14. svēdādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સ્વેદાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

અતઃ સ્વેદાઃ પ્રવક્ષ્યન્તે યૈર્યથાવત્પ્રયોજિતૈઃ| સ્વેદસાધ્યાઃ પ્રશામ્યન્તિ ગદા વાતકફાત્મકાઃ||૩|| સ્નેહપૂર્વં પ્રયુક્તેન સ્વેદેનાવજિતેઽનિલે| પુરીષમૂત્રરેતાંસિ ન સજ્જન્તિ કથઞ્ચન||૪|| શુષ્કાણ્યપિ હિ કાષ્ઠાનિ સ્નેહસ્વેદોપપાદનૈઃ| નમયન્તિ યથાન્યાયં કિં પુનર્જીવતો નરાન્||૫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

રોગર્તુવ્યાધિતાપેક્ષો નાત્યુષ્ણોઽતિમૃદુર્ન ચ| દ્રવ્યવાન્ કલ્પિતો દેશે સ્વેદઃ કાર્યકરો મતઃ||૬||

Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8

વ્યાધૌ શીતે શરીરે ચ મહાન્ સ્વેદો મહાબલે| દુર્બલે દુર્બલઃ સ્વેદો મધ્યમે મધ્યમો હિતઃ||૭|| વાતશ્લેષ્મણિ વાતે વા કફે વા સ્વેદ ઇષ્યતે| સ્નિગ્ધરૂક્ષસ્તથા સ્નિગ્ધો રૂક્ષશ્ચાપ્યુપકલ્પિતઃ||૮||

Adhikarana 5 (9) · Śloka 9

આમાશયગતે વાતે કફે પક્વાશયાશ્રિતે| રૂક્ષપૂર્વો હિતઃ સ્વેદઃ સ્નેહપૂર્વસ્તથૈવ ચ||૯||

Adhikarana 6 (10) · Śloka 10

વૃષણૌ હૃદયં દૃષ્ટી સ્વેદયેન્મૃદુ નૈવ વા| મધ્યમં વઙ્ક્ષણૌ શેષમઙ્ગાવયવમિષ્ટતઃ||૧૦||

Adhikarana 7 (11) · Śloka 11

સુશુદ્ધૈર્નક્તકૈઃ પિણ્ડ્યા ગોધૂમાનામથાપિ વા| પદ્મોત્પલપલાશૈર્વા સ્વેદ્યઃ સંવૃત્ય ચક્ષુષી||૧૧||

Adhikarana 8 (12) · Śloka 12

મુક્તાવલીભિઃ શીતાભિઃ શીતલૈર્ભાજનૈરપિ| જલાર્દ્રૈર્જલજૈર્હસ્તૈઃ સ્વિદ્યતો હૃદયં સ્પૃશેત્||૧૨||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 13

શીતશૂલવ્યુપરમે સ્તમ્ભગૌરવનિગ્રહે| સઞ્જાતે માર્દવે સ્વેદે સ્વેદનાદ્વિરતિર્મતા||૧૩||

Adhikarana 10 (14-15) · Śloka 15

પિત્તપ્રકોપો મૂર્ચ્છા ચ શરીરસદનં તૃષા| દાહઃ સ્વરાઙ્ગદૌર્બલ્યમતિસ્વિન્નસ્ય લક્ષણમ્||૧૪|| ઉક્તસ્તસ્યાશિતીયે યો ગ્રૈષ્મિકઃ સર્વશો વિધિઃ| સોઽતિસ્વિન્નસ્ય કર્તવ્યો મધુરઃ સ્નિગ્ધશીતલઃ||૧૫||

Adhikarana 11 (16-19) · Śloka 19

કષાયમદ્યનિત્યાનાં ગર્ભિણ્યા રક્તપિત્તિનામ્| પિત્તિનાં સાતિસારાણાં રૂક્ષાણાં મધુમેહિનામ્||૧૬|| વિદગ્ધભ્રષ્ટબ્રધ્નાનાં વિષમદ્યવિકારિણામ્| શ્રાન્તાનાં નષ્ટસઞ્જ્ઞાનાં સ્થૂલાનાં પિત્તમેહિનામ્||૧૭|| તૃષ્યતાં ક્ષુધિતાનાં ચ ક્રુદ્ધાનાં શોચતામપિ| કામલ્યુદરિણાં ચૈવ ક્ષતાનામાઢ્યરોગિણામ્||૧૮|| દુર્બલાતિવિશુષ્કાણામુપક્ષીણૌજસાં તથા| ભિષક્ તૈમિરિકાણાં ચ ન સ્વેદમવતારયેત્||૧૯||

Adhikarana 12 (20-24) · Śloka 24

પ્રતિશ્યાયે ચ કાસે ચ હિક્કાશ્વાસેષ્વલાઘવે| કર્ણમન્યાશિરઃશૂલે સ્વરભેદે ગલગ્રહે||૨૦|| અર્દિતૈકાઙ્ગસર્વાઙ્ગપક્ષાઘાતે વિનામકે| કોષ્ઠાનાહવિબન્ધેષુ મૂત્રાઘાતે વિજૃમ્ભકે||૨૧|| પાર્શ્વપૃષ્ઠકટીકુક્ષિસઙ્ગ્રહે ગૃધ્રસીષુ ચ| મૂત્રકૃચ્છ્રે મહત્ત્વે ચ મુષ્કયોરઙ્ગમર્દકે||૨૨|| પાદજાનૂરુજઙ્ઘાર્તિસઙ્ગ્રહે શ્વયથાવપિ| ખલ્લીષ્વામેષુ શીતે ચ વેપથૌ વાતકણ્ટકે||૨૩|| સઙ્કોચાયામશૂલેષુ સ્તમ્ભગૌરવસુપ્તિષુ | સર્વાઙ્ગેષુ વિકારેષુ સ્વેદનં હિતમુચ્યતે||૨૪||

Adhikarana 13 (25-27) · Śloka 27

તિલમાષકુલત્થામ્લઘૃતતૈલામિષૌદનૈઃ| પાયસૈઃ કૃશરૈર્માંસૈઃ પિણ્ડસ્વેદં પ્રયોજયેત્||૨૫|| ગોખરોષ્ટ્રવરાહાશ્વશકૃદ્ભિઃ સતુષૈર્યવૈઃ| સિકતાપાંશુપાષાણકરીષાયસપૂટકૈઃ||૨૬|| શ્લૈષ્મિકાન્ સ્વેદયેત્ પૂર્વૈર્વાતિકાન્ સમુપાચરેત્| દ્રવ્યાણ્યેતાનિ શસ્યન્તે યથાસ્વં પ્રસ્તરેષ્વપિ||૨૭||

Adhikarana 14 (28) · Śloka 28

ભૂગૃહેષુ ચ જેન્તાકેષૂષ્ણગર્ભગૃહેષુ ચ| વિધૂમાઙ્ગારતપ્તેષુ સ્વભ્યક્તઃ સ્વિદ્યતે સુખમ્||૨૮||

Adhikarana 15 (29-33) · Śloka 33

ગ્રામ્યાનૂપૌદકં માંસં પયો બસ્તશિરસ્તથા| વરાહમધ્યપિત્તાસૃક્ સ્નેહવત્તિલતણ્ડુલાઃ||૨૯|| ઇત્યેતાનિ સમુત્ક્વાથ્ય નાડીસ્વેદં પ્રયોજયેત્| દેશકાલવિભાગજ્ઞો યુક્ત્યપેક્ષો ભિષક્તમઃ||૩૦|| વારુણામૃતકૈરણ્ડશિગ્રુમૂલકસર્ષપૈઃ| વાસાવંશકરઞ્જાર્કપત્રૈરશ્મન્તકસ્ય ચ||૩૧|| શોભાઞ્જનકસૈરેયમાલતીસુરસાર્જકૈઃ | પત્રૈરુત્ક્વાથ્ય સલિલં નાડીસ્વેદં પ્રયોજયેત્||૩૨|| ભૂતીકપઞ્ચમૂલાભ્યાં સુરયા દધિમસ્તુના| મૂત્રૈરમ્લૈશ્ચ સસ્નેહૈર્નાડીસ્વેદં પ્રયોજયેત્||૩૩||

Adhikarana 16 (34) · Śloka 34

એત એવ ચ નિર્યૂહાઃ પ્રયોજ્યા જલકોષ્ઠકે| સ્વેદનાર્થં ઘૃતક્ષીરતૈલકોષ્ઠાંશ્ચ કારયેત્||૩૪||

Adhikarana 17 (35-37) · Śloka 37

ગોધૂમશકલૈશ્ચૂર્ણૈર્યવાનામમ્લસંયુતૈઃ| સસ્નેહકિણ્વલવણૈરુપનાહઃ પ્રશસ્યતે||૩૫|| ગન્ધૈઃ સુરાયાઃ કિણ્વેન જીવન્ત્યા શતપુષ્પયા| ઉમયા કુષ્ઠતૈલાભ્યાં યુક્તયા ચોપનાહયેત્||૩૬|| ચર્મભિશ્ચોપનદ્ધવ્યઃ સલોમભિરપૂતિભિઃ| ઉષ્ણવીર્યૈરલાભે તુ કૌશેયાવિકશાટકૈઃ||૩૭||

Adhikarana 18 (38) · Śloka 38

રાત્રૌ બદ્ધં દિવા મુઞ્ચેન્મુઞ્ચેદ્રાત્રૌ દિવા કૃતમ્| વિદાહપરિહારાર્થં, સ્યાત્ પ્રકર્ષસ્તુ શીતલે||૩૮||

Adhikarana 19 (39-40) · Śloka 40

સઙ્કરઃ પ્રસ્તરો નાડી પરિષેકોઽવગાહનમ્| જેન્તાકોઽશ્મઘનઃ કર્ષૂઃ કુટી ભૂઃ કુમ્ભિકૈવ ચ||૩૯|| કૂપો હોલાક ઇત્યેતે સ્વેદયન્તિ ત્રયોદશ| તાન્ યથાવત્ પ્રવક્ષ્યામિ સર્વાનેવાનુપૂર્વશઃ||૪૦||

Adhikarana 20 (41) · Śloka 41

તત્ર વસ્ત્રાન્તરિતૈરવસ્ત્રાન્તરિતૈર્વા પિણ્ડૈર્યથોક્તૈરુપસ્વેદનં સઙ્કરસ્વેદ ઇતિ વિદ્યાત્||૪૧||

Adhikarana 21 (42) · Śloka 42

શૂકશમીધાન્યપુલાકાનાં વેશવારપાયસકૃશરોત્કારિકાદીનાં વા પ્રસ્તરે કૌશેયાવિકોત્તરપ્રચ્છદેપઞ્ચાઙ્ગુલોરુબૂકાર્કપત્રપ્રચ્છદે વા સ્વભ્યક્તસર્વગાત્રસ્ય શયાનસ્યોપસ્વેદનં પ્રસ્તરસ્વેદ ઇતિ વિદ્યાત્||૪૨||

Adhikarana 22 (43) · Śloka 43

સ્વેદનદ્રવ્યાણાં પુનર્મૂલફલપત્રશુઙ્ગાદીનાં મૃગશકુનપિશિતશિરસ્પદાદીનામુષ્ણસ્વભાવાનાં વા યથાર્હમમ્લલવણસ્નેહોપસંહિતાનાં મૂત્રક્ષીરાદીનાં વા કુમ્ભ્યાં બાષ્પમનુદ્વમન્ત્યામુત્ક્વથિતાનાં નાડ્યા શરેષીકાવંશદલકરઞ્જાર્કપત્રાન્યતમકૃતયા ગજાગ્રહસ્તસંસ્થાનયા વ્યામદીર્ઘયા વ્યામાર્ધદીર્ઘયા વા વ્યામચતુર્ભાગાષ્ટભાગમૂલાગ્રપરિણાહસ્રોતસા સર્વતો વાતહરપત્રસંવૃતચ્છિદ્રયા દ્વિસ્ત્રિર્વા વિનામિતયા વાતહરસિદ્ધસ્નેહાભ્યક્તગાત્રો બાષ્પમુપહરેત્; બાષ્પો હ્યનૃજુગામી વિહતચણ્ડવેગસ્ત્વચમવિદહન્ સુખં સ્વેદયતીતિ નાડીસ્વેદઃ||૪૩||

Adhikarana 23 (44) · Śloka 44

વાતિકોત્તરવાતિકાનાં પુનર્મૂલાદીનામુત્ક્વાથૈઃ સુખોષ્ણૈઃ કુમ્ભીર્વર્ષણિકાઃ પ્રનાડીર્વા પૂરયિત્વા યથાર્હસિદ્ધસ્નેહાભ્યક્તગાત્રં વસ્ત્રાવચ્છન્નં પરિષેચયેદિતિ પરિષેકઃ||૪૪||

Adhikarana 24 (45) · Śloka 45

વાતહરોત્ક્વાથક્ષીરતૈલઘૃતપિશિતરસોષ્ણસલિલકોષ્ઠકાવગાહસ્તુ યથોક્ત એવાવગાહઃ||૪૫||

Adhikarana 25 (46) · Śloka 46

અથ જેન્તાકં ચિકીર્ષુર્ભૂમિં પરીક્ષેત- તત્ર પૂર્વસ્યાં દિશ્યુત્તરસ્યાં વા ગુણવતિ પ્રશસ્તે ભૂમિભાગે કૃષ્ણમધુરમૃત્તિકે સુવર્ણમૃત્તિકે વા પરીવાપપુષ્કરિણ્યાદીનાં જલાશયાનામન્યતમસ્ય કૂલે દક્ષિણે પશ્ચિમે વા સૂપતીર્થે સમસુવિભક્તભૂમિભાગે સપ્તાષ્ટૌ વાઽરત્નીરુપક્રમ્યોદકાત્ પ્રાઙ્મુખમુદઙ્મુખં વાઽભિમુખતીર્થં કૂટાગારં કારયેત્, ઉત્સેધવિસ્તારતઃ પરમરત્નીઃ ષોડશ, સમન્તાત્ સુવૃત્તં મૃત્કર્મસમ્પન્નમનેકવાતાયનમ્; અસ્ય કૂટાગારસ્યાન્તઃ સમન્તતો ભિત્તિમરત્નિવિસ્તારોત્સેધાં પિણ્ડિકાં કારયેદાકપાટાત્, મધ્યે ચાસ્ય કૂટાગારસ્ય ચતુષ્કિષ્કુમાત્રં પુરુષપ્રમાણં મૃન્મયં કન્દુસંસ્થાનં બહુસૂક્ષ્મચ્છિદ્રમઙ્ગારકોષ્ઠકસ્તમ્ભં સપિધાનં કારયેત્; તં ચ ખાદિરાણામાશ્વકર્ણાદીનાં વા કાષ્ઠાનાં પૂરયિત્વા પ્રદીપયેત્; સ યદા જાનીયાત્ સાધુ દગ્ધાનિ કાષ્ઠાનિ ગતધૂમાન્યવતપ્તં ચ કેવલમગ્નિના તદગ્નિગૃહં સ્વેદયોગ્યેન ચોષ્મણા યુક્તમિતિ, તત્રૈનં પુરુષં વાતહરાભ્યક્તગાત્રં વસ્ત્રાવચ્છન્નં પ્રવેશયેત્, પ્રવેશયંશ્ચૈનમનુશિષ્યાત્- સૌમ્ય! પ્રવિશ કલ્યાણાયારોગ્યાય ચેતિ, પ્રવિશ્ય ચૈનાં પિણ્ડિકામધિરુહ્ય પાર્શ્વાપરપાર્શ્વાભ્યાં યથાસુખં શયીથાઃ, ન ચ ત્વયા સ્વેદમૂર્ચ્છાપરીતેનાપિ સતા પિણ્ડિકૈષા વિમોક્તવ્યાઽઽપ્રાણોચ્છ્વાસાત્, ભ્રશ્યમાનો હ્યતઃ પિણ્ડિવકાવકાશાદ્દ્વારમનધિગચ્છન્ સ્વેદમૂર્ચ્છાપરીતતયા સદ્યઃ પ્રાણાઞ્જહ્યાઃ, તસ્માત્ પિણ્ડિકામેનાં ન કથઞ્ચન મુઞ્ચેથાઃ; ત્વં યદા જાનીયાઃ- વિગતાભિષ્યન્દમાત્માનં સમ્યક્પ્રસ્રુતસ્વેદપિચ્છં સર્વસ્રોતોવિમુક્તં લઘૂભૂતમપગતવિબન્ધસ્તમ્ભસુપ્તિવેદનાગૌરવમિતિ, તતસ્તાં પિણ્ડિકામનુસરન્ દ્વારં પ્રપદ્યેથાઃ, નિષ્ક્રમ્ય ચ ન સહસા ચક્ષુષોઃ પરિપાલનાર્થં શીતોદકમુપસ્પૃશેથાઃ, અપગતસન્તાપક્લમસ્તુ મુહૂર્તાત્ સુખોષ્ણેન વારિણા યથાન્યાયં પરિષિક્તોઽશ્નીયાઃ; ઇતિ જેન્તાકસ્વેદઃ||૪૬||

Adhikarana 26 (47-49) · Śloka 50

શયાનસ્ય પ્રમાણેન ઘનામશ્મમયીં શિલામ્| તાપયિત્વા મારુતઘ્નૈર્દારુભિઃ સમ્પ્રદીપિતૈઃ||૪૭|| વ્યપોજ્ઝ્ય સર્વાનઙ્ગારાન્ પ્રોક્ષ્ય ચૈવોષ્ણવારિણા| તાં શિલામથ કુર્વીત કૌષેયાવિકસંસ્તરામ્||૪૮|| તસ્યાં સ્વભ્યક્તસર્વાઙ્ગઃ સ્વપન્ સ્વિદ્યતિ ના સુખમ્| કૌરવાજિનકૌષેયપ્રાવારાદ્યૈઃ સુસંવૃતઃ ||૪૯|| ઇત્યક્તોઽશ્મઘનસ્વેદઃ,...|૫૦|

Adhikarana 27 (50-51) · Śloka 51

...કર્ષૂસ્વેદઃ પ્રવક્ષ્યતે| ખાનયેચ્છયનસ્યાધઃ કર્ષૂં સ્થાનવિભાગવિત્||૫૦|| દીપ્તૈરધૂમૈરઙ્ગારૈસ્તાં કર્ષૂં પૂરયેત્તતઃ| તસ્યામુપરિ શય્યાયાં સ્વપન્ સ્વિદ્યતિ ના સુખમ્||૫૧||

Adhikarana 28 (52-55) · Śloka 55

અનત્યુત્સેધવિસ્તારાં વૃત્તાકારામલોચનામ્| ઘનભિત્તિં કુટીં કૃત્વા કુષ્ઠાદ્યૈઃ સમ્પ્રલેપયેત્||૫૨|| કુટીમધ્યે ભિષક્ શય્યાં સ્વાસ્તીર્ણામુપકલ્પયેત્| પ્રાવારાજિનકૌશેયકુથકમ્બલગોલકૈઃ||૫૩|| હસન્તિકાભિરઙ્ગારપૂર્ણાભિસ્તાં ચ સર્વશઃ| પરિવાર્યાન્તરારોહેદભ્યક્તઃ સ્વિદ્યતે સુખમ્||૫૪|| ય એવાશ્મઘનસ્વેદવિધિર્ભૂમૌ સ એવ તુ| પ્રશસ્તાયાં નિવાતાયાં સમાયામુપદિશ્યતે||૫૫||

Adhikarana 29 (56-58) · Śloka 58

કુમ્ભીં વાતહરક્વાથપૂર્ણાં ભૂમૌ નિખાનયેત્| અર્ધભાગં ત્રિભાગં વા શયનં તત્ર ચોપરિ||૫૬|| સ્થાપયેદાસનં વાઽપિ નાતિસાન્દ્રપરિચ્છદમ્| અથ કુમ્ભ્યાં સુસન્તપ્તાન્ પ્રક્ષિપેદયસો ગુડાન્||૫૭|| પાષાણાન્ વોષ્મણા તેન તત્સ્થઃ સ્વિદ્યતિ ના સુખમ્| સુસંવૃતાઙ્ગઃ સ્વભ્યક્તઃ સ્નેહૈરનિલનાશનૈઃ||૫૮||

Adhikarana 30 (59-60) · Śloka 60

કૂપં શયનવિસ્તારં દ્વિગુણં ચાપિ વેધતઃ| દેશે નિવાતે શસ્તે ચ કુર્યાદન્તઃસુમાર્જિતમ્||૫૯|| હસ્ત્યશ્વગોખરોષ્ટ્રાણાં કરીષૈર્દગ્ધપૂરિતે| સ્વવચ્છન્નઃ સુસંસ્તીર્ણેઽભ્યક્તઃ સ્વિદ્યતિ ના સુખમ્||૬૦||

Adhikarana 31 (61-63) · Śloka 63

ધીતીકાં તુ કરીષાણાં યથોક્તાનાં પ્રદીપયેત્| શયનાન્તઃપ્રમાણેન શય્યામુપરિ તત્ર ચ||૬૧|| સુદગ્ધાયાં વિધૂમાયાં યથોક્તામુપકલ્પયેત્| સ્વવચ્છન્નઃ સ્વપંસ્તત્રાભ્યક્તઃ સ્વિદ્યતિ ના સુખમ્||૬૨|| હોલાકસ્વેદ ઇત્યેષ સુખઃ પ્રોક્તો મહર્ષિણા| ઇતિ ત્રયોદશવિધઃ સ્વેદોઽગ્નિગુણસંશ્રયઃ||૬૩||

Adhikarana 32 (64) · Śloka 65

વ્યાયામ ઉષ્ણસદનં ગુરુપ્રાવરણં ક્ષુધા| બહુપાનં ભયક્રોધાવુપનાહાહવાતપાઃ||૬૪|| સ્વેદયન્તિ દશૈતાનિ નરમગ્નિગુણાદૃતે|૬૫|

Adhikarana 33 (65-66) · Śloka 66

ઇત્યુક્તો દ્વિવિધઃ સ્વેદઃ સંયુક્તોઽગ્નિગુણૈર્ન ચ||૬૫|| એકાઙ્ગસર્વાઙ્ગગતઃ સ્નિગ્ધો રૂક્ષસ્તથૈવ ચ| ઇત્યેતત્ત્રિવિધં દ્વન્દ્વં સ્વેદમુદ્દિશ્ય કીર્તિતમ્||૬૬||

Adhikarana 34 (67) · Śloka 67

સ્નિગ્ધઃ સ્વેદૈરુપક્રમ્યઃ સ્વિન્નઃ પથ્યાશનો ભવેત્| તદહઃ સ્વિન્નગાત્રસ્તુ વ્યાયામં વર્જયેન્નરઃ||૬૭||

Adhikarana 35 (68-71) · Śloka 71

તત્ર શ્લોકાઃ- સ્વેદો યથા કાર્યકરો હિતો યેભ્યશ્ચ યદ્વિધઃ| યત્ર દેશે યથા યોગ્યો દેશો રક્ષ્યશ્ચ યો યથા||૬૮|| સ્વિન્નાતિસ્વિન્નરૂપાણિ તથાઽતિસ્વિન્નભેષજમ્| અસ્વેદ્યાઃ સ્વેદયોગ્યાશ્ચ સ્વેદદ્રવ્યાણિ કલ્પના||૬૯|| ત્રયોદશવિધઃ સ્વેદો વિના દશવિધોઽગ્નિના| સઙ્ગ્રહેણ ચ ષટ્ સ્વેદાઃ સ્વેદાધ્યાયે નિદર્શિતાઃ||૭૦|| સ્વેદાધિકારે યદ્વાચ્યમુક્તમેતન્મહર્ષિણા | શિષ્યૈસ્તુ પ્રતિપત્તવ્યમુપદેષ્ટા પુનર્વસુઃ||૭૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 14

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને સ્વેદાધ્યાયો નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ||૧૪||