Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātastasyāśitīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातस्तस्याशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
6. tasyāśitīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
tasyāśitādyādāhārādbalaṁ varṇaśca vardhatē| yasyartusātmyaṁ viditaṁ cēṣṭāhāravyapāśrayam||3||
View original
तस्याशिताद्यादाहाराद्बलं वर्णश्च वर्धते| यस्यर्तुसात्म्यं विदितं चेष्टाहारव्यपाश्रयम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
iha khalu saṁvatsaraṁ ṣaḍaṅgamr̥tuvibhāgēna vidyāt| tatrādityasyōdagayanamādānaṁ ca trīnr̥tūñchiśirādīn grīṣmāntān vyavasyēt, varṣādīn punarhēmantāntān dakṣiṇāyanaṁ visargaṁ ca||4||
View original
इह खलु संवत्सरं षडङ्गमृतुविभागेन विद्यात्| तत्रादित्यस्योदगयनमादानं च त्रीनृतूञ्छिशिरादीन् ग्रीष्मान्तान् व्यवस्येत्, वर्षादीन् पुनर्हेमन्तान्तान् दक्षिणायनं विसर्गं च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
visargē punarvāyavō nātirūkṣāḥ pravānti, itarē punarādānē; sōmaścāvyāhatabalaḥ śiśirābhirbhābhirāpūrayañjagadāpyāyayati śaśvat, atō visargaḥ saumyaḥ| ādānaṁ punarāgnēyaṁ; tāvētāvarkavāyū sōmaśca kālasvabhāvamārgaparigr̥hītāḥ kālarturasadōṣadēhabalanirvr̥ttipratyayabhūtāḥ samupadiśyantē||5||
View original
विसर्गे पुनर्वायवो नातिरूक्षाः प्रवान्ति, इतरे पुनरादाने; सोमश्चाव्याहतबलः शिशिराभिर्भाभिरापूरयञ्जगदाप्याययति शश्वत्, अतो विसर्गः सौम्यः| आदानं पुनराग्नेयं; तावेतावर्कवायू सोमश्च कालस्वभावमार्गपरिगृहीताः कालर्तुरसदोषदेहबलनिर्वृत्तिप्रत्ययभूताः समुपदिश्यन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
tatra ravirbhābhirādadānō jagataḥ snēhaṁ vāyavastīvrarūkṣāścōpaśōṣayantaḥ śiśiravasantagrīṣmēṣu yathākramaṁ raukṣyamutpādayantō rūkṣān rasāṁstiktakaṣāyakaṭukāṁścābhivardhayantō nr̥ṇāṁ daurbalyamāvahanti||6||
View original
तत्र रविर्भाभिराददानो जगतः स्नेहं वायवस्तीव्ररूक्षाश्चोपशोषयन्तः शिशिरवसन्तग्रीष्मेषु यथाक्रमं रौक्ष्यमुत्पादयन्तो रूक्षान् रसांस्तिक्तकषायकटुकांश्चाभिवर्धयन्तो नृणां दौर्बल्यमावहन्ति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
varṣāśaraddhēmantēṣu tu dakṣiṇābhimukhē'rkē kālamārgamēghavātavarṣābhihatapratāpē, śaśini cāvyāhatabalē, māhēndrasalilapraśāntasantāpē jagati, arūkṣā rasāḥ pravardhantē'mlalavaṇamadhurā yathākramaṁ tatra balamupacīyatē nr̥ṇāmiti||7||
View original
वर्षाशरद्धेमन्तेषु तु दक्षिणाभिमुखेऽर्के कालमार्गमेघवातवर्षाभिहतप्रतापे, शशिनि चाव्याहतबले, माहेन्द्रसलिलप्रशान्तसन्तापे जगति, अरूक्षा रसाः प्रवर्धन्तेऽम्ललवणमधुरा यथाक्रमं तत्र बलमुपचीयते नृणामिति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
bhavati cātra- ādāvantē ca daurbalyaṁ visargādānayōrnr̥ṇām| madhyē madhyabalaṁ, tvantē śrēṣṭhamagrē ca nirdiśēt||8||
View original
भवति चात्र- आदावन्ते च दौर्बल्यं विसर्गादानयोर्नृणाम्| मध्ये मध्यबलं, त्वन्ते श्रेष्ठमग्रे च निर्दिशेत्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9-18) · Śloka 18
śītē śītānilasparśasaṁruddhō balināṁ balī| paktā bhavati hēmantē mātrādravyagurukṣamaḥ||9|| sa yadā nēndhanaṁ yuktaṁ labhatē dēhajaṁ tadā| rasaṁ hinastyatō vāyuḥ śītaḥ śītē prakupyati||10|| tasmāttuṣārasamayē snigdhāmlalavaṇān rasān| audakānūpamāṁsānāṁ mēdyānāmupayōjayēt||11|| bilēśayānāṁ māṁsāni prasahānāṁ bhr̥tāni ca| bhakṣayēnmadirāṁ śīdhuṁ madhu cānupibēnnaraḥ||12|| gōrasānikṣuvikr̥tīrvasāṁ tailaṁ navaudanam| hēmantē'bhyasyatastōyamuṣṇaṁ cāyurna hīyatē||13|| abhyaṅgōtsādanaṁ mūrdhni tailaṁ jēntākamātapam| bhajēdbhūmigr̥haṁ cōṣṇamuṣṇaṁ garbhagr̥haṁ tathā||14|| śītēṣu saṁvr̥taṁ sēvyaṁ yānaṁ śayanamāsanam| prāvārājinakauṣēyapravēṇīkuthakāstr̥tam||15|| gurūṣṇavāsā digdhāṅgō guruṇā'guruṇā sadā| śayanē pramadāṁ pīnāṁ viśālōpacitastanīm||16|| āliṅgyāgurudigdhāṅgīṁ supyāt samadamanmathaḥ| prakāmaṁ ca niṣēvēta maithunaṁ śiśirāgamē||17|| varjayēdannapānāni vātalāni laghūni ca| pravātaṁ pramitāhāramudamanthaṁ himāgamē||18||
View original
शीते शीतानिलस्पर्शसंरुद्धो बलिनां बली| पक्ता भवति हेमन्ते मात्राद्रव्यगुरुक्षमः||९|| स यदा नेन्धनं युक्तं लभते देहजं तदा| रसं हिनस्त्यतो वायुः शीतः शीते प्रकुप्यति||१०|| तस्मात्तुषारसमये स्निग्धाम्ललवणान् रसान्| औदकानूपमांसानां मेद्यानामुपयोजयेत्||११|| बिलेशयानां मांसानि प्रसहानां भृतानि च| भक्षयेन्मदिरां शीधुं मधु चानुपिबेन्नरः||१२|| गोरसानिक्षुविकृतीर्वसां तैलं नवौदनम्| हेमन्तेऽभ्यस्यतस्तोयमुष्णं चायुर्न हीयते||१३|| अभ्यङ्गोत्सादनं मूर्ध्नि तैलं जेन्ताकमातपम्| भजेद्भूमिगृहं चोष्णमुष्णं गर्भगृहं तथा||१४|| शीतेषु संवृतं सेव्यं यानं शयनमासनम्| प्रावाराजिनकौषेयप्रवेणीकुथकास्तृतम्||१५|| गुरूष्णवासा दिग्धाङ्गो गुरुणाऽगुरुणा सदा| शयने प्रमदां पीनां विशालोपचितस्तनीम्||१६|| आलिङ्ग्यागुरुदिग्धाङ्गीं सुप्यात् समदमन्मथः| प्रकामं च निषेवेत मैथुनं शिशिरागमे||१७|| वर्जयेदन्नपानानि वातलानि लघूनि च| प्रवातं प्रमिताहारमुदमन्थं हिमागमे||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (19-21) · Śloka 21
hēmantaśiśirau tulyau śiśirē'lpaṁ viśēṣaṇam| raukṣyamādānajaṁ śītaṁ mēghamārutavarṣajam||19|| tasmāddhaimantikaḥ sarvaḥ śiśirē vidhiriṣyatē| nivātamuṣṇaṁ tvadhikaṁ śiśirē gr̥hamāśrayēt||20|| kaṭutiktakaṣāyāṇi vātalāni laghūni ca| varjayēdannapānāni śiśirē śītalāni ca||21||
View original
हेमन्तशिशिरौ तुल्यौ शिशिरेऽल्पं विशेषणम्| रौक्ष्यमादानजं शीतं मेघमारुतवर्षजम्||१९|| तस्माद्धैमन्तिकः सर्वः शिशिरे विधिरिष्यते| निवातमुष्णं त्वधिकं शिशिरे गृहमाश्रयेत्||२०|| कटुतिक्तकषायाणि वातलानि लघूनि च| वर्जयेदन्नपानानि शिशिरे शीतलानि च||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (22-26) · Śloka 26
vasantē nicitaḥ ślēṣmā dinakr̥dbhābhirīritaḥ| kāyāgniṁ bādhatē rōgāṁstataḥ prakurutē bahūn||22|| tasmādvasantē karmāṇi vamanādīni kārayēt| gurvamlasnigdhamadhuraṁ divāsvapnaṁ ca varjayēt||23|| vyāyāmōdvartanaṁ dhūmaṁ kavalagrahamañjanam| sukhāmbunā śaucavidhiṁ śīlayēt kusumāgamē||24|| candanāgurudigdhāṅgō yavagōdhūmabhōjanaḥ| śārabhaṁ śāśamaiṇēyaṁ māṁsaṁ lāvakapiñjalam||25|| bhakṣayēnnirgadaṁ sīdhuṁ pibēnmādhvīkamēva vā| vasantē'nubhavēt strīṇāṁ kānanānāṁ ca yauvanam||26||
View original
वसन्ते निचितः श्लेष्मा दिनकृद्भाभिरीरितः| कायाग्निं बाधते रोगांस्ततः प्रकुरुते बहून्||२२|| तस्माद्वसन्ते कर्माणि वमनादीनि कारयेत्| गुर्वम्लस्निग्धमधुरं दिवास्वप्नं च वर्जयेत्||२३|| व्यायामोद्वर्तनं धूमं कवलग्रहमञ्जनम्| सुखाम्बुना शौचविधिं शीलयेत् कुसुमागमे||२४|| चन्दनागुरुदिग्धाङ्गो यवगोधूमभोजनः| शारभं शाशमैणेयं मांसं लावकपिञ्जलम्||२५|| भक्षयेन्निर्गदं सीधुं पिबेन्माध्वीकमेव वा| वसन्तेऽनुभवेत् स्त्रीणां काननानां च यौवनम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (27-32) · Śloka 32
mayūkhairjagataḥ snēhaṁ grīṣmē pēpīyatē raviḥ| svādu śītaṁ dravaṁ snigdhamannapānaṁ tadā hitam||27|| śītaṁ saśarkaraṁ manthaṁ jāṅgalānmr̥gapakṣiṇaḥ| ghr̥taṁ payaḥ saśālyannaṁ bhajan grīṣmē na sīdati||28|| madyamalpaṁ na vā pēyamathavā subahūdakam| lavaṇāmlakaṭūṣṇāni vyāyāmaṁ ca vivarjayēt ||29|| divā śītagr̥hē nidrāṁ niśi candrāṁśuśītalē| bhajēccandanadigdhāṅgaḥ pravātē harmyamastakē||30|| vyajanaiḥ pāṇisaṁsparśaiścandanōdakaśītalaiḥ| sēvyamānō bhajēdāsyāṁ muktāmaṇivibhūṣitaḥ||31|| kānanāni ca śītāni jalāni kusumāni ca| grīṣmakālē niṣēvēta maithunādviratō naraḥ||32||
View original
मयूखैर्जगतः स्नेहं ग्रीष्मे पेपीयते रविः| स्वादु शीतं द्रवं स्निग्धमन्नपानं तदा हितम्||२७|| शीतं सशर्करं मन्थं जाङ्गलान्मृगपक्षिणः| घृतं पयः सशाल्यन्नं भजन् ग्रीष्मे न सीदति||२८|| मद्यमल्पं न वा पेयमथवा सुबहूदकम्| लवणाम्लकटूष्णानि व्यायामं च विवर्जयेत् ||२९|| दिवा शीतगृहे निद्रां निशि चन्द्रांशुशीतले| भजेच्चन्दनदिग्धाङ्गः प्रवाते हर्म्यमस्तके||३०|| व्यजनैः पाणिसंस्पर्शैश्चन्दनोदकशीतलैः| सेव्यमानो भजेदास्यां मुक्तामणिविभूषितः||३१|| काननानि च शीतानि जलानि कुसुमानि च| ग्रीष्मकाले निषेवेत मैथुनाद्विरतो नरः||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (33-40) · Śloka 40
ādānadurbalē dēhē paktā bhavati durbalaḥ| sa varṣāsvanilādīnāṁ dūṣaṇairbādhyatē punaḥ||33|| bhūbāṣpānmēghanisyandāt pākādamlājjalasya ca| varṣāsvagnibalē kṣīṇē kupyanti pavanādayaḥ||34|| tasmāt sādhāraṇaḥ sarvō vidhirvarṣāsu śasyatē| udamanthaṁ divāsvapnamavaśyāyaṁ nadījalam||35|| vyāyāmamātapaṁ caiva vyavāyaṁ cātra varjayēt| pānabhōjanasaṁskārān prāyaḥ kṣaudrānvitān bhajēt||36|| vyaktāmlalavaṇasnēhaṁ vātavarṣākulē'hani| viśēṣaśītē bhōktavyaṁ varṣāsvanilaśāntayē||37|| agnisaṁrakṣaṇavatā yavagōdhūmaśālayaḥ| purāṇā jāṅgalairmāṁsairbhōjyā yūṣaiśca saṁskr̥taiḥ||38|| pibēt kṣaudrānvitaṁ cālpaṁ mādhvīkāriṣṭamambu vā| māhēndraṁ taptaśītaṁ vā kaupaṁ sārasamēva vā||39|| pragharṣōdvartanasnānagandhamālyaparō bhavēt| laghuśuddhāmbaraḥ sthānaṁ bhajēdaklēdi vārṣikam||40||
View original
आदानदुर्बले देहे पक्ता भवति दुर्बलः| स वर्षास्वनिलादीनां दूषणैर्बाध्यते पुनः||३३|| भूबाष्पान्मेघनिस्यन्दात् पाकादम्लाज्जलस्य च| वर्षास्वग्निबले क्षीणे कुप्यन्ति पवनादयः||३४|| तस्मात् साधारणः सर्वो विधिर्वर्षासु शस्यते| उदमन्थं दिवास्वप्नमवश्यायं नदीजलम्||३५|| व्यायाममातपं चैव व्यवायं चात्र वर्जयेत्| पानभोजनसंस्कारान् प्रायः क्षौद्रान्वितान् भजेत्||३६|| व्यक्ताम्ललवणस्नेहं वातवर्षाकुलेऽहनि| विशेषशीते भोक्तव्यं वर्षास्वनिलशान्तये||३७|| अग्निसंरक्षणवता यवगोधूमशालयः| पुराणा जाङ्गलैर्मांसैर्भोज्या यूषैश्च संस्कृतैः||३८|| पिबेत् क्षौद्रान्वितं चाल्पं माध्वीकारिष्टमम्बु वा| माहेन्द्रं तप्तशीतं वा कौपं सारसमेव वा||३९|| प्रघर्षोद्वर्तनस्नानगन्धमाल्यपरो भवेत्| लघुशुद्धाम्बरः स्थानं भजेदक्लेदि वार्षिकम्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (41-48) · Śloka 48
varṣāśītōcitāṅgānāṁ sahasaivārkaraśmibhiḥ| taptānāmācitaṁ pittaṁ prāyaḥ śaradi kupyati||41|| tatrānnapānaṁ madhuraṁ laghu śītaṁ satiktakam| pittapraśamanaṁ sēvyaṁ mātrayā suprakāṅkṣitaiḥ||42|| lāvān kapiñjalānēṇānurabhrāñcharabhān śaśān| śālīn sayavagōdhūmān sēvyānāhurghanātyayē||43|| tiktasya sarpiṣaḥ pānaṁ virēkō raktamōkṣaṇam| dhārādharātyayē kāryamātapasya ca varjanam||44|| vasāṁ tailamavaśyāyamaudakānūpamāmiṣam| kṣāraṁ dadhi divāsvapnaṁ prāgvātaṁ cātra varjayēt||45|| divā sūryāṁśusantaptaṁ niśi candrāṁśuśītalam| kālēna pakvaṁ nirdōṣamagastyēnāviṣīkr̥tam||46|| haṁsōdakamiti khyātaṁ śāradaṁ vimalaṁ śuci| snānapānāvagāhēṣu hitamambu yathā'mr̥tam ||47|| śāradāni ca mālyāni vāsāṁsi vimalāni ca| śaratkālē praśasyantē pradōṣē cēnduraśmayaḥ||48||
View original
वर्षाशीतोचिताङ्गानां सहसैवार्करश्मिभिः| तप्तानामाचितं पित्तं प्रायः शरदि कुप्यति||४१|| तत्रान्नपानं मधुरं लघु शीतं सतिक्तकम्| पित्तप्रशमनं सेव्यं मात्रया सुप्रकाङ्क्षितैः||४२|| लावान् कपिञ्जलानेणानुरभ्राञ्छरभान् शशान्| शालीन् सयवगोधूमान् सेव्यानाहुर्घनात्यये||४३|| तिक्तस्य सर्पिषः पानं विरेको रक्तमोक्षणम्| धाराधरात्यये कार्यमातपस्य च वर्जनम्||४४|| वसां तैलमवश्यायमौदकानूपमामिषम्| क्षारं दधि दिवास्वप्नं प्राग्वातं चात्र वर्जयेत्||४५|| दिवा सूर्यांशुसन्तप्तं निशि चन्द्रांशुशीतलम्| कालेन पक्वं निर्दोषमगस्त्येनाविषीकृतम्||४६|| हंसोदकमिति ख्यातं शारदं विमलं शुचि| स्नानपानावगाहेषु हितमम्बु यथाऽमृतम् ||४७|| शारदानि च माल्यानि वासांसि विमलानि च| शरत्काले प्रशस्यन्ते प्रदोषे चेन्दुरश्मयः||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (49) · Śloka 49
ityuktamr̥tusātmyaṁ yaccēṣṭāhāravyapāśrayam| upaśētē yadaucityādōkaḥsātmyaṁ taducyatē||49||
View original
इत्युक्तमृतुसात्म्यं यच्चेष्टाहारव्यपाश्रयम्| उपशेते यदौचित्यादोकःसात्म्यं तदुच्यते||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (50) · Śloka 50
dēśānāmāmayānāṁ ca viparītaguṇaṁ guṇaiḥ| sātmyamicchanti sātmyajñāścēṣṭitaṁ cādyamēva ca||50||
View original
देशानामामयानां च विपरीतगुणं गुणैः| सात्म्यमिच्छन्ति सात्म्यज्ञाश्चेष्टितं चाद्यमेव च||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (51) · Śloka 51
tatra ślōkaḥ- r̥tāvr̥tau nr̥bhiḥ sēvyamasēvyaṁ yacca kiñcana| tasyāśitīyē nirdiṣṭaṁ hētumat sātmyamēva ca||51||
View original
तत्र श्लोकः- ऋतावृतौ नृभिः सेव्यमसेव्यं यच्च किञ्चन| तस्याशितीये निर्दिष्टं हेतुमत् सात्म्यमेव च||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē tasyāśitīyō nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने तस्याशितीयो नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon