6. tasyāśitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતસ્તસ્યાશિતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

માત્રાશિતીયે માત્રાવદાહારસ્ય બલાદિહેતુત્વં પ્રતિપાદિતં, તચ્ચ ઋતુસાત્મ્યમપેક્ષ્ય કૃતસ્યાહારસ્ય ભવતિ; તેન, ઋતુપ્રવિભાગપૂર્વકમૃતુસાત્મ્યાભિધાયકં તસ્યાશિતીયં બ્રૂતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

તસ્યાશિતાદ્યાદાહારાદ્બલં વર્ણશ્ચ વર્ધતે| યસ્યર્તુસાત્મ્યં વિદિતં ચેષ્ટાહારવ્યપાશ્રયમ્||૩||

અશિતાદ્યાદિતિ અશિતપીતલીઢજગ્ધાત્| બલં વર્ણશ્ચેતિ ચકારેણ પૂર્વાધ્યાયોક્તસુખાયુષી અપિ ગૃહ્યેતે; યદિ વા બલવર્ણાભ્યામેવ નાન્તરીયકં કૃત્સ્નં ધાતુસામ્યકાર્યં સુખાદિ ગૃહ્યતે| વિદિતમિત્યનેન સમ્યક્જ્ઞાનપૂર્વકમૃતુસાત્મ્યાનુષ્ઠાનં દર્શયતિ| ચેષ્ટાગ્રહણેન વ્યવાયવ્યાયામાભ્યઙ્ગાદીનાં ગ્રહણમ્| ચેષ્ટાહારવ્યપાશ્રયં ચેષ્ટાહારગોચરમ્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ઇહ ખલુ સંવત્સરં ષડઙ્ગમૃતુવિભાગેન વિદ્યાત્| તત્રાદિત્યસ્યોદગયનમાદાનં ચ ત્રીનૃતૂઞ્છિશિરાદીન્ ગ્રીષ્માન્તાન્ વ્યવસ્યેત્, વર્ષાદીન્ પુનર્હેમન્તાન્તાન્ દક્ષિણાયનં વિસર્ગં ચ||૪||

ઋતુજ્ઞાનમન્તરા ઋતુસાત્મ્યજ્ઞાનં ન સમ્ભવતીત્યૃતૂનામુપયુક્તસ્વરૂપજ્ઞાનાર્થમાહ- ઇહેત્યાદિ| ઋતુપ્રતિપાદનપ્રસ્તાવે સંવત્સરં વિદ્યાદિતિ સંવત્સરપ્રતિપાદનમૃતૂનામેવ મિલિતાનાં સંવત્સરત્વપ્રતિપાદનાર્થમ્| મેલકશ્ચ બુદ્ધ્યા વ્યવહ્રિયતે , ન તુ પરમાર્થતઃ ઋતૂનાં મેલકોઽસ્તિ| ઋતૂનાં સંવત્સરાત્મકત્વં પુનઃ પુનસ્ત એવર્તવઃ પરાવર્તન્ત ઇતિ જ્ઞાનાર્થમવશ્યં પ્રતિપાદનીયમ્| ઇહેતિ ઇહ પ્રકરણે, ષડઙ્ગં વિદ્યાત્; અન્યત્ર તુ રોગભિષગ્જિતીયાદૌ તત્તત્કાર્યવશાદન્યથાઽપિ| ઉક્તં ચ- “શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણઃ કાલ” ઇત્યાદિ| ષડઙ્ગમિતિ સમાહારે દ્વિગુઃ, ઋતુવ્યતિરેકેણ સંવત્સરસ્યાવિદ્યમાનત્વાત્; યદિ વા સમુદાયિભ્યોઽન્યઃ સમુદાય ઇત્યાશ્રિત્ય બહુવ્રીહિઃ કાર્યઃ| તત્રેતિ ઋતુવિભાગકથને| ઉદગ્ ઉત્તરાં દિશં પ્રતિ, અયનં ગમનમુદગયનમ્| આદદાતિ ક્ષપયતિ પૃથિવ્યાઃ સૌમ્યાંશં પ્રાણિનાં ચ બલમિત્યાદાનમ્| ત્રીન્ શિશિરાદીનિત્યનેનૈવ લબ્ધેઽપિ ગ્રીષ્માન્તત્વે ગ્રીષ્માન્તાનિતિ શિશિરસ્યાદિરિતિ વિગ્રહસ્ય તથાઽઽદિશબ્દસ્ય પ્રકારવાચિતાયાઃ પ્રતિષેધાર્થમ્| એવં હેમન્તાન્તાનિતિ ચ વ્યાખ્યેયમ્| દક્ષિણાં દિશં પ્રતિ અયનં દક્ષિણાયનમ્| વિસૃજતિ જનયતિ આપ્યમંશં પ્રાણિનાં ચ બલમિતિ વિસર્ગઃ| સઞ્જ્ઞાપ્રણયનં ચ વ્યવહારાર્થં, નિરુક્તિપ્રતીયમાનાર્થપ્રતિપાદનાર્થં ચ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

વિસર્ગે પુનર્વાયવો નાતિરૂક્ષાઃ પ્રવાન્તિ, ઇતરે પુનરાદાને; સોમશ્ચાવ્યાહતબલઃ શિશિરાભિર્ભાભિરાપૂરયઞ્જગદાપ્યાયયતિ શશ્વત્, અતો વિસર્ગઃ સૌમ્યઃ| આદાનં પુનરાગ્નેયં; તાવેતાવર્કવાયૂ સોમશ્ચ કાલસ્વભાવમાર્ગપરિગૃહીતાઃ કાલર્તુરસદોષદેહબલનિર્વૃત્તિપ્રત્યયભૂતાઃ સમુપદિશ્યન્તે||૫||

વિસર્ગધર્મં નિર્દિશતિ- વિસર્ગે પુનરિત્યાદિ| યદ્યપિ ચાદાનમાદૌ પઠિતં, તથાઽપિ પ્રતિલોમતન્ત્રયુક્ત્યાઽઽદૌ વિસર્ગગુણકથનં; યદિ વા પ્રથમમાદાનસ્યોત્તરાયણરૂપસ્ય પ્રશસ્તત્વાદગ્રેઽભિધાનમ્, ઇહ તુ વિસર્ગસ્ય બલજનકત્વેનાભિપ્રેતત્વાદગ્રેઽભિધાનમ્| નાતિરૂક્ષા ઇતિ સૌમ્યવિસર્ગકાલસમ્બન્ધેન મન્દીકૃતરૌક્ષ્યાઃ પ્રવાન્તીતિ| ઇતરે પુનરાદાન ઇતિ અપ્રશાન્તાતિરૂક્ષાશ્ચ, આગ્નેયાદાનસમ્બન્ધાહિતરૂક્ષત્વાત્ | સોમશ્ચેત્યાદિ પ્રકૃતેન વિસર્ગેણ સમ્બધ્યતે| અવ્યાહતબલ ઇતિ કાલમાર્ગમેઘવાતાદિભિસ્તદા સૂર્યસ્ય સોમપરિપન્થિનો હતબલત્વાત્| શિશિરાભિઃ શીતાભિઃ| શશ્વદિતિ છેદઃ| સૌમ્યઃ સોમગુણપ્રધાનઃ| આગ્નેયમ્ અગ્નિગુણપ્રધાનમ્, અપ્રતિહતબલત્વેનેત્યર્થઃ| નન્વેતાવતૈવાદિત્યચન્દ્રવાતાનાં બલવત્ત્વમબલવત્ત્વં ચ કથં ભવતીત્યાહ- તાવેતાવિત્યાદિ| કાલો દેવતારૂપઃ, સ ચ નિત્યરૂપોઽપિ પ્રાણિનામદૃષ્ટેન નાનારૂપેણ ગૃહીતઃ સન્ કદાચિત્ સૂર્યબલવાયુબલસોમબલાદીન્ કરોતિ; સ્વભાવઃ સૂર્યસ્ય સૌમ્યાંશક્ષયકર્તૃત્વાદિર્વાયોર્વિરૂક્ષણાદિઃ સોમસ્યાપ્યાયનાદિઃ; માર્ગો દક્ષિણ ઉત્તરશ્ચ, તત્ર દક્ષિણઃ કર્કટાદયો ધનુરન્તાઃ, મકરાદિરુત્તરઃ| એતે ચ કાલસ્વભાવમાર્ગપરિગ્રહા યથાસમ્ભવં બોદ્ધવ્યાઃ; ન હિ સોમે માર્ગપરિગ્રહઃ ક(કિ)ઞ્ચિદ્વિશેષમાવહતિ, વાયોશ્ચ માર્ગપરિગ્રહ એવ નાસ્તિ| પરિગૃહીતાઃ સમ્બદ્ધાઃ| કાલર્ત્વાદીનાં નિર્વૃત્તિપ્રત્યયભૂતા નિષ્પત્તિકારણભૂતાઃ, ઉપદિશ્યન્તે ‘આચાર્યૈઃ’ ઇતિ શેષઃ; કાલઃ સંવત્સરોઽયનદ્વયં ચ, ઋતવઃ શિશિરાદયઃ, દેહસ્ય બલં દેહબલમ્| અન્યે તુ બ્રુવતે- સંવત્સરસ્યાયનદ્વયસ્ય ચ ઋતુમેલકરૂપત્વાદૃતુગ્રહણેનૈવ ગ્રહણં લબ્ધં, તેન કાલગ્રહણમૃતુવિશેષણં, તેન કાલરૂપઃ ઋતુરિતિ સ્ત્રીણામેવાર્તવદર્શનં યદૃતુસ્તદ્વ્યાવર્ત્યતે| પ્રત્યયભૂતા ઇત્યત્ર ભૂતશબ્દ ઉપમાને| કેચિદ્વ્યાખ્યાનયન્તિ- ‘અર્કવાયૂ’ ઇત્યેકતયા પઠિત્વા ‘સોમશ્ચ’ ઇતિ યત્ પૃથક્ પઠતિ, તેનાર્કવાય્વોર્મિલિતયોરાદાનં પ્રતિ કારણત્વં, વિસર્ગં પ્રતિ પૃથગેવ સોમસ્ય કારણત્વમિતિ દર્શયતિ| એવં બલહરણબલકરણાદિષ્વપિ બોદ્ધવ્યમ્||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તત્ર રવિર્ભાભિરાદદાનો જગતઃ સ્નેહં વાયવસ્તીવ્રરૂક્ષાશ્ચોપશોષયન્તઃ શિશિરવસન્તગ્રીષ્મેષુ યથાક્રમં રૌક્ષ્યમુત્પાદયન્તો રૂક્ષાન્ રસાંસ્તિક્તકષાયકટુકાંશ્ચાભિવર્ધયન્તો નૃણાં દૌર્બલ્યમાવહન્તિ||૬||

તત્રેત્યાદિ| આદદાન ઉચ્છોષયન્| જગતઃ સ્થાવરજઙ્ગમસ્ય| સ્નેહં સારં સૌમ્યભાગમિત્યર્થઃ| ન કેવલં રવિઃ, વાયવશ્ચ શોષયન્તઃ સ્નેહમિતિ સમ્બન્ધઃ| તીવ્રાશ્ચ રૂક્ષાશ્ચ તીવ્રરૂક્ષાઃ; યદિ વા તીવ્રં રૌક્ષ્યં યેષાં તે તીવ્રરૂક્ષાઃ; એતચ્ચાદાને તીવ્રેણ રવિણા સમ્બન્ધાદ્વાયોર્ભવતિ યોગવાહિત્વાદ્વાયોઃ| ઉક્તં હિ- “યોગવાહી(હઃ) પરં વાયુઃ સંયોગાદુભયાર્થકૃત્” (ચિ.અ.૩) ઇત્યાદિ| યથાક્રમમિતિ શિશિરે રૌક્ષ્યમલ્પં તિક્તં રસમલ્પં ચ દૌર્બલ્યં, તથા વસન્તે મધ્યં રૌક્ષ્યં કષાયં રસં મધ્યં દૌર્બલ્યં, તથા ગ્રીષ્મે પ્રકૃષ્ટં રૌક્ષ્યં કટુકં રસં મહચ્ચ દૌર્બલ્યં દર્શયતિ| યદ્યપિ ચ કષાયો રસો રૂક્ષતમઃ કટુકશ્ચ રૂક્ષતરઃ, યદુક્તં- “રૌક્ષ્યાત્ કષાયો રૂક્ષાણાં પ્રવરો મધ્યમઃ કટુઃ” (સૂ.અ.૨૬) ઇત્યાદિ; રૌક્ષ્યપ્રકર્ષશ્ચ ગ્રીષ્મે, મધ્યબલં ચ રૌક્ષ્યં વસન્તે, તથાઽપિ વાય્વગ્નિગુણબાહુલ્યાત્ કટુકસ્ય વાય્વગ્નિગુણબહુલે ગ્રીષ્મકાલ એવોત્પત્તિઃ, પવનપૃથિવ્યુત્કર્ષવતિ તુ વસન્તે પવનપૃથિવ્યુત્કર્ષજન્યસ્ય કષાયસ્યોત્પત્તિઃ| યદુક્તં- “વાય્વગ્નિગુણભૂયિષ્ઠત્વાત્ કટુકઃ, પવનપૃથિવ્યતિરેકાત્ કષાયઃ” (સૂ.અ.૨૬) ઇતિ| પૃથિવ્યાદ્યુત્કર્ષશ્ચ કાલવિશેષપ્રભાવકૃતઃ કાર્યદર્શનાદુન્નેયઃ| અભિવર્ધયન્ત ઇતિ વચનાદ્યથાસ્વકાલે તિક્તાદીનામભિવૃદ્ધિઃ સૂચ્યતે, તેન ન તદૈકરસત્વમ્| અત્ર ચ ક્રમવદ્રૌક્ષ્યોત્પત્તિતિક્તાદ્યુત્પત્તી અપિ દૌર્બલ્યોત્પત્તૌ કારણં, યતો રૌક્ષ્યમુત્પાદયન્ત ઇતિ તિક્તકષાયકટુકાનભિવર્ધયન્ત ઇતિ ચ હેતુગર્ભવિશેષણદ્વયં કૃત્વા દૌર્બલ્યમાવહન્તીત્યુક્તમ્||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

વર્ષાશરદ્ધેમન્તેષુ તુ દક્ષિણાભિમુખેઽર્કે કાલમાર્ગમેઘવાતવર્ષાભિહતપ્રતાપે, શશિનિ ચાવ્યાહતબલે, માહેન્દ્રસલિલપ્રશાન્તસન્તાપે જગતિ, અરૂક્ષા રસાઃ પ્રવર્ધન્તેઽમ્લલવણમધુરા યથાક્રમં તત્ર બલમુપચીયતે નૃણામિતિ||૭||

વર્ષેત્યાદિ| તુશબ્દઃ પૂર્વપક્ષવ્યાવૃત્તૌ| દક્ષિણાભિમુખે દક્ષિણાશાં ગન્તુમુદ્યત એવાર્કે, તેન વિષુવદુદયોપલક્ષિતમધ્યદેશાદુત્તરેણ વર્તમાનોઽપિ રવિર્યદૈવ દક્ષિણાશાં ગન્તુમુદ્યતો ભવતિ તદૈવ ક્ષીયમાણબલો ભવતિ, ઉત્તરાશાગમનપ્રકર્ષાહિતબલપ્રકર્ષતયા તુ સ્તોકસ્તોકક્રમાપચીયમાનબલોઽપિ તથા દુર્બલો ન લક્ષ્યતે| એવમુત્તરાયણેઽપિ વ્યાખ્યેયમ્| કાલઃ પૂર્વં વ્યાખ્યાતઃ, માર્ગ ઇહ દક્ષિણાભિમુખઃ, મેઘસ્ય વાતો મેઘવાતઃ, વર્ષણં વર્ષઃ, એતૈરભિહતપ્રતાપેઽર્ક ઇતિ સમ્બન્ધઃ| વાતસ્ત્વિહ મેઘસમ્બન્ધાહિતશૈત્યોઽર્કતાપપરિપન્થી ભવતિ, શશિનોઽવ્યાહતબલત્વં સૂર્યસ્ય પરિપન્થિનોઽભિહતપ્રતાપત્વાદનુગુણમેઘવાતવર્ષણયોગાચ્ચ| જગતિ સ્થાવરજઙ્ગમે| અત્ર ચ “પૃથિવ્યગ્નિભૂયિષ્ઠત્વાદમ્લઃ”, “સલિલાગ્નિભૂયિષ્ઠત્વાલ્લવણઃ” (સૂ.અ.૨૬) ઇત્યુક્તં, તત્ કથં સૌમ્યે વિસર્ગે તયોશ્ચાગ્નેયયોરુત્પાદ ઇતિ ન વાચ્યમ્, યતો બલપ્રકર્ષવતોઽર્કસ્ય ક્ષીયમાણબલસ્યાપિ વિષુવપર્યન્તં બલવત્ત્વમસ્ત્યેવેતિ વ્યુત્પાદિતમેવ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ભવતિ ચાત્ર- આદાવન્તે ચ દૌર્બલ્યં વિસર્ગાદાનયોર્નૃણામ્| મધ્યે મધ્યબલં, ત્વન્તે શ્રેષ્ઠમગ્રે ચ નિર્દિશેત્||૮||

સમ્પ્રતિ શિશિરાદૌ બલહ્રાસઃ પ્રતિપાદિતો વર્ષાદૌ ચ બલોત્કર્ષઃ; તત્ર શિશિરે દુર્બલા વર્ષાસુ બલવન્તઃ પ્રાણિનો ભવન્તીત્યાદિદુર્ગ્રહં નિષેદ્ધુમાહ- આદાવન્તે ચેત્યાદિ| વિસર્ગસ્યાદૌ વર્ષાસુ, આદાનસ્યાન્તે ગ્રીષ્મે, દૌર્બલ્યં પ્રકર્ષં પ્રાપ્તં નિર્દિશેદિતિ સમ્બન્ધઃ; તથા મધ્યે વિસર્ગસ્ય શરદિ, આદાનસ્ય મધ્યે વસન્તે, મધ્યં નાતિક્ષીણં નાતિવૃદ્ધં બલં વિનિર્દિશેદિતિ યોજ્યં; તથાઽન્તે વિસર્ગસ્ય હેમન્તે, અગ્રે ચ પ્રથમે આદાનસ્ય શિશિરે, શ્રેષ્ઠં બલં વિનિર્દિશેદિતિ યોજના| એવં મન્યતે- વિસર્ગપ્રકર્ષાહિતબલપ્રકર્ષઃ પુરુષ આદાનસ્યાદૌ શિશિરે સ્તોકક્ષીયમાણબલોઽપિ બલવાન્ ભવતિ, યથા- પૌષમાસાન્તાહિતવૃદ્ધિપ્રકર્ષા નિશા માઘફાલ્ગુનયોઃ ક્ષીયમાણાઽપિ દિવસાન્મહત્યેવ ભવતિ| અનેન ન્યાયેન વર્ષાસુ દૌર્બલ્યં, વસન્તશરદોશ્ચ મધ્યમં બલં બોદ્ધવ્યમ્| એવં કાલર્તુરસદેહબલકારણત્વમર્કાદીનાં વ્યવસ્થાપિતં, દોષકારણત્વં ત્વગ્રે ઋતુવિધાનનિર્દેશેઽભિધાસ્યતે||૮||

Adhikarana 8 (9-18) · Śloka 18

શીતે શીતાનિલસ્પર્શસંરુદ્ધો બલિનાં બલી| પક્તા ભવતિ હેમન્તે માત્રાદ્રવ્યગુરુક્ષમઃ||૯|| સ યદા નેન્ધનં યુક્તં લભતે દેહજં તદા| રસં હિનસ્ત્યતો વાયુઃ શીતઃ શીતે પ્રકુપ્યતિ||૧૦|| તસ્માત્તુષારસમયે સ્નિગ્ધામ્લલવણાન્ રસાન્| ઔદકાનૂપમાંસાનાં મેદ્યાનામુપયોજયેત્||૧૧|| બિલેશયાનાં માંસાનિ પ્રસહાનાં ભૃતાનિ ચ| ભક્ષયેન્મદિરાં શીધું મધુ ચાનુપિબેન્નરઃ||૧૨|| ગોરસાનિક્ષુવિકૃતીર્વસાં તૈલં નવૌદનમ્| હેમન્તેઽભ્યસ્યતસ્તોયમુષ્ણં ચાયુર્ન હીયતે||૧૩|| અભ્યઙ્ગોત્સાદનં મૂર્ધ્નિ તૈલં જેન્તાકમાતપમ્| ભજેદ્ભૂમિગૃહં ચોષ્ણમુષ્ણં ગર્ભગૃહં તથા||૧૪|| શીતેષુ સંવૃતં સેવ્યં યાનં શયનમાસનમ્| પ્રાવારાજિનકૌષેયપ્રવેણીકુથકાસ્તૃતમ્||૧૫|| ગુરૂષ્ણવાસા દિગ્ધાઙ્ગો ગુરુણાઽગુરુણા સદા| શયને પ્રમદાં પીનાં વિશાલોપચિતસ્તનીમ્||૧૬|| આલિઙ્ગ્યાગુરુદિગ્ધાઙ્ગીં સુપ્યાત્ સમદમન્મથઃ| પ્રકામં ચ નિષેવેત મૈથુનં શિશિરાગમે||૧૭|| વર્જયેદન્નપાનાનિ વાતલાનિ લઘૂનિ ચ| પ્રવાતં પ્રમિતાહારમુદમન્થં હિમાગમે||૧૮||

વર્ધમાનબલપ્રકર્ષવત્તયા હેમન્તસ્યાભિપ્રેતત્વાત્તત્સાત્મ્યમેવાગ્રે પ્રાહ- શીત ઇત્યાદિના| શીતે શીતગુણયુક્તે હેમન્તે, યદ્યપિ ચાનુક્તે શીત ઇતિ વિશેષણે હેમન્તઃ શીત એવ લભ્યતે, તથાઽપિ ન પૂર્વં ક્વચિદ્ધેમન્તે શીતત્વં પ્રતિપાદિતમિતિ પ્રતિપાદ્યતે; યદિ વા યદૈવ હેમન્તે શીતં મહદ્ભવતિ તદૈવ વિશેષેણ વહ્નિર્બલી ભવતિ, નોપક્રમમાત્રેણાપિ, ઋતુવ્યાપત્તૌ શીતાયોગ ઇતિ ચ શીત ઇતિ પદેન લભ્યતે| હિમસમ્બન્ધાદ્વિશેષેણ શીતોઽનિલઃ શીતાનિલઃ; વિશેષેણ શીતત્વં વાયોર્યોગવાહિત્વાચ્છીતકાલસમ્બન્ધાદેવ લબ્ધં પુનરભિધીયતેઽગ્નિસંરોધહેતુત્વાત્ | વાયુર્હિ હિમસમ્બન્ધાદેવ બહિર્નિર્ગચ્છચ્છરીરોષ્મણો રોધં કૃત્વા કુમ્ભકારપવનાહિતપઙ્કલેપ ઇવાન્તરસ્ય વહ્નેર્વૃદ્ધિમાવહતિ| એતેન યદુચ્યતે- અસમાનાચ્છીતવાતાત્ કથમગ્નિવૃદ્ધિરિત્યેતદપાસ્તમ્| નહ્યત્ર શીતો વાતોઽગ્નિત્વેન પરિણમતે, કિં તર્હિ નિર્ગચ્છત્તેજઃપ્રતીપીભૂતઃ| શીતાનિલસ્ય સ્પર્શઃ શરીરસમ્બન્ધ ઇત્યર્થઃ| બલિનાં પ્રાણિનાં હેમન્તસ્વભાવાદ્બલી ભવતિ; અનેન પ્રાણિબલવત્ત્વમગ્નિબલવત્ત્વે હેતુરિતિ દર્શયતિ| ઉક્તં ચ હસ્તિવૈદ્યકે બાલગજાનાં નીરોગત્વપ્રતિપાદને; યથા- “અવ્યાહતાદભિપ્રાયાત્ પ્રીતિઃ, પ્રીતેર્બલં, બલાત્| અગ્નિરગ્નેશ્ચ ધાતૂનાં બલં , નાશસ્તતો રુજામ્” ઇતિ| માત્રયા યદ્ ગુરુ અતિમાત્રમિત્યર્થઃ, દ્રવ્યતશ્ચ દ્રવ્યસ્વભાવતશ્ચ યદ્ ગુરુ નવધાન્યાદિ, તત્ક્ષમઃ| એવમ્ભૂતો બલી વહ્નિર્યદા યુક્તં ગુરુભૂતં ચાન્નં ન લભતે, તદા દેહજં રસં હિનસ્તિ ક્ષયં નયતિ; દેહાર્થં દેહજાતં વા દેહજં ધાતુરૂપં રસમિત્યર્થઃ| અત ઇન્ધનાભાવે સતિ રસધાતુક્ષયાદ્વાયુઃ પ્રકુપ્યતિ હેમન્તે| હેત્વન્તરમાહ વાતકોપે- શીતઃ શીત ઇતિ; યસ્માદયં શીતગુણો વાયુઃ, તસ્માચ્છીતકાલે હેમન્તલક્ષણે સમાનં કારણમાસાદ્ય કુપ્યતીત્યર્થઃ| અત્ર વૃદ્ધો વાયુર્મેદસ્વિનો યથાઽગ્નિવૃદ્ધિં કરોતિ, ન તુ વૈષમ્યમનતિવૃદ્ધત્વાત્, તથાઽગ્નિવૃદ્ધિમેવ કરોતિ| યદુક્તં- “મેદસાઽઽવૃતમાર્ગત્વાદ્વાયુઃ કોષ્ઠે વિશેષતઃ| ચરન્ સન્ધુક્ષયત્યગ્નિમાહારં શોષયત્યપિ” (સૂ.અ.૨૧) ઇત્યાદિનાઽષ્ટૌનિન્દિતીયે| તસ્માદિતિ દેહજરસક્ષયભયાત્| પ્રકરણલબ્ધેઽપિ તુષારસમય ઇતિ યત્ પુનઃ કરોતિ, તદ્વિશેષેણ તુષારપાતે વિશેષેણ સ્નિગ્ધાદીનાં ભોજનાર્થમ્| મેદ્યાનાં મેદુરાણામ્| ઔદકાનૂપમાંસાદયશ્ચ હેમન્તકાલકફચયસંવર્ધકા અપિ મહાત્યયવાતવિકારપ્રતિપક્ષત્વેન વ્યવાયાદિકફચયપ્રતિપક્ષયુક્તત્વાચ્ચાભિપ્રેતાઃ | ઔદકાઃ કૂર્માદયોઽન્નપાને વક્ષ્યમાણાઃ, અનૂપાઃ સૃમરખડ્ગાદયઃ, બિલેશયા ગોધાપ્રભૃતયઃ, પ્રસહા ગોખરાદયઃ| ભૃતં ભટ્ટિત્રમિતિ પ્રસિદ્ધમ્| હેમન્તેઽભ્યસ્યત ઇતિ પુનર્હેમન્તગ્રહણં હેમન્તં વ્યાપ્યૈવોષ્ણોદકસેવોપદર્શનાર્થમ્| જેન્તાકઃ સ્વેદવિશેષો વક્ષ્યમાણઃ| ગર્ભગૃહં ગૃહકોષ્ઠકમ્| હેમન્ત ઇત્યનેનાર્થલબ્ધેઽપિ શીતે શીતેષ્વિતિ પદં વર્ષાકાલાદાવપિ શીતપ્રાપ્તૌ સંવૃતયાનાદિસેવોપદર્શનાર્થમ્| પ્રાવારો ગુરુપ્રાવરણં કમ્બલાદિ, અજિનં વ્યાઘ્રાદિચર્મ, કૌષેયં કોષકારકીટતન્તુમયં, પ્રવેણી ગોણીતિ પ્રસિદ્ધા, કુથકશ્ચિત્રકમ્બલઃ| ગુરુણાઽગુરુણેતિ અગુરુઘનપ્રલેપેનેત્યર્થઃ| વિશાલાવાયામેન, ઉપચિતૌ પરિણાહેન| મૈથુનસેવોપદેશશ્ચેહ પ્રાણિનાં બલવત્ત્વેન શીતપ્રતીકારકત્વેન ચીયમાનકફવિરુદ્ધત્વેન ચ; સુશ્રુતેઽપિ હેમન્તે મૈથુનસેવોક્તા; યદુક્તં- “તત્રાપનીતહારાશ્ચ પ્રિયા નાર્યઃ સ્વલઙ્કૃતાઃ| રમયેયુર્યથાકામં બલાદપિ મદોત્કટાઃ” ઇતિ||૯-૧૮||

Adhikarana 9 (19-21) · Śloka 21

હેમન્તશિશિરૌ તુલ્યૌ શિશિરેઽલ્પં વિશેષણમ્| રૌક્ષ્યમાદાનજં શીતં મેઘમારુતવર્ષજમ્||૧૯|| તસ્માદ્ધૈમન્તિકઃ સર્વઃ શિશિરે વિધિરિષ્યતે| નિવાતમુષ્ણં ત્વધિકં શિશિરે ગૃહમાશ્રયેત્||૨૦|| કટુતિક્તકષાયાણિ વાતલાનિ લઘૂનિ ચ| વર્જયેદન્નપાનાનિ શિશિરે શીતલાનિ ચ||૨૧||

શિશિરવિધિમાહ- હેમન્તેત્યાદિ| વિશેષણં વિશેષઃ; શિશિરસ્યાદાનારમ્ભત્વેન રૌક્ષ્યં, તથા મેઘમારુતવર્ષાઃ શિશિરેઽધિકા ભવન્તિ તજ્જં ચ શીતમધિકં હેમન્તાદસ્તીત્યર્થઃ| તસ્માદિતિ હેમન્તતુલ્યત્વાદ્વિશિષ્ટરૌક્ષ્યશીતયુક્તત્વાચ્ચ હૈમન્તિકો વિધિઃ| નિવાતમુષ્ણં ત્વિતિ તુશબ્દઃ પક્ષાન્તરપરિગ્રહાર્થઃ; હેમન્તોક્તનિવાતોષ્ણગૃહાચ્છિશિરે રૂક્ષાતિશીતેઽધિકમુષ્ણં ગૃહમાશ્રયેદિત્યભિપ્રાયઃ| કેચિદત્રાસેવ્યપ્રતિપાદકં ગ્રન્થં પઠન્તિ, સ ત્વનાર્ષઃ||૧૯-૨૧||

Adhikarana 10 (22-26) · Śloka 26

વસન્તે નિચિતઃ શ્લેષ્મા દિનકૃદ્ભાભિરીરિતઃ| કાયાગ્નિં બાધતે રોગાંસ્તતઃ પ્રકુરુતે બહૂન્||૨૨|| તસ્માદ્વસન્તે કર્માણિ વમનાદીનિ કારયેત્| ગુર્વમ્લસ્નિગ્ધમધુરં દિવાસ્વપ્નં ચ વર્જયેત્||૨૩|| વ્યાયામોદ્વર્તનં ધૂમં કવલગ્રહમઞ્જનમ્| સુખામ્બુના શૌચવિધિં શીલયેત્ કુસુમાગમે||૨૪|| ચન્દનાગુરુદિગ્ધાઙ્ગો યવગોધૂમભોજનઃ| શારભં શાશમૈણેયં માંસં લાવકપિઞ્જલમ્||૨૫|| ભક્ષયેન્નિર્ગદં સીધું પિબેન્માધ્વીકમેવ વા| વસન્તેઽનુભવેત્ સ્ત્રીણાં કાનનાનાં ચ યૌવનમ્||૨૬||

વસન્ત ઇત્યાદિના વસન્તવિધિમાહ| નિચિતઃ સઞ્ચિતો વસન્તપૂર્વકાલે, ઈરિતો વિલાયિતો વસન્તે| કાયાગ્નિમિતિ કાયનિર્વર્તકમગ્નિં જાઠરં, ન તુ ધાત્વગ્નિવિશેષમાત્રમ્| તત ઇત્યત્ર ચકારો લુપ્તનિર્દિષ્ટો બોદ્ધવ્યઃ, તેન તતોઽગ્નિવધાચ્ચેત્યર્થઃ; યદિ વા તતોઽગ્નિવધાનન્તરમ્| વમનાદીનિ વમનપ્રધાનાનિ; તેન, આદાનમધ્યત્વેન યદિ વાતપિત્તપ્રકોપસ્તથાવિધો ભવતિ તદા વિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનાનામપિ પ્રવૃત્તિર્ભવતિ, શિરોવિરેચનં તુ કફજયાર્થં કર્તવ્યમેવ| વસન્તશબ્દેન વમનં પ્રતિ ચૈત્ર એવ બોદ્ધવ્યઃ; યેન, દોષચયાદ્યર્થં પઞ્ચકર્મપ્રવૃત્ત્યર્થં ચાભિધાતવ્યપ્રાવૃડાદ્યૃતુક્રમેણ ફાલ્ગુનચૈત્રૌ વસન્તો ભવતિ, ન વૈશાખઃ| અનેનૈવાભિપ્રાયેણ પૂર્વશ્લોકેઽપિ સામાન્યેન નિચિત ઇતિ કૃતં, ન તુ હેમન્તે નિચિત ઇતિ; હેમન્ત ઇત્યુક્તે હિ રસોત્પત્તિક્રમાભિહિતમાર્ગશીર્ષપૌષાત્મકે હેમન્તે પ્રકૃતત્વાદ્દોષચયો બુધ્યતે, સ ચ નાભિપ્રેતઃ; ઉક્તસ્તુ દોષચયાદિક્રમોક્તપૌષમાઘાત્મકે હેમન્તે શ્લેષ્મચયઃ| સુખામ્બુના સુખોષ્ણામ્બુના| લાવકપિઞ્જલં માંસમિતિ સમ્બન્ધઃ| ભક્ષયેદિતિ ચ્છેદઃ| અનુભવેદિતિ ભાષયા શ્લેષ્મક્ષયાર્થં સ્તોકં મૈથુનમનુજાનાતિ||૨૨-૨૬||

Adhikarana 11 (27-32) · Śloka 32

મયૂખૈર્જગતઃ સ્નેહં ગ્રીષ્મે પેપીયતે રવિઃ| સ્વાદુ શીતં દ્રવં સ્નિગ્ધમન્નપાનં તદા હિતમ્||૨૭|| શીતં સશર્કરં મન્થં જાઙ્ગલાન્મૃગપક્ષિણઃ| ઘૃતં પયઃ સશાલ્યન્નં ભજન્ ગ્રીષ્મે ન સીદતિ||૨૮|| મદ્યમલ્પં ન વા પેયમથવા સુબહૂદકમ્| લવણામ્લકટૂષ્ણાનિ વ્યાયામં ચ વિવર્જયેત્ ||૨૯|| દિવા શીતગૃહે નિદ્રાં નિશિ ચન્દ્રાંશુશીતલે| ભજેચ્ચન્દનદિગ્ધાઙ્ગઃ પ્રવાતે હર્મ્યમસ્તકે||૩૦|| વ્યજનૈઃ પાણિસંસ્પર્શૈશ્ચન્દનોદકશીતલૈઃ| સેવ્યમાનો ભજેદાસ્યાં મુક્તામણિવિભૂષિતઃ||૩૧|| કાનનાનિ ચ શીતાનિ જલાનિ કુસુમાનિ ચ| ગ્રીષ્મકાલે નિષેવેત મૈથુનાદ્વિરતો નરઃ||૩૨||

મયૂખૈરિત્યાદિના ગ્રૈષ્મવિધિમાહ| મયૂખૈઃ તેજોભિઃ| સ્નેહઃ સાર ઇત્યર્થઃ| પેપીયતે અત્યર્થં પિબતિ| મન્થઃ- “સક્તવઃ સર્પિષા યુક્તાઃ શીતવારિપરિપ્લુતાઃ| નાત્યચ્છા નાતિસાન્દ્રાશ્ચ મન્થ ઇત્યભિધીયતે”| મદ્યમલ્પમિતિ એકાન્તમદ્યસાત્મ્યેન; નવેતિ મદ્યસ્ય સ્વભાવપાકાભ્યામમ્લસ્ય ગ્રીષ્મવિરુદ્ધત્વેન; સુબહૂદકમિતિ મદ્યસાત્મ્યસ્યૈવ, મદ્યસ્યોષ્ણામ્લત્વાદ્યપવાદાર્થં બહુતરં પાનીયં પ્રક્ષિપ્ય પાતવ્યમિતિ દર્શયતિ; તેનૈતત્ ફલતિ- યન્મદ્યં ગ્રીષ્મે ન પાતવ્યમેવ તાવત્; મદ્યસાત્મ્યાનાં સાત્મ્યમદ્યત્યાગે સાત્મ્યત્યાગજા રોગા ભવન્તિ, તેન તસ્યાલ્પં વા સુબહૂદકં વા દેયમિત્યર્થઃ| મુક્તૈવ મણિર્મુક્તામણિઃ| ગ્રીષ્મકાલે ચણ્ડાતપે મધ્યાહ્ન ઇત્યર્થઃ| મૈથુનોપરતિસ્તુ દિવાનિશં બોદ્ધવ્યા||૨૭-૩૨||

Adhikarana 12 (33-40) · Śloka 40

આદાનદુર્બલે દેહે પક્તા ભવતિ દુર્બલઃ| સ વર્ષાસ્વનિલાદીનાં દૂષણૈર્બાધ્યતે પુનઃ||૩૩|| ભૂબાષ્પાન્મેઘનિસ્યન્દાત્ પાકાદમ્લાજ્જલસ્ય ચ| વર્ષાસ્વગ્નિબલે ક્ષીણે કુપ્યન્તિ પવનાદયઃ||૩૪|| તસ્માત્ સાધારણઃ સર્વો વિધિર્વર્ષાસુ શસ્યતે| ઉદમન્થં દિવાસ્વપ્નમવશ્યાયં નદીજલમ્||૩૫|| વ્યાયામમાતપં ચૈવ વ્યવાયં ચાત્ર વર્જયેત્| પાનભોજનસંસ્કારાન્ પ્રાયઃ ક્ષૌદ્રાન્વિતાન્ ભજેત્||૩૬|| વ્યક્તામ્લલવણસ્નેહં વાતવર્ષાકુલેઽહનિ| વિશેષશીતે ભોક્તવ્યં વર્ષાસ્વનિલશાન્તયે||૩૭|| અગ્નિસંરક્ષણવતા યવગોધૂમશાલયઃ| પુરાણા જાઙ્ગલૈર્માંસૈર્ભોજ્યા યૂષૈશ્ચ સંસ્કૃતૈઃ||૩૮|| પિબેત્ ક્ષૌદ્રાન્વિતં ચાલ્પં માધ્વીકારિષ્ટમમ્બુ વા| માહેન્દ્રં તપ્તશીતં વા કૌપં સારસમેવ વા||૩૯|| પ્રઘર્ષોદ્વર્તનસ્નાનગન્ધમાલ્યપરો ભવેત્| લઘુશુદ્ધામ્બરઃ સ્થાનં ભજેદક્લેદિ વાર્ષિકમ્||૪૦||

વર્ષાવિધિમાહ- આદાનેત્યાદિ| દેહસ્ય દુર્બલત્વે પક્તાઽપિ દુર્બલો ભવતિ, દેહબલાનુવિધાયિત્વાદ્વહ્નેઃ| એતચ્ચ બલિનાં બલી ભવતીત્યત્ર વ્યુત્પાદિતમ્| સ દુર્બલો વહ્નિઃ| અનિલાદીનામિતિ અનિલપ્રધાનાનામ્| વર્ષાસુ વાતાદયઃ કુતઃ કુપ્યન્તીત્યાહ- ભૂબાષ્પાદિત્યાદિ| ભૂબાષ્પઃ પ્રભાવાદેવ ત્રિદોષકોપકઃ| મેઘનિસ્યન્દો વાતશ્લેષ્મકારકઃ| અમ્લપાકતા જલસ્ય વર્ષાસ્વભાવકૃતા પિત્તશ્લેષ્મકરી| અગ્નિબલે ક્ષીણ ઇત્યનેનાદાનાહિતમગ્નિમાન્દ્યમપિ દોષપ્રકોપકમિતિ દર્શયતિ| અગ્નિમાન્દ્યં ચાપાકવિદાહાભ્યાં કફપિત્તકારિ, ધાતુપોષકરસાનુત્પાદાચ્ચ ધાતુક્ષયેણ વાતકારિ| એતેન વર્ષાસુ વહ્નિમાન્દ્યેન વાતાદિકોપઃ, વાતાદિકોપેન ચ વહ્નિમાન્દ્યમિતિ દર્શિતમ્| યદુક્તં વાગ્ભટે- “ભૂબાષ્પેણામ્લપાકેન મલિનેન ચ વારિણા| વહ્નિનૈવ ચ મન્દેન તેષ્વિત્યન્યોઽન્યદૂષિષુ|| સાધારણો વિધિઃ કાર્યસ્ત્રિદોષઘ્નોઽગ્નિદીપનઃ” (વા.સૂ.અ.૩) ઇતિ| ઉદકપ્રધાનો મન્થ ઉદમન્થઃ| પાનમ્ ઉદકાદિ, ભોજનં રક્તશાલ્યાદિ, તયોઃ સંસ્કારાઃ સંસ્કારવન્ત્યન્નપાનાનીત્યર્થઃ| ક્ષૌદ્રં ચ યદ્યપિ વાતપ્રકોપિ, તથાઽપિ વાર્ષિકક્લેદશમનાર્થં સ્વલ્પમાત્રયા ક્ષૌદ્રાન્વિતપદેન વિહિતમ્| વિશેષશીત ઇતિ હેતુગર્ભવિશેષણં; તેનાત્યર્થશીતે દિવસે યસ્માન્મહાત્યયસ્ય વાતસ્ય કોપો ભવતિ તતસ્તજ્જયાર્થં વર્ષાકાલપ્રભાવક્રિયમાણપિત્તચયાનુગુણયોરપ્યમ્લલવણયોરુપયોગઃ કર્તવ્ય ઇતિ દર્શિતં ભવતિ||૩૩-૪૦||

Adhikarana 13 (41-48) · Śloka 48

વર્ષાશીતોચિતાઙ્ગાનાં સહસૈવાર્કરશ્મિભિઃ| તપ્તાનામાચિતં પિત્તં પ્રાયઃ શરદિ કુપ્યતિ||૪૧|| તત્રાન્નપાનં મધુરં લઘુ શીતં સતિક્તકમ્| પિત્તપ્રશમનં સેવ્યં માત્રયા સુપ્રકાઙ્ક્ષિતૈઃ||૪૨|| લાવાન્ કપિઞ્જલાનેણાનુરભ્રાઞ્છરભાન્ શશાન્| શાલીન્ સયવગોધૂમાન્ સેવ્યાનાહુર્ઘનાત્યયે||૪૩|| તિક્તસ્ય સર્પિષઃ પાનં વિરેકો રક્તમોક્ષણમ્| ધારાધરાત્યયે કાર્યમાતપસ્ય ચ વર્જનમ્||૪૪|| વસાં તૈલમવશ્યાયમૌદકાનૂપમામિષમ્| ક્ષારં દધિ દિવાસ્વપ્નં પ્રાગ્વાતં ચાત્ર વર્જયેત્||૪૫|| દિવા સૂર્યાંશુસન્તપ્તં નિશિ ચન્દ્રાંશુશીતલમ્| કાલેન પક્વં નિર્દોષમગસ્ત્યેનાવિષીકૃતમ્||૪૬|| હંસોદકમિતિ ખ્યાતં શારદં વિમલં શુચિ| સ્નાનપાનાવગાહેષુ હિતમમ્બુ યથાઽમૃતમ્ ||૪૭|| શારદાનિ ચ માલ્યાનિ વાસાંસિ વિમલાનિ ચ| શરત્કાલે પ્રશસ્યન્તે પ્રદોષે ચેન્દુરશ્મયઃ||૪૮||

શરદ્વિધિમાહ- વર્ષેત્યાદિ| ઉચિતમ્ અભ્યસ્તમ્, ‘ઉચ સમવાયે’ ઇત્યસ્માદ્ધાતોઃ; શીતમુચિતાન્યઙ્ગાનિ યેષાં, તેષામ્| સહસૈવેતિ પદેનાક્રમેણ શરદિ તીવ્રાતપસમ્બન્ધાદનભ્યસ્તાત્ પિત્તપ્રકોપો ન્યાય્ય ઇતિ દર્શયતિ| આચિતમિતિ વર્ષાસુ| પ્રાય ઇત્યનેન વર્ષાસુ પિત્તચયપ્રતિકૂલં વિધિં પ્રયત્નેનાચરતો ન ભવત્યપિ પિત્તચયઃ, શરદિ તુ પ્રકોપો ન ભવતીતિ દર્શયતિ; એતચ્ચ સામાન્યન્યાયેન શ્લેષ્મણો વાતસ્ય ચ ચયપ્રકોપયોર્બોદ્ધવ્યં; યદિ વા, પ્રાયઃ પિત્તં પ્રકુપ્યતિ શ્લેષ્મા ચાનુબલત્વેનેત્યર્થઃ| યદુક્તં- “તસ્ય ચાનુબલઃ કફઃ” (ચિ.અ.૩) ઇતિ| લઘ્વિતિ અગ્નિસન્ધુક્ષણાર્થમ્| અત્ર વહ્નેઃ સમાનેનાપિ પિત્તેન દ્રવાંશસમ્બન્ધેનાગ્નિમાન્દ્યં ક્રિયતે| યદુક્તં ગ્રહણ્યધ્યાયે- “આપ્લાવયદ્ધન્ત્યનલં જલં તપ્તમિવાનલમ્” (ચિ.અ.૧૫)| ઉત્સર્ગસિદ્ધ એવ ભોજનસ્ય માત્રાવત્ત્વે માત્રયેતિ વચનં માત્રાતિક્રમેણેહ વિશેષતો ભૂરિદોષત્વદર્શનાર્થમ્| સુપ્રકાઙ્ક્ષિતૈઃ સુબુભુક્ષિતૈઃ| ઉરભ્રો મેષઃ| ઘનાત્યય ઇતિ પુનર્વચનં શરત્પ્રવેશ એવૈતદુક્તવિધિકરણં ગ્રન્થાધિક્યાત્ સૂચયતીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ; વયં તુ પશ્યામઃ- પર્યાયશબ્દાનાં પુનઃ પુનઃ કરણે યત્ર તાત્પર્યં શાસ્ત્રે પ્રતીયતે તત્ર તદેવ વાચ્યં, યત્ર તુ તાત્પર્યાન્તરં ન પ્રતીયતે તત્ર વાક્યભેદેનૈવ પુનરભિધાનમિતિ| ધારાધરાણાં મેઘાનામત્યયોઽદર્શનમ્| તેન, પ્રવ્યક્તાયાં શરદિ તિક્તસર્પિઃપાનં વિરેકાદિ ચ કાર્યમ્| ક્રમશ્ચાત્રાચાર્યસ્યાભિપ્રેતઃ, તેન પ્રથમં તિક્તસર્પિષ્પાનં, તેન પિત્તાપ્રશાન્તૌ વિરેકઃ, તેનાપ્યશાન્તૌ શોણિતદુષ્ટૌ ચ સત્યાં રક્તમોક્ષણં; રક્તં ચાત્ર કાલસ્વભાવાદ્દૂષ્યત્યેવ પ્રાયઃ; યદાહ- “શરત્કાલસ્વભાવાચ્ચ શોણિતં સમ્પ્રદૂષ્યતિ” (સૂ.અ.૨૪) ઇતિ| દિવેત્યાદિ|- સૂર્યાંશુતાપાદેવ દિવેતિ લબ્ધે દિવેતિ સકલદિનવ્યાપ્ત્યર્થમ્| સૂર્યતપ્તમિતિ વક્તવ્યેંઽશુગ્રહણં મેઘાવરણરહિતાંશુસૂર્યગ્રહણાર્થમ્ | સન્તપ્તમિત્યત્ર સંશબ્દઃ પરિતસ્તાપોપદર્શનાર્થઃ| એવં નિશીત્યાદિ ચ વ્યાખ્યેયમ્| ચન્દ્રાંશુગ્રહણેન ચ નિશિ સૌમ્યાંશસમ્બન્ધં લક્ષયતિ| કાલેનેતિ શરત્કાલસ્વભાવેન| પક્વમિતિ વર્ષાસ્વભિનવભૂમિસમ્બન્ધજનિતપૈચ્છિલ્યવ્યમ્લત્વાદિદોષરહિતમ્| યતઃ પક્વં તતો નિર્દોષં દોષાજનકમિત્યર્થઃ| અગસ્ત્યેનાવિષીકૃતમિત્યગસ્ત્યોદયેન પ્રભાવાદ્વર્ષાસુ મેઘસમ્બદ્ધોરગલૂતાદિસમ્બન્ધાત્સવિષમવિષં ભવતીતિ વાચ્યમ્| હંસોદકમિતિ એવમ્ભૂતોદકસ્ય સઞ્જ્ઞા; હંસશબ્દેન સૂર્યાચન્દ્રમસાવભિધીયેતે, તાભ્યાં શોધિતમુદકં હંસોદકં; યદિ વા હંસસેવાયોગ્યં હંસોદકં, હંસાઃ કિલ વિશુદ્ધમેવોદકં ભજન્તે| અવગાહઃ ચિરં જલાવસ્થાનમ્| શારદાનીતિ માલ્યવિશેષણમનાર્તવકુસુમનિષેધાર્થમ્| પ્રદોષ ઇતિ નિશાપ્રવેશ એવ પરં ચન્દ્રરશ્મિસેવા; નોપરિ, શિશિરભયાત્| અત્ર પૂર્વર્તુસાત્મ્યપરિત્યાગો ભવિષ્યદૃતુસાત્મ્યાભ્યાસશ્ચ પૂર્વર્ત્વન્તસપ્તાહાગામ્યૃત્વાદિસપ્તાહયોઃ કર્તવ્યઃ| યદુક્તં વાગ્ભટે- “ઋત્વોરન્ત્યાદિસપ્તાહાવૃતુસન્ધિરિતિ સ્મૃતઃ| તત્ર પૂર્વો વિધિસ્ત્યાજ્યઃ સેવનીયઃ પરઃ ક્રમાત્” (વા.સૂ.અ.૩) ઇતિ||૪૧-૪૮||

Adhikarana 14 (49) · Śloka 49

ઇત્યુક્તમૃતુસાત્મ્યં યચ્ચેષ્ટાહારવ્યપાશ્રયમ્| ઉપશેતે યદૌચિત્યાદોકઃસાત્મ્યં તદુચ્યતે||૪૯||

ઉપસંહરતિ- ઇત્યુક્તમિત્યાદિ| ઋતુસાત્મ્યપ્રસઙ્ગેનાભ્યાસસાત્મ્યં દર્શયતિ- ઉપશેતે ઇત્યાદિ| ઉપશેતે સુખયતિ, અપથ્યમપિ સદ્વિકારં ન જનયતિ| કુત ઇત્યાહ- ઔચિત્યાત્ અભ્યાસાદિત્યર્થઃ; અપથ્યમપિ હિ નિરન્તરાભ્યાસાદ્વિષમિવાશીવિષસ્ય નોપઘાતકં ભવતીતિ ભાવઃ||૪૯||

Adhikarana 15 (50) · Śloka 50

દેશાનામામયાનાં ચ વિપરીતગુણં ગુણૈઃ| સાત્મ્યમિચ્છન્તિ સાત્મ્યજ્ઞાશ્ચેષ્ટિતં ચાદ્યમેવ ચ||૫૦||

દેશસાત્મ્યં રોગસાત્મ્યં ચ દર્શયતિ- દેશાનામિત્યાદિ| દેશાનામનૂપાદીનાં, ગુણૈઃ સ્નેહગૌરવાદિભિઃ સહ વિપરીતગુણં સ્નેહગૌરવવિપરીતગુણરૌક્ષ્યલાઘવયુક્તં જાઙ્ગલમાંસમધ્વાદિ; અદનીયમાદ્યં, ચેષ્ટિતં ચ વ્યાયામાદિ, દેશસાત્મ્યમિચ્છન્ત્યાયુર્વેદવિદ ઇત્યર્થઃ| એવમામયાનાં ચ વિપરીતગુણમિત્યાદિ વ્યાખ્યેયમ્| ગુણશબ્દશ્ચેહ ધર્મમાત્રવચનઃ, યથોચ્યતે- દ્રવ્યગુણો દ્રવ્યધર્મ ઇત્યર્થઃ| તેન વિપરીતપ્રભાવાદીનામપિ ગ્રહણં ભવતિ| આમયશબ્દેન ચામયહેતુરપિ ગૃહીતવ્યઃ| તત આમયવિપરીતાનામ્, આમયહેતુવિપરીતાનાં, તથા પ્રભાવવૈપરીત્યાત્તદ્વિપરીતાર્થકારિણાં ચ ગ્રહણં ભવતિ| તદુદાહરણાનિ યથાવસરં નિદાને કરિષ્યામઃ| આદ્યગ્રહણેનૌષધાહારયોર્ગ્રહણં, ચેષ્ટિતગ્રહણેન સ્વપ્નાભ્યઙ્ગાદીનાં ગ્રહણં વ્યાખ્યેયમ્||૫૦||

Adhikarana 16 (51) · Śloka 51

તત્ર શ્લોકઃ- ઋતાવૃતૌ નૃભિઃ સેવ્યમસેવ્યં યચ્ચ કિઞ્ચન| તસ્યાશિતીયે નિર્દિષ્ટં હેતુમત્ સાત્મ્યમેવ ચ||૫૧||

ઉક્તમધ્યાયાર્થમુપસંહરતિ- ઋતાવિત્યાદિ| અત્ર હેમન્તે અસેવ્યં કણ્ઠરવેણ યદ્યપિ ન પ્રતિપાદિતં તથાઽપિ ‘સ યદા નેન્ધનં યુક્તં લભતે’ ઇત્યભિધાનાદલ્પભોજનપરિહાર ઉક્ત એવ ભવતિ; તેન, ઋતાવૃતાવિતિ વીપ્સા કૃતાઽર્થવતી ભવતિ; યદિ વા છત્રિણો ગચ્છન્તીતિ ન્યાયાદ્વીપ્સોક્તા| હેમન્તપરિહારવિધિવચ્ચ શિશિરપરિહારવિધિર્વ્યાખ્યેયઃ| હેતુમદિતિ ઉપપત્તિમત્, ઔચિત્યાદિહેતુનિર્દેશોપપન્નમિત્યર્થઃ||૫૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને તસ્યાશિતીયો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સૂત્રસ્થાને સ્વસ્થચતુષ્કે તસ્યાશિતીયો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||