13. snēhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతః స్నేహాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

నిర్దేశవాతకలాకలీయే వాతాదయోఽభిహితాః, తేషాం భేషజం యథా కల్పనీయం తదుపదేష్టుం కల్పనాచతుష్కోఽభిధీయతే| భేషజానాం కల్పనా భేషజకల్పనా, సా చ కల్పనా ఆశ్రయద్రవ్యాభిధానం వినా న పార్యతే కల్పయితుం ; అతః స్నేహాదిద్రవ్యగోచరా స్నేహ-స్వేద-వమన-విరేచనకల్పనేహాభిధీయతే, బస్తికల్పనా త్విహ బహువక్తవ్యత్వాన్నోక్తా| అత్రాపి వమనాదిప్రవృత్తౌ స్నేహస్యైవ ప్రథమం విధీయమానతయా తథా దోషప్రధానస్య వాతస్య ప్రధానభేషజత్వాచ్చ తత్ప్రతిపాదక ఏవ స్నేహాధ్యాయోఽభిధీయతే| స్నేహస్య ప్రతిపాదకోఽధ్యాయః స్నేహాధ్యాయః||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

సాంఖ్యైః సంఖ్యాతసంఖ్యేయైః సహాసీనం పునర్వసుం| జగద్ధితార్థం పప్రచ్ఛ వహ్నివేశః స్వసంశయం||3||

సంఖ్యా సమ్యగ్జ్ఞానం, తేన వ్యవహరంతీతి సాంఖ్యాః| సంఖ్యాతం జ్ఞాతం సంఖ్యేయం జ్ఞేయం యైస్తే తథా; యది వా ‘సంఖ్యాతసంఖ్యేయం’ ఇతి పాఠః, తదా పునర్వసువిశేషణమేతత్; అర్థస్తు సమానః| సాంఖ్యైః సహావస్థానోపదర్శనమాత్రేయస్య కర్తవ్యప్రశ్నానుగుణమనఃసమాధానోపదర్శనార్థం| సంశయమితి సంశయేన విషయిణా విషయం లక్షయతి, తేన సంశయమితి సంశయవిషయమిత్యర్థః||3||

Adhikarana 3 (4-8) · Śloka 8

కింయోనయః కతి స్నేహాః కే చ స్నేహగుణాః పృథక్| కాలానుపానే కే కస్య కతి కాశ్చ విచారణాః||4|| కతి మాత్రాః కథమ్మానాః కా చ కేషూపదిశ్యతే| కశ్చ కేభ్యో హితః స్నేహః ప్రకర్షః స్నేహనే చ కః||5|| స్నేహ్యాః కే కే న చ స్నిగ్ధాస్నిగ్ధాతిస్నిగ్ధలక్షణం| కిం పానాత్ ప్రథమం పీతే జీర్ణే కించ హితాహితం||6|| కే మృదుక్రూరకోష్ఠాః కా వ్యాపదః సిద్ధయశ్చ కాః| అచ్ఛే సంశోధనే చైవ స్నేహే కా వృత్తిరిష్యతే||7|| విచారణాః కేషు యోజ్యా విధినా కేన తత్ ప్రభో!| స్నేహస్యామితవిజ్ఞాన జ్ఞానమిచ్ఛామి వేదితుం||8||

కోఽసౌ సంశయ ఇత్యాహ- కింయోనయ ఇత్యాది| కింయోనయః కిమాధారకారణాః| కాలశ్చానుపానం చ కాలానుపానే| విచారణా ద్రవ్యాంతరాసంయుక్తస్నేహపానం వర్జయిత్వా స్నేహోపయోగః| కథమ్మానా కీదృఙ్మానా| కా చేతి మాత్రా| ప్రకర్షః కాలప్రకర్షః| స్నేహనే స్నేహయుక్తిక్రియాయాం| కే నచేతి కే న చ స్నేహ్యాః| కిం పానాత్ స్నేహపానాత్ ప్రథమం పూర్వం హితాహితం; కించ పీతే స్నేహే తథా జీర్ణే చ స్నేహే హితాహితమితి యోజ్యం| సిద్ధయో వ్యాపత్సాధనాని భేషజాని| అచ్ఛే ఇతి సంశోధనపృథఙ్నిర్దేశాద్గోబలీవర్దన్యాయేన సంశమన ఇతి భవతి| వృత్తిరితి వృత్తిః ఉపచారవిధానం| జ్ఞానం శాస్త్రం||4-8||

Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 11

అథ తత్సంశయచ్ఛేత్తా ప్రత్యువాచ పునర్వసుః| స్నేహానాం ద్వివిధా సౌమ్య యోనిః స్థావరజంగమా||9|| తిలః ప్రియాలాభిషుకౌ బిభీతకశ్చిత్రాభయైరండమధూకసర్షపాః| కుసుంభబిల్వారుకమూలకాతసీనికోచకాక్షోడకరంజశిగ్రుకాః||10|| స్నేహాశయాః స్థావరసంజ్ఞితాస్తథా స్యుర్జంగమా మత్స్యమృగాః సపక్షిణః| తేషాం దధిక్షీరఘృతామిషం వసా స్నేహేషు మజ్జా చ తథోపదిశ్యతే||11||

అభిషుక ఔత్తరాపథికః| చిత్రా గోరక్షకర్కటీ, తద్బీజమిహ; యది వా చిత్రా లోహితైరండః| అతసీ ‘ఉమా’ ఇతి ఖ్యాతా | ఆరుకనికోచకాక్షోడా ఔత్తరాపథికాః| స్నేహాశయాః స్నేహస్థానాని| ఏతే చావిష్కృతతమత్వేనోక్తాః, తేన నింబతైలాదయో బోద్ధవ్యాః| ఆమిషం మాంసం||9-11||

Adhikarana 5 (12) · Śloka 1

సర్వేషాం తైలజాతానాం తిలతైలం విశిష్యతే| బలార్థే స్నేహనే చాగ్ర్యమైరండం తు విరేచనే||12|| (కటూష్ణం తైలమైరండం వాతశ్లేష్మహరం గురు | కషాయస్వాదుతిక్తైశ్చ యోజితం పిత్తహంత్రపి ||1||)|

తైలజాతానామితి జాతశబ్దః ప్రకారవచనః; యథా- “యదాహారజాతమగ్నివేశ” (సూ.అ.25) ఇత్యాది| అత్ర యద్యపి యోగాత్తిలభవమేవ తైలం, తథాఽపి రూఢ్యేహ సర్వ ఏవ స్థావరస్నేహాస్తైలమిత్యుచ్యంతే| యదుక్తం సుశ్రుతే- “నిష్పత్తేస్తద్గుణత్వాచ్చ తైలత్వమితరేష్వపి” (సు.సూ.అ.45) ఇతి| విశిష్యతే అతిరిచ్యతే| అగ్ర్యమిత్యైరండేన సంబధ్యతే||12||

Adhikarana 6 (13) · Śloka 13

సర్పిస్తైలం వసా మజ్జా సర్వస్నేహోత్తమా మతాః| ఏషు చైవోత్తమం సర్పిః సంస్కారస్యానువర్తనాత్||13||

సర్వస్నేహోత్తమా ఇత్యత్ర సర్వశబ్దేన దధిక్షీరాదయో గృహ్యంతే; సర్వస్నేహోత్తమత్వం చ సర్పిరాదీనాం స్నేహగుణప్రకర్షవత్త్వేన| సంస్కారో గుణాంతరారోపణం, తస్యానువర్తనమనువిధానం స్వీకరణమితి యావత్| ఏతదుక్తం భవతి- యత్- న తథా తైలాదయో ద్రవ్యాంతరసంస్కృతాః సంస్కారగుణాన్ వహంతి యథా సర్పిరితి| అత ఏవోక్తం- “నాన్యః స్నేహస్తథా కశ్చిత్ సంస్కారమనువర్తతే| యథా సర్పిరతః సర్పిః సర్వస్నేహోత్తమం మతం” (ని. అ.1)| అత ఏవ సంస్కారకద్రవ్యచిత్రకాదిగుణానువిధానేఽపి సర్పిర్న స్వగుణాన్ స్నేహశైత్యాదీన్ జహాతి, కించ స్వగుణాన్ తద్గుణాంశ్చ వహతి, యతోఽనుశబ్దేన పశ్చాద్వాచినా స్వగుణవర్తనస్య పశ్చాత్ సంస్కారకగుణవర్తనముచ్యతే| అత ఏవోక్తం- “స్నేహాద్వాతం శమయతి పిత్తం మాధుర్యశైత్యతః| ఘృతం తుల్యగుణం దోషం సంస్కారాత్తు జయేత్ కఫం” (ని. అ.1) ఇతి| న చ వాచ్యం రూక్షోష్ణచిత్రకాదిసంస్కారాద్రూక్షోష్ణం సర్పిర్భూతం, తతశ్చ సర్పిషః స్నేహశైత్యే తద్విరుద్ధే కథం తిష్ఠతః? ఇతి; యతః సర్పిఃసంబద్ధచిత్రకావయవానుగతం హి రూక్షోష్ణత్వం, సర్పిర్గతే చ స్నేహశైత్యే ఇతి భిన్నాశ్రయత్వాన్న విరోధః; ఇదమేవ చ సర్పిషః సంస్కారానువర్తనం యత్- స్వగుణవిరుద్ధస్యాపి తస్యానుపఘాతేన ధారణం; సంస్కారకచిత్రకాదిగుణవహనేఽపి సర్పిషః శైత్యాదయః కదాచిదభిభూయంతే సంస్కారకగుణైరుష్ణాదిభిర్న పునః స్నేహగుణః, తస్య స్నేహేషు సర్వాత్మనా వ్యవస్థితస్య ప్రబలత్వాత్; అత ఏవ సర్పిరాదయః స్నేహప్రధానత్వాత్ ‘స్నేహా’ ఇత్యుచ్యంతే| అన్యే తు సంస్కారానువర్తనం స్వగుణోపఘాతేన సంస్కారకగుణవహనం బ్రువతే, ఏతచ్చ తైలే తిష్ఠతి న సర్పిషీతి వదంతి; సర్పిషి తు సంస్కారానువర్తనముక్తం యత్ తత్ సర్పిషి సర్వథా కస్యచిద్గుణస్య సంస్కారగుణేనానుపఘాతాద్భవతి ; తథాహి- దాహప్రశమనార్థం జ్వరే చందనాదిశీతద్రవ్యసాధితతైలముక్తం, యతః శీతేన సాధితం తైలముష్ణమపి స్వభావాచ్ఛీతమేవ భవతీతి||13||

Adhikarana 7 (14-17) · Śloka 17

ఘృతం పిత్తానిలహరం రసశుక్రౌజసాం హితం| నిర్వాపణం మృదుకరం స్వరవర్ణప్రసాదనం||14|| మారుతఘ్నం న చ శ్లేష్మవర్ధనం బలవర్ధనం| త్వచ్యముష్ణం స్థిరకరం తైలం యోనివిశోధనం||15|| విద్ధభగ్నాహతభ్రష్టయోనికర్ణశిరోరుజి| పౌరుషోపచయే స్నేహే వ్యాయామే చేష్యతే వసా||16|| బలశుక్రరసశ్లేష్మమేదోమజ్జవివర్ధనః| మజ్జా విశేషతోఽస్థ్నాం చ బలకృత్ స్నేహనే హితః||17||

స్నేహగుణానభిధత్తే- ఘృతమిత్యాది| నిర్వాపణం దాహప్రశమనం| మారుతఘ్నమిత్యాది తైలగుణాః| స్థిరకరం అంగస్థైర్యకరం| విద్ధేత్యాది వసాగుణాః| పౌరుషోపచయః శుక్రోపచయః| స్నేహే శరీరస్నేహనే కర్తవ్యే| బలశుక్రేత్యాది మజ్జగుణాః||14-17||

Adhikarana 8 (18) · Śloka 18

సర్పిః శరది పాతవ్యం వసా మజ్జా చ మాధవే| తైలం ప్రావృషి నాత్యుష్ణశీతే స్నేహం పిబేన్నరః||18||

సర్పిరాదిపానకాలమాహ- సర్పిః శరదీత్యాది| మాధవే వైశాఖే| ప్రావృడాషాఢశ్రావణౌ, యదుక్తం- “ప్రావృట్ శుక్రనభౌ జ్ఞేయౌ” (సి.అ.6) ఇతి| శరది బహుపిత్తత్వేన పిత్తవిరుద్ధం ఘృతమేవ యౌగికం, నాన్యస్తైలాదిః| వసామజ్జ్ఞోస్తు నాతిశీతోష్ణత్వాత్ సాధారణే; యతస్తయోరనుపానే శీతత్వేన వోష్ణత్వేన వా నిర్దేశో న కృతః; “యథాసత్త్వం తు శైత్యౌష్ణ్యే వసామజ్జ్ఞోర్వినిర్దిశేత్” (సూ.అ.27) ఇతి తు వచనేన శైత్యౌష్ణ్యాభిధానం సామాన్యేన, తైలసర్పిర్వదౌష్ణ్యశైత్యానభిధానాన్న ప్రకర్షప్రాప్తశైత్యోష్ణత్వప్రాపకం| అత ఏవోక్తం- “తైలవసామజ్జసర్పిషాం తు యథాపూర్వం శ్రేష్ఠత్వం వాతశ్లేష్మవికారేషు భవతి, యథోత్తరం పిత్తవికారేషు” (వి.అ.8) ఇతి| అత్రోత్తరస్య సర్పిషః శైత్యాత్ పిత్తహరత్వం, తైలస్య తూష్ణత్వాద్వాతశ్లేష్మహరత్వం, వసామజ్జ్ఞోస్తు సాధారణత్వేన మధ్యగతత్వమితి స్థితం| ఏవం వసామజ్జ్ఞోః సాధారణత్వేన తథా బల్యత్వధాతువృద్ధికరత్వాభ్యామనతిశీతోష్ణే తథా బలక్షయధాతుక్షయయుక్తే మాధవే ప్రయోగో యుక్తః| చైత్రస్తు ముఖ్యసాధారణగుణోఽపి ప్రభూతశ్లేష్మతయా న స్నేహవిషయ ఇత్యనుక్తః| సామాన్యేన స్నేహోపయోగే శస్తం కాలమాహ- నాత్యుష్ణేత్యాది| నాత్యుష్ణే గ్రీష్మే, నాతిశీతే హేమంతే శిశిరే చ తథా వర్షజనితశైత్యే వర్షాకాలే| అయం చానాత్యయికవికారే సతి కాలనియమో జ్ఞేయః, అగ్రే ఉష్ణే శీతే చ కాలే స్నేహోపదేశాత్||18||

Adhikarana 9 (19) · Śloka 19

వాతపిత్తాధికో రాత్రావుష్ణే చాపి పిబేన్నరః| శ్లేష్మాధికో దివా శీతే పిబేచ్చామలభాస్కరే||19||

కాలవిశేషే దోషవిశేషే చ పానక్రమం దర్శయతి- వాతేత్యాదినా| వాతశ్చ పిత్తం చ వాతపిత్తం, తదధికో వాతపిత్తాధికః| రాత్రావితి సాయం| ఉష్ణే గ్రీష్మే| శ్లేష్మాధికగ్రహణమత్యంతశీతవికారగృహీతపురుషోపలక్షణార్థం, తేన వాతశ్లేష్మాధికః శ్లేష్మాధికశ్చ గృహ్యతే; అత ఏవ సుశ్రుతేఽప్యుక్తం- “వాతపిత్తాధికో రాత్రౌ వాతశ్లేష్మాధికో దివా” (సు.చి.31) ఇతి| కేవలవాతాధికస్య తథా పిత్తాధికస్య శ్లేష్మాధికస్య చ సాధారణే శరదాదౌ కాలే ఉత్సర్గసిద్ధ ఏవ పానకాలో వక్ష్యమాణో భవతి| వక్ష్యతి హి- “పిబేత్ సంశమనం స్నేహమన్నకాలే” ఇత్యాది| అన్యే తు బ్రువతే- వాతాధికగ్రహణేన కేవలవాతస్యాపి గ్రహణం, శ్లేష్మాధికవ్యపదేశాచ్చ వాతశ్లేష్మ-పిత్తశ్లేష్మణోరపి గ్రహణమితి| శీతే హేమంతాదౌ| అమలః ప్రబలరశ్మిర్యస్మిన్ దినస్య భాగే భాస్కరః సోఽమలభాస్కరో మధ్యాహ్న ఇతి యావత్||19||

Adhikarana 10 (20-21) · Śloka 21

అత్యుష్ణే వా దివా పీతో వాతపిత్తాధికేన వా| మూర్చ్ఛాం పిపాసామున్మాదం కామలాం వా సమీరయేత్||20|| శీతే రాత్రౌ పిబన్ స్నేహం నరః శ్లేష్మాధికోఽపి వా| ఆనాహమరుచిం శూలం పాండుతాం వా సమృచ్ఛతి||21||

ఉక్తకాలనియమవిపర్యయే దోషమాహ- అత్యుష్ణే వేత్యాది| అత్యుష్ణే కాలే దివా పీతః స్నేహః శ్లైష్మికస్యాపి యథోక్తవికారకరః, తథా వాతపిత్తాధికేన పీతః శీతకాలేఽపి యథోక్తవికారకరః; ఏవం నిశాపానేఽపి వాక్యార్థః; పరం నిషిద్ధస్య కాలస్య దోషస్య చ మేలకేఽత్యయే చోక్తవికారప్రకర్షాప్రకర్షౌ తర్కణీయౌ||20-21||

Adhikarana 11 (22) · Śloka 22

జలముష్ణం ఘృతే పేయం యూషస్తైలేఽను శస్యతే| వసామజ్జ్ఞోస్తు మండః స్యాత్ సర్వేషూష్ణమథాంబు వా||22||

అనుపానమాహ- జలమిత్యాది| తైలేఽన్వితి అనుపానే| అనుపానపరిమాణం తు సమ్యగ్భేషజపాకార్థం క్రియమాణం భేషజావైకారికపాకేనైవోన్నేయం, వృద్ధవైద్యవ్యవహారాచ్చ||22||

Adhikarana 12 (23-25) · Śloka 25

ఓదనశ్చ విలేపీ చ రసో మాంసం పయో దధి| యవాగూః సూపశాకౌ చ యూషః కాంబలికః ఖడః||23|| సక్తవస్తిలపిష్టం చ మద్యం లేహాస్తథైవ చ| భక్ష్యమభ్యంజనం బస్తిస్తథా చోత్తరబస్తయః||24|| గండూషః కర్ణతైలం చ నస్తఃకర్ణాక్షితర్పణం| చతుర్వింశతిరిత్యేతాః స్నేహస్య ప్రవిచారణాః ||25||

విచారణాః సంఖ్యయా స్వరూపేణ చైకగ్రంథేనాహ- ఓదనశ్చేత్యాది| విలేపీ విరలద్రవా యవాగూర్బహుసిక్థసమన్వితా జ్ఞేయా| సశాకపల్లవేన కృతో యూషః ఖడః| కాంబలికో దధిలవణస్నేహతిలాదికృత ఈషదమ్లః| ఏతయోరుదాహరణం యథా- “తక్రే కపిత్థచాంగేరీమరిచాజాజిచిత్రకైః | సుపక్వః ఖడయూషోఽయమయం కాంబలికో మతః|| దధ్యమ్లో లవణస్నేహతిలమాషాన్వితః శృతః” ఇతి| లేహః శర్కరాదీనాం పాకాత్ కృతః; లిహ్యత ఇతి లేహః| ప్రవిచార్యతే అవచార్యతేఽనుకల్పేనోపయుజ్యతేఽనయేతి ప్రవిచారణా ఓదనాదయః; ఓదనాదయశ్చ స్నేహప్రవిచారణాయాం స్నేహయుక్తా ఏవ బోద్ధవ్యాః; అభ్యంజనాదయస్తు యద్యపి శుద్ధస్నేహసంపాద్యాస్తథాఽపి జఠరాగ్నిసంబంధే న వ్యాప్రియంత ఇతి తంత్రే విచారణాశబ్దేనోచ్యంతే||23-25||

Adhikarana 13 (26) · Śloka 26

అచ్ఛపేయస్తు యః స్నేహో న తామాహుర్విచారణాం| స్నేహస్య స భిషగ్దృష్టః కల్పః ప్రాథమకల్పికః||26||

కేవలస్నేహపానం తు స్నేహనే శక్త్యతిశయవత్త్వేన న విచారణాసంజ్ఞయోచ్యతే, ఏతదేవాహ- అచ్ఛపేయ ఇత్యాది| అచ్ఛశ్చ పేయశ్చ అచ్ఛపేయః, ఓదనాద్యసంబంధే సతి పేయ ఇత్యర్థః| న తామాహుర్విచారణామితి వచనేన వైద్యపరంపరాసిద్ధోఽయం వ్యవహార ఇతి దర్శయతి| భిషగ్భిర్దృష్టో భిషగ్దృష్టః| ప్రథమే శ్రేష్ఠే కల్పే పక్షే భవతీతి ప్రాథమకల్పికః, శ్రేష్ఠ ఇత్యర్థః||26||

Adhikarana 14 (27-28) · Śloka 28

రసైశ్చోపహితః స్నేహః సమాసవ్యాసయోగిభిః| షడ్భిస్త్రిషష్టిధా సంఖ్యాం ప్రాప్నోత్యేకశ్చ కేవలః||27|| ఏవమేతాశ్చతుఃషష్టిః స్నేహానాం ప్రవిచారణా | ఓకర్తువ్యాధిపురుషాన్ ప్రయోజ్యా జానతా భవేత్||28||

ప్రకారాంతరేణ విచారణాభేదమాహ- రసైశ్చేత్యాది| సమాసో రసానామన్యోన్యమేలకః, వ్యాసోఽమేలకః; సమాసవ్యాసవద్భిః షడ్భీ రసైరోదనాదిగతైరుపహితో యుక్తః సన్ స్నేహస్త్రిషష్టిసంఖ్యాం ప్రాప్నోతి| ఏకశ్చ కేవల ఇత్యచ్ఛపేయం వర్జయిత్వాఽభ్యంజనాదిప్రయోజ్యః| త్రిషష్ఠీ రసభేదా ఆత్రేయభద్రకాప్యీయే “స్వాదురమ్లాదిభిర్యోగం” (సూ.అ.26) ఇత్యాదివాక్యే వక్ష్యమాణా బోద్ధవ్యాః| ఏవం స్నేహానాం రసయుక్తానాం చతుఃషష్టిః ప్రవిచారణా భవంతి| చతుఃషష్టిరితి స్నేహానామిత్యనేన సంబధ్యతే, తేన ప్రవిచారణేత్యేకవచనముపపన్నం భవతి| న సర్వవిచారణా సర్వత్ర కర్తవ్యా, కింతు సాత్మ్యర్తువ్యాధిదోషపురుషాన్ పరీక్ష్య యా యత్ర యుజ్యతే సా తత్ర కర్తవ్యేత్యాహ- ఓకర్త్విత్యాది| ఓకః అభ్యాసః| పురుషగ్రహణేన కస్మిన్ దేశేఽయం పురుషో వర్తత ఇతి పరీక్షయా దేశోఽప్యవరుద్ధో బోద్ధవ్యః, వయోబలప్రభృతయశ్చ బోద్ధవ్యాః||27-28||

Adhikarana 15 (29-40) · Śloka 40

అహోరాత్రమహః కృత్స్నమర్ధాహం చ ప్రతీక్షతే| ప్రధానా మధ్యమా హ్రస్వా స్నేహమాత్రా జరాం ప్రతి||29|| ఇతి తిస్రః సముద్దిష్టా మాత్రాః స్నేహస్య మానతః| తాసాం ప్రయోగాన్ వక్ష్యామి పురుషం పురుషం ప్రతి||30|| ప్రభూతస్నేహనిత్యా యే క్షుత్పిపాసాసహా నరాః| పావకశ్చోత్తమబలో యేషాం యే చోత్తమా బలే||31|| గుల్మినః సర్పదష్టాశ్చ విసర్పోపహతాశ్చ యే| ఉన్మత్తాః కృచ్ఛ్రమూత్రాశ్చ గాఢవర్చస ఏవ చ||32|| పిబేయురుత్తమాం మాత్రాం తస్యాః పానే గుణాంఛృణు| వికారాంఛమయత్యేషాం శీఘ్రం సమ్యక్ప్రయోజితా||33|| దోషానుకర్షిణీ మాత్రా సర్వమార్గానుసారిణీ| బల్యా పునర్నవకరీ శరీరేంద్రియచేతసాం||34|| అరుష్కస్ఫోటపిడకాకండూపామాభిరర్దితాః| కుష్ఠినశ్చ ప్రమీఢాశ్చ వాతశోణితికాశ్చ యే||35|| నాతిబహ్వాశినశ్చైవ మృదుకోష్ఠాస్తథైవ చ| పిబేయుర్మధ్యమాం మాత్రాం మధ్యమాశ్చాపి యే బలే||36|| మాత్రైషా మందవిభ్రంశా న చాతిబలహారిణీ| సుఖేన చ స్నేహయతి శోధనార్థే చ యుజ్యతే||37|| యే తు వృద్ధాశ్చ బాలాశ్చ సుకుమారాః సుఖోచితాః| రిక్తకోష్ఠత్వమహితం యేషాం మందాగ్నయశ్చ యే||38|| జ్వరాతీసారకాసాశ్చ యేషాం చిరసముత్థితాః| స్నేహమాత్రాం పిబేయుస్తే హ్రస్వాం యే చావరా బలే||39|| పరిహారే సుఖా చైషా మాత్రా స్నేహనబృంహణీ| వృష్యా బల్యా నిరాబాధా చిరం చాప్యనువర్తతే||40||

మాత్రాయాః సంఖ్యాం ప్రమాణం చాహ- అహోరాత్రమిత్యాది| అహోరాత్రశబ్దోఽష్టప్రహరోపలక్షణః, ఏవమహఃశబ్దార్ధాహశబ్దౌ చతుఃప్రహరద్విప్రహరోపలక్షణౌ, తేన ప్రహరాద్యతీతేఽప్యహని పీతా మాత్రా యథోక్తప్రహరకాలప్రాప్త్యా దినాంతరే రాత్రౌ వా జీర్యమాణా మంతవ్యా; అన్యే త్వహోరాత్రశబ్దేన న్యూనేనాప్యహ్నా యుక్తా రాత్రిరహోరాత్రశబ్దేనోచ్యతే , కృత్స్నార్ధాహౌ తు ప్రహరోపలక్షణావితి వదంతి| అత్ర యదా అహోరాత్రపరిణామినీ మాత్రా క్రియతే, తదా తదహరాహారో న కర్తవ్యః; అత ఏవైతత్పానం పురుషవిశేషవిషయకథనే ఉక్తం- “క్షుత్పిపాసాసహానరాః” ఇతి| ప్రభూతస్నేహనిత్యాః ప్రభూతస్నేహసాత్మ్యాః| సమ్యగ్యో జితేతివచనేన మహావ్యాపత్తిత్వమస్యాః సూచయతి| సర్వమార్గాః కోష్ఠసంధిమర్మశాఖాః| పునర్నవకరీ నిఃశేషదోషహరత్వేన| అరుష్కేత్యాది మధ్యమమాత్రాగుణః; అరుష్కా అరూంషికా| శోధనార్థ ఇతి శోధనార్థ(ంగ)స్నేహకరణే; ఏతేన ఉత్తమమాత్రా సంశమనే ఏవ పరం, న తు శోధనాంగస్నేహే కర్తవ్యేతి దర్శయతి| యే త్విత్యాది హ్రస్వమాత్రాగుణః| పరిహారే సుఖేతి అల్పపరిహారత్వేన||29-40||

Adhikarana 16 (41-43) · Śloka 43

వాతపిత్తప్రకృతయో వాతపిత్తవికారిణః| చక్షుఃకామాః క్షతాః క్షీణా వృద్ధా బాలాస్తథాఽబలాః||41|| ఆయుఃప్రకర్షకామాశ్చ బలవర్ణస్వరార్థినః| పుష్టికామాః ప్రజాకామాః సౌకుమార్యార్థినశ్చ యే||42|| దీప్త్యోజఃస్మృతిమేధాగ్నిబుద్ధీంద్రియబలార్థినః| పిబేయుః సర్పిరార్తాశ్చ దాహశస్త్రవిషాగ్నిభిః||43||

యః స్నేహో యత్ర కార్యస్తమాహ- వాతపిత్తేత్యాది| వాతపిత్తవికారగ్రహణేనైవ వాతపిత్తప్రకృతిషు లబ్ధేషు పునస్తదభిధానం వాతపిత్తప్రకృతీనాం స్తోకశ్లేష్మవికారేఽపి ఘృతపానోపదేశార్థం; ఏవం వాతవ్యాధిభిరావిష్టా వాతప్రకృతయశ్చ య ఇత్యత్ర వ్యాఖ్యేయం| బలార్థిన ఇత్యత్ర బలశబ్దః స్మృత్యాదిభిః సంబధ్యతే| ఆర్తాః పీడితాః, దాహాదిభిరితి సంబంధః||41-43||

Adhikarana 17 (44-46) · Śloka 46

ప్రవృద్ధశ్లేష్మమేదస్కాశ్చలస్థూలగలోదరాః| వాతవ్యాధిభిరావిష్టా వాతప్రకృతయశ్చ యే||44|| బలం తనుత్వం లఘుతాం దృఢతాం స్థిరగాత్రతాం | స్నిగ్ధశ్లక్ష్ణతనుత్వక్తాం యే చ కాంక్షంతి దేహినః||45|| కృమికోష్ఠాః క్రూరకోష్ఠాస్తథా నాడీభిరర్దితాః| పిబేయుః శీతలే కాలే తైలం తైలోచితాశ్చ యే||46||

తైలవిషయమాహ- ప్రవృద్ధేత్యాది| శీతలే కాల ఇతి తైలస్యోష్ణత్వేన శీతలేఽపి కాల ఇత్యర్థః; తేన సామాన్యప్రతిషేధః ‘నాత్యుష్ణశీతే స్నేహం పిబేన్నరః’ ఇతి న విరుధ్యతే; యది వా సర్పిఃపానకాలాపేక్షయా శీతత్వం బోద్ధవ్యం||44-46||

Adhikarana 18 (47-49) · Śloka 49

వాతాతపసహా యే చ రూక్షా భారాధ్వకర్శితాః| సంశుష్కరేతోరుధిరా నిష్పీతకఫమేదసః||47|| అస్థిసంధిసిరాస్నాయుమర్మకోష్ఠమహారుజః| బలవాన్మారుతో యేషాం ఖాని చావృత్య తిష్ఠతి||48|| మహచ్చాగ్నిబలం యేషాం వసాసాత్మ్యాశ్చ యే నరాః| తేషాం స్నేహయితవ్యానాం వసాపానం విధీయతే||49||

వసావిషయమాహ- వాతాతపేత్యాది| సంశుష్కనిష్పీతశబ్దౌ క్షీణార్థావేవ| మహారుజ ఇత్యస్థ్యాదిభిః సంబధ్యతే| ఖాని స్రోతాంసి||47-49||

Adhikarana 19 (50) · Śloka 51

దీప్తాగ్నయః క్లేశసహా ఘస్మరాః స్నేహసేవినః| వాతార్తాః క్రూరకోష్ఠాశ్చ స్నేహ్యా మజ్జానమాప్నుయుః||50|| యేభ్యో యేభ్యో హితో యో యః స్నేహః స పరికీర్తితః|51|

దీప్తాగ్నయ ఇత్యాది మజ్జపానవిషయః| ఘస్మరా బహుభక్షకాః| ఆప్నుయుః ఉపయుంజీరన్||50||-

Adhikarana 20 (51) · Śloka 51

స్నేహనస్య ప్రకర్షౌ తు సప్తరాత్రత్రిరాత్రకౌ||51||

ప్రకర్షావితి అల్పప్రకర్షభూయఃప్రకర్షౌ ; తేన, అల్పత్వేన త్రైరాత్రికః ప్రకర్షః, భూయస్త్వేన సాప్తరాత్రిక ఇతి చ భవతి| ఏతచ్చ వక్ష్యమాణసద్యఃస్నేహప్రయోగాతిరిక్తప్రయోగే బోద్ధవ్యం; యది వా, సద్యఃస్నేహప్రయోగా అపి త్ర్యహేణైవ స్నేహయంతి, స్తుత్యర్థం తు తేషు సద్య ఇత్యుక్తం| యదుక్తం- “త్ర్యహావరం సప్తదినం పరం తు స్నిగ్ధో నరః స్వేదయితవ్య ఇష్టః| నాతః పరం స్నేహనమాదిశంతి సాత్మ్యీభవేత్ సప్తదినాత్ పరం తు” (సి.అ.1.) ఇతి||51||

Adhikarana 21 (52) · Śloka 52

స్వేద్యాః శోధయితవ్యాశ్చ రూక్షా వాతవికారిణః| వ్యాయామమద్యస్త్రీనిత్యాః స్నేహ్యాః స్యుర్యే చ చింతకాః||52||

సామాన్యేన స్నేహ్యానాహ- స్వేద్యా ఇత్యాది| స్వేద్యాః స్వతంత్రస్వేదసాధ్యా వాతరుగార్తాదయః, శోధనాంగస్వేదసాధ్యానాం తు శోధయితవ్యా ఇత్యనేనైవ గృహీతత్వాత్| చింతకా ఇతి చింతాబహులాః||52||

Adhikarana 22 (53-56) · Śloka 56

సంశోధనాదృతే యేషాం రూక్షణం సంప్రవక్ష్యతే| న తేషాం స్నేహనం శస్తముత్సన్నకఫమేదసాం||53|| అభిష్యణ్ణాననగుదా నిత్యమందాగ్నయశ్చ యే| తృష్ణామూర్చ్ఛాపరీతాశ్చ గర్భిణ్యస్తాలుశోషిణః||54|| అన్నద్విషశ్ఛర్దయంతో జఠరామగరార్దితాః| దుర్బలాశ్చ ప్రతాంతాశ్చ స్నేహగ్లానా మదాతురాః||55|| న స్నేహ్యా వర్తమానేషు న నస్తో బస్తికర్మసు| స్నేహపానాత్ ప్రజాయంతే తేషాం రోగాః సుదారుణాః||56||

అస్నేహ్యానాహ- సంశోధనాదృత ఇత్యాది| యేషాం రూక్షణం వక్ష్యతే లంఘనబృంహణీయే- “అభిష్యందా మహాదోషా మర్మస్థా వ్యాధయశ్చ యే| ఊరుస్తంభప్రభృతయో రూక్షణీయా నిదర్శితాః” (సూ. అ.22) ఇత్యనేన, తేషాం శోధనాదృతే స్నేహనం న శస్తం, యదా తు శోధనేన విరూక్ష్యంతే తదా పరం శోధనాంగ(ర్థ)స్తత్ర స్నేహః కర్తవ్య ఇతి భావః| ఉత్సన్నో వృద్ధః కఫో మేదశ్చ యేషాం తే తథా; ఏతచ్చ విశేషణం విరూక్షణీయా ఏవంభూతా ఏవ భవంతీతి దర్శయతి | అభిష్యణ్ణః ద్రవప్రధానశ్లేష్మవికారీ| గరః కృత్రిమం విషం| అతిప్రతాంతః అతిక్షీణద్రవధాతుః| వర్తమానేషు క్రియమాణేష్విత్యర్థః||53-56||

Adhikarana 23 (57-59) · Śloka 59

పురీషం గ్రథితం రూక్షం వాయురప్రగుణో మృదుః| పక్తా ఖరత్వం రౌక్ష్యం చ గాత్రస్యాస్నిగ్ధలక్షణం||57|| వాతానులోమ్యం దీప్తోఽగ్నిర్వర్చః స్నిగ్ధమసంహతం| మార్దవం స్నిగ్ధతా చాంగే స్నిగ్ధానాముపజాయతే||58|| పాండుతా గౌరవం జాడ్యం పురీషస్యావిపక్వతా| తంద్రీరరుచిరుత్కేశః స్యాదతిస్నిగ్ధలక్షణం||59||

అస్నిగ్ధలక్షణమాహ- పురీషమిత్యాది| మృదురితి పక్తుర్విశేషణం| వాతానులోమ్యమిత్యాది స్నిగ్ధలక్షణం| పాండుతేత్యాది అతిస్నిగ్ధలక్షణం| జాడ్యం ఇంద్రియజడత్వం||57-59||

Adhikarana 24 (60-61) · Śloka 61

ద్రవోష్ణమనభిష్యంది భోజ్యమన్నం ప్రమాణతః| నాతిస్నిగ్ధమసంకీర్ణం శ్వః స్నేహం పాతుమిచ్ఛతా||60|| పిబేత్ సంశమనం స్నేహమన్నకాలే ప్రకాంక్షితః| శుద్ధ్యర్థం పునరాహారే నైశే జీర్ణే పిబేన్నరః||61||

స్నేహాత్ పూర్వం యత్ పథ్యం తదాహ- ద్రవోష్ణమిత్యాది| అసంకీర్ణం అవిరుద్ధవీర్యం| శ్వ ఇత్యాగామిదినే| అన్నకాలే ద్విప్రహరాదిలక్షణే బుభుక్షా కదాచిన్న స్యాదపి తదర్థం విశేషణం- ప్రకాంక్షిత ఇతి| శుద్ధ్యర్థం తు స్నేహం నైశే దినాంతరకృతే ఆహారే జీర్ణ ఏవ ప్రాతరేవ పిబేదిత్యర్థః| సంశమనార్థస్నేహో యది జరణాంతే ప్రాతరేవ క్రియతే తదా కోష్ఠోపలేపకదోషస్యాక్షయాత్తేన దోషేణ సంబద్ధో దోషోత్క్లేశం కుర్యాన్న సంశమనం, సంశోధనార్థస్తు దోషోత్క్లేశం కరోతీత్యపేక్షణీయ ఏవేతి భావః| ఏతచ్చ కాలకథనముత్సర్గేణ, తేన “వాతపిత్తాధికో రాత్రౌ” ఇత్యుక్తకాలవిరోధో న భవతి||60-61||

Adhikarana 25 (62-64) · Śloka 64

ఉష్ణోదకోపచారీ స్యాద్బ్రహ్మచారీ క్షపాశయః | శకృన్మూత్రానిలోద్గారానుదీర్ణాంశ్చ న ధారయేత్||62|| వ్యాయామముచ్చైర్వచనం క్రోధశోకౌ హిమాతపౌ| వర్జయేదప్రవాతం చ సేవేత శయనాసనం||63|| స్నేహం పీత్వా నరః స్నేహం ప్రతిభుంజాన ఏవ చ| స్నేహమిథ్యోపచారాద్ధి జాయంతే దారుణా గదాః||64||

క్షపాయామేవ స్వపితీతి క్షపాశయః| అప్రవాతం చేతి శయనాసనవిశేషణం| స్నేహం ప్రతిభుంజాన ఇతి స్నేహే జీర్ణేఽపి స్నేహప్రయోగానుగుణమన్యస్నేహమవిరుద్ధవీర్యాదిగుణయుక్తం భుంజానః| ఏతేన స్నేహే పీతే జీర్ణే కించ హితాహితమితి ప్రశ్నద్వయస్యోత్తరమిదం- ఉష్ణోదకోపచారీ స్యాదిత్యాది భవతి||62-64||

Adhikarana 26 (65-69) · Śloka 69

మృదుకోష్ఠస్త్రిరాత్రేణ స్నిహ్యత్యచ్ఛోపసేవయా| స్నిహ్యతి క్రూరక్రోష్ఠస్తు సప్తరాత్రేణ మానవః||65|| గుడమిక్షురసం మస్తు క్షీరముల్లోడితం దధి| పాయసం కృశరాం సర్పిః కాశ్మర్యత్రిఫలారసం||66|| ద్రాక్షారసం పీలురసం జలముష్ణమథాపి వా| మద్యం వా తరుణం పీత్వా మృదుకోష్ఠో విరిచ్యతే||67|| విరేచయంతి నైతాని క్రూరకోష్ఠం కదాచన| భవతి క్రూరకోష్ఠస్య గ్రహణ్యత్యుల్బణానిలా||68|| ఉదీర్ణపిత్తాఽల్పకఫా గ్రహణీ మందమారుతా| మృదుకోష్ఠస్య తస్మాత్ స సువిరేచ్యో నరః స్మృతః||69||

మృదుకోష్ఠాదిలక్షణమాహ- మృద్విత్యాది| అభ్యర్హితత్వాత్ కోష్ఠజ్ఞానస్యాన్యథాఽపి తల్లక్షణమాహ- గుడమిత్యాది| ఉల్లోడితం దధిసరః| కృశరా తిలతండులమాషకృతా యవాగూః; వచనం హి- “తిలతండులమాషైస్తు కృశరా త్రిసరేతి చ”| క్రూరకోష్ఠావిరేచనహేతుమాహ- భవతీత్యాది| గ్రహణీ కోష్ఠస్థాగ్న్యధిష్ఠానభూతా నాడీ; యదుక్తం- “అగ్న్యధిష్ఠానమన్నస్య గ్రహణాద్గ్రహణీ మతా” (చి.అ.15) ఇతి| ఉదీర్ణపిత్తేత్యాది మృదుకోష్ఠస్వరూపకథనం| క్రూరకోష్ఠస్య గ్రహణీగతో వాయుర్గుడాదీనాం సరత్వం ప్రతిబధ్నాతి, మృదుకోష్ఠస్య హి గ్రహణ్యాం విరోధకో వాయుర్నాస్తి, స్తంభకోఽపి శ్లేష్మాఽల్పః, ఉద్భూతసరత్వగుణం చ పిత్తం ప్రబలం; తేన గుడాదిభిః సుఖం విరేచనం భవతీతి భావః||65-69||

Adhikarana 27 (70-78) · Śloka 78

ఉదీర్ణపిత్తా గ్రహణీ యస్య చాగ్నిబలం మహత్| భస్మీభవతి తస్యాశు స్నేహః పీతోఽగ్నితేజసా||70|| స జగ్ధ్వా స్నేహమాత్రాం తామోజః ప్రక్షారయన్ బలీ| స్నేహాగ్నిరుత్తమాం తృష్ణాం సోపసర్గాముదీరయేత్||71|| నాలం స్నేహసమృద్ధస్య శమాయాన్నం సుగుర్వపి| స చేత్ సుశీతం సలిలం నాసాదయతి దహ్యతే| యథైవాశీవిషః కక్షమధ్యగః స్వవిషాగ్నినా||72|| అజీర్ణే యది తు స్నేహే తృష్ణా స్యాచ్ఛర్దయేద్భిషక్| శీతోదకం పునః పీత్వా భుక్త్వా రూక్షాన్నముల్లిఖేత్||73|| న సర్పిః కేవలం పిత్తే పేయం సామే విశేషతః| సర్వం హ్యనురజేద్దేహం హత్వా సంజ్ఞాం చ మారయేత్||74|| తంద్రా సోత్క్లేశ ఆనాహో జ్వరః స్తంభో విసంజ్ఞతా| కుష్ఠాని కండూః పాండుత్వం శోఫార్శాంస్యరుచిస్తృషా||75|| జఠరం గ్రహణీదోషాః స్తైమిత్యం వాక్యనిగ్రహః| శూలమామప్రదోషాశ్చ జాయంతే స్నేహవిభ్రమాత్||76|| తత్రాప్యుల్లేఖనం శస్తం స్వేదః కాలప్రతీక్షణం| ప్రతి ప్రతి వ్యాధిబలం బుద్ధ్వా స్రంసనమేవ చ||77|| తక్రారిష్టప్రయోగశ్చ రూక్షపానాన్నసేవనం| మూత్రాణాం త్రిఫలాయాశ్చ స్నేహవ్యాపత్తిభేషజం||78||

సంప్రతి స్నేహవ్యాపదో దర్శయతి- ఉదీర్ణేత్యాది| ఓజః సర్వధాతుసారభూతం హృది స్థితం, ప్రక్షారయన్ స్థానాద్భ్రంశయన్ క్షపయంశ్చ| బలీత్యనేన స్నేహేంధనో వహ్నిర్నితరాం బలవాన్ భవతీతి దర్శయతి| వచనం హి- “నాలం స్నేహసమృద్ధస్య శమాయాన్నం సుగుర్వపి” ఇతి| ఉత్తమాం మహతీం మాత్రాం| సోపసర్గాం సోపద్రవాం| కక్షః కాష్ఠసమూహః| ఛర్దయేదితి ప్రథమం స్నేహమేవ తృష్ణాకారకం ఛర్దయిత్వా పునః శీతోదకం పీత్వా రూక్షాన్నం చ భుక్త్వా ఉల్లిఖేదితి యోజనీయం| న సర్పిరిత్యాది|- న సర్పిః సామే పిత్తే పేయం, కేవలం త్వసంస్కృతం విశేషతో న పేయం సామపిత్త ఏవేతి యోజనా; ఏవం మన్యతే- సంస్కృతం తిక్తకాదిభిర్యుతం సామే పిత్తే తిక్తకాదిపాచనగుణానుయోగాద్యోగ్యం కదాచిద్భవత్యపి , అసంస్కృతం తు సర్వథా విరుద్ధమేవ; యదివా, కేవలమసంస్కృతం సర్పిః పిత్తే సామాన్యేన సామే నిరామే వా న పేయం, సామే పిత్తే విశేషత ఇతి యోజనా| ఏతేన, యత్రాపి సామాన్యేన ఘృతం విహితం, యథా- “అత ఊర్ధ్వం కఫే మందే వాతపిత్తోత్తరే జ్వరే| పరిపక్వేషు దోషేషు సర్పిఃపానం యథాఽమృతం” (చి.అ.3) ఇత్యాదౌ, తత్రాప్యుచితభేషజసంస్కృతమేవ బోద్ధవ్యం| యదివా, న కేవలం పిత్తే సామే సర్పిర్విశేషతో న పేయం, కింతర్హి తైలాదీన్యపి వాతశ్లేష్మవిహితాని తయోః సామయోర్న పేయానీత్యర్థః| అస్మిన్ వ్యాఖ్యానేఽపేయమిత్యకారప్రశ్లేషో ద్రష్టవ్యః| అనురజేత్ పిత్తవర్ణం కుర్యాత్| సంజ్ఞా స్మృతిః, తద్ధననం చేహ వ్యాధిప్రభావాత్| స్తైమిత్యం ఆర్ద్రవస్త్రాగుంఠితత్వమివ| ఆమప్రదోషా అలసకవిసూచికాదయః| కాలప్రతీక్షణం స్నేహజనితదోషక్షయం యావదభోజనం| తక్రస్యారిష్టానాం చ చికిత్సావక్ష్యమాణానాం ప్రయోగః| మూత్రాణాం త్రిఫలాయాశ్చ సేవనమితి సంబంధః||70-78||

Adhikarana 28 (79) · Śloka 79

అకాలే చాహితశ్చైవ మాత్రయా న చ యోజితః| స్నేహో మిథ్యోపచారాచ్చ వ్యాపద్యేతాతిసేవితః||79||

మిథ్యోపచారాత్ యథోక్తవిధ్యననుష్ఠానాత్| అతిసేవితః కాలప్రకర్షేణ సేవితః||79||

Adhikarana 29 (80) · Śloka 80

స్నేహాత్ ప్రస్కందనం జంతుస్త్రిరాత్రోపరతః పిబేత్| స్నేహవద్ద్రవముష్ణం చ త్ర్యహం భుక్త్వా రసౌదనం||80||

సంశోధనస్నేహపానే వృత్తిప్రచారమాహ- స్నేహాదిత్యాది| స్నేహాత్ స్నేహప్రయోగాత్| త్రిరాత్రోపరతః త్రిరాత్రం పరిత్యక్తస్నేహపాన ఇత్యర్థః| ప్రస్కందనం విరేచనం| స్నేహోపరమత్రిరాత్ర ఏవ భోజనం దర్శయతి- స్నేహవదిత్యాది| రసప్రధానమోదనం రసౌదనం||80||

Adhikarana 30 (81) · Śloka 81

ఏకాహోపరతస్తద్వద్భుక్త్వా ప్రచ్ఛర్దనం పిబేత్|81|

వమనే స్నేహవృత్తిమాహ- ఏకేత్యాది| ఏకాహోపరతః స్నేహాదితి యోజనా| తద్వదితి స్నేహవద్ద్రవముష్ణం చ రసౌదనం స్నేహోపరమదివస ఏవ|81|-

Adhikarana 31 (81) · Śloka 81

స్యాత్త్వసంశోధనార్థీయే వృత్తిః స్నేహే విరిక్తవత్||81||

సంశమనవిధిమాహ- స్యాత్త్విత్యాది| అసంశోధనార్థీయే సంశమనే| వృత్తిః ఉపచారః| విరిక్తవదిత్యనేనాగతావేక్షణేనోపకల్పనీయవక్ష్యమాణం “సమ్యగ్విరిక్తం చైనం” (సూ. అ.15) ఇత్యాదిగ్రంథప్రతిపాదనీయముపచారమాహ, నతు పేయాదిక్రమమాత్రం | యద్యపి వమనోక్తా ఏవ తత్రోచ్చైర్భాష్యాదయో విరేచనవృత్తావప్యతిదిష్టాస్తథాఽపీహ వమనవిధి పరిత్యజ్య విరేచనవిధ్యతిదేశో ధూమపానప్రతిషేధార్థః, విరేచనే హి తత్ర “ధూమపానవర్జం” (సూ. అ.15) ఇతి కృతం, స్నేహపానే చ ధూమపానం నిషిద్ధం మాత్రాశితీయే- “న మద్యదుగ్ధే పీత్వా చ న స్నేహం” (సూ. అ.5) ఇత్యాదినా||81||

Adhikarana 32 (82-90) · Śloka 1

స్నేహద్విషః స్నేహనిత్యా మృదుకోష్ఠాశ్చ యే నరాః| క్లేశాసహా మద్యనిత్యాస్తేషామిష్టా విచారణా||82|| లావతైత్తిరమాయూరహాంసవారాహకౌక్కుటాః| గవ్యాజౌరభ్రమాత్స్యాశ్చ రసాః స్యుః స్నేహనే హితాః||83|| యవకోలకులత్థాశ్చ స్నేహాః సగుడశర్కరాః| దాడిమం దధి సవ్యోషం రససంయోగసంగ్రహః||84|| స్నేహయంతి తిలాః పూర్వం జగ్ధాః సస్నేహఫాణితాః| కృశరాశ్చ బహుస్నేహాస్తిలకాంబలికాస్తథా||85|| ఫాణితం శృంగవేరం చ తైలం చ సురయా సహ| పిబేద్రూక్షో భృతైర్మాంసైర్జీర్ణేఽశ్నీయాచ్చ భోజనం||86|| తైలం సురాయా మండేన వసాం మజ్జానమేవ వా| పిబన్ సఫాణితం క్షీరం నరః స్నిహ్యతి వాతికః||87|| ధారోష్ణం స్నేహసంయుక్తం పీత్వా సశర్కరం పయః| నరః స్నిహ్యతి పీత్వా వా సరం దధ్నః సఫాణితం||88|| పాంచప్రసృతికీ పేయా పాయసో మాషమిశ్రకః| క్షీరసిద్ధో బహుస్నేహః స్నేహయేదచిరాన్నరం||89|| సర్పిస్తైలవసామజ్జాతండులప్రసృతైః శృ(కృ)తా| పాంచప్రసృతికీ పేయా పేయా స్నేహనమిచ్ఛతా||90|| (శౌకరో వా రసః స్నిగ్ధః సర్పిర్లవణసంయుతః | పీతో ద్విర్వాసరే యత్నాత్ స్నేహయేదచిరాన్నరం ||1||)|

విచారణావిషయమాహ- స్నేహద్విష ఇత్యాదినా| లావాదిరసానాముక్తానాం సంస్కారమాహ- యవేత్యాది| రసే స్నేహార్థోక్తరస ఉచితః సంయోగో యేషాం తే రససంయోగాః, తేషాం సంగ్రహణం సంగ్రహః| పూర్వమితి భోజనాత్ పూర్వం| తిలప్రధానః కాంబలికస్తిలకాంబలికః| ఫాణితమిత్యాదౌ శృంగవేరమితి శృంగవేరరసం| భృతైః భటిత్రీకృతైః| పాంచప్రసృతికీ అగ్రే వక్ష్యమాణా| మాషమిశ్రకో మాషతండులకృతమన్నం| పేయా పాతవ్యా||82-90||

Adhikarana 33 (91-94) · Śloka 94

గ్రామ్యానూపౌదకం మాంసం గుడం దధి పయస్తిలాన్| కుష్ఠీ శోథీ ప్రమేహీ చ స్నేహనే న ప్రయోజయేత్||91|| స్నేహైర్యథార్హం తాన్ సిద్ధైః స్నేహయేదవికారిభిః| పిప్పలీభిర్హరీతక్యా సిద్ధైస్త్రిఫలయాఽపి వా||92|| ద్రాక్షామలకయూషాభ్యాం దధ్నా చామ్లేన సాధయేత్| వ్యోషగర్భం భిషక్ స్నేహం పీత్వా స్నిహ్యతి తం నరః||93|| యవకోలకులత్థానాం రసాః క్షారః సురా దధి| క్షీరసర్పిశ్చ తత్ సిద్ధం స్నేహనీయం ఘృతోత్తమం||94||

యథార్హమితి యో యత్ర స్నేహో యుజ్యతే సర్పిరాదిః| సిద్ధైరితి పిప్పలీభిస్తథా హరీతక్యా తథా త్రిఫలయా చేతి పృథగ్యోజనీయం; పిప్పల్యాదిసిద్ధస్నేహశ్చ కుష్ఠాదిషు యథాసంఖ్యమితి కేచిత్| యూషశబ్దః క్వాథవచనః| వ్యోషగర్భం వ్యోషకల్కం| అత్ర త్రిభిర్ద్రవ్యైర్మిలిత్వా చాతుర్గుణ్యం| యవకోలాదౌ షడ్ద్రవ్యాణి స్నేహసమాని| క్షారో యవక్షారః కల్కః||91-94||

Adhikarana 34 (95) · Śloka 95

తైలమజ్జవసాసర్పిర్బదరత్రిఫలారసైః| యోనిశుక్రప్రదోషేషు సాధయిత్వా ప్రయోజయేత్||95||

తైలమజ్జేత్యాది|- చతుఃస్నేహోఽకల్క ఏవ, తైలమజ్జవసాసర్పిరిత్యేకవద్భావాద్ద్వితీయాంతః ప్రయోగః||95||

Adhikarana 35 (96-97) · Śloka 97

గృహ్ణాత్యంబు యథా వస్త్రం ప్రస్రవత్యధికం యథా| యథాగ్ని జీర్యతి స్నేహస్తథా స్రవతి చాధికః||96|| యథా వాఽఽక్లేద్య మృత్పిండమాసిక్తం త్వరయా జలం| స్రవతి స్రంసతే స్నేహస్తథా త్వరితసేవితః||97||

సంప్రతి స్నేహ ఉపయుక్తో యథా శరీరం సస్నేహ్యాధికో దృశ్యతే, తదాహ- గృహ్ణాతీత్యాది| తచ్చ శిష్యేణాధ్యాయాదావపృష్టమపి శిష్యహితతయాఽభిధీయతే| యథాగ్నీతి అగ్న్యనధిక ఇత్యర్థః| నన్వగ్న్యధికశ్చేత్ స్రవతి, తదవధి చ స్నేహలక్షణముక్తం, యదుచ్యతే- “అధస్తాత్ స్నేహదర్శనం” ఇతి, తేనైకదిన ఏవాధికస్నేహపానం క్రియతామిత్యాహ- యథా చేత్యాది| ఆక్లేద్య ఈషత్క్లేదయిత్వా| త్వరితసేవితః స్నేహో ధాతూనస్నేహయిత్వైవ స్రంసతేఽధో యాతి యావాన్, న తావతా స్నేహనం భవతీతి భావః||96-97||

Adhikarana 36 (98) · Śloka 98

లవణోపహితాః స్నేహాః స్నేహయంత్యచిరాన్నరం| తద్ధ్యభిష్యంద్యరూక్షం చ సూక్ష్మముష్ణం వ్యవాయి చ||98||

స్నేహనే సర్వస్నేహేషు లవణప్రయోగమాహ- లవణోపహితా ఇత్యాది| తదితి లవణం| అభిష్యంది దోషసంఘాతవిచ్ఛేదకం| వ్యవాయి అఖిలదేహవ్యాప్తిపూర్వకపాకగామి||98||

Adhikarana 37 (99) · Śloka 99

స్నేహమగ్రే ప్రయుంజీత తతః స్వేదమనంతరం| స్నేహస్వేదోపపన్నస్య సంశోధనమథేతరత్ ||99||

అతో వక్ష్యమాణస్వేదోపకల్పనాధ్యాయయోః సంబంధసూచకం స్వేదాదిషు స్నేహస్య ప్రాగ్భావమాహ- స్నేహమిత్యాది||99||

Adhikarana 38 (100) · Śloka 100

తత్ర శ్లోకః- స్నేహాః స్నేహవిధిః కృత్స్నవ్యాపత్సిద్ధిః సభేషజా| యథాప్రశ్నం భగవతా వ్యాహృతం చాంద్రభాగినా||100||

చాంద్రభాగీ పునర్వసుః||100||

Adhikarana puShpikA · Śloka 13

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే స్నేహాధ్యాయో నామ త్రయోదశోఽధ్యాయః సమాప్తః||13||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యవ్యాఖ్యాయామాయుర్వేదదీపికాయాం సూత్రస్థానే కల్పనాచతుష్కే స్నేహాధ్యాయో నామ త్రయోదశోఽధ్యాయః||13||