Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਸ੍ਤਸ੍ਯਾਸ਼ਿਤੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
अथातस्तस्याशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯੇ ਮਾਤ੍ਰਾਵਦਾਹਾਰਸ੍ਯ ਬਲਾਦਿਹੇਤੁਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਂ, ਤਚ੍ਚ ਤੁਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਕਤਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯ ਭਵਤਿ; ਤੇਨ, ਤੁਪ੍ਰਵਿਭਾਗਪੂਰ੍ਵਕਮਤੁਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਭਿਧਾਯਕਂ ਤਸ੍ਯਾਸ਼ਿਤੀਯਂ ਬ੍ਰੂਤੇ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਤਸ੍ਯਾਸ਼ਿਤਾਦ੍ਯਾਦਾਹਾਰਾਦ੍ਬਲਂ ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਧਤੇ| ਯਸ੍ਯਰ੍ਤੁਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਵਿਦਿਤਂ ਚੇਸ੍ਟਾਹਾਰਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਮ੍||੩||
तस्याशिताद्यादाहाराद्बलं वर्णश्च वर्धते| यस्यर्तुसात्म्यं विदितं चेष्टाहारव्यपाश्रयम्||३||
🔊 Audio coming soon
ਅਸ਼ਿਤਾਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਅਸ਼ਿਤਪੀਤਲੀਢਜਗ੍ਧਾਤ੍| ਬਲਂ ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਸੁਖਾਯੁਸੀ ਅਪਿ ਗਹ੍ਯੇਤੇ; ਯਦਿ ਵਾ ਬਲਵਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਮੇਵ ਨਾਨ੍ਤਰੀਯਕਂ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕਾਰ੍ਯਂ ਸੁਖਾਦਿ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਵਿਦਿਤਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸਮ੍ਯਕ੍ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਕਮਤੁਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨੁਸ੍ਠਾਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਚੇਸ੍ਟਾਗ੍ਰਹਣੇਨ ਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਚੇਸ੍ਟਾਹਾਰਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਚੇਸ੍ਟਾਹਾਰਗੋਚਰਮ੍||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਇਹ ਖਲੁ ਸਂਵਤ੍ਸਰਂ ਸਡਙ੍ਗਮਤੁਵਿਭਾਗੇਨ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਤ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਸ੍ਯੋਦਗਯਨਮਾਦਾਨਂ ਚ ਤ੍ਰੀਨਤੂਞ੍ਛਿਸ਼ਿਰਾਦੀਨ੍ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਨ੍ਤਾਨ੍ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍, ਵਰ੍ਸਾਦੀਨ੍ ਪੁਨਰ੍ਹੇਮਨ੍ਤਾਨ੍ਤਾਨ੍ ਦਕ੍ਸਿਣਾਯਨਂ ਵਿਸਰ੍ਗਂ ਚ||੪||
इह खलु संवत्सरं षडङ्गमृतुविभागेन विद्यात्| तत्रादित्यस्योदगयनमादानं च त्रीनृतूञ्छिशिरादीन् ग्रीष्मान्तान् व्यवस्येत्, वर्षादीन् पुनर्हेमन्तान्तान् दक्षिणायनं विसर्गं च||४||
🔊 Audio coming soon
ਤੁਜ੍ਞਾਨਮਨ੍ਤਰਾ ਤੁਸਾਤ੍ਮ੍ਯਜ੍ਞਾਨਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਤੂਨਾਮੁਪਯੁਕ੍ਤਸ੍ਵਰੂਪਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਇਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੁਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਸਂਵਤ੍ਸਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਂਵਤ੍ਸਰਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਮਤੂਨਾਮੇਵ ਮਿਲਿਤਾਨਾਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਮੇਲਕਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵ੍ਯਵਹ੍ਰਿਯਤੇ , ਨ ਤੁ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ ਤੂਨਾਂ ਮੇਲਕੋਸ੍ਤਿ| ਤੂਨਾਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਸ੍ਤ ਏਵਰ੍ਤਵਃ ਪਰਾਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਵਸ਼੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨੀਯਮ੍| ਇਹੇਤਿ ਇਹ ਪ੍ਰਕਰਣੇ, ਸਡਙ੍ਗਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍; ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਰੋਗਭਿਸਗ੍ਜਿਤੀਯਾਦੌ ਤਤ੍ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਵਸ਼ਾਦਨ੍ਯਥਾਪਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਃ ਕਾਲ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਡਙ੍ਗਮਿਤਿ ਸਮਾਹਾਰੇ ਦ੍ਵਿਗੁਃ, ਤੁਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਦਿ ਵਾ ਸਮੁਦਾਯਿਭ੍ਯੋਨ੍ਯਃ ਸਮੁਦਾਯ ਇਤ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿਃ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਤੁਵਿਭਾਗਕਥਨੇ| ਉਦਗ੍ ਉਤ੍ਤਰਾਂ ਦਿਸ਼ਂ ਪ੍ਰਤਿ, ਅਯਨਂ ਗਮਨਮੁਦਗਯਨਮ੍| ਆਦਦਾਤਿ ਕ੍ਸਪਯਤਿ ਪਥਿਵ੍ਯਾਃ ਸੌਮ੍ਯਾਂਸ਼ਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਚ ਬਲਮਿਤ੍ਯਾਦਾਨਮ੍| ਤ੍ਰੀਨ੍ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦੀਨਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਲਬ੍ਧੇਪਿ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਨ੍ਤਤ੍ਵੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਨ੍ਤਾਨਿਤਿ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸ੍ਯਾਦਿਰਿਤਿ ਵਿਗ੍ਰਹਸ੍ਯ ਤਥਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਰਵਾਚਿਤਾਯਾਃ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍| ਏਵਂ ਹੇਮਨ੍ਤਾਨ੍ਤਾਨਿਤਿ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਦਕ੍ਸਿਣਾਂ ਦਿਸ਼ਂ ਪ੍ਰਤਿ ਅਯਨਂ ਦਕ੍ਸਿਣਾਯਨਮ੍| ਵਿਸਜਤਿ ਜਨਯਤਿ ਆਪ੍ਯਮਂਸ਼ਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਚ ਬਲਮਿਤਿ ਵਿਸਰ੍ਗਃ| ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪ੍ਰਣਯਨਂ ਚ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ, ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਪ੍ਰਤੀਯਮਾਨਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਚ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਵਿਸਰ੍ਗੇ ਪੁਨਰ੍ਵਾਯਵੋ ਨਾਤਿਰੂਕ੍ਸਾਃ ਪ੍ਰਵਾਨ੍ਤਿ, ਇਤਰੇ ਪੁਨਰਾਦਾਨੇ; ਸੋਮਸ਼੍ਚਾਵ੍ਯਾਹਤਬਲਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਭਿਰ੍ਭਾਭਿਰਾਪੂਰਯਞ੍ਜਗਦਾਪ੍ਯਾਯਯਤਿ ਸ਼ਸ਼੍ਵਤ੍, ਅਤੋ ਵਿਸਰ੍ਗਃ ਸੌਮ੍ਯਃ| ਆਦਾਨਂ ਪੁਨਰਾਗ੍ਨੇਯਂ; ਤਾਵੇਤਾਵਰ੍ਕਵਾਯੂ ਸੋਮਸ਼੍ਚ ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਮਾਰ੍ਗਪਰਿਗਹੀਤਾਃ ਕਾਲਰ੍ਤੁਰਸਦੋਸਦੇਹਬਲਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਪ੍ਰਤ੍ਯਯਭੂਤਾਃ ਸਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ||੫||
विसर्गे पुनर्वायवो नातिरूक्षाः प्रवान्ति, इतरे पुनरादाने; सोमश्चाव्याहतबलः शिशिराभिर्भाभिरापूरयञ्जगदाप्याययति शश्वत्, अतो विसर्गः सौम्यः| आदानं पुनराग्नेयं; तावेतावर्कवायू सोमश्च कालस्वभावमार्गपरिगृहीताः कालर्तुरसदोषदेहबलनिर्वृत्तिप्रत्ययभूताः समुपदिश्यन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਸਰ੍ਗਧਰ੍ਮਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ- ਵਿਸਰ੍ਗੇ ਪੁਨਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਾਦਾਨਮਾਦੌ ਪਠਿਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਦੌ ਵਿਸਰ੍ਗਗੁਣਕਥਨਂ; ਯਦਿ ਵਾ ਪ੍ਰਥਮਮਾਦਾਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਾਯਣਰੂਪਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਵਾਦਗ੍ਰੇਭਿਧਾਨਮ੍, ਇਹ ਤੁ ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਬਲਜਨਕਤ੍ਵੇਨਾਭਿਪ੍ਰੇਤਤ੍ਵਾਦਗ੍ਰੇਭਿਧਾਨਮ੍| ਨਾਤਿਰੂਕ੍ਸਾ ਇਤਿ ਸੌਮ੍ਯਵਿਸਰ੍ਗਕਾਲਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨ ਮਨ੍ਦੀਕਤਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਵਾਨ੍ਤੀਤਿ| ਇਤਰੇ ਪੁਨਰਾਦਾਨ ਇਤਿ ਅਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤਿਰੂਕ੍ਸਾਸ਼੍ਚ, ਆਗ੍ਨੇਯਾਦਾਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਹਿਤਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਾਤ੍ | ਸੋਮਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਕਤੇਨ ਵਿਸਰ੍ਗੇਣ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਵ੍ਯਾਹਤਬਲ ਇਤਿ ਕਾਲਮਾਰ੍ਗਮੇਘਵਾਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤਦਾ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸੋਮਪਰਿਪਨ੍ਥਿਨੋ ਹਤਬਲਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਭਿਃ ਸ਼ੀਤਾਭਿਃ| ਸ਼ਸ਼੍ਵਦਿਤਿ ਛੇਦਃ| ਸੌਮ੍ਯਃ ਸੋਮਗੁਣਪ੍ਰਧਾਨਃ| ਆਗ੍ਨੇਯਮ੍ ਅਗ੍ਨਿਗੁਣਪ੍ਰਧਾਨਮ੍, ਅਪ੍ਰਤਿਹਤਬਲਤ੍ਵੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨ੍ਵੇਤਾਵਤੈਵਾਦਿਤ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਵਾਤਾਨਾਂ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਮਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਕਥਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਤਾਵੇਤਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲੋ ਦੇਵਤਾਰੂਪਃ, ਸ ਚ ਨਿਤ੍ਯਰੂਪੋਪਿ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਦਸ੍ਟੇਨ ਨਾਨਾਰੂਪੇਣ ਗਹੀਤਃ ਸਨ੍ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸੂਰ੍ਯਬਲਵਾਯੁਬਲਸੋਮਬਲਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ; ਸ੍ਵਭਾਵਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸੌਮ੍ਯਾਂਸ਼ਕ੍ਸਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਦਿਰ੍ਵਾਯੋਰ੍ਵਿਰੂਕ੍ਸਣਾਦਿਃ ਸੋਮਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਯਨਾਦਿਃ; ਮਾਰ੍ਗੋ ਦਕ੍ਸਿਣ ਉਤ੍ਤਰਸ਼੍ਚ, ਤਤ੍ਰ ਦਕ੍ਸਿਣਃ ਕਰ੍ਕਟਾਦਯੋ ਧਨੁਰਨ੍ਤਾਃ, ਮਕਰਾਦਿਰੁਤ੍ਤਰਃ| ਏਤੇ ਚ ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਮਾਰ੍ਗਪਰਿਗ੍ਰਹਾ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ; ਨ ਹਿ ਸੋਮੇ ਮਾਰ੍ਗਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ਕ(ਕਿ)ਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਵਹਤਿ, ਵਾਯੋਸ਼੍ਚ ਮਾਰ੍ਗਪਰਿਗ੍ਰਹ ਏਵ ਨਾਸ੍ਤਿ| ਪਰਿਗਹੀਤਾਃ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਃ| ਕਾਲਰ੍ਤ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਪ੍ਰਤ੍ਯਯਭੂਤਾ ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਭੂਤਾਃ, ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ‘ਆਚਾਰ੍ਯੈਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ਕਾਲਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋਯਨਦ੍ਵਯਂ ਚ, ਤਵਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਯਃ, ਦੇਹਸ੍ਯ ਬਲਂ ਦੇਹਬਲਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਬ੍ਰੁਵਤੇ- ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਯਾਯਨਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਚ ਤੁਮੇਲਕਰੂਪਤ੍ਵਾਦਤੁਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਗ੍ਰਹਣਂ ਲਬ੍ਧਂ, ਤੇਨ ਕਾਲਗ੍ਰਹਣਮਤੁਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਤੇਨ ਕਾਲਰੂਪਃ ਤੁਰਿਤਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮੇਵਾਰ੍ਤਵਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਯਦਤੁਸ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਭੂਤਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦ ਉਪਮਾਨੇ| ਕੇਚਿਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ‘ਅਰ੍ਕਵਾਯੂ’ ਇਤ੍ਯੇਕਤਯਾ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ‘ਸੋਮਸ਼੍ਚ’ ਇਤਿ ਯਤ੍ ਪਥਕ੍ ਪਠਤਿ, ਤੇਨਾਰ੍ਕਵਾਯ੍ਵੋਰ੍ਮਿਲਿਤਯੋਰਾਦਾਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ, ਵਿਸਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਤਿ ਪਥਗੇਵ ਸੋਮਸ੍ਯ ਕਾਰਣਤ੍ਵਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਏਵਂ ਬਲਹਰਣਬਲਕਰਣਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਤਤ੍ਰ ਰਵਿਰ੍ਭਾਭਿਰਾਦਦਾਨੋ ਜਗਤਃ ਸ੍ਨੇਹਂ ਵਾਯਵਸ੍ਤੀਵ੍ਰਰੂਕ੍ਸਾਸ਼੍ਚੋਪਸ਼ੋਸਯਨ੍ਤਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਸੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤੋ ਰੂਕ੍ਸਾਨ੍ ਰਸਾਂਸ੍ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਕਟੁਕਾਂਸ਼੍ਚਾਭਿਵਰ੍ਧਯਨ੍ਤੋ ਨਣਾਂ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਾਵਹਨ੍ਤਿ||੬||
तत्र रविर्भाभिराददानो जगतः स्नेहं वायवस्तीव्ररूक्षाश्चोपशोषयन्तः शिशिरवसन्तग्रीष्मेषु यथाक्रमं रौक्ष्यमुत्पादयन्तो रूक्षान् रसांस्तिक्तकषायकटुकांश्चाभिवर्धयन्तो नृणां दौर्बल्यमावहन्ति||६||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਦਾਨ ਉਚ੍ਛੋਸਯਨ੍| ਜਗਤਃ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਸ੍ਯ| ਸ੍ਨੇਹਂ ਸਾਰਂ ਸੌਮ੍ਯਭਾਗਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਰਵਿਃ, ਵਾਯਵਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਸਯਨ੍ਤਃ ਸ੍ਨੇਹਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤੀਵ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਰੂਕ੍ਸਾਸ਼੍ਚ ਤੀਵ੍ਰਰੂਕ੍ਸਾਃ; ਯਦਿ ਵਾ ਤੀਵ੍ਰਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤੀਵ੍ਰਰੂਕ੍ਸਾਃ; ਏਤਚ੍ਚਾਦਾਨੇ ਤੀਵ੍ਰੇਣ ਰਵਿਣਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਵਾਯੋਰ੍ਭਵਤਿ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੋਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਯੋਗਵਾਹੀ(ਹਃ) ਪਰਂ ਵਾਯੁਃ ਸਂਯੋਗਾਦੁਭਯਾਰ੍ਥਕਤ੍” (ਚਿ.ਅ.੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਕ੍ਰਮਮਿਤਿ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਮਲ੍ਪਂ ਤਿਕ੍ਤਂ ਰਸਮਲ੍ਪਂ ਚ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ, ਤਥਾ ਵਸਨ੍ਤੇ ਮਧ੍ਯਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਕਸਾਯਂ ਰਸਂ ਮਧ੍ਯਂ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ, ਤਥਾ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਕਟੁਕਂ ਰਸਂ ਮਹਚ੍ਚ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚ ਕਸਾਯੋ ਰਸੋ ਰੂਕ੍ਸਤਮਃ ਕਟੁਕਸ਼੍ਚ ਰੂਕ੍ਸਤਰਃ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਸਾਯੋ ਰੂਕ੍ਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਵਰੋ ਮਧ੍ਯਮਃ ਕਟੁਃ” (ਸੂ.ਅ.੨੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਪ੍ਰਕਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ, ਮਧ੍ਯਬਲਂ ਚ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਵਸਨ੍ਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਗੁਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ ਕਟੁਕਸ੍ਯ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਗੁਣਬਹੁਲੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਕਾਲ ਏਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ, ਪਵਨਪਥਿਵ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਵਤਿ ਤੁ ਵਸਨ੍ਤੇ ਪਵਨਪਥਿਵ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਜਨ੍ਯਸ੍ਯ ਕਸਾਯਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਟੁਕਃ, ਪਵਨਪਥਿਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਤ੍ ਕਸਾਯਃ” (ਸੂ.ਅ.੨੬) ਇਤਿ| ਪਥਿਵ੍ਯਾਦ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਭਾਵਕਤਃ ਕਾਰ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੁਨ੍ਨੇਯਃ| ਅਭਿਵਰ੍ਧਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਵਚਨਾਦ੍ਯਥਾਸ੍ਵਕਾਲੇ ਤਿਕ੍ਤਾਦੀਨਾਮਭਿਵਦ੍ਧਿਃ ਸੂਚ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਨ ਤਦੈਕਰਸਤ੍ਵਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਕ੍ਰਮਵਦ੍ਰੌਕ੍ਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਤਿਕ੍ਤਾਦ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤੀ ਅਪਿ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਕਾਰਣਂ, ਯਤੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਕਟੁਕਾਨਭਿਵਰ੍ਧਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਚ ਹੇਤੁਗਰ੍ਭਵਿਸ਼ੇਸਣਦ੍ਵਯਂ ਕਤ੍ਵਾ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਾਵਹਨ੍ਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤੇਸੁ ਤੁ ਦਕ੍ਸਿਣਾਭਿਮੁਖੇਰ੍ਕੇ ਕਾਲਮਾਰ੍ਗਮੇਘਵਾਤਵਰ੍ਸਾਭਿਹਤਪ੍ਰਤਾਪੇ, ਸ਼ਸ਼ਿਨਿ ਚਾਵ੍ਯਾਹਤਬਲੇ, ਮਾਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸਲਿਲਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਸਨ੍ਤਾਪੇ ਜਗਤਿ, ਅਰੂਕ੍ਸਾ ਰਸਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇਮ੍ਲਲਵਣਮਧੁਰਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਤਤ੍ਰ ਬਲਮੁਪਚੀਯਤੇ ਨਣਾਮਿਤਿ||੭||
वर्षाशरद्धेमन्तेषु तु दक्षिणाभिमुखेऽर्के कालमार्गमेघवातवर्षाभिहतप्रतापे, शशिनि चाव्याहतबले, माहेन्द्रसलिलप्रशान्तसन्तापे जगति, अरूक्षा रसाः प्रवर्धन्तेऽम्ललवणमधुरा यथाक्रमं तत्र बलमुपचीयते नृणामिति||७||
🔊 Audio coming soon
ਵਰ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤੌ| ਦਕ੍ਸਿਣਾਭਿਮੁਖੇ ਦਕ੍ਸਿਣਾਸ਼ਾਂ ਗਨ੍ਤੁਮੁਦ੍ਯਤ ਏਵਾਰ੍ਕੇ, ਤੇਨ ਵਿਸੁਵਦੁਦਯੋਪਲਕ੍ਸਿਤਮਧ੍ਯਦੇਸ਼ਾਦੁਤ੍ਤਰੇਣ ਵਰ੍ਤਮਾਨੋਪਿ ਰਵਿਰ੍ਯਦੈਵ ਦਕ੍ਸਿਣਾਸ਼ਾਂ ਗਨ੍ਤੁਮੁਦ੍ਯਤੋ ਭਵਤਿ ਤਦੈਵ ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਬਲੋ ਭਵਤਿ, ਉਤ੍ਤਰਾਸ਼ਾਗਮਨਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਹਿਤਬਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਤਯਾ ਤੁ ਸ੍ਤੋਕਸ੍ਤੋਕਕ੍ਰਮਾਪਚੀਯਮਾਨਬਲੋਪਿ ਤਥਾ ਦੁਰ੍ਬਲੋ ਨ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਏਵਮੁਤ੍ਤਰਾਯਣੇਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਕਾਲਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ, ਮਾਰ੍ਗ ਇਹ ਦਕ੍ਸਿਣਾਭਿਮੁਖਃ, ਮੇਘਸ੍ਯ ਵਾਤੋ ਮੇਘਵਾਤਃ, ਵਰ੍ਸਣਂ ਵਰ੍ਸਃ, ਏਤੈਰਭਿਹਤਪ੍ਰਤਾਪੇਰ੍ਕ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਵਾਤਸ੍ਤ੍ਵਿਹ ਮੇਘਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਹਿਤਸ਼ੈਤ੍ਯੋਰ੍ਕਤਾਪਪਰਿਪਨ੍ਥੀ ਭਵਤਿ, ਸ਼ਸ਼ਿਨੋਵ੍ਯਾਹਤਬਲਤ੍ਵਂ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਪਰਿਪਨ੍ਥਿਨੋਭਿਹਤਪ੍ਰਤਾਪਤ੍ਵਾਦਨੁਗੁਣਮੇਘਵਾਤਵਰ੍ਸਣਯੋਗਾਚ੍ਚ| ਜਗਤਿ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮੇ| ਅਤ੍ਰ ਚ “ਪਥਿਵ੍ਯਗ੍ਨਿਭੂਯਿਸ੍ਠਤ੍ਵਾਦਮ੍ਲਃ”, “ਸਲਿਲਾਗ੍ਨਿਭੂਯਿਸ੍ਠਤ੍ਵਾਲ੍ਲਵਣਃ” (ਸੂ.ਅ.੨੬) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਸੌਮ੍ਯੇ ਵਿਸਰ੍ਗੇ ਤਯੋਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨੇਯਯੋਰੁਤ੍ਪਾਦ ਇਤਿ ਨ ਵਾਚ੍ਯਮ੍, ਯਤੋ ਬਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਵਤੋਰ੍ਕਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਬਲਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿਸੁਵਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਮਸ੍ਤ੍ਯੇਵੇਤਿ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਿਤਮੇਵ||੭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਆਦਾਵਨ੍ਤੇ ਚ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਵਿਸਰ੍ਗਾਦਾਨਯੋਰ੍ਨਣਾਮ੍| ਮਧ੍ਯੇ ਮਧ੍ਯਬਲਂ, ਤ੍ਵਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮਗ੍ਰੇ ਚ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍||੮||
भवति चात्र- आदावन्ते च दौर्बल्यं विसर्गादानयोर्नृणाम्| मध्ये मध्यबलं, त्वन्ते श्रेष्ठमग्रे च निर्दिशेत्||८||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦੌ ਬਲਹ੍ਰਾਸਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤੋ ਵਰ੍ਸਾਦੌ ਚ ਬਲੋਤ੍ਕਰ੍ਸਃ; ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਦੁਰ੍ਬਲਾ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਬਲਵਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿਦੁਰ੍ਗ੍ਰਹਂ ਨਿਸੇਦ੍ਧੁਮਾਹ- ਆਦਾਵਨ੍ਤੇ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯਾਦੌ ਵਰ੍ਸਾਸੁ, ਆਦਾਨਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ, ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਤਥਾ ਮਧ੍ਯੇ ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਸ਼ਰਦਿ, ਆਦਾਨਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਵਸਨ੍ਤੇ, ਮਧ੍ਯਂ ਨਾਤਿਕ੍ਸੀਣਂ ਨਾਤਿਵਦ੍ਧਂ ਬਲਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਂ; ਤਥਾਨ੍ਤੇ ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਹੇਮਨ੍ਤੇ, ਅਗ੍ਰੇ ਚ ਪ੍ਰਥਮੇ ਆਦਾਨਸ੍ਯ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ, ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਬਲਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਦਿਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਏਵਂ ਮਨ੍ਯਤੇ- ਵਿਸਰ੍ਗਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਹਿਤਬਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਃ ਪੁਰੁਸ ਆਦਾਨਸ੍ਯਾਦੌ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਸ੍ਤੋਕਕ੍ਸੀਯਮਾਣਬਲੋਪਿ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ, ਯਥਾ- ਪੌਸਮਾਸਾਨ੍ਤਾਹਿਤਵਦ੍ਧਿਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾ ਨਿਸ਼ਾ ਮਾਘਫਾਲ੍ਗੁਨਯੋਃ ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਾਪਿ ਦਿਵਸਾਨ੍ਮਹਤ੍ਯੇਵ ਭਵਤਿ| ਅਨੇਨ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ, ਵਸਨ੍ਤਸ਼ਰਦੋਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਮਂ ਬਲਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਏਵਂ ਕਾਲਰ੍ਤੁਰਸਦੇਹਬਲਕਾਰਣਤ੍ਵਮਰ੍ਕਾਦੀਨਾਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਿਤਂ, ਦੋਸਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਗ੍ਰੇ ਤੁਵਿਧਾਨਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਭਿਧਾਸ੍ਯਤੇ||੮||
Adhikarana 8 (9-18) · Śloka 18
ਸ਼ੀਤੇ ਸ਼ੀਤਾਨਿਲਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਂਰੁਦ੍ਧੋ ਬਲਿਨਾਂ ਬਲੀ| ਪਕ੍ਤਾ ਭਵਤਿ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਰੁਕ੍ਸਮਃ||੯|| ਸ ਯਦਾ ਨੇਨ੍ਧਨਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਲਭਤੇ ਦੇਹਜਂ ਤਦਾ| ਰਸਂ ਹਿਨਸ੍ਤ੍ਯਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੀਤਃ ਸ਼ੀਤੇ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ||੧੦|| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁਸਾਰਸਮਯੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਮ੍ਲਲਵਣਾਨ੍ ਰਸਾਨ੍| ਔਦਕਾਨੂਪਮਾਂਸਾਨਾਂ ਮੇਦ੍ਯਾਨਾਮੁਪਯੋਜਯੇਤ੍||੧੧|| ਬਿਲੇਸ਼ਯਾਨਾਂ ਮਾਂਸਾਨਿ ਪ੍ਰਸਹਾਨਾਂ ਭਤਾਨਿ ਚ| ਭਕ੍ਸਯੇਨ੍ਮਦਿਰਾਂ ਸ਼ੀਧੁਂ ਮਧੁ ਚਾਨੁਪਿਬੇਨ੍ਨਰਃ||੧੨|| ਗੋਰਸਾਨਿਕ੍ਸੁਵਿਕਤੀਰ੍ਵਸਾਂ ਤੈਲਂ ਨਵੌਦਨਮ੍| ਹੇਮਨ੍ਤੇਭ੍ਯਸ੍ਯਤਸ੍ਤੋਯਮੁਸ੍ਣਂ ਚਾਯੁਰ੍ਨ ਹੀਯਤੇ||੧੩|| ਅਭ੍ਯਙ੍ਗੋਤ੍ਸਾਦਨਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਤੈਲਂ ਜੇਨ੍ਤਾਕਮਾਤਪਮ੍| ਭਜੇਦ੍ਭੂਮਿਗਹਂ ਚੋਸ੍ਣਮੁਸ੍ਣਂ ਗਰ੍ਭਗਹਂ ਤਥਾ||੧੪|| ਸ਼ੀਤੇਸੁ ਸਂਵਤਂ ਸੇਵ੍ਯਂ ਯਾਨਂ ਸ਼ਯਨਮਾਸਨਮ੍| ਪ੍ਰਾਵਾਰਾਜਿਨਕੌਸੇਯਪ੍ਰਵੇਣੀਕੁਥਕਾਸ੍ਤਤਮ੍||੧੫|| ਗੁਰੂਸ੍ਣਵਾਸਾ ਦਿਗ੍ਧਾਙ੍ਗੋ ਗੁਰੁਣਾਗੁਰੁਣਾ ਸਦਾ| ਸ਼ਯਨੇ ਪ੍ਰਮਦਾਂ ਪੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲੋਪਚਿਤਸ੍ਤਨੀਮ੍||੧੬|| ਆਲਿਙ੍ਗ੍ਯਾਗੁਰੁਦਿਗ੍ਧਾਙ੍ਗੀਂ ਸੁਪ੍ਯਾਤ੍ ਸਮਦਮਨ੍ਮਥਃ| ਪ੍ਰਕਾਮਂ ਚ ਨਿਸੇਵੇਤ ਮੈਥੁਨਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਗਮੇ||੧੭|| ਵਰ੍ਜਯੇਦਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਵਾਤਲਾਨਿ ਲਘੂਨਿ ਚ| ਪ੍ਰਵਾਤਂ ਪ੍ਰਮਿਤਾਹਾਰਮੁਦਮਨ੍ਥਂ ਹਿਮਾਗਮੇ||੧੮||
शीते शीतानिलस्पर्शसंरुद्धो बलिनां बली| पक्ता भवति हेमन्ते मात्राद्रव्यगुरुक्षमः||९|| स यदा नेन्धनं युक्तं लभते देहजं तदा| रसं हिनस्त्यतो वायुः शीतः शीते प्रकुप्यति||१०|| तस्मात्तुषारसमये स्निग्धाम्ललवणान् रसान्| औदकानूपमांसानां मेद्यानामुपयोजयेत्||११|| बिलेशयानां मांसानि प्रसहानां भृतानि च| भक्षयेन्मदिरां शीधुं मधु चानुपिबेन्नरः||१२|| गोरसानिक्षुविकृतीर्वसां तैलं नवौदनम्| हेमन्तेऽभ्यस्यतस्तोयमुष्णं चायुर्न हीयते||१३|| अभ्यङ्गोत्सादनं मूर्ध्नि तैलं जेन्ताकमातपम्| भजेद्भूमिगृहं चोष्णमुष्णं गर्भगृहं तथा||१४|| शीतेषु संवृतं सेव्यं यानं शयनमासनम्| प्रावाराजिनकौषेयप्रवेणीकुथकास्तृतम्||१५|| गुरूष्णवासा दिग्धाङ्गो गुरुणाऽगुरुणा सदा| शयने प्रमदां पीनां विशालोपचितस्तनीम्||१६|| आलिङ्ग्यागुरुदिग्धाङ्गीं सुप्यात् समदमन्मथः| प्रकामं च निषेवेत मैथुनं शिशिरागमे||१७|| वर्जयेदन्नपानानि वातलानि लघूनि च| प्रवातं प्रमिताहारमुदमन्थं हिमागमे||१८||
🔊 Audio coming soon
ਵਰ੍ਧਮਾਨਬਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਵਤ੍ਤਯਾ ਹੇਮਨ੍ਤਸ੍ਯਾਭਿਪ੍ਰੇਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤ੍ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮੇਵਾਗ੍ਰੇ ਪ੍ਰਾਹ- ਸ਼ੀਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਸ਼ੀਤੇ ਸ਼ੀਤਗੁਣਯੁਕ੍ਤੇ ਹੇਮਨ੍ਤੇ, ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਾਨੁਕ੍ਤੇ ਸ਼ੀਤ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣੇ ਹੇਮਨ੍ਤਃ ਸ਼ੀਤ ਏਵ ਲਭ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਨ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ੀਤਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ; ਯਦਿ ਵਾ ਯਦੈਵ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ੀਤਂ ਮਹਦ੍ਭਵਤਿ ਤਦੈਵ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਬਲੀ ਭਵਤਿ, ਨੋਪਕ੍ਰਮਮਾਤ੍ਰੇਣਾਪਿ, ਤੁਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤੌ ਸ਼ੀਤਾਯੋਗ ਇਤਿ ਚ ਸ਼ੀਤ ਇਤਿ ਪਦੇਨ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਹਿਮਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ੀਤੋਨਿਲਃ ਸ਼ੀਤਾਨਿਲਃ; ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ੀਤਤ੍ਵਂ ਵਾਯੋਰ੍ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਚ੍ਛੀਤਕਾਲਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦੇਵ ਲਬ੍ਧਂ ਪੁਨਰਭਿਧੀਯਤੇਗ੍ਨਿਸਂਰੋਧਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍ | ਵਾਯੁਰ੍ਹਿ ਹਿਮਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦੇਵ ਬਹਿਰ੍ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਚ੍ਛਰੀਰੋਸ੍ਮਣੋ ਰੋਧਂ ਕਤ੍ਵਾ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰਪਵਨਾਹਿਤਪਙ੍ਕਲੇਪ ਇਵਾਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਵਹ੍ਨੇਰ੍ਵਦ੍ਧਿਮਾਵਹਤਿ| ਏਤੇਨ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ- ਅਸਮਾਨਾਚ੍ਛੀਤਵਾਤਾਤ੍ ਕਥਮਗ੍ਨਿਵਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯੇਤਦਪਾਸ੍ਤਮ੍| ਨਹ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤੋ ਵਾਤੋਗ੍ਨਿਤ੍ਵੇਨ ਪਰਿਣਮਤੇ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਤ੍ਤੇਜਃਪ੍ਰਤੀਪੀਭੂਤਃ| ਸ਼ੀਤਾਨਿਲਸ੍ਯ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ਰੀਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬਲਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਹੇਮਨ੍ਤਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਬਲੀ ਭਵਤਿ; ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਾਣਿਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਮਗ੍ਨਿਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਰਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਹਸ੍ਤਿਵੈਦ੍ਯਕੇ ਬਾਲਗਜਾਨਾਂ ਨੀਰੋਗਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨੇ; ਯਥਾ- “ਅਵ੍ਯਾਹਤਾਦਭਿਪ੍ਰਾਯਾਤ੍ ਪ੍ਰੀਤਿਃ, ਪ੍ਰੀਤੇਰ੍ਬਲਂ, ਬਲਾਤ੍| ਅਗ੍ਨਿਰਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚ ਧਾਤੂਨਾਂ ਬਲਂ , ਨਾਸ਼ਸ੍ਤਤੋ ਰੁਜਾਮ੍” ਇਤਿ| ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਯਦ੍ ਗੁਰੁ ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਤਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਤਸ਼੍ਚ ਯਦ੍ ਗੁਰੁ ਨਵਧਾਨ੍ਯਾਦਿ, ਤਤ੍ਕ੍ਸਮਃ| ਏਵਮ੍ਭੂਤੋ ਬਲੀ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਯਦਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਗੁਰੁਭੂਤਂ ਚਾਨ੍ਨਂ ਨ ਲਭਤੇ, ਤਦਾ ਦੇਹਜਂ ਰਸਂ ਹਿਨਸ੍ਤਿ ਕ੍ਸਯਂ ਨਯਤਿ; ਦੇਹਾਰ੍ਥਂ ਦੇਹਜਾਤਂ ਵਾ ਦੇਹਜਂ ਧਾਤੁਰੂਪਂ ਰਸਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ ਇਨ੍ਧਨਾਭਾਵੇ ਸਤਿ ਰਸਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ ਹੇਮਨ੍ਤੇ| ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਮਾਹ ਵਾਤਕੋਪੇ- ਸ਼ੀਤਃ ਸ਼ੀਤ ਇਤਿ; ਯਸ੍ਮਾਦਯਂ ਸ਼ੀਤਗੁਣੋ ਵਾਯੁਃ, ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛੀਤਕਾਲੇ ਹੇਮਨ੍ਤਲਕ੍ਸਣੇ ਸਮਾਨਂ ਕਾਰਣਮਾਸਾਦ੍ਯ ਕੁਪ੍ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਰ੍ਮੇਦਸ੍ਵਿਨੋ ਯਥਾਗ੍ਨਿਵਦ੍ਧਿਂ ਕਰੋਤਿ, ਨ ਤੁ ਵੈਸਮ੍ਯਮਨਤਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਥਾਗ੍ਨਿਵਦ੍ਧਿਮੇਵ ਕਰੋਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਮੇਦਸਾਵਤਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਚਰਨ੍ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਯਤ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਹਾਰਂ ਸ਼ੋਸਯਤ੍ਯਪਿ” (ਸੂ.ਅ.੨੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਸ੍ਟੌਨਿਨ੍ਦਿਤੀਯੇ| ਤਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਦੇਹਜਰਸਕ੍ਸਯਭਯਾਤ੍| ਪ੍ਰਕਰਣਲਬ੍ਧੇਪਿ ਤੁਸਾਰਸਮਯ ਇਤਿ ਯਤ੍ ਪੁਨਃ ਕਰੋਤਿ, ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤੁਸਾਰਪਾਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦੀਨਾਂ ਭੋਜਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਮੇਦ੍ਯਾਨਾਂ ਮੇਦੁਰਾਣਾਮ੍| ਔਦਕਾਨੂਪਮਾਂਸਾਦਯਸ਼੍ਚ ਹੇਮਨ੍ਤਕਾਲਕਫਚਯਸਂਵਰ੍ਧਕਾ ਅਪਿ ਮਹਾਤ੍ਯਯਵਾਤਵਿਕਾਰਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਵਾਯਾਦਿਕਫਚਯਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਭਿਪ੍ਰੇਤਾਃ | ਔਦਕਾਃ ਕੂਰ੍ਮਾਦਯੋਨ੍ਨਪਾਨੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਃ, ਅਨੂਪਾਃ ਸਮਰਖਡ੍ਗਾਦਯਃ, ਬਿਲੇਸ਼ਯਾ ਗੋਧਾਪ੍ਰਭਤਯਃ, ਪ੍ਰਸਹਾ ਗੋਖਰਾਦਯਃ| ਭਤਂ ਭਟ੍ਟਿਤ੍ਰਮਿਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਹੇਮਨ੍ਤੇਭ੍ਯਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਪੁਨਰ੍ਹੇਮਨ੍ਤਗ੍ਰਹਣਂ ਹੇਮਨ੍ਤਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯੈਵੋਸ੍ਣੋਦਕਸੇਵੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਜੇਨ੍ਤਾਕਃ ਸ੍ਵੇਦਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ| ਗਰ੍ਭਗਹਂ ਗਹਕੋਸ੍ਠਕਮ੍| ਹੇਮਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਰ੍ਥਲਬ੍ਧੇਪਿ ਸ਼ੀਤੇ ਸ਼ੀਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਪਦਂ ਵਰ੍ਸਾਕਾਲਾਦਾਵਪਿ ਸ਼ੀਤਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਸਂਵਤਯਾਨਾਦਿਸੇਵੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਪ੍ਰਾਵਾਰੋ ਗੁਰੁਪ੍ਰਾਵਰਣਂ ਕਮ੍ਬਲਾਦਿ, ਅਜਿਨਂ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਿਚਰ੍ਮ, ਕੌਸੇਯਂ ਕੋਸਕਾਰਕੀਟਤਨ੍ਤੁਮਯਂ, ਪ੍ਰਵੇਣੀ ਗੋਣੀਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ, ਕੁਥਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਕਮ੍ਬਲਃ| ਗੁਰੁਣਾਗੁਰੁਣੇਤਿ ਅਗੁਰੁਘਨਪ੍ਰਲੇਪੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸ਼ਾਲਾਵਾਯਾਮੇਨ, ਉਪਚਿਤੌ ਪਰਿਣਾਹੇਨ| ਮੈਥੁਨਸੇਵੋਪਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚੇਹ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ੀਤਪ੍ਰਤੀਕਾਰਕਤ੍ਵੇਨ ਚੀਯਮਾਨਕਫਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਚ; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪਿ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਮੈਥੁਨਸੇਵੋਕ੍ਤਾ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਤਤ੍ਰਾਪਨੀਤਹਾਰਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨਾਰ੍ਯਃ ਸ੍ਵਲਙ੍ਕਤਾਃ| ਰਮਯੇਯੁਰ੍ਯਥਾਕਾਮਂ ਬਲਾਦਪਿ ਮਦੋਤ੍ਕਟਾਃ” ਇਤਿ||੯-੧੮||
Adhikarana 9 (19-21) · Śloka 21
ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰੌ ਤੁਲ੍ਯੌ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇਲ੍ਪਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਮਾਦਾਨਜਂ ਸ਼ੀਤਂ ਮੇਘਮਾਰੁਤਵਰ੍ਸਜਮ੍||੧੯|| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧੈਮਨ੍ਤਿਕਃ ਸਰ੍ਵਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਵਿਧਿਰਿਸ੍ਯਤੇ| ਨਿਵਾਤਮੁਸ੍ਣਂ ਤ੍ਵਧਿਕਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਗਹਮਾਸ਼੍ਰਯੇਤ੍||੨੦|| ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਣਿ ਵਾਤਲਾਨਿ ਲਘੂਨਿ ਚ| ਵਰ੍ਜਯੇਦਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਸ਼ੀਤਲਾਨਿ ਚ||੨੧||
हेमन्तशिशिरौ तुल्यौ शिशिरेऽल्पं विशेषणम्| रौक्ष्यमादानजं शीतं मेघमारुतवर्षजम्||१९|| तस्माद्धैमन्तिकः सर्वः शिशिरे विधिरिष्यते| निवातमुष्णं त्वधिकं शिशिरे गृहमाश्रयेत्||२०|| कटुतिक्तकषायाणि वातलानि लघूनि च| वर्जयेदन्नपानानि शिशिरे शीतलानि च||२१||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਿਧਿਮਾਹ- ਹੇਮਨ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਵਿਸ਼ੇਸਃ; ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸ੍ਯਾਦਾਨਾਰਮ੍ਭਤ੍ਵੇਨ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ, ਤਥਾ ਮੇਘਮਾਰੁਤਵਰ੍ਸਾਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇਧਿਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜਂ ਚ ਸ਼ੀਤਮਧਿਕਂ ਹੇਮਨ੍ਤਾਦਸ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਹੇਮਨ੍ਤਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਰੌਕ੍ਸ੍ਯਸ਼ੀਤਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਹੈਮਨ੍ਤਿਕੋ ਵਿਧਿਃ| ਨਿਵਾਤਮੁਸ੍ਣਂ ਤ੍ਵਿਤਿ ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਰਪਰਿਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਃ; ਹੇਮਨ੍ਤੋਕ੍ਤਨਿਵਾਤੋਸ੍ਣਗਹਾਚ੍ਛਿਸ਼ਿਰੇ ਰੂਕ੍ਸਾਤਿਸ਼ੀਤੇਧਿਕਮੁਸ੍ਣਂ ਗਹਮਾਸ਼੍ਰਯੇਦਿਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਃ| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰਾਸੇਵ੍ਯਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਤ੍ਵਨਾਰ੍ਸਃ||੧੯-੨੧||
Adhikarana 10 (22-26) · Śloka 26
ਵਸਨ੍ਤੇ ਨਿਚਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਦਿਨਕਦ੍ਭਾਭਿਰੀਰਿਤਃ| ਕਾਯਾਗ੍ਨਿਂ ਬਾਧਤੇ ਰੋਗਾਂਸ੍ਤਤਃ ਪ੍ਰਕੁਰੁਤੇ ਬਹੂਨ੍||੨੨|| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਸਨ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵਮਨਾਦੀਨਿ ਕਾਰਯੇਤ੍| ਗੁਰ੍ਵਮ੍ਲਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧੁਰਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||੨੩|| ਵ੍ਯਾਯਾਮੋਦ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਧੂਮਂ ਕਵਲਗ੍ਰਹਮਞ੍ਜਨਮ੍| ਸੁਖਾਮ੍ਬੁਨਾ ਸ਼ੌਚਵਿਧਿਂ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍ ਕੁਸੁਮਾਗਮੇ||੨੪|| ਚਨ੍ਦਨਾਗੁਰੁਦਿਗ੍ਧਾਙ੍ਗੋ ਯਵਗੋਧੂਮਭੋਜਨਃ| ਸ਼ਾਰਭਂ ਸ਼ਾਸ਼ਮੈਣੇਯਂ ਮਾਂਸਂ ਲਾਵਕਪਿਞ੍ਜਲਮ੍||੨੫|| ਭਕ੍ਸਯੇਨ੍ਨਿਰ੍ਗਦਂ ਸੀਧੁਂ ਪਿਬੇਨ੍ਮਾਧ੍ਵੀਕਮੇਵ ਵਾ| ਵਸਨ੍ਤੇਨੁਭਵੇਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਕਾਨਨਾਨਾਂ ਚ ਯੌਵਨਮ੍||੨੬||
वसन्ते निचितः श्लेष्मा दिनकृद्भाभिरीरितः| कायाग्निं बाधते रोगांस्ततः प्रकुरुते बहून्||२२|| तस्माद्वसन्ते कर्माणि वमनादीनि कारयेत्| गुर्वम्लस्निग्धमधुरं दिवास्वप्नं च वर्जयेत्||२३|| व्यायामोद्वर्तनं धूमं कवलग्रहमञ्जनम्| सुखाम्बुना शौचविधिं शीलयेत् कुसुमागमे||२४|| चन्दनागुरुदिग्धाङ्गो यवगोधूमभोजनः| शारभं शाशमैणेयं मांसं लावकपिञ्जलम्||२५|| भक्षयेन्निर्गदं सीधुं पिबेन्माध्वीकमेव वा| वसन्तेऽनुभवेत् स्त्रीणां काननानां च यौवनम्||२६||
🔊 Audio coming soon
ਵਸਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਸਨ੍ਤਵਿਧਿਮਾਹ| ਨਿਚਿਤਃ ਸਞ੍ਚਿਤੋ ਵਸਨ੍ਤਪੂਰ੍ਵਕਾਲੇ, ਈਰਿਤੋ ਵਿਲਾਯਿਤੋ ਵਸਨ੍ਤੇ| ਕਾਯਾਗ੍ਨਿਮਿਤਿ ਕਾਯਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਕਮਗ੍ਨਿਂ ਜਾਠਰਂ, ਨ ਤੁ ਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਵਿਸ਼ੇਸਮਾਤ੍ਰਮ੍| ਤਤ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰੋ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਤਤੋਗ੍ਨਿਵਧਾਚ੍ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਯਦਿ ਵਾ ਤਤੋਗ੍ਨਿਵਧਾਨਨ੍ਤਰਮ੍| ਵਮਨਾਦੀਨਿ ਵਮਨਪ੍ਰਧਾਨਾਨਿ; ਤੇਨ, ਆਦਾਨਮਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਯਦਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਸ੍ਤਥਾਵਿਧੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨਾਨਾਮਪਿ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ, ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਤੁ ਕਫਜਯਾਰ੍ਥਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮੇਵ| ਵਸਨ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਮਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਚੈਤ੍ਰ ਏਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ; ਯੇਨ, ਦੋਸਚਯਾਦ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਚਾਭਿਧਾਤਵ੍ਯਪ੍ਰਾਵਡਾਦ੍ਯਤੁਕ੍ਰਮੇਣ ਫਾਲ੍ਗੁਨਚੈਤ੍ਰੌ ਵਸਨ੍ਤੋ ਭਵਤਿ, ਨ ਵੈਸ਼ਾਖਃ| ਅਨੇਨੈਵਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਪੂਰ੍ਵਸ਼੍ਲੋਕੇਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਨਿਚਿਤ ਇਤਿ ਕਤਂ, ਨ ਤੁ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਨਿਚਿਤ ਇਤਿ; ਹੇਮਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਹਿ ਰਸੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕ੍ਰਮਾਭਿਹਿਤਮਾਰ੍ਗਸ਼ੀਰ੍ਸਪੌਸਾਤ੍ਮਕੇ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਚਯੋ ਬੁਧ੍ਯਤੇ, ਸ ਚ ਨਾਭਿਪ੍ਰੇਤਃ; ਉਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਦੋਸਚਯਾਦਿਕ੍ਰਮੋਕ੍ਤਪੌਸਮਾਘਾਤ੍ਮਕੇ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਚਯਃ| ਸੁਖਾਮ੍ਬੁਨਾ ਸੁਖੋਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਨਾ| ਲਾਵਕਪਿਞ੍ਜਲਂ ਮਾਂਸਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਭਕ੍ਸਯੇਦਿਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ| ਅਨੁਭਵੇਦਿਤਿ ਭਾਸਯਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਯਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਤੋਕਂ ਮੈਥੁਨਮਨੁਜਾਨਾਤਿ||੨੨-੨੬||
Adhikarana 11 (27-32) · Śloka 32
ਮਯੂਖੈਰ੍ਜਗਤਃ ਸ੍ਨੇਹਂ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਪੇਪੀਯਤੇ ਰਵਿਃ| ਸ੍ਵਾਦੁ ਸ਼ੀਤਂ ਦ੍ਰਵਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਨ੍ਨਪਾਨਂ ਤਦਾ ਹਿਤਮ੍||੨੭|| ਸ਼ੀਤਂ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਂ ਮਨ੍ਥਂ ਜਾਙ੍ਗਲਾਨ੍ਮਗਪਕ੍ਸਿਣਃ| ਘਤਂ ਪਯਃ ਸਸ਼ਾਲ੍ਯਨ੍ਨਂ ਭਜਨ੍ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਨ ਸੀਦਤਿ||੨੮|| ਮਦ੍ਯਮਲ੍ਪਂ ਨ ਵਾ ਪੇਯਮਥਵਾ ਸੁਬਹੂਦਕਮ੍| ਲਵਣਾਮ੍ਲਕਟੂਸ੍ਣਾਨਿ ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਚ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੨੯|| ਦਿਵਾ ਸ਼ੀਤਗਹੇ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਨਿਸ਼ਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਂਸ਼ੁਸ਼ੀਤਲੇ| ਭਜੇਚ੍ਚਨ੍ਦਨਦਿਗ੍ਧਾਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰਵਾਤੇ ਹਰ੍ਮ੍ਯਮਸ੍ਤਕੇ||੩੦|| ਵ੍ਯਜਨੈਃ ਪਾਣਿਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੈਸ਼੍ਚਨ੍ਦਨੋਦਕਸ਼ੀਤਲੈਃ| ਸੇਵ੍ਯਮਾਨੋ ਭਜੇਦਾਸ੍ਯਾਂ ਮੁਕ੍ਤਾਮਣਿਵਿਭੂਸਿਤਃ||੩੧|| ਕਾਨਨਾਨਿ ਚ ਸ਼ੀਤਾਨਿ ਜਲਾਨਿ ਕੁਸੁਮਾਨਿ ਚ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਕਾਲੇ ਨਿਸੇਵੇਤ ਮੈਥੁਨਾਦ੍ਵਿਰਤੋ ਨਰਃ||੩੨||
मयूखैर्जगतः स्नेहं ग्रीष्मे पेपीयते रविः| स्वादु शीतं द्रवं स्निग्धमन्नपानं तदा हितम्||२७|| शीतं सशर्करं मन्थं जाङ्गलान्मृगपक्षिणः| घृतं पयः सशाल्यन्नं भजन् ग्रीष्मे न सीदति||२८|| मद्यमल्पं न वा पेयमथवा सुबहूदकम्| लवणाम्लकटूष्णानि व्यायामं च विवर्जयेत् ||२९|| दिवा शीतगृहे निद्रां निशि चन्द्रांशुशीतले| भजेच्चन्दनदिग्धाङ्गः प्रवाते हर्म्यमस्तके||३०|| व्यजनैः पाणिसंस्पर्शैश्चन्दनोदकशीतलैः| सेव्यमानो भजेदास्यां मुक्तामणिविभूषितः||३१|| काननानि च शीतानि जलानि कुसुमानि च| ग्रीष्मकाले निषेवेत मैथुनाद्विरतो नरः||३२||
🔊 Audio coming soon
ਮਯੂਖੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰੈਸ੍ਮਵਿਧਿਮਾਹ| ਮਯੂਖੈਃ ਤੇਜੋਭਿਃ| ਸ੍ਨੇਹਃ ਸਾਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪੇਪੀਯਤੇ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪਿਬਤਿ| ਮਨ੍ਥਃ- “ਸਕ੍ਤਵਃ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ਼ੀਤਵਾਰਿਪਰਿਪ੍ਲੁਤਾਃ| ਨਾਤ੍ਯਚ੍ਛਾ ਨਾਤਿਸਾਨ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਮਨ੍ਥ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ”| ਮਦ੍ਯਮਲ੍ਪਮਿਤਿ ਏਕਾਨ੍ਤਮਦ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ; ਨਵੇਤਿ ਮਦ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵਪਾਕਾਭ੍ਯਾਮਮ੍ਲਸ੍ਯ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨ; ਸੁਬਹੂਦਕਮਿਤਿ ਮਦ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸ੍ਯੈਵ, ਮਦ੍ਯਸ੍ਯੋਸ੍ਣਾਮ੍ਲਤ੍ਵਾਦ੍ਯਪਵਾਦਾਰ੍ਥਂ ਬਹੁਤਰਂ ਪਾਨੀਯਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਪਾਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਤੇਨੈਤਤ੍ ਫਲਤਿ- ਯਨ੍ਮਦ੍ਯਂ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਨ ਪਾਤਵ੍ਯਮੇਵ ਤਾਵਤ੍; ਮਦ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨਾਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਦ੍ਯਤ੍ਯਾਗੇ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਯਾਗਜਾ ਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਤਸ੍ਯਾਲ੍ਪਂ ਵਾ ਸੁਬਹੂਦਕਂ ਵਾ ਦੇਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮੁਕ੍ਤੈਵ ਮਣਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾਮਣਿਃ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਕਾਲੇ ਚਣ੍ਡਾਤਪੇ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮੈਥੁਨੋਪਰਤਿਸ੍ਤੁ ਦਿਵਾਨਿਸ਼ਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ||੨੭-੩੨||
Adhikarana 12 (33-40) · Śloka 40
ਆਦਾਨਦੁਰ੍ਬਲੇ ਦੇਹੇ ਪਕ੍ਤਾ ਭਵਤਿ ਦੁਰ੍ਬਲਃ| ਸ ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਨਿਲਾਦੀਨਾਂ ਦੂਸਣੈਰ੍ਬਾਧ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ||੩੩|| ਭੂਬਾਸ੍ਪਾਨ੍ਮੇਘਨਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਤ੍ ਪਾਕਾਦਮ੍ਲਾਜ੍ਜਲਸ੍ਯ ਚ| ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਗ੍ਨਿਬਲੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਵਨਾਦਯਃ||੩੪|| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਾਧਾਰਣਃ ਸਰ੍ਵੋ ਵਿਧਿਰ੍ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਉਦਮਨ੍ਥਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਮਵਸ਼੍ਯਾਯਂ ਨਦੀਜਲਮ੍||੩੫|| ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਾਤਪਂ ਚੈਵ ਵ੍ਯਵਾਯਂ ਚਾਤ੍ਰ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਪਾਨਭੋਜਨਸਂਸ੍ਕਾਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਨ੍ਵਿਤਾਨ੍ ਭਜੇਤ੍||੩੬|| ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਮ੍ਲਲਵਣਸ੍ਨੇਹਂ ਵਾਤਵਰ੍ਸਾਕੁਲੇਹਨਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਸ਼ੀਤੇ ਭੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਨਿਲਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ||੩੭|| ਅਗ੍ਨਿਸਂਰਕ੍ਸਣਵਤਾ ਯਵਗੋਧੂਮਸ਼ਾਲਯਃ| ਪੁਰਾਣਾ ਜਾਙ੍ਗਲੈਰ੍ਮਾਂਸੈਰ੍ਭੋਜ੍ਯਾ ਯੂਸੈਸ਼੍ਚ ਸਂਸ੍ਕਤੈਃ||੩੮|| ਪਿਬੇਤ੍ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਨ੍ਵਿਤਂ ਚਾਲ੍ਪਂ ਮਾਧ੍ਵੀਕਾਰਿਸ੍ਟਮਮ੍ਬੁ ਵਾ| ਮਾਹੇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਤਪ੍ਤਸ਼ੀਤਂ ਵਾ ਕੌਪਂ ਸਾਰਸਮੇਵ ਵਾ||੩੯|| ਪ੍ਰਘਰ੍ਸੋਦ੍ਵਰ੍ਤਨਸ੍ਨਾਨਗਨ੍ਧਮਾਲ੍ਯਪਰੋ ਭਵੇਤ੍| ਲਘੁਸ਼ੁਦ੍ਧਾਮ੍ਬਰਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਭਜੇਦਕ੍ਲੇਦਿ ਵਾਰ੍ਸਿਕਮ੍||੪੦||
आदानदुर्बले देहे पक्ता भवति दुर्बलः| स वर्षास्वनिलादीनां दूषणैर्बाध्यते पुनः||३३|| भूबाष्पान्मेघनिस्यन्दात् पाकादम्लाज्जलस्य च| वर्षास्वग्निबले क्षीणे कुप्यन्ति पवनादयः||३४|| तस्मात् साधारणः सर्वो विधिर्वर्षासु शस्यते| उदमन्थं दिवास्वप्नमवश्यायं नदीजलम्||३५|| व्यायाममातपं चैव व्यवायं चात्र वर्जयेत्| पानभोजनसंस्कारान् प्रायः क्षौद्रान्वितान् भजेत्||३६|| व्यक्ताम्ललवणस्नेहं वातवर्षाकुलेऽहनि| विशेषशीते भोक्तव्यं वर्षास्वनिलशान्तये||३७|| अग्निसंरक्षणवता यवगोधूमशालयः| पुराणा जाङ्गलैर्मांसैर्भोज्या यूषैश्च संस्कृतैः||३८|| पिबेत् क्षौद्रान्वितं चाल्पं माध्वीकारिष्टमम्बु वा| माहेन्द्रं तप्तशीतं वा कौपं सारसमेव वा||३९|| प्रघर्षोद्वर्तनस्नानगन्धमाल्यपरो भवेत्| लघुशुद्धाम्बरः स्थानं भजेदक्लेदि वार्षिकम्||४०||
🔊 Audio coming soon
ਵਰ੍ਸਾਵਿਧਿਮਾਹ- ਆਦਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਹਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਬਲਤ੍ਵੇ ਪਕ੍ਤਾਪਿ ਦੁਰ੍ਬਲੋ ਭਵਤਿ, ਦੇਹਬਲਾਨੁਵਿਧਾਯਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਹ੍ਨੇਃ| ਏਤਚ੍ਚ ਬਲਿਨਾਂ ਬਲੀ ਭਵਤੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਿਤਮ੍| ਸ ਦੁਰ੍ਬਲੋ ਵਹ੍ਨਿਃ| ਅਨਿਲਾਦੀਨਾਮਿਤਿ ਅਨਿਲਪ੍ਰਧਾਨਾਨਾਮ੍| ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਵਾਤਾਦਯਃ ਕੁਤਃ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਭੂਬਾਸ੍ਪਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੂਬਾਸ੍ਪਃ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵ ਤ੍ਰਿਦੋਸਕੋਪਕਃ| ਮੇਘਨਿਸ੍ਯਨ੍ਦੋ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਾਰਕਃ| ਅਮ੍ਲਪਾਕਤਾ ਜਲਸ੍ਯ ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਭਾਵਕਤਾ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰੀ| ਅਗ੍ਨਿਬਲੇ ਕ੍ਸੀਣ ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਦਾਨਾਹਿਤਮਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਮਪਿ ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਕਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਚਾਪਾਕਵਿਦਾਹਾਭ੍ਯਾਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਕਾਰਿ, ਧਾਤੁਪੋਸਕਰਸਾਨੁਤ੍ਪਾਦਾਚ੍ਚ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯੇਣ ਵਾਤਕਾਰਿ| ਏਤੇਨ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਵਹ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯੇਨ ਵਾਤਾਦਿਕੋਪਃ, ਵਾਤਾਦਿਕੋਪੇਨ ਚ ਵਹ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਵਾਗ੍ਭਟੇ- “ਭੂਬਾਸ੍ਪੇਣਾਮ੍ਲਪਾਕੇਨ ਮਲਿਨੇਨ ਚ ਵਾਰਿਣਾ| ਵਹ੍ਨਿਨੈਵ ਚ ਮਨ੍ਦੇਨ ਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਨ੍ਯੋਨ੍ਯਦੂਸਿਸੁ|| ਸਾਧਾਰਣੋ ਵਿਧਿਃ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨੋਗ੍ਨਿਦੀਪਨਃ” (ਵਾ.ਸੂ.ਅ.੩) ਇਤਿ| ਉਦਕਪ੍ਰਧਾਨੋ ਮਨ੍ਥ ਉਦਮਨ੍ਥਃ| ਪਾਨਮ੍ ਉਦਕਾਦਿ, ਭੋਜਨਂ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿ, ਤਯੋਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਵਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਿ, ਤਥਾਪਿ ਵਾਰ੍ਸਿਕਕ੍ਲੇਦਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਯਾ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਨ੍ਵਿਤਪਦੇਨ ਵਿਹਿਤਮ੍| ਵਿਸ਼ੇਸਸ਼ੀਤ ਇਤਿ ਹੇਤੁਗਰ੍ਭਵਿਸ਼ੇਸਣਂ; ਤੇਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਸ਼ੀਤੇ ਦਿਵਸੇ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਮਹਾਤ੍ਯਯਸ੍ਯ ਵਾਤਸ੍ਯ ਕੋਪੋ ਭਵਤਿ ਤਤਸ੍ਤਜ੍ਜਯਾਰ੍ਥਂ ਵਰ੍ਸਾਕਾਲਪ੍ਰਭਾਵਕ੍ਰਿਯਮਾਣਪਿਤ੍ਤਚਯਾਨੁਗੁਣਯੋਰਪ੍ਯਮ੍ਲਲਵਣਯੋਰੁਪਯੋਗਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਭਵਤਿ||੩੩-੪੦||
Adhikarana 13 (41-48) · Śloka 48
ਵਰ੍ਸਾਸ਼ੀਤੋਚਿਤਾਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸਹਸੈਵਾਰ੍ਕਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ| ਤਪ੍ਤਾਨਾਮਾਚਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ਼ਰਦਿ ਕੁਪ੍ਯਤਿ||੪੧|| ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਨਪਾਨਂ ਮਧੁਰਂ ਲਘੁ ਸ਼ੀਤਂ ਸਤਿਕ੍ਤਕਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਸੇਵ੍ਯਂ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਸੁਪ੍ਰਕਾਙ੍ਕ੍ਸਿਤੈਃ||੪੨|| ਲਾਵਾਨ੍ ਕਪਿਞ੍ਜਲਾਨੇਣਾਨੁਰਭ੍ਰਾਞ੍ਛਰਭਾਨ੍ ਸ਼ਸ਼ਾਨ੍| ਸ਼ਾਲੀਨ੍ ਸਯਵਗੋਧੂਮਾਨ੍ ਸੇਵ੍ਯਾਨਾਹੁਰ੍ਘਨਾਤ੍ਯਯੇ||੪੩|| ਤਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪਿਸਃ ਪਾਨਂ ਵਿਰੇਕੋ ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਣਮ੍| ਧਾਰਾਧਰਾਤ੍ਯਯੇ ਕਾਰ੍ਯਮਾਤਪਸ੍ਯ ਚ ਵਰ੍ਜਨਮ੍||੪੪|| ਵਸਾਂ ਤੈਲਮਵਸ਼੍ਯਾਯਮੌਦਕਾਨੂਪਮਾਮਿਸਮ੍| ਕ੍ਸਾਰਂ ਦਧਿ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਾਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||੪੫|| ਦਿਵਾ ਸੂਰ੍ਯਾਂਸ਼ੁਸਨ੍ਤਪ੍ਤਂ ਨਿਸ਼ਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਂਸ਼ੁਸ਼ੀਤਲਮ੍| ਕਾਲੇਨ ਪਕ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਦੋਸਮਗਸ੍ਤ੍ਯੇਨਾਵਿਸੀਕਤਮ੍||੪੬|| ਹਂਸੋਦਕਮਿਤਿ ਖ੍ਯਾਤਂ ਸ਼ਾਰਦਂ ਵਿਮਲਂ ਸ਼ੁਚਿ| ਸ੍ਨਾਨਪਾਨਾਵਗਾਹੇਸੁ ਹਿਤਮਮ੍ਬੁ ਯਥਾਮਤਮ੍ ||੪੭|| ਸ਼ਾਰਦਾਨਿ ਚ ਮਾਲ੍ਯਾਨਿ ਵਾਸਾਂਸਿ ਵਿਮਲਾਨਿ ਚ| ਸ਼ਰਤ੍ਕਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਦੋਸੇ ਚੇਨ੍ਦੁਰਸ਼੍ਮਯਃ||੪੮||
वर्षाशीतोचिताङ्गानां सहसैवार्करश्मिभिः| तप्तानामाचितं पित्तं प्रायः शरदि कुप्यति||४१|| तत्रान्नपानं मधुरं लघु शीतं सतिक्तकम्| पित्तप्रशमनं सेव्यं मात्रया सुप्रकाङ्क्षितैः||४२|| लावान् कपिञ्जलानेणानुरभ्राञ्छरभान् शशान्| शालीन् सयवगोधूमान् सेव्यानाहुर्घनात्यये||४३|| तिक्तस्य सर्पिषः पानं विरेको रक्तमोक्षणम्| धाराधरात्यये कार्यमातपस्य च वर्जनम्||४४|| वसां तैलमवश्यायमौदकानूपमामिषम्| क्षारं दधि दिवास्वप्नं प्राग्वातं चात्र वर्जयेत्||४५|| दिवा सूर्यांशुसन्तप्तं निशि चन्द्रांशुशीतलम्| कालेन पक्वं निर्दोषमगस्त्येनाविषीकृतम्||४६|| हंसोदकमिति ख्यातं शारदं विमलं शुचि| स्नानपानावगाहेषु हितमम्बु यथाऽमृतम् ||४७|| शारदानि च माल्यानि वासांसि विमलानि च| शरत्काले प्रशस्यन्ते प्रदोषे चेन्दुरश्मयः||४८||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਰਦ੍ਵਿਧਿਮਾਹ- ਵਰ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਚਿਤਮ੍ ਅਭ੍ਯਸ੍ਤਮ੍, ‘ਉਚ ਸਮਵਾਯੇ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਧਾਤੋਃ; ਸ਼ੀਤਮੁਚਿਤਾਨ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਯੇਸਾਂ, ਤੇਸਾਮ੍| ਸਹਸੈਵੇਤਿ ਪਦੇਨਾਕ੍ਰਮੇਣ ਸ਼ਰਦਿ ਤੀਵ੍ਰਾਤਪਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦਨਭ੍ਯਸ੍ਤਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪੋ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਆਚਿਤਮਿਤਿ ਵਰ੍ਸਾਸੁ| ਪ੍ਰਾਯ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਪਿਤ੍ਤਚਯਪ੍ਰਤਿਕੂਲਂ ਵਿਧਿਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨਾਚਰਤੋ ਨ ਭਵਤ੍ਯਪਿ ਪਿਤ੍ਤਚਯਃ, ਸ਼ਰਦਿ ਤੁ ਪ੍ਰਕੋਪੋ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਏਤਚ੍ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਨ੍ਯਾਯੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਵਾਤਸ੍ਯ ਚ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਯੋਰ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ; ਯਦਿ ਵਾ, ਪ੍ਰਾਯਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਚਾਨੁਬਲਤ੍ਵੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਤਸ੍ਯ ਚਾਨੁਬਲਃ ਕਫਃ” (ਚਿ.ਅ.੩) ਇਤਿ| ਲਘ੍ਵਿਤਿ ਅਗ੍ਨਿਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਵਹ੍ਨੇਃ ਸਮਾਨੇਨਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਦ੍ਰਵਾਂਸ਼ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਧ੍ਯਾਯੇ- “ਆਪ੍ਲਾਵਯਦ੍ਧਨ੍ਤ੍ਯਨਲਂ ਜਲਂ ਤਪ੍ਤਮਿਵਾਨਲਮ੍” (ਚਿ.ਅ.੧੫)| ਉਤ੍ਸਰ੍ਗਸਿਦ੍ਧ ਏਵ ਭੋਜਨਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਾਵਤ੍ਤ੍ਵੇ ਮਾਤ੍ਰਯੇਤਿ ਵਚਨਂ ਮਾਤ੍ਰਾਤਿਕ੍ਰਮੇਣੇਹ ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਭੂਰਿਦੋਸਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਸੁਪ੍ਰਕਾਙ੍ਕ੍ਸਿਤੈਃ ਸੁਬੁਭੁਕ੍ਸਿਤੈਃ| ਉਰਭ੍ਰੋ ਮੇਸਃ| ਘਨਾਤ੍ਯਯ ਇਤਿ ਪੁਨਰ੍ਵਚਨਂ ਸ਼ਰਤ੍ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਏਵੈਤਦੁਕ੍ਤਵਿਧਿਕਰਣਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਧਿਕ੍ਯਾਤ੍ ਸੂਚਯਤੀਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ; ਵਯਂ ਤੁ ਪਸ਼੍ਯਾਮਃ- ਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਕਰਣੇ ਯਤ੍ਰ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਤਦੇਵ ਵਾਚ੍ਯਂ, ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਾਨ੍ਤਰਂ ਨ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਵਾਕ੍ਯਭੇਦੇਨੈਵ ਪੁਨਰਭਿਧਾਨਮਿਤਿ| ਧਾਰਾਧਰਾਣਾਂ ਮੇਘਾਨਾਮਤ੍ਯਯੋਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਤੇਨ, ਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤਾਯਾਂ ਸ਼ਰਦਿ ਤਿਕ੍ਤਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਂ ਵਿਰੇਕਾਦਿ ਚ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਯਾਭਿਪ੍ਰੇਤਃ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਥਮਂ ਤਿਕ੍ਤਸਰ੍ਪਿਸ੍ਪਾਨਂ, ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤਾਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਵਿਰੇਕਃ, ਤੇਨਾਪ੍ਯਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਸ਼ੋਣਿਤਦੁਸ੍ਟੌ ਚ ਸਤ੍ਯਾਂ ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਣਂ; ਰਕ੍ਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਦੂਸ੍ਯਤ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਾਯਃ; ਯਦਾਹ- “ਸ਼ਰਤ੍ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯਤਿ” (ਸੂ.ਅ.੨੪) ਇਤਿ| ਦਿਵੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸੂਰ੍ਯਾਂਸ਼ੁਤਾਪਾਦੇਵ ਦਿਵੇਤਿ ਲਬ੍ਧੇ ਦਿਵੇਤਿ ਸਕਲਦਿਨਵ੍ਯਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਸੂਰ੍ਯਤਪ੍ਤਮਿਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇਂਸ਼ੁਗ੍ਰਹਣਂ ਮੇਘਾਵਰਣਰਹਿਤਾਂਸ਼ੁਸੂਰ੍ਯਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮ੍ | ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਰਿਤਸ੍ਤਾਪੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਨਿਸ਼ੀਤ੍ਯਾਦਿ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਂਸ਼ੁਗ੍ਰਹਣੇਨ ਚ ਨਿਸ਼ਿ ਸੌਮ੍ਯਾਂਸ਼ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ| ਕਾਲੇਨੇਤਿ ਸ਼ਰਤ੍ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵੇਨ| ਪਕ੍ਵਮਿਤਿ ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਭਿਨਵਭੂਮਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਜਨਿਤਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਵ੍ਯਮ੍ਲਤ੍ਵਾਦਿਦੋਸਰਹਿਤਮ੍| ਯਤਃ ਪਕ੍ਵਂ ਤਤੋ ਨਿਰ੍ਦੋਸਂ ਦੋਸਾਜਨਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਗਸ੍ਤ੍ਯੇਨਾਵਿਸੀਕਤਮਿਤ੍ਯਗਸ੍ਤ੍ਯੋਦਯੇਨ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਮੇਘਸਮ੍ਬਦ੍ਧੋਰਗਲੂਤਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ਸਵਿਸਮਵਿਸਂ ਭਵਤੀਤਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਹਂਸੋਦਕਮਿਤਿ ਏਵਮ੍ਭੂਤੋਦਕਸ੍ਯ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ; ਹਂਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਾਵਭਿਧੀਯੇਤੇ, ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ੋਧਿਤਮੁਦਕਂ ਹਂਸੋਦਕਂ; ਯਦਿ ਵਾ ਹਂਸਸੇਵਾਯੋਗ੍ਯਂ ਹਂਸੋਦਕਂ, ਹਂਸਾਃ ਕਿਲ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮੇਵੋਦਕਂ ਭਜਨ੍ਤੇ| ਅਵਗਾਹਃ ਚਿਰਂ ਜਲਾਵਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਸ਼ਾਰਦਾਨੀਤਿ ਮਾਲ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਣਮਨਾਰ੍ਤਵਕੁਸੁਮਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍| ਪ੍ਰਦੋਸ ਇਤਿ ਨਿਸ਼ਾਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਏਵ ਪਰਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਰਸ਼੍ਮਿਸੇਵਾ; ਨੋਪਰਿ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਭਯਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਰ੍ਤੁਸਾਤ੍ਮ੍ਯਪਰਿਤ੍ਯਾਗੋ ਭਵਿਸ੍ਯਦਤੁਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਵਨ੍ਤਸਪ੍ਤਾਹਾਗਾਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਸਪ੍ਤਾਹਯੋਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਵਾਗ੍ਭਟੇ- “ਤ੍ਵੋਰਨ੍ਤ੍ਯਾਦਿਸਪ੍ਤਾਹਾਵਤੁਸਨ੍ਧਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮਤਃ| ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵੋ ਵਿਧਿਸ੍ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਃ ਸੇਵਨੀਯਃ ਪਰਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍” (ਵਾ.ਸੂ.ਅ.੩) ਇਤਿ||੪੧-੪੮||
Adhikarana 14 (49) · Śloka 49
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਤੁਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਯਚ੍ਚੇਸ੍ਟਾਹਾਰਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਮ੍| ਉਪਸ਼ੇਤੇ ਯਦੌਚਿਤ੍ਯਾਦੋਕਃਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ||੪੯||
इत्युक्तमृतुसात्म्यं यच्चेष्टाहारव्यपाश्रयम्| उपशेते यदौचित्यादोकःसात्म्यं तदुच्यते||४९||
🔊 Audio coming soon
ਉਪਸਂਹਰਤਿ- ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੁਸਾਤ੍ਮ੍ਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨਾਭ੍ਯਾਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਉਪਸ਼ੇਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਸ਼ੇਤੇ ਸੁਖਯਤਿ, ਅਪਥ੍ਯਮਪਿ ਸਦ੍ਵਿਕਾਰਂ ਨ ਜਨਯਤਿ| ਕੁਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਔਚਿਤ੍ਯਾਤ੍ ਅਭ੍ਯਾਸਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਪਥ੍ਯਮਪਿ ਹਿ ਨਿਰਨ੍ਤਰਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ਵਿਸਮਿਵਾਸ਼ੀਵਿਸਸ੍ਯ ਨੋਪਘਾਤਕਂ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ||੪੯||
Adhikarana 15 (50) · Śloka 50
ਦੇਸ਼ਾਨਾਮਾਮਯਾਨਾਂ ਚ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਂ ਗੁਣੈਃ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਜ੍ਞਾਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਿਤਂ ਚਾਦ੍ਯਮੇਵ ਚ||੫੦||
देशानामामयानां च विपरीतगुणं गुणैः| सात्म्यमिच्छन्ति सात्म्यज्ञाश्चेष्टितं चाद्यमेव च||५०||
🔊 Audio coming soon
ਦੇਸ਼ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਰੋਗਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਦੇਸ਼ਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਸ਼ਾਨਾਮਨੂਪਾਦੀਨਾਂ, ਗੁਣੈਃ ਸ੍ਨੇਹਗੌਰਵਾਦਿਭਿਃ ਸਹ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਂ ਸ੍ਨੇਹਗੌਰਵਵਿਪਰੀਤਗੁਣਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਾਘਵਯੁਕ੍ਤਂ ਜਾਙ੍ਗਲਮਾਂਸਮਧ੍ਵਾਦਿ; ਅਦਨੀਯਮਾਦ੍ਯਂ, ਚੇਸ੍ਟਿਤਂ ਚ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿ, ਦੇਸ਼ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵਿਦ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਮਾਮਯਾਨਾਂ ਚ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚੇਹ ਧਰ੍ਮਮਾਤ੍ਰਵਚਨਃ, ਯਥੋਚ੍ਯਤੇ- ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਧਰ੍ਮ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਵਿਪਰੀਤਪ੍ਰਭਾਵਾਦੀਨਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਂ ਭਵਤਿ| ਆਮਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚਾਮਯਹੇਤੁਰਪਿ ਗਹੀਤਵ੍ਯਃ| ਤਤ ਆਮਯਵਿਪਰੀਤਾਨਾਮ੍, ਆਮਯਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਾਨਾਂ, ਤਥਾ ਪ੍ਰਭਾਵਵੈਪਰੀਤ੍ਯਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਾਂ ਚ ਗ੍ਰਹਣਂ ਭਵਤਿ| ਤਦੁਦਾਹਰਣਾਨਿ ਯਥਾਵਸਰਂ ਨਿਦਾਨੇ ਕਰਿਸ੍ਯਾਮਃ| ਆਦ੍ਯਗ੍ਰਹਣੇਨੌਸਧਾਹਾਰਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਂ, ਚੇਸ੍ਟਿਤਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍||੫੦||
Adhikarana 16 (51) · Śloka 51
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਤਾਵਤੌ ਨਭਿਃ ਸੇਵ੍ਯਮਸੇਵ੍ਯਂ ਯਚ੍ਚ ਕਿਞ੍ਚਨ| ਤਸ੍ਯਾਸ਼ਿਤੀਯੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਹੇਤੁਮਤ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮੇਵ ਚ||੫੧||
तत्र श्लोकः- ऋतावृतौ नृभिः सेव्यमसेव्यं यच्च किञ्चन| तस्याशितीये निर्दिष्टं हेतुमत् सात्म्यमेव च||५१||
🔊 Audio coming soon
ਉਕ੍ਤਮਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਮੁਪਸਂਹਰਤਿ- ਤਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਅਸੇਵ੍ਯਂ ਕਣ੍ਠਰਵੇਣ ਯਦ੍ਯਪਿ ਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਂ ਤਥਾਪਿ ‘ਸ ਯਦਾ ਨੇਨ੍ਧਨਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਲਭਤੇ’ ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਨਾਦਲ੍ਪਭੋਜਨਪਰਿਹਾਰ ਉਕ੍ਤ ਏਵ ਭਵਤਿ; ਤੇਨ, ਤਾਵਤਾਵਿਤਿ ਵੀਪ੍ਸਾ ਕਤਾਰ੍ਥਵਤੀ ਭਵਤਿ; ਯਦਿ ਵਾ ਛਤ੍ਰਿਣੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ ਨ੍ਯਾਯਾਦ੍ਵੀਪ੍ਸੋਕ੍ਤਾ| ਹੇਮਨ੍ਤਪਰਿਹਾਰਵਿਧਿਵਚ੍ਚ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਪਰਿਹਾਰਵਿਧਿਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਃ| ਹੇਤੁਮਦਿਤਿ ਉਪਪਤ੍ਤਿਮਤ੍, ਔਚਿਤ੍ਯਾਦਿਹੇਤੁਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋਪਪਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫੧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਤਸ੍ਯਾਸ਼ਿਤੀਯੋ ਨਾਮ ਸਸ੍ਠੋਧ੍ਯਾਯਃ||੬||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने तस्याशितीयो नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥਚਤੁਸ੍ਕੇ ਤਸ੍ਯਾਸ਼ਿਤੀਯੋ ਨਾਮ ਸਸ੍ਠੋਧ੍ਯਾਯਃ||੬||