14. svēdādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સ્વેદાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

સ્નેહપૂર્વકત્વાત્ સ્વેદસ્ય સ્વેદાધ્યાયોઽભિધીયતે| સ્વેદપ્રતિપાદકોઽધ્યાયઃ સ્વેદાધ્યાયઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

અતઃ સ્વેદાઃ પ્રવક્ષ્યન્તે યૈર્યથાવત્પ્રયોજિતૈઃ| સ્વેદસાધ્યાઃ પ્રશામ્યન્તિ ગદા વાતકફાત્મકાઃ||૩|| સ્નેહપૂર્વં પ્રયુક્તેન સ્વેદેનાવજિતેઽનિલે| પુરીષમૂત્રરેતાંસિ ન સજ્જન્તિ કથઞ્ચન||૪|| શુષ્કાણ્યપિ હિ કાષ્ઠાનિ સ્નેહસ્વેદોપપાદનૈઃ| નમયન્તિ યથાન્યાયં કિં પુનર્જીવતો નરાન્||૫||

વાતકફાત્મકા અસંસૃષ્ટવાતકફજાઃ, વાતકફજત્વેઽપ્યુદરાદયઃ સ્વેદેન ન શામ્યન્તિ, અત આહ- સ્વેદસાધ્યાઃ; એતેનોદરાદયોઽસ્વેદ્યા વ્યાવર્ત્યન્તે| સ્નેહપૂર્વમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્| ન સજ્જન્તિ અપ્રવૃત્તાનિ ન ભવન્તિ| યથાન્યાયં યથાગમમ્, એતચ્ચ સ્નેહસ્વેદોપપાદનૈરિત્યનેન સમ્બધ્યતે; યદિ વા યથાન્યાયં યથાસહજં નમયન્તીતિ સમ્બન્ધઃ||૩-૫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

રોગર્તુવ્યાધિતાપેક્ષો નાત્યુષ્ણોઽતિમૃદુર્ન ચ| દ્રવ્યવાન્ કલ્પિતો દેશે સ્વેદઃ કાર્યકરો મતઃ||૬||

રોગમૃતું વ્યાધિતં ચ બલવત્ત્વાદિનાઽપેક્ષત ઇતિ રોગર્તુવ્યાધિતાપેક્ષઃ| નાત્યુષ્ણો નાતિચણ્ડતાપઃ| દ્રવ્યવાનિતિ સ્નિગ્ધરૂક્ષાદિદ્રવ્યવાન્| કલ્પિત ઇતિ રોગાદીનપેક્ષ્ય યથોચિતેન દ્રવ્યેણ દેશે ચામાશયાદૌ યથાયોગ્યતયા સમ્પાદિત ઇતિ મન્તવ્યમ્||૬||

Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8

વ્યાધૌ શીતે શરીરે ચ મહાન્ સ્વેદો મહાબલે| દુર્બલે દુર્બલઃ સ્વેદો મધ્યમે મધ્યમો હિતઃ||૭|| વાતશ્લેષ્મણિ વાતે વા કફે વા સ્વેદ ઇષ્યતે| સ્નિગ્ધરૂક્ષસ્તથા સ્નિગ્ધો રૂક્ષશ્ચાપ્યુપકલ્પિતઃ||૮||

રોગાદ્યપેક્ષયોક્તકલ્પનાં દર્શયતિ- વ્યાધાવિત્યાદિ| વ્યાધૌ મહાબલે તથા શીતે કાલકૃતે મહાબલે| મહાનિતિ ચણ્ડતાપ એવ પુનઃ પુનઃ ક્રિયમાણત્વેન મૃદુસ્વેદાપેક્ષયાઽધિકતાપત્વેન જ્ઞેયઃ| દુર્બલ ઇતિ તથા મધ્યમ ઇતિ ચ વ્યાધ્યાદિષુ પૂર્વવદ્યોજનીયમ્| સ્નિગ્ધરૂક્ષદ્રવ્યકૃતઃ સ્નિગ્ધરૂક્ષઃ, સ્નિગ્ધરૂક્ષદ્રવ્યાદયો વાતશ્લેષ્માદિષુ યથાસઙ્ખ્યં મન્તવ્યાઃ; એતચ્ચ સ્નિગ્ધરૂક્ષાદિકથનં દ્રવ્યાપેક્ષકલ્પનોદાહરણં; વાતે સ્નિગ્ધઃ, કફે રૂક્ષઃ||૭-૮||

Adhikarana 5 (9) · Śloka 9

આમાશયગતે વાતે કફે પક્વાશયાશ્રિતે| રૂક્ષપૂર્વો હિતઃ સ્વેદઃ સ્નેહપૂર્વસ્તથૈવ ચ||૯||

તં દેશવિશેષસમ્બન્ધેન વ્યભિચારયન્ દેશાપેક્ષાં કલ્પનામાહ- આમાશયેત્યાદિ| આમાશયગતે વાતે રૂક્ષપૂર્વઃ સ્થાનાપેક્ષયા પૂર્વં રૂક્ષં કૃત્વા પશ્ચાદ્વાતાપેક્ષઃ સ્નિગ્ધઃ કાર્યઃ, એવં પક્વાશયગતે કફે સ્નેહપૂર્વો વ્યાખ્યેયઃ; આમાશયશબ્દેન કફસ્થાનં જ્ઞેયં, કફસ્થાનાપેક્ષયા હિ પ્રથમં રૂક્ષઃ ક્રિયતે, યદુક્તં- “સ્થાનં જયેદ્ધિ પૂર્વં તુ સ્થાનસ્થસ્યાવિરુદ્ધતઃ” ઇતિ||૯||

Adhikarana 6 (10) · Śloka 10

વૃષણૌ હૃદયં દૃષ્ટી સ્વેદયેન્મૃદુ નૈવ વા| મધ્યમં વઙ્ક્ષણૌ શેષમઙ્ગાવયવમિષ્ટતઃ||૧૦||

મૃદુ નૈવ વેતિ સ્વેદૈકસાધ્યે વૃષણાદિગતે વ્યાધૌ મૃદુસ્વેદઃ, સ્વેદવ્યતિરિક્તોપાયાન્તરસમ્ભવે તુ ન વેતિ બોદ્ધવ્યમ્| ઇષ્ટત ઇત્યાતુરેચ્છાતો વૈદ્યેચ્છાતશ્ચ| ઇષ્ટત ઇતિ ભાવાદિચ્છાવચનઃ||૧૦||

Adhikarana 7 (11) · Śloka 11

સુશુદ્ધૈર્નક્તકૈઃ પિણ્ડ્યા ગોધૂમાનામથાપિ વા| પદ્મોત્પલપલાશૈર્વા સ્વેદ્યઃ સંવૃત્ય ચક્ષુષી||૧૧||

સ્વેદે ક્રિયમાણે ચક્ષુષઃ સ્વેદપરિહારોપાયમાહ- સુશુદ્ધૈરિત્યાદિ| નક્તકઃ કર્પટાવયવઃ ||૧૧||

Adhikarana 8 (12) · Śloka 12

મુક્તાવલીભિઃ શીતાભિઃ શીતલૈર્ભાજનૈરપિ| જલાર્દ્રૈર્જલજૈર્હસ્તૈઃ સ્વિદ્યતો હૃદયં સ્પૃશેત્||૧૨||

સ્વેદે ક્રિયમાણે હૃદયરક્ષણાર્થમાહ- મુક્તાવલીભિરિત્યાદિ| જલજાનિ પઙ્કજાદીનિ| એવમસ્વેદ્યત્વસામાન્યત્વાદ્વૃષણરક્ષાઽપ્યુન્નેતવ્યા, પ્રાધાન્યાદ્ધૃદયચક્ષુઃપાલનમુક્તમ્||૧૨||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 13

શીતશૂલવ્યુપરમે સ્તમ્ભગૌરવનિગ્રહે| સઞ્જાતે માર્દવે સ્વેદે સ્વેદનાદ્વિરતિર્મતા||૧૩||

શીતશૂલેત્યાદિ| સ્વેદ ઇતિ સ્વેદભવે ઘર્મે| સ્વેદનાદ્વિરતિર્મતેત્યુપદિશન્ શીતાદિવ્યુપરમે સતિ સ્વેદો નિવર્તનીયઃ, શીતાદ્યનુપરમે ચ સ્વેદઃ કર્તવ્ય ઇતિ દ્વયમુપદિશતિ; તતશ્ચ ઇત એવ સ્વેદનિવૃત્તિવિષયશીતાદિવ્યુપરમોત્પાદઃ સ્વેદસ્ય સમ્યગ્યોગલક્ષણં તથા શીતાદિવ્યુપરમાનુત્પાદશ્ચ સ્વેદાનિવૃત્તિવિષયોઽયોગલક્ષણમુક્તં ભવતીતિ નાયોગલક્ષણાનભિધાનમુદ્ભાવનીયમ્||૧૩||

Adhikarana 10 (14-15) · Śloka 15

પિત્તપ્રકોપો મૂર્ચ્છા ચ શરીરસદનં તૃષા| દાહઃ સ્વરાઙ્ગદૌર્બલ્યમતિસ્વિન્નસ્ય લક્ષણમ્||૧૪|| ઉક્તસ્તસ્યાશિતીયે યો ગ્રૈષ્મિકઃ સર્વશો વિધિઃ| સોઽતિસ્વિન્નસ્ય કર્તવ્યો મધુરઃ સ્નિગ્ધશીતલઃ||૧૫||

અતિસ્વિન્નચિકિત્સિતમાહ- ઉક્ત ઇત્યાદિ| ગ્રૈષ્મિકો વિધિરિત્યનેન લબ્ધે પુનર્મધુરઃ સ્નિગ્ધશીતલ ઇત્યાદિવચનં “મદ્યમલ્પં ન વા પેયં” (સૂ.અ.૬) ઇત્યત્રોપદિષ્ટમદ્યપાનસ્ય પ્રતિષેધાર્થં, મધુરશીતાદિયોગવિશેષવિધાનાર્થં ચ||૧૪-૧૫||

Adhikarana 11 (16-19) · Śloka 19

કષાયમદ્યનિત્યાનાં ગર્ભિણ્યા રક્તપિત્તિનામ્| પિત્તિનાં સાતિસારાણાં રૂક્ષાણાં મધુમેહિનામ્||૧૬|| વિદગ્ધભ્રષ્ટબ્રધ્નાનાં વિષમદ્યવિકારિણામ્| શ્રાન્તાનાં નષ્ટસઞ્જ્ઞાનાં સ્થૂલાનાં પિત્તમેહિનામ્||૧૭|| તૃષ્યતાં ક્ષુધિતાનાં ચ ક્રુદ્ધાનાં શોચતામપિ| કામલ્યુદરિણાં ચૈવ ક્ષતાનામાઢ્યરોગિણામ્||૧૮|| દુર્બલાતિવિશુષ્કાણામુપક્ષીણૌજસાં તથા| ભિષક્ તૈમિરિકાણાં ચ ન સ્વેદમવતારયેત્||૧૯||

અસ્વેદ્યાનાહ- કષાયેત્યાદિ| કષાયદ્રવ્યકૃતં મદ્યં કષાયમદ્યં; કિંવા કષાયશબ્દોઽમધુરવચનઃ, ન તેન યદુચ્યતે- કષાયનિત્યસ્ય વાતપ્રધાનતા સ્યાત્ કષાયસ્ય વાતકારિત્વાત્, વાતે ચ સ્વેદો વિહિત એવ, તત્ કથં કષાયનિત્યં પ્રતિ સ્વેદનિષેધ ઇતિ, તન્નિરસ્તં ભવતિ| કિંવા, કષાયનિત્યા રૂક્ષાતિસ્તબ્ધગાત્રા ભવન્તિ, કષાયસ્ય વિરૂક્ષકસ્તમ્ભકત્વેન; તતશ્ચ તેષાં સ્વેદઃ પર્વભેદમાવહતીત્યતઃ કષાયનિત્યનિષેધઃ| રક્તપિત્તિનામવિધાનાદેવ સ્વેદે નિષિદ્ધે, પુનઃ સ્વેદનિષેધો રક્તપિત્તિનાં યદ્યન્યોઽપિ સ્વેદસાધ્યો વાતશ્લેષ્મજો વિકારો ભવતિ તત્રાપિ સ્વેદનિષેધાર્થં, તથા રક્તપિત્તિનાં વમનવિરેચનાઙ્ગતયા પ્રાપ્તસ્વેદપ્રતિપ્રસવનિષેધાર્થં ચ; એવં પિત્તમેહિકામલ્યાદિષ્વપિ વ્યાખ્યેયમ્| પિત્તિનામિતિ પિત્તપ્રકૃતીનામ્| મધુમેહશબ્દેન સર્વ એવં મેહા ગૃહ્યન્તે, મધુમેહશબ્દો હિ સર્વેષ્વેવ મેહેષુ વર્તત ઇતિ કિયન્તઃશિરસીયે દર્શનીયં, મેહેષુ ચ સર્વેષ્વેવ શરીરશૈથિલ્યપ્રવૃત્તેષુ વિશેષતઃ શરીરશૈથિલ્યહેતુત્વેન સ્વેદો ન યુજ્યતે; પિત્તમેહિનામિતિ તુ પુનરભિધાનં પિત્તસમ્બન્ધેન વિશેષપ્રતિષેધતાદર્શનાર્થમ્| બ્રધ્નઃ ગુદઃ| મદ્યવિકારિણામિતિ મદ્યનિત્યસ્ય વાતકફજમદાત્યયે સ્વેદનિષેધાર્થમ્| આઢ્યરોગીહ વાતરક્તી| એષુ ચાસ્વેદવિષયેષુ યદિ સ્વેદૈકસાધ્યઃ સન્ન્યાસાદિર્ભવતિ તદા મહાપ્રત્યવાયભયાદલ્પપ્રત્યવાયમુપેક્ષ્યાપિ સ્વેદો વિધેય ઇતિ ન્યાયસિદ્ધમેવ; યદાહુર્ન્યાયવિદઃ- “ભૂયોવિરોધે સ્વલ્પમન્યાય્યમ્” ઇતિ||૧૬-૧૯||

Adhikarana 12 (20-24) · Śloka 24

પ્રતિશ્યાયે ચ કાસે ચ હિક્કાશ્વાસેષ્વલાઘવે| કર્ણમન્યાશિરઃશૂલે સ્વરભેદે ગલગ્રહે||૨૦|| અર્દિતૈકાઙ્ગસર્વાઙ્ગપક્ષાઘાતે વિનામકે| કોષ્ઠાનાહવિબન્ધેષુ મૂત્રાઘાતે વિજૃમ્ભકે||૨૧|| પાર્શ્વપૃષ્ઠકટીકુક્ષિસઙ્ગ્રહે ગૃધ્રસીષુ ચ| મૂત્રકૃચ્છ્રે મહત્ત્વે ચ મુષ્કયોરઙ્ગમર્દકે||૨૨|| પાદજાનૂરુજઙ્ઘાર્તિસઙ્ગ્રહે શ્વયથાવપિ| ખલ્લીષ્વામેષુ શીતે ચ વેપથૌ વાતકણ્ટકે||૨૩|| સઙ્કોચાયામશૂલેષુ સ્તમ્ભગૌરવસુપ્તિષુ | સર્વાઙ્ગેષુ વિકારેષુ સ્વેદનં હિતમુચ્યતે||૨૪||

પ્રતિશ્યાયે ચેત્યાદિના સ્વેદ્યાન્ દર્શયતિ| વિનામકઃ શરીરવિનમનકારી વાતઃ| વિજૃમ્ભકો બહિરાયામઃ, જૃમ્ભાબહુત્વં વા| પાદજાનૂરુજઙ્ઘાભિરર્તિઃ સઙ્ગ્રહશ્ચ પૃથક્ સમ્બધ્યતે| ખલ્લી હસ્તપદાવમોટનમ્| વાતકણ્ટકો ગુલ્ફાશ્રિતો વાતઃ| અલાઘવ ઇતિ પૂર્વમુક્તેઽપિ પુનર્ગૌરવવચનમઙ્ગાનાં ગુરુતરત્વપ્રતિપાદનાર્થમ્, અલાઘવવચનં તુ લાઘવપ્રતિષેધમાત્રપ્રયોજનં નાતિગુરુત્વં બ્રૂતે, યતઃ સર્વત્ર નઞ્ વિરુદ્ધે ન વર્તતે, યથા “અરૂક્ષમનભિષ્યન્દિ ત્વાસીનપ્રચલાયિતમ્” (સૂ.અ.૨૧) ઇત્યત્ર ન હ્યરૂક્ષશબ્દેન સ્નિગ્ધત્વમભિપ્રેતં, કિં તર્હિ રૂક્ષતાપ્રતિષેધમાત્રમેવ||૨૦-૨૪||

Adhikarana 13 (25-27) · Śloka 27

તિલમાષકુલત્થામ્લઘૃતતૈલામિષૌદનૈઃ| પાયસૈઃ કૃશરૈર્માંસૈઃ પિણ્ડસ્વેદં પ્રયોજયેત્||૨૫|| ગોખરોષ્ટ્રવરાહાશ્વશકૃદ્ભિઃ સતુષૈર્યવૈઃ| સિકતાપાંશુપાષાણકરીષાયસપૂટકૈઃ||૨૬|| શ્લૈષ્મિકાન્ સ્વેદયેત્ પૂર્વૈર્વાતિકાન્ સમુપાચરેત્| દ્રવ્યાણ્યેતાનિ શસ્યન્તે યથાસ્વં પ્રસ્તરેષ્વપિ||૨૭||

વક્ષ્યમાણાનાં સઙ્કરાદિસ્વેદાનાં દ્રવ્યાણ્યાહ- તિલમાષેત્યાદિ| પિણ્ડરૂપઃ સ્વેદઃ પિણ્ડસ્વેદઃ| કરીષઃ શુષ્કગોમયઃ; આયસઃ અયોવિકારઃ, સ ચેહ પુટકરણયોગ્યો બોદ્ધવ્યઃ| પૂર્વૈરિતિ તિલમાષાદિભિઃ| યથાસ્વમિત્યનેન તિલમાષાદયો વાતે, ગોખરાદિગ્રન્થોક્તાશ્ચ શ્લેષ્મણિ, પ્રસ્તરસ્વેદે કર્તવ્યા ઇતિ દર્શયતિ||૨૫-૨૭||

Adhikarana 14 (28) · Śloka 28

ભૂગૃહેષુ ચ જેન્તાકેષૂષ્ણગર્ભગૃહેષુ ચ| વિધૂમાઙ્ગારતપ્તેષુ સ્વભ્યક્તઃ સ્વિદ્યતે સુખમ્||૨૮||

ભૂગૃહેષ્વિતિ ભૂસ્વેદાર્થેષુ ગૃહેષુ| ઉષ્ણગર્ભગૃહેષ્વિતિ કુટીસ્વેદં દર્શયતિ| સ્વભ્યક્ત ઇતિ સમ્યગભ્યક્તઃ||૨૮||

Adhikarana 15 (29-33) · Śloka 33

ગ્રામ્યાનૂપૌદકં માંસં પયો બસ્તશિરસ્તથા| વરાહમધ્યપિત્તાસૃક્ સ્નેહવત્તિલતણ્ડુલાઃ||૨૯|| ઇત્યેતાનિ સમુત્ક્વાથ્ય નાડીસ્વેદં પ્રયોજયેત્| દેશકાલવિભાગજ્ઞો યુક્ત્યપેક્ષો ભિષક્તમઃ||૩૦|| વારુણામૃતકૈરણ્ડશિગ્રુમૂલકસર્ષપૈઃ| વાસાવંશકરઞ્જાર્કપત્રૈરશ્મન્તકસ્ય ચ||૩૧|| શોભાઞ્જનકસૈરેયમાલતીસુરસાર્જકૈઃ | પત્રૈરુત્ક્વાથ્ય સલિલં નાડીસ્વેદં પ્રયોજયેત્||૩૨|| ભૂતીકપઞ્ચમૂલાભ્યાં સુરયા દધિમસ્તુના| મૂત્રૈરમ્લૈશ્ચ સસ્નેહૈર્નાડીસ્વેદં પ્રયોજયેત્||૩૩||

બસ્તશિરઃ છાગમસ્તકમ્| સ્નેહવન્તશ્ચૈરણ્ડબીજાદયઃ તિલાશ્ચ તણ્ડુલાશ્ચ સ્નેહવત્તિલતણ્ડુલાઃ| ગ્રામ્યેત્યાદિના વાતાપહો નાડીસ્વેદ ઉક્તઃ, વારુણેત્યાદિના કફાપહઃ, ભૂતીકેત્યાદિના વાતશ્લેષ્માપહઃ| વારુણો વરુણઃ અમૃતકા ગુડૂચી, સર્ષપૈરિત્યત્ર પત્રૈરિતિ સમ્બધ્યતે| વંશો વેણુઃ| પુનઃ શોભાઞ્જનગ્રહણાદ્દ્વિતીયો વિટપશોભાઞ્જનો ગૃહ્યતે, સૈરેયઃ ઝિણ્ટી||૨૯-૩૩||

Adhikarana 16 (34) · Śloka 34

એત એવ ચ નિર્યૂહાઃ પ્રયોજ્યા જલકોષ્ઠકે| સ્વેદનાર્થં ઘૃતક્ષીરતૈલકોષ્ઠાંશ્ચ કારયેત્||૩૪||

એત એવેતિ નાડીસ્વેદોક્તાસ્ત્રયોઽપિ| જલકોષ્ઠઃ અવગાહાર્થં કૃતં મહજ્જલપાત્રમ્; એવં ઘૃતક્ષીરતૈલકોષ્ઠાશ્ચ વ્યાખ્યાતાઃ||૩૪||

Adhikarana 17 (35-37) · Śloka 37

ગોધૂમશકલૈશ્ચૂર્ણૈર્યવાનામમ્લસંયુતૈઃ| સસ્નેહકિણ્વલવણૈરુપનાહઃ પ્રશસ્યતે||૩૫|| ગન્ધૈઃ સુરાયાઃ કિણ્વેન જીવન્ત્યા શતપુષ્પયા| ઉમયા કુષ્ઠતૈલાભ્યાં યુક્તયા ચોપનાહયેત્||૩૬|| ચર્મભિશ્ચોપનદ્ધવ્યઃ સલોમભિરપૂતિભિઃ| ઉષ્ણવીર્યૈરલાભે તુ કૌશેયાવિકશાટકૈઃ||૩૭||

ગોધૂમશકલૈઃ ગોધૂમચૂર્ણૈઃ| કિણ્વઃ સુરાબીજમ્| ઉપનાહઃ બહલં લેપં દત્ત્વા ચર્માદિભિરાવૃત્ય વ્યાધિયુક્તસ્યાઙ્ગસ્ય બન્ધનમ્; ચર્મભિશ્ચોપનદ્ધવ્ય ઇત્યત્ર ઉપનાહોઽનગ્નિસ્વેદો ગ્રાહ્યઃ| ગન્ધૈઃ સુગન્ધિદ્રવ્યૈરુપનાહો બન્ધનીયઃ| ઉષ્ણવીર્યૈરિતિ ઉષ્ણવીર્યમૃગાદિપ્રાણિપ્રભવૈઃ | આવિકશાટકઃ કમ્બલઃ||૩૫-૩૭||

Adhikarana 18 (38) · Śloka 38

રાત્રૌ બદ્ધં દિવા મુઞ્ચેન્મુઞ્ચેદ્રાત્રૌ દિવા કૃતમ્| વિદાહપરિહારાર્થં, સ્યાત્ પ્રકર્ષસ્તુ શીતલે||૩૮||

ઉપનાહસ્વેદે બન્ધમોક્ષાવધિં દર્શયતિ- રાત્રૌ બદ્ધમિત્યાદિ| દિવાકૃતમિત્યત્ર ‘બન્ધં’ ઇતિ શેષઃ| વિદાહઃ રક્તાદિવિદાહઃ| શીતલે ઇત્યત્ર “કાલે” ઇતિ શેષઃ| પ્રકર્ષ ઉક્તાદ્બન્ધનકાલાદધિકકાલત્વં બન્ધનસ્ય||૩૮||

Adhikarana 19 (39-40) · Śloka 40

સઙ્કરઃ પ્રસ્તરો નાડી પરિષેકોઽવગાહનમ્| જેન્તાકોઽશ્મઘનઃ કર્ષૂઃ કુટી ભૂઃ કુમ્ભિકૈવ ચ||૩૯|| કૂપો હોલાક ઇત્યેતે સ્વેદયન્તિ ત્રયોદશ| તાન્ યથાવત્ પ્રવક્ષ્યામિ સર્વાનેવાનુપૂર્વશઃ||૪૦||

સમ્પ્રતિ સાગ્નિસ્વેદાનાં સઙ્કરાદીનાં લક્ષણમભિધાતું સઙ્કરાદીન્ સ્વેદાન્ નામતસ્તાવદુદ્દિશતિ- સઙ્કર ઇત્યાદિ| સઙ્કરાદિશબ્દાશ્ચાયુર્વેદપરમ્પરાસિદ્ધાઃ; તત્ર ક્વચિન્નાડીસ્વેદાદૌ નાડ્યા પ્રણીયત ઇત્યન્વયોઽપ્યનુસરણીયઃ, જેન્તાકાદયશ્ચાન્વયનિરપેક્ષા એવ||૩૯-૪૦||

Adhikarana 20 (41) · Śloka 41

તત્ર વસ્ત્રાન્તરિતૈરવસ્ત્રાન્તરિતૈર્વા પિણ્ડૈર્યથોક્તૈરુપસ્વેદનં સઙ્કરસ્વેદ ઇતિ વિદ્યાત્||૪૧||

પિણ્ડૈર્યથોક્તૈરિતિ તિલમાષાદિપિણ્ડૈસ્તથા ગોખરાદિગ્રન્થોક્તપુટકરૂપૈશ્ચ પિણ્ડૈઃ; સ્વેદનમેવોપસ્વેદનમ્||૪૧||

Adhikarana 21 (42) · Śloka 42

શૂકશમીધાન્યપુલાકાનાં વેશવારપાયસકૃશરોત્કારિકાદીનાં વા પ્રસ્તરે કૌશેયાવિકોત્તરપ્રચ્છદેપઞ્ચાઙ્ગુલોરુબૂકાર્કપત્રપ્રચ્છદે વા સ્વભ્યક્તસર્વગાત્રસ્ય શયાનસ્યોપસ્વેદનં પ્રસ્તરસ્વેદ ઇતિ વિદ્યાત્||૪૨||

પુલાકઃ તુચ્છધાન્યમ્| ઉત્કારિકા માષાદિકૃતોત્કારાકૃતિવ્યઞ્જનવિશેષઃ | પ્રસ્તીર્યત ઇતિ પ્રસ્તરઃ શયનપ્રમાણેન સ્વેદવસ્તૂનાં વિસ્તરણં, તસ્મિન્ પ્રસ્તરે| કૌશેયાવિકોત્તરપ્રચ્છદે કૌશેયાવિકપિહિત ઇત્યર્થઃ| પઞ્ચાઙ્ગુલ એરણ્ડભેદઃ||૪૨||

Adhikarana 22 (43) · Śloka 43

સ્વેદનદ્રવ્યાણાં પુનર્મૂલફલપત્રશુઙ્ગાદીનાં મૃગશકુનપિશિતશિરસ્પદાદીનામુષ્ણસ્વભાવાનાં વા યથાર્હમમ્લલવણસ્નેહોપસંહિતાનાં મૂત્રક્ષીરાદીનાં વા કુમ્ભ્યાં બાષ્પમનુદ્વમન્ત્યામુત્ક્વથિતાનાં નાડ્યા શરેષીકાવંશદલકરઞ્જાર્કપત્રાન્યતમકૃતયા ગજાગ્રહસ્તસંસ્થાનયા વ્યામદીર્ઘયા વ્યામાર્ધદીર્ઘયા વા વ્યામચતુર્ભાગાષ્ટભાગમૂલાગ્રપરિણાહસ્રોતસા સર્વતો વાતહરપત્રસંવૃતચ્છિદ્રયા દ્વિસ્ત્રિર્વા વિનામિતયા વાતહરસિદ્ધસ્નેહાભ્યક્તગાત્રો બાષ્પમુપહરેત્; બાષ્પો હ્યનૃજુગામી વિહતચણ્ડવેગસ્ત્વચમવિદહન્ સુખં સ્વેદયતીતિ નાડીસ્વેદઃ||૪૩||

સ્વેદનેત્યાદિના નાડીસ્વેદમાહ| સ્વેદનદ્રવ્યાણિ સ્વેદોપગગણોક્તાનિ ઇહ ચ નાડીસ્વેદક્વાથાર્થમુક્તાનિ| શિરઃપદં મસ્તકમ્| બાષ્પમનુદ્વમન્ત્યામિત્યનેન ક્વથનકાલે બાષ્પો યથા ન નિર્યાતિ તથા કર્તવ્યમિતિ દર્શયતિ| ઉત્ક્વથિતાનાં બાષ્પં સ્નેહાક્તગાત્રઃ સન્ નાડ્યા ઉપહરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| નાડીકરણવિધિમાહ- શરેષીકેત્યાદિ| વંશદલો વંશવિદલઃ | ગજાગ્રહસ્તસંસ્થાનત્વં નાડ્યા અગ્ર એવ બોદ્ધવ્યમ્| વ્યામઃ તિર્યગ્વિસ્તૃતબાહુદ્વયપ્રમાણં; વ્યામદીર્ઘત્વં નાડ્યા બહલસ્વેદે કર્તવ્યમ્| વ્યામચતુર્થભાગેન વ્યામાષ્ટભાગેન ચ મૂલે અગ્રે ચ યથાસઙ્ખ્યં માનં નાડ્યા વેદિતવ્યં; પરિણાહેન વેષ્ટનેન સ્રોતો રન્ધ્રં યસ્યાઃ સા તથા| યથોક્તનાડીકરણે ગુણમાહ- બાષ્પો હીત્યાદિ| વિહતચણ્ડવેગત્વં નાડીકાયા દીર્ઘત્વેન વક્રત્વેન ચ બોદ્ધવ્યમ્||૪૩||

Adhikarana 23 (44) · Śloka 44

વાતિકોત્તરવાતિકાનાં પુનર્મૂલાદીનામુત્ક્વાથૈઃ સુખોષ્ણૈઃ કુમ્ભીર્વર્ષણિકાઃ પ્રનાડીર્વા પૂરયિત્વા યથાર્હસિદ્ધસ્નેહાભ્યક્તગાત્રં વસ્ત્રાવચ્છન્નં પરિષેચયેદિતિ પરિષેકઃ||૪૪||

પરિષેકવિધિમાહ- વાતિકેત્યાદિ| વાતિકાનિ વાતહરાણિ, ઉત્તરવાતિકાનિ ઉત્તરવાતે પ્રધાનવાતે વાતશ્લેષ્મણિ હિતાનીહ ગ્રાહ્યાણિ| વર્ષણિકા અલ્પઘટી, ‘સહસ્રધારા’ ઇત્યન્યે; પ્રણાડી વેણુનલનાડ્યાદ્યાઃ||૪૪||

Adhikarana 24 (45) · Śloka 45

વાતહરોત્ક્વાથક્ષીરતૈલઘૃતપિશિતરસોષ્ણસલિલકોષ્ઠકાવગાહસ્તુ યથોક્ત એવાવગાહઃ||૪૫||

યથોક્ત એવેતિ લોકપ્રસિદ્ધ એવ| અવગાહઃ અવગાહસ્વેદઃ||૪૫||

Adhikarana 25 (46) · Śloka 46

અથ જેન્તાકં ચિકીર્ષુર્ભૂમિં પરીક્ષેત- તત્ર પૂર્વસ્યાં દિશ્યુત્તરસ્યાં વા ગુણવતિ પ્રશસ્તે ભૂમિભાગે કૃષ્ણમધુરમૃત્તિકે સુવર્ણમૃત્તિકે વા પરીવાપપુષ્કરિણ્યાદીનાં જલાશયાનામન્યતમસ્ય કૂલે દક્ષિણે પશ્ચિમે વા સૂપતીર્થે સમસુવિભક્તભૂમિભાગે સપ્તાષ્ટૌ વાઽરત્નીરુપક્રમ્યોદકાત્ પ્રાઙ્મુખમુદઙ્મુખં વાઽભિમુખતીર્થં કૂટાગારં કારયેત્, ઉત્સેધવિસ્તારતઃ પરમરત્નીઃ ષોડશ, સમન્તાત્ સુવૃત્તં મૃત્કર્મસમ્પન્નમનેકવાતાયનમ્; અસ્ય કૂટાગારસ્યાન્તઃ સમન્તતો ભિત્તિમરત્નિવિસ્તારોત્સેધાં પિણ્ડિકાં કારયેદાકપાટાત્, મધ્યે ચાસ્ય કૂટાગારસ્ય ચતુષ્કિષ્કુમાત્રં પુરુષપ્રમાણં મૃન્મયં કન્દુસંસ્થાનં બહુસૂક્ષ્મચ્છિદ્રમઙ્ગારકોષ્ઠકસ્તમ્ભં સપિધાનં કારયેત્; તં ચ ખાદિરાણામાશ્વકર્ણાદીનાં વા કાષ્ઠાનાં પૂરયિત્વા પ્રદીપયેત્; સ યદા જાનીયાત્ સાધુ દગ્ધાનિ કાષ્ઠાનિ ગતધૂમાન્યવતપ્તં ચ કેવલમગ્નિના તદગ્નિગૃહં સ્વેદયોગ્યેન ચોષ્મણા યુક્તમિતિ, તત્રૈનં પુરુષં વાતહરાભ્યક્તગાત્રં વસ્ત્રાવચ્છન્નં પ્રવેશયેત્, પ્રવેશયંશ્ચૈનમનુશિષ્યાત્- સૌમ્ય! પ્રવિશ કલ્યાણાયારોગ્યાય ચેતિ, પ્રવિશ્ય ચૈનાં પિણ્ડિકામધિરુહ્ય પાર્શ્વાપરપાર્શ્વાભ્યાં યથાસુખં શયીથાઃ, ન ચ ત્વયા સ્વેદમૂર્ચ્છાપરીતેનાપિ સતા પિણ્ડિકૈષા વિમોક્તવ્યાઽઽપ્રાણોચ્છ્વાસાત્, ભ્રશ્યમાનો હ્યતઃ પિણ્ડિવકાવકાશાદ્દ્વારમનધિગચ્છન્ સ્વેદમૂર્ચ્છાપરીતતયા સદ્યઃ પ્રાણાઞ્જહ્યાઃ, તસ્માત્ પિણ્ડિકામેનાં ન કથઞ્ચન મુઞ્ચેથાઃ; ત્વં યદા જાનીયાઃ- વિગતાભિષ્યન્દમાત્માનં સમ્યક્પ્રસ્રુતસ્વેદપિચ્છં સર્વસ્રોતોવિમુક્તં લઘૂભૂતમપગતવિબન્ધસ્તમ્ભસુપ્તિવેદનાગૌરવમિતિ, તતસ્તાં પિણ્ડિકામનુસરન્ દ્વારં પ્રપદ્યેથાઃ, નિષ્ક્રમ્ય ચ ન સહસા ચક્ષુષોઃ પરિપાલનાર્થં શીતોદકમુપસ્પૃશેથાઃ, અપગતસન્તાપક્લમસ્તુ મુહૂર્તાત્ સુખોષ્ણેન વારિણા યથાન્યાયં પરિષિક્તોઽશ્નીયાઃ; ઇતિ જેન્તાકસ્વેદઃ||૪૬||

જેન્તાકવિધિમાહ- અથેત્યાદિ| અથશબ્દો મઙ્ગલે આનન્તર્યે વા| પૂર્વસ્યામુત્તરસ્યાં વેતિ ગ્રામાદ્બાદ્ધવ્યમ્| ગુણવતીતિ સસ્યપ્રરોહાદિયુક્તત્વેન; પ્રશસ્તભૂમિભાગત્વં તુષાઙ્ગારાદિરહિતત્વેન| પરીવાપઃ દીર્ઘિકા| સુષ્ઠુ ઉપ સમીપે તીર્થં યસ્ય તસ્મિન્ સૂપતીર્થે| અરત્નિઃ હસ્તઃ| પ્રાઙ્મુખમિતિ પશ્ચિમે, ઉદઙ્મુખમિતિ દક્ષિણે; એવં હ્યભિમુખં તીર્થં ભવતિ| કૂટાગારમિતિ વર્તુલાગારમ્| આકપાટાદિત્યનેન દ્વારપર્યન્તં લક્ષયતિ| કિષ્કુઃ હસ્તઃ| પુરુષપ્રમાણમિતિ ઊર્ધ્વતઃ| કન્દુઃ કન્દ્વાકારાગ્નિસ્થાનમ્| અઙ્ગારાર્થં કોષ્ઠોઽવકાશો વિદ્યતે યસ્મિન્ સોઽઙ્ગારકોષ્ઠકઃ, સ એવ સ્તમ્ભ ઇત્યઙ્ગારકોષ્ઠકસ્તમ્ભઃ| ખાદિરાણામિતિ પૂરણે ષષ્ઠી| સ ઇત્યત્ર ‘ત્વં’ ઇત્યધ્યાહાર્યં, જાનીયા ઇત્યર્થઃ; કિંવા, ‘જાનીયાત્’ ઇતિ પાઠઃ, ઉત્તરત્રાપિ ‘પ્રવેશયેત્’ ઇતિ પાઠઃ; એવં ચ સુગમમ્| પિચ્છા સ્વેદસ્યૈવ પિચ્છિલો ભાગઃ| સર્વેષુ સ્રોતઃસુ વિમુક્તં સર્વસ્રોતોવિમુક્તમ્ અપગતવિબન્ધસ્તુ અપગતમલવિબન્ધો બોદ્ધવ્યઃ| ચક્ષુષોઃ પરિપાલનાર્થમિતિ અત્રોપતપ્તસ્ય સહસા શીતજલપ્રવેશે શીતજલપરાહત ઊષ્મા નયનોપઘાતં કરોતીત્યભિપ્રાયઃ| અત્ર ચ જેન્તાકે ભૂમિવિશેષપરિગ્રહજલસાન્નિધ્યાદયો મઙ્ગલાર્થાઃ; જલસાન્નિધ્યં તુ સ્વિદ્યમાનસ્ય દર્શનેન દૃષ્ટેઃ પરિપાલનાર્થં ચ, તથા સ્વેદાતિયોગપ્રતિક્રિયાર્થં કૂટાગારસ્ય જલસાન્નિધ્યે સુખેન કરણાર્થં ચ||૪૬||

Adhikarana 26 (47-49) · Śloka 50

શયાનસ્ય પ્રમાણેન ઘનામશ્મમયીં શિલામ્| તાપયિત્વા મારુતઘ્નૈર્દારુભિઃ સમ્પ્રદીપિતૈઃ||૪૭|| વ્યપોજ્ઝ્ય સર્વાનઙ્ગારાન્ પ્રોક્ષ્ય ચૈવોષ્ણવારિણા| તાં શિલામથ કુર્વીત કૌષેયાવિકસંસ્તરામ્||૪૮|| તસ્યાં સ્વભ્યક્તસર્વાઙ્ગઃ સ્વપન્ સ્વિદ્યતિ ના સુખમ્| કૌરવાજિનકૌષેયપ્રાવારાદ્યૈઃ સુસંવૃતઃ ||૪૯|| ઇત્યક્તોઽશ્મઘનસ્વેદઃ,...|૫૦|

કૌરવં કાર્પાસમ્||૪૭-૪૯||-

Adhikarana 27 (50-51) · Śloka 51

...કર્ષૂસ્વેદઃ પ્રવક્ષ્યતે| ખાનયેચ્છયનસ્યાધઃ કર્ષૂં સ્થાનવિભાગવિત્||૫૦|| દીપ્તૈરધૂમૈરઙ્ગારૈસ્તાં કર્ષૂં પૂરયેત્તતઃ| તસ્યામુપરિ શય્યાયાં સ્વપન્ સ્વિદ્યતિ ના સુખમ્||૫૧||

કર્ષૂઃ અભ્યન્તરવિસ્તીર્ણઃ સ્વલ્પમુખો ગર્તઃ||૫૦-૫૧||

Adhikarana 28 (52-55) · Śloka 55

અનત્યુત્સેધવિસ્તારાં વૃત્તાકારામલોચનામ્| ઘનભિત્તિં કુટીં કૃત્વા કુષ્ઠાદ્યૈઃ સમ્પ્રલેપયેત્||૫૨|| કુટીમધ્યે ભિષક્ શય્યાં સ્વાસ્તીર્ણામુપકલ્પયેત્| પ્રાવારાજિનકૌશેયકુથકમ્બલગોલકૈઃ||૫૩|| હસન્તિકાભિરઙ્ગારપૂર્ણાભિસ્તાં ચ સર્વશઃ| પરિવાર્યાન્તરારોહેદભ્યક્તઃ સ્વિદ્યતે સુખમ્||૫૪|| ય એવાશ્મઘનસ્વેદવિધિર્ભૂમૌ સ એવ તુ| પ્રશસ્તાયાં નિવાતાયાં સમાયામુપદિશ્યતે||૫૫||

અનત્યુત્સેધવિસ્તારામિતિ સ્વલ્પપ્રમાણોચ્છ્રાયવિસ્તારામ્| અલોચનાં નિર્જાલકામ્| કુષ્ઠાદ્યૈરિતિ અત્રાદિશબ્દઃ પ્રકારવચનઃ, તેનોષ્ણસુગન્ધિદ્રવ્યૈરિતિ ભવતિ| હસન્તિકા અઙ્ગારધાનિ(રિ)કા, પરિવાર્યેતિ હસન્તિકાભિરિત્યનેન સમ્બધ્યતે| તામિતિ ઉપકલ્પિતશય્યાં કુટીમ્, આરોહેદિતિ સમ્બન્ધઃ||૫૨-૫૫||

Adhikarana 29 (56-58) · Śloka 58

કુમ્ભીં વાતહરક્વાથપૂર્ણાં ભૂમૌ નિખાનયેત્| અર્ધભાગં ત્રિભાગં વા શયનં તત્ર ચોપરિ||૫૬|| સ્થાપયેદાસનં વાઽપિ નાતિસાન્દ્રપરિચ્છદમ્| અથ કુમ્ભ્યાં સુસન્તપ્તાન્ પ્રક્ષિપેદયસો ગુડાન્||૫૭|| પાષાણાન્ વોષ્મણા તેન તત્સ્થઃ સ્વિદ્યતિ ના સુખમ્| સુસંવૃતાઙ્ગઃ સ્વભ્યક્તઃ સ્નેહૈરનિલનાશનૈઃ||૫૮||

શયનં તત્ર ચોપરીતિ અત્ર કુમ્ભીકોપરિ શયનં ખટ્ટાદિ તથા કર્તવ્યં યથા કુમ્ભીકા ન ભજ્યતે| તત્સ્થ ઇતિ યથોક્તશયનાસનસ્થઃ||૫૬-૫૮||

Adhikarana 30 (59-60) · Śloka 60

કૂપં શયનવિસ્તારં દ્વિગુણં ચાપિ વેધતઃ| દેશે નિવાતે શસ્તે ચ કુર્યાદન્તઃસુમાર્જિતમ્||૫૯|| હસ્ત્યશ્વગોખરોષ્ટ્રાણાં કરીષૈર્દગ્ધપૂરિતે| સ્વવચ્છન્નઃ સુસંસ્તીર્ણેઽભ્યક્તઃ સ્વિદ્યતિ ના સુખમ્||૬૦||

કૂપમિતિ કૂપમિવ કૂપં ગભીરત્વેન| દ્વિગુણમિતિ વિસ્તારાદ્બોદ્ધવ્યમ્| વેધત ઇત્યધઃખનનપ્રમાણેન| સુસંસ્તીર્ણ ઇતિ સુષ્ઠુ સંસ્તીર્ણે આચ્છાદિતે, શય્યયા ખટ્વોપરિસ્થિતયા આચ્છાદિતે કૂપે ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્||૫૯-૬૦||

Adhikarana 31 (61-63) · Śloka 63

ધીતીકાં તુ કરીષાણાં યથોક્તાનાં પ્રદીપયેત્| શયનાન્તઃપ્રમાણેન શય્યામુપરિ તત્ર ચ||૬૧|| સુદગ્ધાયાં વિધૂમાયાં યથોક્તામુપકલ્પયેત્| સ્વવચ્છન્નઃ સ્વપંસ્તત્રાભ્યક્તઃ સ્વિદ્યતિ ના સુખમ્||૬૨|| હોલાકસ્વેદ ઇત્યેષ સુખઃ પ્રોક્તો મહર્ષિણા| ઇતિ ત્રયોદશવિધઃ સ્વેદોઽગ્નિગુણસંશ્રયઃ||૬૩||

ધીતીકામિત્યાદિના હોલાકસ્વેદઃ| ધીતીકા શુષ્કગોમયાદિકૃતોઽગ્ન્યાશ્રયવિશેષઃ| યથોક્તાનામિતિ પૂર્વોક્તહસ્ત્યશ્વાદિભવાનામ્| શયનાન્તઃપ્રમાણેન ધીતીકાં ‘કૃત્વા’ ઇત્યધ્યાહાર્ય યોજ્યમ્| યથોક્તામિતિ નાતિસાન્દ્રપરિચ્છદામ્| ઉપસંહરતિ- ઇતીત્યાદિ| સાક્ષાદગ્નેર્ગુણમુષ્ણત્વમાશ્રિત્ય સ્વેદયતીત્યગ્નિગુણસંશ્રયઃ||૬૧-૬૩||

Adhikarana 32 (64) · Śloka 65

વ્યાયામ ઉષ્ણસદનં ગુરુપ્રાવરણં ક્ષુધા| બહુપાનં ભયક્રોધાવુપનાહાહવાતપાઃ||૬૪|| સ્વેદયન્તિ દશૈતાનિ નરમગ્નિગુણાદૃતે|૬૫|

સમ્પ્રત્યનગ્નિસ્વેદાનાહ- વ્યાયામ ઇત્યાદિ| ઉષ્ણસદનમિતિ અગ્નિસન્તાપવ્યતિરેકેણ નિર્જાલકતયા ઘનભિત્તિતયા ચ યદ્ગૃહં સ્વેદયતિ તદ્બોદ્ધવ્યમ્| બહુપાનમિતિ બહુમદ્યપાનમ્| ઉપનાહો દ્વિવિધઃ- સાગ્નિરનગ્નિશ્ચ; તત્ર યઃ સાગ્નિરુપનાહઃ સ સઙ્કર એવ બોદ્ધવ્યઃ, યદુક્તં- “કોલં કુલત્થાઃ સુરદારુરાસ્નાઃ” (સૂ.અ.૩) ઇત્યાદિનાઽઽરગ્વધીયે; યસ્ત્વનગ્નિર્બહલત્વેન શરીરોષ્મરોધં કૃત્વા સ્વેદયતિ સ ઇહ બોદ્ધવ્યઃ| આતપશ્ચ યદ્યપ્યુષ્ણઃ, તથાઽપ્યગ્નિકૃતં તસ્યોષ્ણત્વં ન ભવતીત્યનગ્નિસ્વેદ ઉક્તઃ| અગ્નિગુણાદૃતે ઇતિ સાક્ષાદગ્નિસમ્બન્ધેન કૃતાદુષ્ણત્વાદ્વિના||૬૪||-

Adhikarana 33 (65-66) · Śloka 66

ઇત્યુક્તો દ્વિવિધઃ સ્વેદઃ સંયુક્તોઽગ્નિગુણૈર્ન ચ||૬૫|| એકાઙ્ગસર્વાઙ્ગગતઃ સ્નિગ્ધો રૂક્ષસ્તથૈવ ચ| ઇત્યેતત્ત્રિવિધં દ્વન્દ્વં સ્વેદમુદ્દિશ્ય કીર્તિતમ્||૬૬||

સર્વસ્વેદમુપસંહરતિ- ઇત્યુક્ત ઇત્યાદિ| એકાઙ્ગગતાઃ સઙ્કરનાડ્યાદયઃ, સર્વાઙ્ગગતાઃ પ્રસ્તરજેન્તાકાદયઃ| સ્નિગ્ધો વાતવિહિતઃ સ્વેદઃ| રૂક્ષઃ કફવિહિતઃ| સ્નિગ્ધરૂક્ષસ્તુ વાતશ્લેષ્મવિહિતોઽનયોર્ન ભિદ્યત ઇતિ પૃથઙ્ગોક્તઃ| દ્વન્દ્વં પરસ્પરં વિરુદ્ધં યુગ્મમ્||૬૫-૬૬||

Adhikarana 34 (67) · Śloka 67

સ્નિગ્ધઃ સ્વેદૈરુપક્રમ્યઃ સ્વિન્નઃ પથ્યાશનો ભવેત્| તદહઃ સ્વિન્નગાત્રસ્તુ વ્યાયામં વર્જયેન્નરઃ||૬૭||

સ્વિન્નેન યથા કર્તવ્યં તદાહ- સ્નિગ્ધ ઇત્યાદિ| પથ્યાશનો ભવેદિત્યત્ર યદ્યપિ શૃઙ્ગગ્રાહિકયા પથ્યં નોક્તં, તથાઽપિ સ્વેદપ્રવૃત્તિવિષયદોષસ્ય યત્ પથ્યં તદેવ બોદ્ધવ્યમ્||૬૭||

Adhikarana 35 (68-71) · Śloka 71

તત્ર શ્લોકાઃ- સ્વેદો યથા કાર્યકરો હિતો યેભ્યશ્ચ યદ્વિધઃ| યત્ર દેશે યથા યોગ્યો દેશો રક્ષ્યશ્ચ યો યથા||૬૮|| સ્વિન્નાતિસ્વિન્નરૂપાણિ તથાઽતિસ્વિન્નભેષજમ્| અસ્વેદ્યાઃ સ્વેદયોગ્યાશ્ચ સ્વેદદ્રવ્યાણિ કલ્પના||૬૯|| ત્રયોદશવિધઃ સ્વેદો વિના દશવિધોઽગ્નિના| સઙ્ગ્રહેણ ચ ષટ્ સ્વેદાઃ સ્વેદાધ્યાયે નિદર્શિતાઃ||૭૦|| સ્વેદાધિકારે યદ્વાચ્યમુક્તમેતન્મહર્ષિણા | શિષ્યૈસ્તુ પ્રતિપત્તવ્યમુપદેષ્ટા પુનર્વસુઃ||૭૧||

સઙ્ગ્રહે સ્વેદો યથા કાર્યકર ઇતિ સ્નેહપૂર્વં પ્રયુક્તેનેત્યાદિ| યેભ્યશ્ચ યદ્વિધ ઇતિ વાતે સ્નિગ્ધ ઇત્યાદિ સઙ્ગૃહ્ણાતિ| યત્ર દેશે યથા યોગ્ય ઇતિ આમાશયગતે વાતે રૂક્ષપૂર્વ ઇત્યાદિ| શેષં સુગમમ્||૬૮-૭૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 14

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને સ્વેદાધ્યાયો નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ||૧૪||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તકૃતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને નિર્દેશચતુષ્કે સ્વેદાધ્યાયશ્ચતુર્દશઃ||૧૪||