Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

6. tasyāśitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātastasyāśitīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||

View original

अथातस्तस्याशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||

🔊 Audio coming soon

mātrāśitīyē mātrāvadāhārasya balādihētutvaṁ pratipāditaṁ, tacca r̥tusātmyamapēkṣya kr̥tasyāhārasya bhavati; tēna, r̥tupravibhāgapūrvakamr̥tusātmyābhidhāyakaṁ tasyāśitīyaṁ brūtē||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

tasyāśitādyādāhārādbalaṁ varṇaśca vardhatē| yasyartusātmyaṁ viditaṁ cēṣṭāhāravyapāśrayam||3||

View original

तस्याशिताद्यादाहाराद्बलं वर्णश्च वर्धते| यस्यर्तुसात्म्यं विदितं चेष्टाहारव्यपाश्रयम्||३||

🔊 Audio coming soon

aśitādyāditi aśitapītalīḍhajagdhāt| balaṁ varṇaścēti cakārēṇa pūrvādhyāyōktasukhāyuṣī api gr̥hyētē; yadi vā balavarṇābhyāmēva nāntarīyakaṁ kr̥tsnaṁ dhātusāmyakāryaṁ sukhādi gr̥hyatē| viditamityanēna samyakjñānapūrvakamr̥tusātmyānuṣṭhānaṁ darśayati| cēṣṭāgrahaṇēna vyavāyavyāyāmābhyaṅgādīnāṁ grahaṇam| cēṣṭāhāravyapāśrayaṁ cēṣṭāhāragōcaram||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

iha khalu saṁvatsaraṁ ṣaḍaṅgamr̥tuvibhāgēna vidyāt| tatrādityasyōdagayanamādānaṁ ca trīnr̥tūñchiśirādīn grīṣmāntān vyavasyēt, varṣādīn punarhēmantāntān dakṣiṇāyanaṁ visargaṁ ca||4||

View original

इह खलु संवत्सरं षडङ्गमृतुविभागेन विद्यात्| तत्रादित्यस्योदगयनमादानं च त्रीनृतूञ्छिशिरादीन् ग्रीष्मान्तान् व्यवस्येत्, वर्षादीन् पुनर्हेमन्तान्तान् दक्षिणायनं विसर्गं च||४||

🔊 Audio coming soon

r̥tujñānamantarā r̥tusātmyajñānaṁ na sambhavatītyr̥tūnāmupayuktasvarūpajñānārthamāha- ihētyādi| r̥tupratipādanaprastāvē saṁvatsaraṁ vidyāditi saṁvatsarapratipādanamr̥tūnāmēva militānāṁ saṁvatsaratvapratipādanārtham| mēlakaśca buddhyā vyavahriyatē , na tu paramārthataḥ r̥tūnāṁ mēlakō'sti| r̥tūnāṁ saṁvatsarātmakatvaṁ punaḥ punasta ēvartavaḥ parāvartanta iti jñānārthamavaśyaṁ pratipādanīyam| ihēti iha prakaraṇē, ṣaḍaṅgaṁ vidyāt; anyatra tu rōgabhiṣagjitīyādau tattatkāryavaśādanyathā'pi| uktaṁ ca- “śītōṣṇavarṣalakṣaṇaḥ kāla” ityādi| ṣaḍaṅgamiti samāhārē dviguḥ, r̥tuvyatirēkēṇa saṁvatsarasyāvidyamānatvāt; yadi vā samudāyibhyō'nyaḥ samudāya ityāśritya bahuvrīhiḥ kāryaḥ| tatrēti r̥tuvibhāgakathanē| udag uttarāṁ diśaṁ prati, ayanaṁ gamanamudagayanam| ādadāti kṣapayati pr̥thivyāḥ saumyāṁśaṁ prāṇināṁ ca balamityādānam| trīn śiśirādīnityanēnaiva labdhē'pi grīṣmāntatvē grīṣmāntāniti śiśirasyādiriti vigrahasya tathā''diśabdasya prakāravācitāyāḥ pratiṣēdhārtham| ēvaṁ hēmantāntāniti ca vyākhyēyam| dakṣiṇāṁ diśaṁ prati ayanaṁ dakṣiṇāyanam| visr̥jati janayati āpyamaṁśaṁ prāṇināṁ ca balamiti visargaḥ| sañjñāpraṇayanaṁ ca vyavahārārthaṁ, niruktipratīyamānārthapratipādanārthaṁ ca||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

visargē punarvāyavō nātirūkṣāḥ pravānti, itarē punarādānē; sōmaścāvyāhatabalaḥ śiśirābhirbhābhirāpūrayañjagadāpyāyayati śaśvat, atō visargaḥ saumyaḥ| ādānaṁ punarāgnēyaṁ; tāvētāvarkavāyū sōmaśca kālasvabhāvamārgaparigr̥hītāḥ kālarturasadōṣadēhabalanirvr̥ttipratyayabhūtāḥ samupadiśyantē||5||

View original

विसर्गे पुनर्वायवो नातिरूक्षाः प्रवान्ति, इतरे पुनरादाने; सोमश्चाव्याहतबलः शिशिराभिर्भाभिरापूरयञ्जगदाप्याययति शश्वत्, अतो विसर्गः सौम्यः| आदानं पुनराग्नेयं; तावेतावर्कवायू सोमश्च कालस्वभावमार्गपरिगृहीताः कालर्तुरसदोषदेहबलनिर्वृत्तिप्रत्ययभूताः समुपदिश्यन्ते||५||

🔊 Audio coming soon

visargadharmaṁ nirdiśati- visargē punarityādi| yadyapi cādānamādau paṭhitaṁ, tathā'pi pratilōmatantrayuktyā''dau visargaguṇakathanaṁ; yadi vā prathamamādānasyōttarāyaṇarūpasya praśastatvādagrē'bhidhānam, iha tu visargasya balajanakatvēnābhiprētatvādagrē'bhidhānam| nātirūkṣā iti saumyavisargakālasambandhēna mandīkr̥taraukṣyāḥ pravāntīti| itarē punarādāna iti apraśāntātirūkṣāśca, āgnēyādānasambandhāhitarūkṣatvāt | sōmaścētyādi prakr̥tēna visargēṇa sambadhyatē| avyāhatabala iti kālamārgamēghavātādibhistadā sūryasya sōmaparipanthinō hatabalatvāt| śiśirābhiḥ śītābhiḥ| śaśvaditi chēdaḥ| saumyaḥ sōmaguṇapradhānaḥ| āgnēyam agniguṇapradhānam, apratihatabalatvēnētyarthaḥ| nanvētāvataivādityacandravātānāṁ balavattvamabalavattvaṁ ca kathaṁ bhavatītyāha- tāvētāvityādi| kālō dēvatārūpaḥ, sa ca nityarūpō'pi prāṇināmadr̥ṣṭēna nānārūpēṇa gr̥hītaḥ san kadācit sūryabalavāyubalasōmabalādīn karōti; svabhāvaḥ sūryasya saumyāṁśakṣayakartr̥tvādirvāyōrvirūkṣaṇādiḥ sōmasyāpyāyanādiḥ; mārgō dakṣiṇa uttaraśca, tatra dakṣiṇaḥ karkaṭādayō dhanurantāḥ, makarādiruttaraḥ| ētē ca kālasvabhāvamārgaparigrahā yathāsambhavaṁ bōddhavyāḥ; na hi sōmē mārgaparigrahaḥ ka(ki)ñcidviśēṣamāvahati, vāyōśca mārgaparigraha ēva nāsti| parigr̥hītāḥ sambaddhāḥ| kālartvādīnāṁ nirvr̥ttipratyayabhūtā niṣpattikāraṇabhūtāḥ, upadiśyantē ‘ācāryaiḥ’ iti śēṣaḥ; kālaḥ saṁvatsarō'yanadvayaṁ ca, r̥tavaḥ śiśirādayaḥ, dēhasya balaṁ dēhabalam| anyē tu bruvatē- saṁvatsarasyāyanadvayasya ca r̥tumēlakarūpatvādr̥tugrahaṇēnaiva grahaṇaṁ labdhaṁ, tēna kālagrahaṇamr̥tuviśēṣaṇaṁ, tēna kālarūpaḥ r̥turiti strīṇāmēvārtavadarśanaṁ yadr̥tustadvyāvartyatē| pratyayabhūtā ityatra bhūtaśabda upamānē| kēcidvyākhyānayanti- ‘arkavāyū’ ityēkatayā paṭhitvā ‘sōmaśca’ iti yat pr̥thak paṭhati, tēnārkavāyvōrmilitayōrādānaṁ prati kāraṇatvaṁ, visargaṁ prati pr̥thagēva sōmasya kāraṇatvamiti darśayati| ēvaṁ balaharaṇabalakaraṇādiṣvapi bōddhavyam||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

tatra ravirbhābhirādadānō jagataḥ snēhaṁ vāyavastīvrarūkṣāścōpaśōṣayantaḥ śiśiravasantagrīṣmēṣu yathākramaṁ raukṣyamutpādayantō rūkṣān rasāṁstiktakaṣāyakaṭukāṁścābhivardhayantō nr̥ṇāṁ daurbalyamāvahanti||6||

View original

तत्र रविर्भाभिराददानो जगतः स्नेहं वायवस्तीव्ररूक्षाश्चोपशोषयन्तः शिशिरवसन्तग्रीष्मेषु यथाक्रमं रौक्ष्यमुत्पादयन्तो रूक्षान् रसांस्तिक्तकषायकटुकांश्चाभिवर्धयन्तो नृणां दौर्बल्यमावहन्ति||६||

🔊 Audio coming soon

tatrētyādi| ādadāna ucchōṣayan| jagataḥ sthāvarajaṅgamasya| snēhaṁ sāraṁ saumyabhāgamityarthaḥ| na kēvalaṁ raviḥ, vāyavaśca śōṣayantaḥ snēhamiti sambandhaḥ| tīvrāśca rūkṣāśca tīvrarūkṣāḥ; yadi vā tīvraṁ raukṣyaṁ yēṣāṁ tē tīvrarūkṣāḥ; ētaccādānē tīvrēṇa raviṇā sambandhādvāyōrbhavati yōgavāhitvādvāyōḥ| uktaṁ hi- “yōgavāhī(haḥ) paraṁ vāyuḥ saṁyōgādubhayārthakr̥t” (ci.a.3) ityādi| yathākramamiti śiśirē raukṣyamalpaṁ tiktaṁ rasamalpaṁ ca daurbalyaṁ, tathā vasantē madhyaṁ raukṣyaṁ kaṣāyaṁ rasaṁ madhyaṁ daurbalyaṁ, tathā grīṣmē prakr̥ṣṭaṁ raukṣyaṁ kaṭukaṁ rasaṁ mahacca daurbalyaṁ darśayati| yadyapi ca kaṣāyō rasō rūkṣatamaḥ kaṭukaśca rūkṣataraḥ, yaduktaṁ- “raukṣyāt kaṣāyō rūkṣāṇāṁ pravarō madhyamaḥ kaṭuḥ” (sū.a.26) ityādi; raukṣyaprakarṣaśca grīṣmē, madhyabalaṁ ca raukṣyaṁ vasantē, tathā'pi vāyvagniguṇabāhulyāt kaṭukasya vāyvagniguṇabahulē grīṣmakāla ēvōtpattiḥ, pavanapr̥thivyutkarṣavati tu vasantē pavanapr̥thivyutkarṣajanyasya kaṣāyasyōtpattiḥ| yaduktaṁ- “vāyvagniguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭukaḥ, pavanapr̥thivyatirēkāt kaṣāyaḥ” (sū.a.26) iti| pr̥thivyādyutkarṣaśca kālaviśēṣaprabhāvakr̥taḥ kāryadarśanādunnēyaḥ| abhivardhayanta iti vacanādyathāsvakālē tiktādīnāmabhivr̥ddhiḥ sūcyatē, tēna na tadaikarasatvam| atra ca kramavadraukṣyōtpattitiktādyutpattī api daurbalyōtpattau kāraṇaṁ, yatō raukṣyamutpādayanta iti tiktakaṣāyakaṭukānabhivardhayanta iti ca hētugarbhaviśēṣaṇadvayaṁ kr̥tvā daurbalyamāvahantītyuktam||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

varṣāśaraddhēmantēṣu tu dakṣiṇābhimukhē'rkē kālamārgamēghavātavarṣābhihatapratāpē, śaśini cāvyāhatabalē, māhēndrasalilapraśāntasantāpē jagati, arūkṣā rasāḥ pravardhantē'mlalavaṇamadhurā yathākramaṁ tatra balamupacīyatē nr̥ṇāmiti||7||

View original

वर्षाशरद्धेमन्तेषु तु दक्षिणाभिमुखेऽर्के कालमार्गमेघवातवर्षाभिहतप्रतापे, शशिनि चाव्याहतबले, माहेन्द्रसलिलप्रशान्तसन्तापे जगति, अरूक्षा रसाः प्रवर्धन्तेऽम्ललवणमधुरा यथाक्रमं तत्र बलमुपचीयते नृणामिति||७||

🔊 Audio coming soon

varṣētyādi| tuśabdaḥ pūrvapakṣavyāvr̥ttau| dakṣiṇābhimukhē dakṣiṇāśāṁ gantumudyata ēvārkē, tēna viṣuvadudayōpalakṣitamadhyadēśāduttarēṇa vartamānō'pi raviryadaiva dakṣiṇāśāṁ gantumudyatō bhavati tadaiva kṣīyamāṇabalō bhavati, uttarāśāgamanaprakarṣāhitabalaprakarṣatayā tu stōkastōkakramāpacīyamānabalō'pi tathā durbalō na lakṣyatē| ēvamuttarāyaṇē'pi vyākhyēyam| kālaḥ pūrvaṁ vyākhyātaḥ, mārga iha dakṣiṇābhimukhaḥ, mēghasya vātō mēghavātaḥ, varṣaṇaṁ varṣaḥ, ētairabhihatapratāpē'rka iti sambandhaḥ| vātastviha mēghasambandhāhitaśaityō'rkatāpaparipanthī bhavati, śaśinō'vyāhatabalatvaṁ sūryasya paripanthinō'bhihatapratāpatvādanuguṇamēghavātavarṣaṇayōgācca| jagati sthāvarajaṅgamē| atra ca “pr̥thivyagnibhūyiṣṭhatvādamlaḥ”, “salilāgnibhūyiṣṭhatvāllavaṇaḥ” (sū.a.26) ityuktaṁ, tat kathaṁ saumyē visargē tayōścāgnēyayōrutpāda iti na vācyam, yatō balaprakarṣavatō'rkasya kṣīyamāṇabalasyāpi viṣuvaparyantaṁ balavattvamastyēvēti vyutpāditamēva||7||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

bhavati cātra- ādāvantē ca daurbalyaṁ visargādānayōrnr̥ṇām| madhyē madhyabalaṁ, tvantē śrēṣṭhamagrē ca nirdiśēt||8||

View original

भवति चात्र- आदावन्ते च दौर्बल्यं विसर्गादानयोर्नृणाम्| मध्ये मध्यबलं, त्वन्ते श्रेष्ठमग्रे च निर्दिशेत्||८||

🔊 Audio coming soon

samprati śiśirādau balahrāsaḥ pratipāditō varṣādau ca balōtkarṣaḥ; tatra śiśirē durbalā varṣāsu balavantaḥ prāṇinō bhavantītyādidurgrahaṁ niṣēddhumāha- ādāvantē cētyādi| visargasyādau varṣāsu, ādānasyāntē grīṣmē, daurbalyaṁ prakarṣaṁ prāptaṁ nirdiśēditi sambandhaḥ; tathā madhyē visargasya śaradi, ādānasya madhyē vasantē, madhyaṁ nātikṣīṇaṁ nātivr̥ddhaṁ balaṁ vinirdiśēditi yōjyaṁ; tathā'ntē visargasya hēmantē, agrē ca prathamē ādānasya śiśirē, śrēṣṭhaṁ balaṁ vinirdiśēditi yōjanā| ēvaṁ manyatē- visargaprakarṣāhitabalaprakarṣaḥ puruṣa ādānasyādau śiśirē stōkakṣīyamāṇabalō'pi balavān bhavati, yathā- pauṣamāsāntāhitavr̥ddhiprakarṣā niśā māghaphālgunayōḥ kṣīyamāṇā'pi divasānmahatyēva bhavati| anēna nyāyēna varṣāsu daurbalyaṁ, vasantaśaradōśca madhyamaṁ balaṁ bōddhavyam| ēvaṁ kālarturasadēhabalakāraṇatvamarkādīnāṁ vyavasthāpitaṁ, dōṣakāraṇatvaṁ tvagrē r̥tuvidhānanirdēśē'bhidhāsyatē||8||

Adhikarana 8 (9-18) · Śloka 18

śītē śītānilasparśasaṁruddhō balināṁ balī| paktā bhavati hēmantē mātrādravyagurukṣamaḥ||9|| sa yadā nēndhanaṁ yuktaṁ labhatē dēhajaṁ tadā| rasaṁ hinastyatō vāyuḥ śītaḥ śītē prakupyati||10|| tasmāttuṣārasamayē snigdhāmlalavaṇān rasān| audakānūpamāṁsānāṁ mēdyānāmupayōjayēt||11|| bilēśayānāṁ māṁsāni prasahānāṁ bhr̥tāni ca| bhakṣayēnmadirāṁ śīdhuṁ madhu cānupibēnnaraḥ||12|| gōrasānikṣuvikr̥tīrvasāṁ tailaṁ navaudanam| hēmantē'bhyasyatastōyamuṣṇaṁ cāyurna hīyatē||13|| abhyaṅgōtsādanaṁ mūrdhni tailaṁ jēntākamātapam| bhajēdbhūmigr̥haṁ cōṣṇamuṣṇaṁ garbhagr̥haṁ tathā||14|| śītēṣu saṁvr̥taṁ sēvyaṁ yānaṁ śayanamāsanam| prāvārājinakauṣēyapravēṇīkuthakāstr̥tam||15|| gurūṣṇavāsā digdhāṅgō guruṇā'guruṇā sadā| śayanē pramadāṁ pīnāṁ viśālōpacitastanīm||16|| āliṅgyāgurudigdhāṅgīṁ supyāt samadamanmathaḥ| prakāmaṁ ca niṣēvēta maithunaṁ śiśirāgamē||17|| varjayēdannapānāni vātalāni laghūni ca| pravātaṁ pramitāhāramudamanthaṁ himāgamē||18||

View original

शीते शीतानिलस्पर्शसंरुद्धो बलिनां बली| पक्ता भवति हेमन्ते मात्राद्रव्यगुरुक्षमः||९|| स यदा नेन्धनं युक्तं लभते देहजं तदा| रसं हिनस्त्यतो वायुः शीतः शीते प्रकुप्यति||१०|| तस्मात्तुषारसमये स्निग्धाम्ललवणान् रसान्| औदकानूपमांसानां मेद्यानामुपयोजयेत्||११|| बिलेशयानां मांसानि प्रसहानां भृतानि च| भक्षयेन्मदिरां शीधुं मधु चानुपिबेन्नरः||१२|| गोरसानिक्षुविकृतीर्वसां तैलं नवौदनम्| हेमन्तेऽभ्यस्यतस्तोयमुष्णं चायुर्न हीयते||१३|| अभ्यङ्गोत्सादनं मूर्ध्नि तैलं जेन्ताकमातपम्| भजेद्भूमिगृहं चोष्णमुष्णं गर्भगृहं तथा||१४|| शीतेषु संवृतं सेव्यं यानं शयनमासनम्| प्रावाराजिनकौषेयप्रवेणीकुथकास्तृतम्||१५|| गुरूष्णवासा दिग्धाङ्गो गुरुणाऽगुरुणा सदा| शयने प्रमदां पीनां विशालोपचितस्तनीम्||१६|| आलिङ्ग्यागुरुदिग्धाङ्गीं सुप्यात् समदमन्मथः| प्रकामं च निषेवेत मैथुनं शिशिरागमे||१७|| वर्जयेदन्नपानानि वातलानि लघूनि च| प्रवातं प्रमिताहारमुदमन्थं हिमागमे||१८||

🔊 Audio coming soon

vardhamānabalaprakarṣavattayā hēmantasyābhiprētatvāttatsātmyamēvāgrē prāha- śīta ityādinā| śītē śītaguṇayuktē hēmantē, yadyapi cānuktē śīta iti viśēṣaṇē hēmantaḥ śīta ēva labhyatē, tathā'pi na pūrvaṁ kvaciddhēmantē śītatvaṁ pratipāditamiti pratipādyatē; yadi vā yadaiva hēmantē śītaṁ mahadbhavati tadaiva viśēṣēṇa vahnirbalī bhavati, nōpakramamātrēṇāpi, r̥tuvyāpattau śītāyōga iti ca śīta iti padēna labhyatē| himasambandhādviśēṣēṇa śītō'nilaḥ śītānilaḥ; viśēṣēṇa śītatvaṁ vāyōryōgavāhitvācchītakālasambandhādēva labdhaṁ punarabhidhīyatē'gnisaṁrōdhahētutvāt | vāyurhi himasambandhādēva bahirnirgacchaccharīrōṣmaṇō rōdhaṁ kr̥tvā kumbhakārapavanāhitapaṅkalēpa ivāntarasya vahnērvr̥ddhimāvahati| ētēna yaducyatē- asamānācchītavātāt kathamagnivr̥ddhirityētadapāstam| nahyatra śītō vātō'gnitvēna pariṇamatē, kiṁ tarhi nirgacchattējaḥpratīpībhūtaḥ| śītānilasya sparśaḥ śarīrasambandha ityarthaḥ| balināṁ prāṇināṁ hēmantasvabhāvādbalī bhavati; anēna prāṇibalavattvamagnibalavattvē hēturiti darśayati| uktaṁ ca hastivaidyakē bālagajānāṁ nīrōgatvapratipādanē; yathā- “avyāhatādabhiprāyāt prītiḥ, prītērbalaṁ, balāt| agniragnēśca dhātūnāṁ balaṁ , nāśastatō rujām” iti| mātrayā yad guru atimātramityarthaḥ, dravyataśca dravyasvabhāvataśca yad guru navadhānyādi, tatkṣamaḥ| ēvambhūtō balī vahniryadā yuktaṁ gurubhūtaṁ cānnaṁ na labhatē, tadā dēhajaṁ rasaṁ hinasti kṣayaṁ nayati; dēhārthaṁ dēhajātaṁ vā dēhajaṁ dhāturūpaṁ rasamityarthaḥ| ata indhanābhāvē sati rasadhātukṣayādvāyuḥ prakupyati hēmantē| hētvantaramāha vātakōpē- śītaḥ śīta iti; yasmādayaṁ śītaguṇō vāyuḥ, tasmācchītakālē hēmantalakṣaṇē samānaṁ kāraṇamāsādya kupyatītyarthaḥ| atra vr̥ddhō vāyurmēdasvinō yathā'gnivr̥ddhiṁ karōti, na tu vaiṣamyamanativr̥ddhatvāt, tathā'gnivr̥ddhimēva karōti| yaduktaṁ- “mēdasā''vr̥tamārgatvādvāyuḥ kōṣṭhē viśēṣataḥ| caran sandhukṣayatyagnimāhāraṁ śōṣayatyapi” (sū.a.21) ityādinā'ṣṭauninditīyē| tasmāditi dēhajarasakṣayabhayāt| prakaraṇalabdhē'pi tuṣārasamaya iti yat punaḥ karōti, tadviśēṣēṇa tuṣārapātē viśēṣēṇa snigdhādīnāṁ bhōjanārtham| mēdyānāṁ mēdurāṇām| audakānūpamāṁsādayaśca hēmantakālakaphacayasaṁvardhakā api mahātyayavātavikārapratipakṣatvēna vyavāyādikaphacayapratipakṣayuktatvāccābhiprētāḥ | audakāḥ kūrmādayō'nnapānē vakṣyamāṇāḥ, anūpāḥ sr̥marakhaḍgādayaḥ, bilēśayā gōdhāprabhr̥tayaḥ, prasahā gōkharādayaḥ| bhr̥taṁ bhaṭṭitramiti prasiddham| hēmantē'bhyasyata iti punarhēmantagrahaṇaṁ hēmantaṁ vyāpyaivōṣṇōdakasēvōpadarśanārtham| jēntākaḥ svēdaviśēṣō vakṣyamāṇaḥ| garbhagr̥haṁ gr̥hakōṣṭhakam| hēmanta ityanēnārthalabdhē'pi śītē śītēṣviti padaṁ varṣākālādāvapi śītaprāptau saṁvr̥tayānādisēvōpadarśanārtham| prāvārō guruprāvaraṇaṁ kambalādi, ajinaṁ vyāghrādicarma, kauṣēyaṁ kōṣakārakīṭatantumayaṁ, pravēṇī gōṇīti prasiddhā, kuthakaścitrakambalaḥ| guruṇā'guruṇēti agurughanapralēpēnētyarthaḥ| viśālāvāyāmēna, upacitau pariṇāhēna| maithunasēvōpadēśaścēha prāṇināṁ balavattvēna śītapratīkārakatvēna cīyamānakaphaviruddhatvēna ca; suśrutē'pi hēmantē maithunasēvōktā; yaduktaṁ- “tatrāpanītahārāśca priyā nāryaḥ svalaṅkr̥tāḥ| ramayēyuryathākāmaṁ balādapi madōtkaṭāḥ” iti||9-18||

Adhikarana 9 (19-21) · Śloka 21

hēmantaśiśirau tulyau śiśirē'lpaṁ viśēṣaṇam| raukṣyamādānajaṁ śītaṁ mēghamārutavarṣajam||19|| tasmāddhaimantikaḥ sarvaḥ śiśirē vidhiriṣyatē| nivātamuṣṇaṁ tvadhikaṁ śiśirē gr̥hamāśrayēt||20|| kaṭutiktakaṣāyāṇi vātalāni laghūni ca| varjayēdannapānāni śiśirē śītalāni ca||21||

View original

हेमन्तशिशिरौ तुल्यौ शिशिरेऽल्पं विशेषणम्| रौक्ष्यमादानजं शीतं मेघमारुतवर्षजम्||१९|| तस्माद्धैमन्तिकः सर्वः शिशिरे विधिरिष्यते| निवातमुष्णं त्वधिकं शिशिरे गृहमाश्रयेत्||२०|| कटुतिक्तकषायाणि वातलानि लघूनि च| वर्जयेदन्नपानानि शिशिरे शीतलानि च||२१||

🔊 Audio coming soon

śiśiravidhimāha- hēmantētyādi| viśēṣaṇaṁ viśēṣaḥ; śiśirasyādānārambhatvēna raukṣyaṁ, tathā mēghamārutavarṣāḥ śiśirē'dhikā bhavanti tajjaṁ ca śītamadhikaṁ hēmantādastītyarthaḥ| tasmāditi hēmantatulyatvādviśiṣṭaraukṣyaśītayuktatvācca haimantikō vidhiḥ| nivātamuṣṇaṁ tviti tuśabdaḥ pakṣāntaraparigrahārthaḥ; hēmantōktanivātōṣṇagr̥hācchiśirē rūkṣātiśītē'dhikamuṣṇaṁ gr̥hamāśrayēdityabhiprāyaḥ| kēcidatrāsēvyapratipādakaṁ granthaṁ paṭhanti, sa tvanārṣaḥ||19-21||

Adhikarana 10 (22-26) · Śloka 26

vasantē nicitaḥ ślēṣmā dinakr̥dbhābhirīritaḥ| kāyāgniṁ bādhatē rōgāṁstataḥ prakurutē bahūn||22|| tasmādvasantē karmāṇi vamanādīni kārayēt| gurvamlasnigdhamadhuraṁ divāsvapnaṁ ca varjayēt||23|| vyāyāmōdvartanaṁ dhūmaṁ kavalagrahamañjanam| sukhāmbunā śaucavidhiṁ śīlayēt kusumāgamē||24|| candanāgurudigdhāṅgō yavagōdhūmabhōjanaḥ| śārabhaṁ śāśamaiṇēyaṁ māṁsaṁ lāvakapiñjalam||25|| bhakṣayēnnirgadaṁ sīdhuṁ pibēnmādhvīkamēva vā| vasantē'nubhavēt strīṇāṁ kānanānāṁ ca yauvanam||26||

View original

वसन्ते निचितः श्लेष्मा दिनकृद्भाभिरीरितः| कायाग्निं बाधते रोगांस्ततः प्रकुरुते बहून्||२२|| तस्माद्वसन्ते कर्माणि वमनादीनि कारयेत्| गुर्वम्लस्निग्धमधुरं दिवास्वप्नं च वर्जयेत्||२३|| व्यायामोद्वर्तनं धूमं कवलग्रहमञ्जनम्| सुखाम्बुना शौचविधिं शीलयेत् कुसुमागमे||२४|| चन्दनागुरुदिग्धाङ्गो यवगोधूमभोजनः| शारभं शाशमैणेयं मांसं लावकपिञ्जलम्||२५|| भक्षयेन्निर्गदं सीधुं पिबेन्माध्वीकमेव वा| वसन्तेऽनुभवेत् स्त्रीणां काननानां च यौवनम्||२६||

🔊 Audio coming soon

vasanta ityādinā vasantavidhimāha| nicitaḥ sañcitō vasantapūrvakālē, īritō vilāyitō vasantē| kāyāgnimiti kāyanirvartakamagniṁ jāṭharaṁ, na tu dhātvagniviśēṣamātram| tata ityatra cakārō luptanirdiṣṭō bōddhavyaḥ, tēna tatō'gnivadhāccētyarthaḥ; yadi vā tatō'gnivadhānantaram| vamanādīni vamanapradhānāni; tēna, ādānamadhyatvēna yadi vātapittaprakōpastathāvidhō bhavati tadā virēcanāsthāpanānuvāsanānāmapi pravr̥ttirbhavati, śirōvirēcanaṁ tu kaphajayārthaṁ kartavyamēva| vasantaśabdēna vamanaṁ prati caitra ēva bōddhavyaḥ; yēna, dōṣacayādyarthaṁ pañcakarmapravr̥ttyarthaṁ cābhidhātavyaprāvr̥ḍādyr̥tukramēṇa phālgunacaitrau vasantō bhavati, na vaiśākhaḥ| anēnaivābhiprāyēṇa pūrvaślōkē'pi sāmānyēna nicita iti kr̥taṁ, na tu hēmantē nicita iti; hēmanta ityuktē hi rasōtpattikramābhihitamārgaśīrṣapauṣātmakē hēmantē prakr̥tatvāddōṣacayō budhyatē, sa ca nābhiprētaḥ; uktastu dōṣacayādikramōktapauṣamāghātmakē hēmantē ślēṣmacayaḥ| sukhāmbunā sukhōṣṇāmbunā| lāvakapiñjalaṁ māṁsamiti sambandhaḥ| bhakṣayēditi cchēdaḥ| anubhavēditi bhāṣayā ślēṣmakṣayārthaṁ stōkaṁ maithunamanujānāti||22-26||

Adhikarana 11 (27-32) · Śloka 32

mayūkhairjagataḥ snēhaṁ grīṣmē pēpīyatē raviḥ| svādu śītaṁ dravaṁ snigdhamannapānaṁ tadā hitam||27|| śītaṁ saśarkaraṁ manthaṁ jāṅgalānmr̥gapakṣiṇaḥ| ghr̥taṁ payaḥ saśālyannaṁ bhajan grīṣmē na sīdati||28|| madyamalpaṁ na vā pēyamathavā subahūdakam| lavaṇāmlakaṭūṣṇāni vyāyāmaṁ ca vivarjayēt ||29|| divā śītagr̥hē nidrāṁ niśi candrāṁśuśītalē| bhajēccandanadigdhāṅgaḥ pravātē harmyamastakē||30|| vyajanaiḥ pāṇisaṁsparśaiścandanōdakaśītalaiḥ| sēvyamānō bhajēdāsyāṁ muktāmaṇivibhūṣitaḥ||31|| kānanāni ca śītāni jalāni kusumāni ca| grīṣmakālē niṣēvēta maithunādviratō naraḥ||32||

View original

मयूखैर्जगतः स्नेहं ग्रीष्मे पेपीयते रविः| स्वादु शीतं द्रवं स्निग्धमन्नपानं तदा हितम्||२७|| शीतं सशर्करं मन्थं जाङ्गलान्मृगपक्षिणः| घृतं पयः सशाल्यन्नं भजन् ग्रीष्मे न सीदति||२८|| मद्यमल्पं न वा पेयमथवा सुबहूदकम्| लवणाम्लकटूष्णानि व्यायामं च विवर्जयेत् ||२९|| दिवा शीतगृहे निद्रां निशि चन्द्रांशुशीतले| भजेच्चन्दनदिग्धाङ्गः प्रवाते हर्म्यमस्तके||३०|| व्यजनैः पाणिसंस्पर्शैश्चन्दनोदकशीतलैः| सेव्यमानो भजेदास्यां मुक्तामणिविभूषितः||३१|| काननानि च शीतानि जलानि कुसुमानि च| ग्रीष्मकाले निषेवेत मैथुनाद्विरतो नरः||३२||

🔊 Audio coming soon

mayūkhairityādinā graiṣmavidhimāha| mayūkhaiḥ tējōbhiḥ| snēhaḥ sāra ityarthaḥ| pēpīyatē atyarthaṁ pibati| manthaḥ- “saktavaḥ sarpiṣā yuktāḥ śītavāripariplutāḥ| nātyacchā nātisāndrāśca mantha ityabhidhīyatē”| madyamalpamiti ēkāntamadyasātmyēna; navēti madyasya svabhāvapākābhyāmamlasya grīṣmaviruddhatvēna; subahūdakamiti madyasātmyasyaiva, madyasyōṣṇāmlatvādyapavādārthaṁ bahutaraṁ pānīyaṁ prakṣipya pātavyamiti darśayati; tēnaitat phalati- yanmadyaṁ grīṣmē na pātavyamēva tāvat; madyasātmyānāṁ sātmyamadyatyāgē sātmyatyāgajā rōgā bhavanti, tēna tasyālpaṁ vā subahūdakaṁ vā dēyamityarthaḥ| muktaiva maṇirmuktāmaṇiḥ| grīṣmakālē caṇḍātapē madhyāhna ityarthaḥ| maithunōparatistu divāniśaṁ bōddhavyā||27-32||

Adhikarana 12 (33-40) · Śloka 40

ādānadurbalē dēhē paktā bhavati durbalaḥ| sa varṣāsvanilādīnāṁ dūṣaṇairbādhyatē punaḥ||33|| bhūbāṣpānmēghanisyandāt pākādamlājjalasya ca| varṣāsvagnibalē kṣīṇē kupyanti pavanādayaḥ||34|| tasmāt sādhāraṇaḥ sarvō vidhirvarṣāsu śasyatē| udamanthaṁ divāsvapnamavaśyāyaṁ nadījalam||35|| vyāyāmamātapaṁ caiva vyavāyaṁ cātra varjayēt| pānabhōjanasaṁskārān prāyaḥ kṣaudrānvitān bhajēt||36|| vyaktāmlalavaṇasnēhaṁ vātavarṣākulē'hani| viśēṣaśītē bhōktavyaṁ varṣāsvanilaśāntayē||37|| agnisaṁrakṣaṇavatā yavagōdhūmaśālayaḥ| purāṇā jāṅgalairmāṁsairbhōjyā yūṣaiśca saṁskr̥taiḥ||38|| pibēt kṣaudrānvitaṁ cālpaṁ mādhvīkāriṣṭamambu vā| māhēndraṁ taptaśītaṁ vā kaupaṁ sārasamēva vā||39|| pragharṣōdvartanasnānagandhamālyaparō bhavēt| laghuśuddhāmbaraḥ sthānaṁ bhajēdaklēdi vārṣikam||40||

View original

आदानदुर्बले देहे पक्ता भवति दुर्बलः| स वर्षास्वनिलादीनां दूषणैर्बाध्यते पुनः||३३|| भूबाष्पान्मेघनिस्यन्दात् पाकादम्लाज्जलस्य च| वर्षास्वग्निबले क्षीणे कुप्यन्ति पवनादयः||३४|| तस्मात् साधारणः सर्वो विधिर्वर्षासु शस्यते| उदमन्थं दिवास्वप्नमवश्यायं नदीजलम्||३५|| व्यायाममातपं चैव व्यवायं चात्र वर्जयेत्| पानभोजनसंस्कारान् प्रायः क्षौद्रान्वितान् भजेत्||३६|| व्यक्ताम्ललवणस्नेहं वातवर्षाकुलेऽहनि| विशेषशीते भोक्तव्यं वर्षास्वनिलशान्तये||३७|| अग्निसंरक्षणवता यवगोधूमशालयः| पुराणा जाङ्गलैर्मांसैर्भोज्या यूषैश्च संस्कृतैः||३८|| पिबेत् क्षौद्रान्वितं चाल्पं माध्वीकारिष्टमम्बु वा| माहेन्द्रं तप्तशीतं वा कौपं सारसमेव वा||३९|| प्रघर्षोद्वर्तनस्नानगन्धमाल्यपरो भवेत्| लघुशुद्धाम्बरः स्थानं भजेदक्लेदि वार्षिकम्||४०||

🔊 Audio coming soon

varṣāvidhimāha- ādānētyādi| dēhasya durbalatvē paktā'pi durbalō bhavati, dēhabalānuvidhāyitvādvahnēḥ| ētacca balināṁ balī bhavatītyatra vyutpāditam| sa durbalō vahniḥ| anilādīnāmiti anilapradhānānām| varṣāsu vātādayaḥ kutaḥ kupyantītyāha- bhūbāṣpādityādi| bhūbāṣpaḥ prabhāvādēva tridōṣakōpakaḥ| mēghanisyandō vātaślēṣmakārakaḥ| amlapākatā jalasya varṣāsvabhāvakr̥tā pittaślēṣmakarī| agnibalē kṣīṇa ityanēnādānāhitamagnimāndyamapi dōṣaprakōpakamiti darśayati| agnimāndyaṁ cāpākavidāhābhyāṁ kaphapittakāri, dhātupōṣakarasānutpādācca dhātukṣayēṇa vātakāri| ētēna varṣāsu vahnimāndyēna vātādikōpaḥ, vātādikōpēna ca vahnimāndyamiti darśitam| yaduktaṁ vāgbhaṭē- “bhūbāṣpēṇāmlapākēna malinēna ca vāriṇā| vahninaiva ca mandēna tēṣvityanyō'nyadūṣiṣu|| sādhāraṇō vidhiḥ kāryastridōṣaghnō'gnidīpanaḥ” (vā.sū.a.3) iti| udakapradhānō mantha udamanthaḥ| pānam udakādi, bhōjanaṁ raktaśālyādi, tayōḥ saṁskārāḥ saṁskāravantyannapānānītyarthaḥ| kṣaudraṁ ca yadyapi vātaprakōpi, tathā'pi vārṣikaklēdaśamanārthaṁ svalpamātrayā kṣaudrānvitapadēna vihitam| viśēṣaśīta iti hētugarbhaviśēṣaṇaṁ; tēnātyarthaśītē divasē yasmānmahātyayasya vātasya kōpō bhavati tatastajjayārthaṁ varṣākālaprabhāvakriyamāṇapittacayānuguṇayōrapyamlalavaṇayōrupayōgaḥ kartavya iti darśitaṁ bhavati||33-40||

Adhikarana 13 (41-48) · Śloka 48

varṣāśītōcitāṅgānāṁ sahasaivārkaraśmibhiḥ| taptānāmācitaṁ pittaṁ prāyaḥ śaradi kupyati||41|| tatrānnapānaṁ madhuraṁ laghu śītaṁ satiktakam| pittapraśamanaṁ sēvyaṁ mātrayā suprakāṅkṣitaiḥ||42|| lāvān kapiñjalānēṇānurabhrāñcharabhān śaśān| śālīn sayavagōdhūmān sēvyānāhurghanātyayē||43|| tiktasya sarpiṣaḥ pānaṁ virēkō raktamōkṣaṇam| dhārādharātyayē kāryamātapasya ca varjanam||44|| vasāṁ tailamavaśyāyamaudakānūpamāmiṣam| kṣāraṁ dadhi divāsvapnaṁ prāgvātaṁ cātra varjayēt||45|| divā sūryāṁśusantaptaṁ niśi candrāṁśuśītalam| kālēna pakvaṁ nirdōṣamagastyēnāviṣīkr̥tam||46|| haṁsōdakamiti khyātaṁ śāradaṁ vimalaṁ śuci| snānapānāvagāhēṣu hitamambu yathā'mr̥tam ||47|| śāradāni ca mālyāni vāsāṁsi vimalāni ca| śaratkālē praśasyantē pradōṣē cēnduraśmayaḥ||48||

View original

वर्षाशीतोचिताङ्गानां सहसैवार्करश्मिभिः| तप्तानामाचितं पित्तं प्रायः शरदि कुप्यति||४१|| तत्रान्नपानं मधुरं लघु शीतं सतिक्तकम्| पित्तप्रशमनं सेव्यं मात्रया सुप्रकाङ्क्षितैः||४२|| लावान् कपिञ्जलानेणानुरभ्राञ्छरभान् शशान्| शालीन् सयवगोधूमान् सेव्यानाहुर्घनात्यये||४३|| तिक्तस्य सर्पिषः पानं विरेको रक्तमोक्षणम्| धाराधरात्यये कार्यमातपस्य च वर्जनम्||४४|| वसां तैलमवश्यायमौदकानूपमामिषम्| क्षारं दधि दिवास्वप्नं प्राग्वातं चात्र वर्जयेत्||४५|| दिवा सूर्यांशुसन्तप्तं निशि चन्द्रांशुशीतलम्| कालेन पक्वं निर्दोषमगस्त्येनाविषीकृतम्||४६|| हंसोदकमिति ख्यातं शारदं विमलं शुचि| स्नानपानावगाहेषु हितमम्बु यथाऽमृतम् ||४७|| शारदानि च माल्यानि वासांसि विमलानि च| शरत्काले प्रशस्यन्ते प्रदोषे चेन्दुरश्मयः||४८||

🔊 Audio coming soon

śaradvidhimāha- varṣētyādi| ucitam abhyastam, ‘uca samavāyē’ ityasmāddhātōḥ; śītamucitānyaṅgāni yēṣāṁ, tēṣām| sahasaivēti padēnākramēṇa śaradi tīvrātapasambandhādanabhyastāt pittaprakōpō nyāyya iti darśayati| ācitamiti varṣāsu| prāya ityanēna varṣāsu pittacayapratikūlaṁ vidhiṁ prayatnēnācaratō na bhavatyapi pittacayaḥ, śaradi tu prakōpō na bhavatīti darśayati; ētacca sāmānyanyāyēna ślēṣmaṇō vātasya ca cayaprakōpayōrbōddhavyaṁ; yadi vā, prāyaḥ pittaṁ prakupyati ślēṣmā cānubalatvēnētyarthaḥ| yaduktaṁ- “tasya cānubalaḥ kaphaḥ” (ci.a.3) iti| laghviti agnisandhukṣaṇārtham| atra vahnēḥ samānēnāpi pittēna dravāṁśasambandhēnāgnimāndyaṁ kriyatē| yaduktaṁ grahaṇyadhyāyē- “āplāvayaddhantyanalaṁ jalaṁ taptamivānalam” (ci.a.15)| utsargasiddha ēva bhōjanasya mātrāvattvē mātrayēti vacanaṁ mātrātikramēṇēha viśēṣatō bhūridōṣatvadarśanārtham| suprakāṅkṣitaiḥ sububhukṣitaiḥ| urabhrō mēṣaḥ| ghanātyaya iti punarvacanaṁ śaratpravēśa ēvaitaduktavidhikaraṇaṁ granthādhikyāt sūcayatīti vyākhyānayanti; vayaṁ tu paśyāmaḥ- paryāyaśabdānāṁ punaḥ punaḥ karaṇē yatra tātparyaṁ śāstrē pratīyatē tatra tadēva vācyaṁ, yatra tu tātparyāntaraṁ na pratīyatē tatra vākyabhēdēnaiva punarabhidhānamiti| dhārādharāṇāṁ mēghānāmatyayō'darśanam| tēna, pravyaktāyāṁ śaradi tiktasarpiḥpānaṁ virēkādi ca kāryam| kramaścātrācāryasyābhiprētaḥ, tēna prathamaṁ tiktasarpiṣpānaṁ, tēna pittāpraśāntau virēkaḥ, tēnāpyaśāntau śōṇitaduṣṭau ca satyāṁ raktamōkṣaṇaṁ; raktaṁ cātra kālasvabhāvāddūṣyatyēva prāyaḥ; yadāha- “śaratkālasvabhāvācca śōṇitaṁ sampradūṣyati” (sū.a.24) iti| divētyādi|- sūryāṁśutāpādēva divēti labdhē divēti sakaladinavyāptyartham| sūryataptamiti vaktavyēṁ'śugrahaṇaṁ mēghāvaraṇarahitāṁśusūryagrahaṇārtham | santaptamityatra saṁśabdaḥ paritastāpōpadarśanārthaḥ| ēvaṁ niśītyādi ca vyākhyēyam| candrāṁśugrahaṇēna ca niśi saumyāṁśasambandhaṁ lakṣayati| kālēnēti śaratkālasvabhāvēna| pakvamiti varṣāsvabhinavabhūmisambandhajanitapaicchilyavyamlatvādidōṣarahitam| yataḥ pakvaṁ tatō nirdōṣaṁ dōṣājanakamityarthaḥ| agastyēnāviṣīkr̥tamityagastyōdayēna prabhāvādvarṣāsu mēghasambaddhōragalūtādisambandhātsaviṣamaviṣaṁ bhavatīti vācyam| haṁsōdakamiti ēvambhūtōdakasya sañjñā; haṁsaśabdēna sūryācandramasāvabhidhīyētē, tābhyāṁ śōdhitamudakaṁ haṁsōdakaṁ; yadi vā haṁsasēvāyōgyaṁ haṁsōdakaṁ, haṁsāḥ kila viśuddhamēvōdakaṁ bhajantē| avagāhaḥ ciraṁ jalāvasthānam| śāradānīti mālyaviśēṣaṇamanārtavakusumaniṣēdhārtham| pradōṣa iti niśāpravēśa ēva paraṁ candraraśmisēvā; nōpari, śiśirabhayāt| atra pūrvartusātmyaparityāgō bhaviṣyadr̥tusātmyābhyāsaśca pūrvartvantasaptāhāgāmyr̥tvādisaptāhayōḥ kartavyaḥ| yaduktaṁ vāgbhaṭē- “r̥tvōrantyādisaptāhāvr̥tusandhiriti smr̥taḥ| tatra pūrvō vidhistyājyaḥ sēvanīyaḥ paraḥ kramāt” (vā.sū.a.3) iti||41-48||

Adhikarana 14 (49) · Śloka 49

ityuktamr̥tusātmyaṁ yaccēṣṭāhāravyapāśrayam| upaśētē yadaucityādōkaḥsātmyaṁ taducyatē||49||

View original

इत्युक्तमृतुसात्म्यं यच्चेष्टाहारव्यपाश्रयम्| उपशेते यदौचित्यादोकःसात्म्यं तदुच्यते||४९||

🔊 Audio coming soon

upasaṁharati- ityuktamityādi| r̥tusātmyaprasaṅgēnābhyāsasātmyaṁ darśayati- upaśētē ityādi| upaśētē sukhayati, apathyamapi sadvikāraṁ na janayati| kuta ityāha- aucityāt abhyāsādityarthaḥ; apathyamapi hi nirantarābhyāsādviṣamivāśīviṣasya nōpaghātakaṁ bhavatīti bhāvaḥ||49||

Adhikarana 15 (50) · Śloka 50

dēśānāmāmayānāṁ ca viparītaguṇaṁ guṇaiḥ| sātmyamicchanti sātmyajñāścēṣṭitaṁ cādyamēva ca||50||

View original

देशानामामयानां च विपरीतगुणं गुणैः| सात्म्यमिच्छन्ति सात्म्यज्ञाश्चेष्टितं चाद्यमेव च||५०||

🔊 Audio coming soon

dēśasātmyaṁ rōgasātmyaṁ ca darśayati- dēśānāmityādi| dēśānāmanūpādīnāṁ, guṇaiḥ snēhagauravādibhiḥ saha viparītaguṇaṁ snēhagauravaviparītaguṇaraukṣyalāghavayuktaṁ jāṅgalamāṁsamadhvādi; adanīyamādyaṁ, cēṣṭitaṁ ca vyāyāmādi, dēśasātmyamicchantyāyurvēdavida ityarthaḥ| ēvamāmayānāṁ ca viparītaguṇamityādi vyākhyēyam| guṇaśabdaścēha dharmamātravacanaḥ, yathōcyatē- dravyaguṇō dravyadharma ityarthaḥ| tēna viparītaprabhāvādīnāmapi grahaṇaṁ bhavati| āmayaśabdēna cāmayahēturapi gr̥hītavyaḥ| tata āmayaviparītānām, āmayahētuviparītānāṁ, tathā prabhāvavaiparītyāttadviparītārthakāriṇāṁ ca grahaṇaṁ bhavati| tadudāharaṇāni yathāvasaraṁ nidānē kariṣyāmaḥ| ādyagrahaṇēnauṣadhāhārayōrgrahaṇaṁ, cēṣṭitagrahaṇēna svapnābhyaṅgādīnāṁ grahaṇaṁ vyākhyēyam||50||

Adhikarana 16 (51) · Śloka 51

tatra ślōkaḥ- r̥tāvr̥tau nr̥bhiḥ sēvyamasēvyaṁ yacca kiñcana| tasyāśitīyē nirdiṣṭaṁ hētumat sātmyamēva ca||51||

View original

तत्र श्लोकः- ऋतावृतौ नृभिः सेव्यमसेव्यं यच्च किञ्चन| तस्याशितीये निर्दिष्टं हेतुमत् सात्म्यमेव च||५१||

🔊 Audio coming soon

uktamadhyāyārthamupasaṁharati- r̥tāvityādi| atra hēmantē asēvyaṁ kaṇṭharavēṇa yadyapi na pratipāditaṁ tathā'pi ‘sa yadā nēndhanaṁ yuktaṁ labhatē’ ityabhidhānādalpabhōjanaparihāra ukta ēva bhavati; tēna, r̥tāvr̥tāviti vīpsā kr̥tā'rthavatī bhavati; yadi vā chatriṇō gacchantīti nyāyādvīpsōktā| hēmantaparihāravidhivacca śiśiraparihāravidhirvyākhyēyaḥ| hētumaditi upapattimat, aucityādihētunirdēśōpapannamityarthaḥ||51||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē tasyāśitīyō nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||

View original

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने तस्याशितीयो नाम षष्ठोऽध्यायः||६||

🔊 Audio coming soon

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ sūtrasthānē svasthacatuṣkē tasyāśitīyō nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||

6. tasyāśitīyō'dhyāyaḥ — Charaka Samhita | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi