശമനം, സംശോധനാര്ഥസ്തു ദോഷോത്ക്ലേശം കരോതീത്യപേക്ഷണീയ ഏവേതി ഭാവഃ| ഏതച്ച കാലകഥനമുത്സര്ഗേണ, തേന “വാതപിത്താധികോ രാത്രൌ” ഇത്യുക്തകാലവിരോധോ ന ഭവതി||൬൦-൬൧||

Adhikarana 25 (62-64) · Śloka 64

ഉഷ്ണോദകോപചാരീ സ്യാദ്ബ്രഹ്മചാരീ ക്ഷപാശയഃ | ശകൃന്മൂത്രാനിലോദ്ഗാരാനുദീര്ണാംശ്ച ന ധാരയേത്||൬൨|| വ്യായാമമുച്ചൈര്വചനം ക്രോധശോകൌ ഹിമാതപൌ| വര്ജയേദപ്രവാതം ച സേവേത ശയനാസനമ്||൬൩|| സ്നേഹം പീത്വാ നരഃ സ്നേഹം പ്രതിഭുഞ്ജാന ഏവ ച| സ്നേഹമിഥ്യോപചാരാദ്ധി ജായന്തേ ദാരുണാ ഗദാഃ||൬൪||

ക്ഷപായാമേവ സ്വപിതീതി ക്ഷപാശയഃ| അപ്രവാതം ചേതി ശയനാസനവിശേഷണമ്| സ്നേഹം പ്രതിഭുഞ്ജാന ഇതി സ്നേഹേ ജീര്ണേऽപി സ്നേഹപ്രയോഗാനുഗുണമന്യസ്നേഹമവിരുദ്ധവീര്യാദിഗുണയുക്തം ഭുഞ്ജാനഃ| ഏതേന സ്നേഹേ പീതേ ജീര്ണേ കിഞ്ച ഹിതാഹിതമിതി പ്രശ്നദ്വയസ്യോത്തരമിദമ്- ഉഷ്ണോദകോപചാരീ സ്യാദിത്യാദി ഭവതി||൬൨-൬൪||

Adhikarana 26 (65-69) · Śloka 69

മൃദുകോഷ്ഠസ്ത്രിരാത്രേണ സ്നിഹ്യത്യച്ഛോപസേവയാ| സ്നിഹ്യതി ക്രൂരക്രോഷ്ഠസ്തു സപ്തരാത്രേണ മാനവഃ||൬൫|| ഗുഡമിക്ഷുരസം മസ്തു ക്ഷീരമുല്ലോഡിതം ദധി| പായസം കൃശരാം സര്പിഃ കാശ്മര്യത്രിഫലാരസമ്||൬൬|| ദ്രാക്ഷാരസം പീലുരസം ജലമുഷ്ണമഥാപി വാ| മദ്യം വാ തരുണം പീത്വാ മൃദുകോഷ്ഠോ വിരിച്യതേ||൬൭|| വിരേചയന്തി നൈതാനി ക്രൂരകോഷ്ഠം കദാചന| ഭവതി ക്രൂരകോഷ്ഠസ്യ ഗ്രഹണ്യത്യുല്ബണാനിലാ||൬൮|| ഉദീര്ണപിത്താऽല്പകഫാ ഗ്രഹണീ മന്ദമാരുതാ| മൃദുകോഷ്ഠസ്യ തസ്മാത് സ സുവിരേച്യോ നരഃ സ്മൃതഃ||൬൯||

മൃദുകോഷ്ഠാദിലക്ഷണമാഹ- മൃദ്വിത്യാദി| അഭ്യര്ഹിതത്വാത് കോഷ്ഠജ്ഞാനസ്യാന്യഥാऽപി തല്ലക്ഷണമാഹ- ഗുഡമിത്യാദി| ഉല്ലോഡിതം ദധിസരഃ| കൃശരാ തിലതണ്ഡുലമാഷകൃതാ യവാഗൂഃ; വചനം ഹി- “തിലതണ്ഡുലമാഷൈസ്തു കൃശരാ ത്രിസരേതി ച”| ക്രൂരകോഷ്ഠാവിരേചനഹേതുമാഹ- ഭവതീത്യാദി| ഗ്രഹണീ കോഷ്ഠസ്ഥാഗ്ന്യധിഷ്ഠാനഭൂതാ നാഡീ; യദുക്തമ്- “അഗ്ന്യധിഷ്ഠാനമന്നസ്യ ഗ്രഹണാദ്ഗ്രഹണീ മതാ” (ചി.അ.൧൫) ഇതി| ഉദീര്ണപിത്തേത്യാദി മൃദുകോഷ്ഠസ്വരൂപകഥനമ്| ക്രൂരകോഷ്ഠസ്യ ഗ്രഹണീഗതോ വായുര്ഗുഡാദീനാം സരത്വം പ്രതിബധ്നാതി, മൃദുകോഷ്ഠസ്യ ഹി ഗ്രഹണ്യാം വിരോധകോ വായുര്നാസ്തി, സ്തമ്ഭകോऽപി ശ്ലേഷ്മാऽല്പഃ, ഉദ്ഭൂതസരത്വഗുണം ച പിത്തം പ്രബലം; തേന ഗുഡാദിഭിഃ സുഖം വിരേചനം ഭവതീതി ഭാവഃ||൬൫-൬൯||

Adhikarana 27 (70-78) · Śloka 78

ഉദീര്ണപിത്താ ഗ്രഹണീ യസ്യ ചാഗ്നിബലം മഹത്| ഭസ്മീഭവതി തസ്യാശു സ്നേഹഃ പീതോऽഗ്നിതേജസാ||൭൦|| സ ജഗ്ധ്വാ സ്നേഹമാത്രാം താമോജഃ പ്രക്ഷാരയന് ബലീ| സ്നേഹാഗ്നിരുത്തമാം തൃഷ്ണാം സോപസര്ഗാമുദീരയേത്||൭൧|| നാലം സ്നേഹസമൃദ്ധസ്യ ശമായാന്നം സുഗുര്വപി| സ ചേത് സുശീതം സലിലം നാസാദയതി ദഹ്യതേ| യഥൈവാശീവിഷഃ കക്ഷമധ്യഗഃ സ്വവിഷാഗ്നിനാ||൭൨|| അജീര്ണേ യദി തു സ്നേഹേ തൃഷ്ണാ സ്യാച്ഛര്ദയേദ്ഭിഷക്| ശീതോദകം പുനഃ പീത്വാ ഭുക്ത്വാ രൂക്ഷാന്നമുല്ലിഖേത്||൭൩|| ന സര്പിഃ കേവലം പിത്തേ പേയം സാമേ വിശേഷതഃ| സര്വം ഹ്യനുരജേദ്ദേഹം ഹത്വാ സഞ്ജ്ഞാം ച മാരയേത്||൭൪|| തന്ദ്രാ സോത്ക്ലേശ ആനാഹോ ജ്വരഃ സ്തമ്ഭോ വിസഞ്ജ്ഞതാ| കുഷ്ഠാനി കണ്ഡൂഃ പാണ്ഡുത്വം ശോഫാര്ശാംസ്യരുചിസ്തൃഷാ||൭൫|| ജഠരം ഗ്രഹണീദോഷാഃ സ്തൈമിത്യം വാക്യനിഗ്രഹഃ| ശൂലമാമപ്രദോഷാശ്ച ജായന്തേ സ്നേഹവിഭ്രമാത്||൭൬|| തത്രാപ്യുല്ലേഖനം ശസ്തം സ്വേദഃ കാലപ്രതീക്ഷണമ്| പ്രതി പ്രതി വ്യാധിബലം ബുദ്ധ്വാ സ്രംസനമേവ ച||൭൭|| തക്രാരിഷ്ടപ്രയോഗശ്ച രൂക്ഷപാനാന്നസേവനമ്| മൂത്രാണാം ത്രിഫലായാശ്ച സ്നേഹവ്യാപത്തിഭേഷജമ്||൭൮||

സമ്പ്രതി സ്നേഹവ്യാപദോ ദര്ശയതി- ഉദീര്ണേത്യാദി| ഓജഃ സര്വധാതുസാരഭൂതം ഹൃദി സ്ഥിതം, പ്രക്ഷാരയന് സ്ഥാനാദ്ഭ്രംശയന് ക്ഷപയംശ്ച| ബലീത്യനേന സ്നേഹേന്ധനോ വഹ്നിര്നിതരാം ബലവാന് ഭവതീതി ദര്ശയതി| വചനം ഹി- “നാലം സ്നേഹസമൃദ്ധസ്യ ശമായാന്നം സുഗുര്വപി” ഇതി| ഉത്തമാം മഹതീം മാത്രാമ്| സോപസര്ഗാം സോപദ്രവാമ്| കക്ഷഃ കാഷ്ഠസമൂഹഃ| ഛര്ദയേദിതി പ്രഥമം സ്നേഹമേവ തൃഷ്ണാകാരകം ഛര്ദയിത്വാ പുനഃ ശീതോദകം പീത്വാ രൂക്ഷാന്നം ച ഭുക്ത്വാ ഉല്ലിഖേദിതി യോജനീയമ്| ന സര്പിരിത്യാദി|- ന സര്പിഃ സാമേ പിത്തേ പേയം, കേവലം ത്വസംസ്കൃതം വിശേഷതോ ന പേയം സാമപിത്ത ഏവേതി യോജനാ; ഏവം മന്യതേ- സംസ്കൃതം തിക്തകാദിഭിര്യുതം സാമേ പിത്തേ തിക്തകാദിപാചനഗുണാനുയോഗാദ്യോഗ്യം കദാചിദ്ഭവത്യപി , അസംസ്കൃതം തു സര്വഥാ വിരുദ്ധമേവ; യദിവാ, കേവലമസംസ്കൃതം സര്പിഃ പിത്തേ സാമാന്യേന സാമേ നിരാമേ വാ ന പേയം, സാമേ പിത്തേ വിശേഷത ഇതി യോജനാ| ഏതേന, യത്രാപി സാമാന്യേന ഘൃതം വിഹിതം, യഥാ- “അത ഊര്ധ്വം കഫേ മന്ദേ വാതപിത്തോത്തരേ ജ്വരേ| പരിപക്വേഷു ദോഷേഷു സര്പിഃപാനം യഥാऽമൃതമ്” (ചി.അ.൩) ഇത്യാദൌ, തത്രാപ്യുചിതഭേഷജസംസ്കൃതമേവ ബോദ്ധവ്യമ്| യദിവാ, ന കേവലം പിത്തേ സാമേ സര്പിര്വിശേഷതോ ന പേയം, കിന്തര്ഹി തൈലാദീന്യപി വാതശ്ലേഷ്മവിഹിതാനി തയോഃ സാമയോര്ന പേയാനീത്യര്ഥഃ| അസ്മിന് വ്യാഖ്യാനേऽപേയമിത്യകാരപ്രശ്ലേഷോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ| അനുരജേത് പിത്തവര്ണം കുര്യാത്| സഞ്ജ്ഞാ സ്മൃതിഃ, തദ്ധനനം ചേഹ വ്യാധിപ്രഭാവാത്| സ്തൈമിത്യമ് ആര്ദ്രവസ്ത്രാഗുണ്ഠിതത്വമിവ| ആമപ്രദോഷാ അലസകവിസൂചികാദയഃ| കാലപ്രതീക്ഷണം സ്നേഹജനിതദോഷക്ഷയം യാവദഭോജനമ്| തക്രസ്യാരിഷ്ടാനാം ച ചികിത്സാവക്ഷ്യമാണാനാം പ്രയോഗഃ| മൂത്രാണാം ത്രിഫലായാശ്ച സേവനമിതി സമ്ബന്ധഃ||൭൦-൭൮||

Adhikarana 28 (79) · Śloka 79

അകാലേ ചാഹിതശ്ചൈവ മാത്രയാ ന ച യോജിതഃ| സ്നേഹോ മിഥ്യോപചാരാച്ച വ്യാപദ്യേതാതിസേവിതഃ||൭൯||

മിഥ്യോപചാരാത് യഥോക്തവിധ്യനനുഷ്ഠാനാത്| അതിസേവിതഃ കാലപ്രകര്ഷേണ സേവിതഃ||൭൯||

Adhikarana 29 (80) · Śloka 80

സ്നേഹാത് പ്രസ്കന്ദനം ജന്തുസ്ത്രിരാത്രോപരതഃ പിബേത്| സ്നേഹവദ്ദ്രവമുഷ്ണം ച ത്ര്യഹം ഭുക്ത്വാ രസൌദനമ്||൮൦||

സംശോധനസ്നേഹപാനേ വൃത്തിപ്രചാരമാഹ- സ്നേഹാദിത്യാദി| സ്നേഹാത് സ്നേഹപ്രയോഗാത്| ത്രിരാത്രോപരതഃ ത്രിരാത്രം പരിത്യക്തസ്നേഹപാന ഇത്യര്ഥഃ| പ്രസ്കന്ദനം വിരേചനമ്| സ്നേഹോപരമത്രിരാത്ര ഏവ ഭോജനം ദര്ശയതി- സ്നേഹവദിത്യാദി| രസപ്രധാനമോദനം രസൌദനമ്||൮൦||

Adhikarana 30 (81) · Śloka 81

ഏകാഹോപരതസ്തദ്വദ്ഭുക്ത്വാ പ്രച്ഛര്ദനം പിബേത്|൮൧|

വമനേ സ്നേഹവൃത്തിമാഹ- ഏകേത്യാദി| ഏകാഹോപരതഃ സ്നേഹാദിതി യോജനാ| തദ്വദിതി സ്നേഹവദ്ദ്രവമുഷ്ണം ച രസൌദനം സ്നേഹോപരമദിവസ ഏവ|൮൧|-

Adhikarana 31 (81) · Śloka 81

സ്യാത്ത്വസംശോധനാര്ഥീയേ വൃത്തിഃ സ്നേഹേ വിരിക്തവത്||൮൧||

സംശമനവിധിമാഹ- സ്യാത്ത്വിത്യാദി| അസംശോധനാര്ഥീയേ സംശമനേ| വൃത്തിഃ ഉപചാരഃ| വിരിക്തവദിത്യനേനാഗതാവേക്ഷണേനോപകല്പനീയവക്ഷ്യമാണം “സമ്യഗ്വിരിക്തം ചൈനം” (സൂ. അ.൧൫) ഇത്യാദിഗ്രന്ഥപ്രതിപാദനീയമുപചാരമാഹ, നതു പേയാദിക്രമമാത്രമ് | യദ്യപി വമനോക്താ ഏവ തത്രോച്ചൈര്ഭാഷ്യാദയോ വിരേചനവൃത്താവപ്യതിദിഷ്ടാസ്തഥാऽപീഹ വമനവിധി പരിത്യജ്യ വിരേചനവിധ്യതിദേശോ ധൂമപാനപ്രതിഷേധാര്ഥഃ, വിരേചനേ ഹി തത്ര “ധൂമപാനവര്ജം” (സൂ. അ.൧൫) ഇതി കൃതം, സ്നേഹപാനേ ച ധൂമപാനം നിഷിദ്ധം മാത്രാശിതീയേ- “ന മദ്യദുഗ്ധേ പീത്വാ ച ന സ്നേഹം” (സൂ. അ.൫) ഇത്യാദിനാ||൮൧||

Adhikarana 32 (82-90) · Śloka 1

സ്നേഹദ്വിഷഃ സ്നേഹനിത്യാ മൃദുകോഷ്ഠാശ്ച യേ നരാഃ| ക്ലേശാസഹാ മദ്യനിത്യാസ്തേഷാമിഷ്ടാ വിചാരണാ||൮൨|| ലാവതൈത്തിരമായൂരഹാംസവാരാഹകൌക്കുടാഃ| ഗവ്യാജൌരഭ്രമാത്സ്യാശ്ച രസാഃ സ്യുഃ സ്നേഹനേ ഹിതാഃ||൮൩|| യവകോലകുലത്ഥാശ്ച സ്നേഹാഃ സഗുഡശര്കരാഃ| ദാഡിമം ദധി സവ്യോഷം രസസംയോഗസങ്ഗ്രഹഃ||൮൪|| സ്നേഹയന്തി തിലാഃ പൂര്വം ജഗ്ധാഃ സസ്നേഹഫാണിതാഃ| കൃശരാശ്ച ബഹുസ്നേഹാസ്തിലകാമ്ബലികാസ്തഥാ||൮൫|| ഫാണിതം ശൃങ്ഗവേരം ച തൈലം ച സുരയാ സഹ| പിബേദ്രൂക്ഷോ ഭൃതൈര്മാംസൈര്ജീര്ണേऽശ്നീയാച്ച ഭോജനമ്||൮൬|| തൈലം സുരായാ മണ്ഡേന വസാം മജ്ജാനമേവ വാ| പിബന് സഫാണിതം ക്ഷീരം നരഃ സ്നിഹ്യതി വാതികഃ||൮൭|| ധാരോഷ്ണം സ്നേഹസംയുക്തം പീത്വാ സശര്കരം പയഃ| നരഃ സ്നിഹ്യതി പീത്വാ വാ സരം ദധ്നഃ സഫാണിതമ്||൮൮|| പാഞ്ചപ്രസൃതികീ പേയാ പായസോ മാഷമിശ്രകഃ| ക്ഷീരസിദ്ധോ ബഹുസ്നേഹഃ സ്നേഹയേദചിരാന്നരമ്||൮൯|| സര്പിസ്തൈലവസാമജ്ജാതണ്ഡുലപ്രസൃതൈഃ ശൃ(കൃ)താ| പാഞ്ചപ്രസൃതികീ പേയാ പേയാ സ്നേഹനമിച്ഛതാ||൯൦|| (ശൌകരോ വാ രസഃ സ്നിഗ്ധഃ സര്പിര്ലവണസംയുതഃ | പീതോ ദ്വിര്വാസരേ യത്നാത് സ്നേഹയേദചിരാന്നരമ് ||൧||)|

വിചാരണാവിഷയമാഹ- സ്നേഹദ്വിഷ ഇത്യാദിനാ| ലാവാദിരസാനാമുക്താനാം സംസ്കാരമാഹ- യവേത്യാദി| രസേ സ്നേഹാര്ഥോക്തരസ ഉചിതഃ സംയോഗോ യേഷാം തേ രസസംയോഗാഃ, തേഷാം സങ്ഗ്രഹണം സങ്ഗ്രഹഃ| പൂര്വമിതി ഭോജനാത് പൂര്വമ്| തിലപ്രധാനഃ കാമ്ബലികസ്തിലകാമ്ബലികഃ| ഫാണിതമിത്യാദൌ ശൃങ്ഗവേരമിതി ശൃങ്ഗവേരരസമ്| ഭൃതൈഃ ഭടിത്രീകൃതൈഃ| പാഞ്ചപ്രസൃതികീ അഗ്രേ വക്ഷ്യമാണാ| മാഷമിശ്രകോ മാഷതണ്ഡുലകൃതമന്നമ്| പേയാ പാതവ്യാ||൮൨-൯൦||

Adhikarana 33 (91-94) · Śloka 94

ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകം മാംസം ഗുഡം ദധി പയസ്തിലാന്| കുഷ്ഠീ ശോഥീ പ്രമേഹീ ച സ്നേഹനേ ന പ്രയോജയേത്||൯൧|| സ്നേഹൈര്യഥാര്ഹം താന് സിദ്ധൈഃ സ്നേഹയേദവികാരിഭിഃ| പിപ്പലീഭിര്ഹരീതക്യാ സിദ്ധൈസ്ത്രിഫലയാऽപി വാ||൯൨|| ദ്രാക്ഷാമലകയൂഷാഭ്യാം ദധ്നാ ചാമ്ലേന സാധയേത്| വ്യോഷഗര്ഭം ഭിഷക് സ്നേഹം പീത്വാ സ്നിഹ്യതി തം നരഃ||൯൩|| യവകോലകുലത്ഥാനാം രസാഃ ക്ഷാരഃ സുരാ ദധി| ക്ഷീരസര്പിശ്ച തത് സിദ്ധം സ്നേഹനീയം ഘൃതോത്തമമ്||൯൪||

യഥാര്ഹമിതി യോ യത്ര സ്നേഹോ യുജ്യതേ സര്പിരാദിഃ| സിദ്ധൈരിതി പിപ്പലീഭിസ്തഥാ ഹരീതക്യാ തഥാ ത്രിഫലയാ ചേതി പൃഥഗ്യോജനീയം; പിപ്പല്യാദിസിദ്ധസ്നേഹശ്ച കുഷ്ഠാദിഷു യഥാസങ്ഖ്യമിതി കേചിത്| യൂഷശബ്ദഃ ക്വാഥവചനഃ| വ്യോഷഗര്ഭം വ്യോഷകല്കമ്| അത്ര ത്രിഭിര്ദ്രവ്യൈര്മിലിത്വാ ചാതുര്ഗുണ്യമ്| യവകോലാദൌ ഷഡ്ദ്രവ്യാണി സ്നേഹസമാനി| ക്ഷാരോ യവക്ഷാരഃ കല്കഃ||൯൧-൯൪||

Adhikarana 34 (95) · Śloka 95

തൈലമജ്ജവസാസര്പിര്ബദരത്രിഫലാരസൈഃ| യോനിശുക്രപ്രദോഷേഷു സാധയിത്വാ പ്രയോജയേത്||൯൫||

തൈലമജ്ജേത്യാദി|- ചതുഃസ്നേഹോऽകല്ക ഏവ, തൈലമജ്ജവസാസര്പിരിത്യേകവദ്ഭാവാദ്ദ്വിതീയാന്തഃ പ്രയോഗഃ||൯൫||

Adhikarana 35 (96-97) · Śloka 97

ഗൃഹ്ണാത്യമ്ബു യഥാ വസ്ത്രം പ്രസ്രവത്യധികം യഥാ| യഥാഗ്നി ജീര്യതി സ്നേഹസ്തഥാ സ്രവതി ചാധികഃ||൯൬|| യഥാ വാऽऽക്ലേദ്യ മൃത്പിണ്ഡമാസിക്തം ത്വരയാ ജലമ്| സ്രവതി സ്രംസതേ സ്നേഹസ്തഥാ ത്വരിതസേവിതഃ||൯൭||

സമ്പ്രതി സ്നേഹ ഉപയുക്തോ യഥാ ശരീരം സസ്നേഹ്യാധികോ ദൃശ്യതേ, തദാഹ- ഗൃഹ്ണാതീത്യാദി| തച്ച ശിഷ്യേണാധ്യായാദാവപൃഷ്ടമപി ശിഷ്യഹിതതയാऽഭിധീയതേ| യഥാഗ്നീതി അഗ്ന്യനധിക ഇത്യര്ഥഃ| നന്വഗ്ന്യധികശ്ചേത് സ്രവതി, തദവധി ച സ്നേഹലക്ഷണമുക്തം, യദുച്യതേ- “അധസ്താത് സ്നേഹദര്ശനമ്” ഇതി, തേനൈകദിന ഏവാധികസ്നേഹപാനം ക്രിയതാമിത്യാഹ- യഥാ ചേത്യാദി| ആക്ലേദ്യ ഈഷത്ക്ലേദയിത്വാ| ത്വരിതസേവിതഃ സ്നേഹോ ധാതൂനസ്നേഹയിത്വൈവ സ്രംസതേऽധോ യാതി യാവാന്, ന താവതാ സ്നേഹനം ഭവതീതി ഭാവഃ||൯൬-൯൭||

Adhikarana 36 (98) · Śloka 98

ലവണോപഹിതാഃ സ്നേഹാഃ സ്നേഹയന്ത്യചിരാന്നരമ്| തദ്ധ്യഭിഷ്യന്ദ്യരൂക്ഷം ച സൂക്ഷ്മമുഷ്ണം വ്യവായി ച||൯൮||

സ്നേഹനേ സര്വസ്നേഹേഷു ലവണപ്രയോഗമാഹ- ലവണോപഹിതാ ഇത്യാദി| തദിതി ലവണമ്| അഭിഷ്യന്ദി ദോഷസങ്ഘാതവിച്ഛേദകമ്| വ്യവായി അഖിലദേഹവ്യാപ്തിപൂര്വകപാകഗാമി||൯൮||

Adhikarana 37 (99) · Śloka 99

സ്നേഹമഗ്രേ പ്രയുഞ്ജീത തതഃ സ്വേദമനന്തരമ്| സ്നേഹസ്വേദോപപന്നസ്യ സംശോധനമഥേതരത് ||൯൯||

അതോ വക്ഷ്യമാണസ്വേദോപകല്പനാധ്യായയോഃ സമ്ബന്ധസൂചകം സ്വേദാദിഷു സ്നേഹസ്യ പ്രാഗ്ഭാവമാഹ- സ്നേഹമിത്യാദി||൯൯||

Adhikarana 38 (100) · Śloka 100

തത്ര ശ്ലോകഃ- സ്നേഹാഃ സ്നേഹവിധിഃ കൃത്സ്നവ്യാപത്സിദ്ധിഃ സഭേഷജാ| യഥാപ്രശ്നം ഭഗവതാ വ്യാഹൃതം ചാന്ദ്രഭാഗിനാ||൧൦൦||

ചാന്ദ്രഭാഗീ പുനര്വസുഃ||൧൦൦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 13

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ സ്നേഹാധ്യായോ നാമ ത്രയോദശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ||൧൩||

ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യവ്യാഖ്യായാമായുര്വേദദീപികായാം സൂത്രസ്ഥാനേ കല്പനാചതുഷ്കേ സ്നേഹാധ്യായോ നാമ ത്രയോദശോऽധ്യായഃ||൧൩||