6. tasyāśitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતસ્તસ્યાશિતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

તસ્યાશિતાદ્યાદાહારાદ્બલં વર્ણશ્ચ વર્ધતે| યસ્યર્તુસાત્મ્યં વિદિતં ચેષ્ટાહારવ્યપાશ્રયમ્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ઇહ ખલુ સંવત્સરં ષડઙ્ગમૃતુવિભાગેન વિદ્યાત્| તત્રાદિત્યસ્યોદગયનમાદાનં ચ ત્રીનૃતૂઞ્છિશિરાદીન્ ગ્રીષ્માન્તાન્ વ્યવસ્યેત્, વર્ષાદીન્ પુનર્હેમન્તાન્તાન્ દક્ષિણાયનં વિસર્ગં ચ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

વિસર્ગે પુનર્વાયવો નાતિરૂક્ષાઃ પ્રવાન્તિ, ઇતરે પુનરાદાને; સોમશ્ચાવ્યાહતબલઃ શિશિરાભિર્ભાભિરાપૂરયઞ્જગદાપ્યાયયતિ શશ્વત્, અતો વિસર્ગઃ સૌમ્યઃ| આદાનં પુનરાગ્નેયં; તાવેતાવર્કવાયૂ સોમશ્ચ કાલસ્વભાવમાર્ગપરિગૃહીતાઃ કાલર્તુરસદોષદેહબલનિર્વૃત્તિપ્રત્યયભૂતાઃ સમુપદિશ્યન્તે||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તત્ર રવિર્ભાભિરાદદાનો જગતઃ સ્નેહં વાયવસ્તીવ્રરૂક્ષાશ્ચોપશોષયન્તઃ શિશિરવસન્તગ્રીષ્મેષુ યથાક્રમં રૌક્ષ્યમુત્પાદયન્તો રૂક્ષાન્ રસાંસ્તિક્તકષાયકટુકાંશ્ચાભિવર્ધયન્તો નૃણાં દૌર્બલ્યમાવહન્તિ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

વર્ષાશરદ્ધેમન્તેષુ તુ દક્ષિણાભિમુખેઽર્કે કાલમાર્ગમેઘવાતવર્ષાભિહતપ્રતાપે, શશિનિ ચાવ્યાહતબલે, માહેન્દ્રસલિલપ્રશાન્તસન્તાપે જગતિ, અરૂક્ષા રસાઃ પ્રવર્ધન્તેઽમ્લલવણમધુરા યથાક્રમં તત્ર બલમુપચીયતે નૃણામિતિ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ભવતિ ચાત્ર- આદાવન્તે ચ દૌર્બલ્યં વિસર્ગાદાનયોર્નૃણામ્| મધ્યે મધ્યબલં, ત્વન્તે શ્રેષ્ઠમગ્રે ચ નિર્દિશેત્||૮||

Adhikarana 8 (9-18) · Śloka 18

શીતે શીતાનિલસ્પર્શસંરુદ્ધો બલિનાં બલી| પક્તા ભવતિ હેમન્તે માત્રાદ્રવ્યગુરુક્ષમઃ||૯|| સ યદા નેન્ધનં યુક્તં લભતે દેહજં તદા| રસં હિનસ્ત્યતો વાયુઃ શીતઃ શીતે પ્રકુપ્યતિ||૧૦|| તસ્માત્તુષારસમયે સ્નિગ્ધામ્લલવણાન્ રસાન્| ઔદકાનૂપમાંસાનાં મેદ્યાનામુપયોજયેત્||૧૧|| બિલેશયાનાં માંસાનિ પ્રસહાનાં ભૃતાનિ ચ| ભક્ષયેન્મદિરાં શીધું મધુ ચાનુપિબેન્નરઃ||૧૨|| ગોરસાનિક્ષુવિકૃતીર્વસાં તૈલં નવૌદનમ્| હેમન્તેઽભ્યસ્યતસ્તોયમુષ્ણં ચાયુર્ન હીયતે||૧૩|| અભ્યઙ્ગોત્સાદનં મૂર્ધ્નિ તૈલં જેન્તાકમાતપમ્| ભજેદ્ભૂમિગૃહં ચોષ્ણમુષ્ણં ગર્ભગૃહં તથા||૧૪|| શીતેષુ સંવૃતં સેવ્યં યાનં શયનમાસનમ્| પ્રાવારાજિનકૌષેયપ્રવેણીકુથકાસ્તૃતમ્||૧૫|| ગુરૂષ્ણવાસા દિગ્ધાઙ્ગો ગુરુણાઽગુરુણા સદા| શયને પ્રમદાં પીનાં વિશાલોપચિતસ્તનીમ્||૧૬|| આલિઙ્ગ્યાગુરુદિગ્ધાઙ્ગીં સુપ્યાત્ સમદમન્મથઃ| પ્રકામં ચ નિષેવેત મૈથુનં શિશિરાગમે||૧૭|| વર્જયેદન્નપાનાનિ વાતલાનિ લઘૂનિ ચ| પ્રવાતં પ્રમિતાહારમુદમન્થં હિમાગમે||૧૮||

Adhikarana 9 (19-21) · Śloka 21

હેમન્તશિશિરૌ તુલ્યૌ શિશિરેઽલ્પં વિશેષણમ્| રૌક્ષ્યમાદાનજં શીતં મેઘમારુતવર્ષજમ્||૧૯|| તસ્માદ્ધૈમન્તિકઃ સર્વઃ શિશિરે વિધિરિષ્યતે| નિવાતમુષ્ણં ત્વધિકં શિશિરે ગૃહમાશ્રયેત્||૨૦|| કટુતિક્તકષાયાણિ વાતલાનિ લઘૂનિ ચ| વર્જયેદન્નપાનાનિ શિશિરે શીતલાનિ ચ||૨૧||

Adhikarana 10 (22-26) · Śloka 26

વસન્તે નિચિતઃ શ્લેષ્મા દિનકૃદ્ભાભિરીરિતઃ| કાયાગ્નિં બાધતે રોગાંસ્તતઃ પ્રકુરુતે બહૂન્||૨૨|| તસ્માદ્વસન્તે કર્માણિ વમનાદીનિ કારયેત્| ગુર્વમ્લસ્નિગ્ધમધુરં દિવાસ્વપ્નં ચ વર્જયેત્||૨૩|| વ્યાયામોદ્વર્તનં ધૂમં કવલગ્રહમઞ્જનમ્| સુખામ્બુના શૌચવિધિં શીલયેત્ કુસુમાગમે||૨૪|| ચન્દનાગુરુદિગ્ધાઙ્ગો યવગોધૂમભોજનઃ| શારભં શાશમૈણેયં માંસં લાવકપિઞ્જલમ્||૨૫|| ભક્ષયેન્નિર્ગદં સીધું પિબેન્માધ્વીકમેવ વા| વસન્તેઽનુભવેત્ સ્ત્રીણાં કાનનાનાં ચ યૌવનમ્||૨૬||

Adhikarana 11 (27-32) · Śloka 32

મયૂખૈર્જગતઃ સ્નેહં ગ્રીષ્મે પેપીયતે રવિઃ| સ્વાદુ શીતં દ્રવં સ્નિગ્ધમન્નપાનં તદા હિતમ્||૨૭|| શીતં સશર્કરં મન્થં જાઙ્ગલાન્મૃગપક્ષિણઃ| ઘૃતં પયઃ સશાલ્યન્નં ભજન્ ગ્રીષ્મે ન સીદતિ||૨૮|| મદ્યમલ્પં ન વા પેયમથવા સુબહૂદકમ્| લવણામ્લકટૂષ્ણાનિ વ્યાયામં ચ વિવર્જયેત્ ||૨૯|| દિવા શીતગૃહે નિદ્રાં નિશિ ચન્દ્રાંશુશીતલે| ભજેચ્ચન્દનદિગ્ધાઙ્ગઃ પ્રવાતે હર્મ્યમસ્તકે||૩૦|| વ્યજનૈઃ પાણિસંસ્પર્શૈશ્ચન્દનોદકશીતલૈઃ| સેવ્યમાનો ભજેદાસ્યાં મુક્તામણિવિભૂષિતઃ||૩૧|| કાનનાનિ ચ શીતાનિ જલાનિ કુસુમાનિ ચ| ગ્રીષ્મકાલે નિષેવેત મૈથુનાદ્વિરતો નરઃ||૩૨||

Adhikarana 12 (33-40) · Śloka 40

આદાનદુર્બલે દેહે પક્તા ભવતિ દુર્બલઃ| સ વર્ષાસ્વનિલાદીનાં દૂષણૈર્બાધ્યતે પુનઃ||૩૩|| ભૂબાષ્પાન્મેઘનિસ્યન્દાત્ પાકાદમ્લાજ્જલસ્ય ચ| વર્ષાસ્વગ્નિબલે ક્ષીણે કુપ્યન્તિ પવનાદયઃ||૩૪|| તસ્માત્ સાધારણઃ સર્વો વિધિર્વર્ષાસુ શસ્યતે| ઉદમન્થં દિવાસ્વપ્નમવશ્યાયં નદીજલમ્||૩૫|| વ્યાયામમાતપં ચૈવ વ્યવાયં ચાત્ર વર્જયેત્| પાનભોજનસંસ્કારાન્ પ્રાયઃ ક્ષૌદ્રાન્વિતાન્ ભજેત્||૩૬|| વ્યક્તામ્લલવણસ્નેહં વાતવર્ષાકુલેઽહનિ| વિશેષશીતે ભોક્તવ્યં વર્ષાસ્વનિલશાન્તયે||૩૭|| અગ્નિસંરક્ષણવતા યવગોધૂમશાલયઃ| પુરાણા જાઙ્ગલૈર્માંસૈર્ભોજ્યા યૂષૈશ્ચ સંસ્કૃતૈઃ||૩૮|| પિબેત્ ક્ષૌદ્રાન્વિતં ચાલ્પં માધ્વીકારિષ્ટમમ્બુ વા| માહેન્દ્રં તપ્તશીતં વા કૌપં સારસમેવ વા||૩૯|| પ્રઘર્ષોદ્વર્તનસ્નાનગન્ધમાલ્યપરો ભવેત્| લઘુશુદ્ધામ્બરઃ સ્થાનં ભજેદક્લેદિ વાર્ષિકમ્||૪૦||

Adhikarana 13 (41-48) · Śloka 48

વર્ષાશીતોચિતાઙ્ગાનાં સહસૈવાર્કરશ્મિભિઃ| તપ્તાનામાચિતં પિત્તં પ્રાયઃ શરદિ કુપ્યતિ||૪૧|| તત્રાન્નપાનં મધુરં લઘુ શીતં સતિક્તકમ્| પિત્તપ્રશમનં સેવ્યં માત્રયા સુપ્રકાઙ્ક્ષિતૈઃ||૪૨|| લાવાન્ કપિઞ્જલાનેણાનુરભ્રાઞ્છરભાન્ શશાન્| શાલીન્ સયવગોધૂમાન્ સેવ્યાનાહુર્ઘનાત્યયે||૪૩|| તિક્તસ્ય સર્પિષઃ પાનં વિરેકો રક્તમોક્ષણમ્| ધારાધરાત્યયે કાર્યમાતપસ્ય ચ વર્જનમ્||૪૪|| વસાં તૈલમવશ્યાયમૌદકાનૂપમામિષમ્| ક્ષારં દધિ દિવાસ્વપ્નં પ્રાગ્વાતં ચાત્ર વર્જયેત્||૪૫|| દિવા સૂર્યાંશુસન્તપ્તં નિશિ ચન્દ્રાંશુશીતલમ્| કાલેન પક્વં નિર્દોષમગસ્ત્યેનાવિષીકૃતમ્||૪૬|| હંસોદકમિતિ ખ્યાતં શારદં વિમલં શુચિ| સ્નાનપાનાવગાહેષુ હિતમમ્બુ યથાઽમૃતમ્ ||૪૭|| શારદાનિ ચ માલ્યાનિ વાસાંસિ વિમલાનિ ચ| શરત્કાલે પ્રશસ્યન્તે પ્રદોષે ચેન્દુરશ્મયઃ||૪૮||

Adhikarana 14 (49) · Śloka 49

ઇત્યુક્તમૃતુસાત્મ્યં યચ્ચેષ્ટાહારવ્યપાશ્રયમ્| ઉપશેતે યદૌચિત્યાદોકઃસાત્મ્યં તદુચ્યતે||૪૯||

Adhikarana 15 (50) · Śloka 50

દેશાનામામયાનાં ચ વિપરીતગુણં ગુણૈઃ| સાત્મ્યમિચ્છન્તિ સાત્મ્યજ્ઞાશ્ચેષ્ટિતં ચાદ્યમેવ ચ||૫૦||

Adhikarana 16 (51) · Śloka 51

તત્ર શ્લોકઃ- ઋતાવૃતૌ નૃભિઃ સેવ્યમસેવ્યં યચ્ચ કિઞ્ચન| તસ્યાશિતીયે નિર્દિષ્ટં હેતુમત્ સાત્મ્યમેવ ચ||૫૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને તસ્યાશિતીયો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||