6. tasyāśitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതസ്തസ്യാശിതീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||

മാത്രാശിതീയേ മാത്രാവദാഹാരസ്യ ബലാദിഹേതുത്വം പ്രതിപാദിതം, തച്ച ഋതുസാത്മ്യമപേക്ഷ്യ കൃതസ്യാഹാരസ്യ ഭവതി; തേന, ഋതുപ്രവിഭാഗപൂര്വകമൃതുസാത്മ്യാഭിധായകം തസ്യാശിതീയം ബ്രൂതേ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

തസ്യാശിതാദ്യാദാഹാരാദ്ബലം വര്ണശ്ച വര്ധതേ| യസ്യര്തുസാത്മ്യം വിദിതം ചേഷ്ടാഹാരവ്യപാശ്രയമ്||൩||

അശിതാദ്യാദിതി അശിതപീതലീഢജഗ്ധാത്| ബലം വര്ണശ്ചേതി ചകാരേണ പൂര്വാധ്യായോക്തസുഖായുഷീ അപി ഗൃഹ്യേതേ; യദി വാ ബലവര്ണാഭ്യാമേവ നാന്തരീയകം കൃത്സ്നം ധാതുസാമ്യകാര്യം സുഖാദി ഗൃഹ്യതേ| വിദിതമിത്യനേന സമ്യക്ജ്ഞാനപൂര്വകമൃതുസാത്മ്യാനുഷ്ഠാനം ദര്ശയതി| ചേഷ്ടാഗ്രഹണേന വ്യവായവ്യായാമാഭ്യങ്ഗാദീനാം ഗ്രഹണമ്| ചേഷ്ടാഹാരവ്യപാശ്രയം ചേഷ്ടാഹാരഗോചരമ്||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ഇഹ ഖലു സംവത്സരം ഷഡങ്ഗമൃതുവിഭാഗേന വിദ്യാത്| തത്രാദിത്യസ്യോദഗയനമാദാനം ച ത്രീനൃതൂഞ്ഛിശിരാദീന് ഗ്രീഷ്മാന്താന് വ്യവസ്യേത്, വര്ഷാദീന് പുനര്ഹേമന്താന്താന് ദക്ഷിണായനം വിസര്ഗം ച||൪||

ഋതുജ്ഞാനമന്തരാ ഋതുസാത്മ്യജ്ഞാനം ന സമ്ഭവതീത്യൃതൂനാമുപയുക്തസ്വരൂപജ്ഞാനാര്ഥമാഹ- ഇഹേത്യാദി| ഋതുപ്രതിപാദനപ്രസ്താവേ സംവത്സരം വിദ്യാദിതി സംവത്സരപ്രതിപാദനമൃതൂനാമേവ മിലിതാനാം സംവത്സരത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമ്| മേലകശ്ച ബുദ്ധ്യാ വ്യവഹ്രിയതേ , ന തു പരമാര്ഥതഃ ഋതൂനാം മേലകോऽസ്തി| ഋതൂനാം സംവത്സരാത്മകത്വം പുനഃ പുനസ്ത ഏവര്തവഃ പരാവര്തന്ത ഇതി ജ്ഞാനാര്ഥമവശ്യം പ്രതിപാദനീയമ്| ഇഹേതി ഇഹ പ്രകരണേ, ഷഡങ്ഗം വിദ്യാത്; അന്യത്ര തു രോഗഭിഷഗ്ജിതീയാദൌ തത്തത്കാര്യവശാദന്യഥാऽപി| ഉക്തം ച- “ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണഃ കാല” ഇത്യാദി| ഷഡങ്ഗമിതി സമാഹാരേ ദ്വിഗുഃ, ഋതുവ്യതിരേകേണ സംവത്സരസ്യാവിദ്യമാനത്വാത്; യദി വാ സമുദായിഭ്യോऽന്യഃ സമുദായ ഇത്യാശ്രിത്യ ബഹുവ്രീഹിഃ കാര്യഃ| തത്രേതി ഋതുവിഭാഗകഥനേ| ഉദഗ് ഉത്തരാം ദിശം പ്രതി, അയനം ഗമനമുദഗയനമ്| ആദദാതി ക്ഷപയതി പൃഥിവ്യാഃ സൌമ്യാംശം പ്രാണിനാം ച ബലമിത്യാദാനമ്| ത്രീന് ശിശിരാദീനിത്യനേനൈവ ലബ്ധേऽപി ഗ്രീഷ്മാന്തത്വേ ഗ്രീഷ്മാന്താനിതി ശിശിരസ്യാദിരിതി വിഗ്രഹസ്യ തഥാऽऽദിശബ്ദസ്യ പ്രകാരവാചിതായാഃ പ്രതിഷേധാര്ഥമ്| ഏവം ഹേമന്താന്താനിതി ച വ്യാഖ്യേയമ്| ദക്ഷിണാം ദിശം പ്രതി അയനം ദക്ഷിണായനമ്| വിസൃജതി ജനയതി ആപ്യമംശം പ്രാണിനാം ച ബലമിതി വിസര്ഗഃ| സഞ്ജ്ഞാപ്രണയനം ച വ്യവഹാരാര്ഥം, നിരുക്തിപ്രതീയമാനാര്ഥപ്രതിപാദനാര്ഥം ച||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

വിസര്ഗേ പുനര്വായവോ നാതിരൂക്ഷാഃ പ്രവാന്തി, ഇതരേ പുനരാദാനേ; സോമശ്ചാവ്യാഹതബലഃ ശിശിരാഭിര്ഭാഭിരാപൂരയഞ്ജഗദാപ്യായയതി ശശ്വത്, അതോ വിസര്ഗഃ സൌമ്യഃ| ആദാനം പുനരാഗ്നേയം; താവേതാവര്കവായൂ സോമശ്ച കാലസ്വഭാവമാര്ഗപരിഗൃഹീതാഃ കാലര്തുരസദോഷദേഹബലനിര്വൃത്തിപ്രത്യയഭൂതാഃ സമുപദിശ്യന്തേ||൫||

വിസര്ഗധര്മം നിര്ദിശതി- വിസര്ഗേ പുനരിത്യാദി| യദ്യപി ചാദാനമാദൌ പഠിതം, തഥാऽപി പ്രതിലോമതന്ത്രയുക്ത്യാऽऽദൌ വിസര്ഗഗുണകഥനം; യദി വാ പ്രഥമമാദാനസ്യോത്തരായണരൂപസ്യ പ്രശസ്തത്വാദഗ്രേऽഭിധാനമ്, ഇഹ തു വിസര്ഗസ്യ ബലജനകത്വേനാഭിപ്രേതത്വാദഗ്രേऽഭിധാനമ്| നാതിരൂക്ഷാ ഇതി സൌമ്യവിസര്ഗകാലസമ്ബന്ധേന മന്ദീകൃതരൌക്ഷ്യാഃ പ്രവാന്തീതി| ഇതരേ പുനരാദാന ഇതി അപ്രശാന്താതിരൂക്ഷാശ്ച, ആഗ്നേയാദാനസമ്ബന്ധാഹിതരൂക്ഷത്വാത് | സോമശ്ചേത്യാദി പ്രകൃതേന വിസര്ഗേണ സമ്ബധ്യതേ| അവ്യാഹതബല ഇതി കാലമാര്ഗമേഘവാതാദിഭിസ്തദാ സൂര്യസ്യ സോമപരിപന്ഥിനോ ഹതബലത്വാത്| ശിശിരാഭിഃ ശീതാഭിഃ| ശശ്വദിതി ഛേദഃ| സൌമ്യഃ സോമഗുണപ്രധാനഃ| ആഗ്നേയമ് അഗ്നിഗുണപ്രധാനമ്, അപ്രതിഹതബലത്വേനേത്യര്ഥഃ| നന്വേതാവതൈവാദിത്യചന്ദ്രവാതാനാം ബലവത്ത്വമബലവത്ത്വം ച കഥം ഭവതീത്യാഹ- താവേതാവിത്യാദി| കാലോ ദേവതാരൂപഃ, സ ച നിത്യരൂപോऽപി പ്രാണിനാമദൃഷ്ടേന നാനാരൂപേണ ഗൃഹീതഃ സന് കദാചിത് സൂര്യബലവായുബലസോമബലാദീന് കരോതി; സ്വഭാവഃ സൂര്യസ്യ സൌമ്യാംശക്ഷയകര്തൃത്വാദിര്വായോര്വിരൂക്ഷണാദിഃ സോമസ്യാപ്യായനാദിഃ; മാര്ഗോ ദക്ഷിണ ഉത്തരശ്ച, തത്ര ദക്ഷിണഃ കര്കടാദയോ ധനുരന്താഃ, മകരാദിരുത്തരഃ| ഏതേ ച കാലസ്വഭാവമാര്ഗപരിഗ്രഹാ യഥാസമ്ഭവം ബോദ്ധവ്യാഃ; ന ഹി സോമേ മാര്ഗപരിഗ്രഹഃ ക(കി)ഞ്ചിദ്വിശേഷമാവഹതി, വായോശ്ച മാര്ഗപരിഗ്രഹ ഏവ നാസ്തി| പരിഗൃഹീതാഃ സമ്ബദ്ധാഃ| കാലര്ത്വാദീനാം നിര്വൃത്തിപ്രത്യയഭൂതാ നിഷ്പത്തികാരണഭൂതാഃ, ഉപദിശ്യന്തേ ‘ആചാര്യൈഃ’ ഇതി ശേഷഃ; കാലഃ സംവത്സരോऽയനദ്വയം ച, ഋതവഃ ശിശിരാദയഃ, ദേഹസ്യ ബലം ദേഹബലമ്| അന്യേ തു ബ്രുവതേ- സംവത്സരസ്യായനദ്വയസ്യ ച ഋതുമേലകരൂപത്വാദൃതുഗ്രഹണേനൈവ ഗ്രഹണം ലബ്ധം, തേന കാലഗ്രഹണമൃതുവിശേഷണം, തേന കാലരൂപഃ ഋതുരിതി സ്ത്രീണാമേവാര്തവദര്ശനം യദൃതുസ്തദ്വ്യാവര്ത്യതേ| പ്രത്യയഭൂതാ ഇത്യത്ര ഭൂതശബ്ദ ഉപമാനേ| കേചിദ്വ്യാഖ്യാനയന്തി- ‘അര്കവായൂ’ ഇത്യേകതയാ പഠിത്വാ ‘സോമശ്ച’ ഇതി യത് പൃഥക് പഠതി, തേനാര്കവായ്വോര്മിലിതയോരാദാനം പ്രതി കാരണത്വം, വിസര്ഗം പ്രതി പൃഥഗേവ സോമസ്യ കാരണത്വമിതി ദര്ശയതി| ഏവം ബലഹരണബലകരണാദിഷ്വപി ബോദ്ധവ്യമ്||൫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

തത്ര രവിര്ഭാഭിരാദദാനോ ജഗതഃ സ്നേഹം വായവസ്തീവ്രരൂക്ഷാശ്ചോപശോഷയന്തഃ ശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മേഷു യഥാക്രമം രൌക്ഷ്യമുത്പാദയന്തോ രൂക്ഷാന് രസാംസ്തിക്തകഷായകടുകാംശ്ചാഭിവര്ധയന്തോ നൃണാം ദൌര്ബല്യമാവഹന്തി||൬||

തത്രേത്യാദി| ആദദാന ഉച്ഛോഷയന്| ജഗതഃ സ്ഥാവരജങ്ഗമസ്യ| സ്നേഹം സാരം സൌമ്യഭാഗമിത്യര്ഥഃ| ന കേവലം രവിഃ, വായവശ്ച ശോഷയന്തഃ സ്നേഹമിതി സമ്ബന്ധഃ| തീവ്രാശ്ച രൂക്ഷാശ്ച തീവ്രരൂക്ഷാഃ; യദി വാ തീവ്രം രൌക്ഷ്യം യേഷാം തേ തീവ്രരൂക്ഷാഃ; ഏതച്ചാദാനേ തീവ്രേണ രവിണാ സമ്ബന്ധാദ്വായോര്ഭവതി യോഗവാഹിത്വാദ്വായോഃ| ഉക്തം ഹി- “യോഗവാഹീ(ഹഃ) പരം വായുഃ സംയോഗാദുഭയാര്ഥകൃത്” (ചി.അ.൩) ഇത്യാദി| യഥാക്രമമിതി ശിശിരേ രൌക്ഷ്യമല്പം തിക്തം രസമല്പം ച ദൌര്ബല്യം, തഥാ വസന്തേ മധ്യം രൌക്ഷ്യം കഷായം രസം മധ്യം ദൌര്ബല്യം, തഥാ ഗ്രീഷ്മേ പ്രകൃഷ്ടം രൌക്ഷ്യം കടുകം രസം മഹച്ച ദൌര്ബല്യം ദര്ശയതി| യദ്യപി ച കഷായോ രസോ രൂക്ഷതമഃ കടുകശ്ച രൂക്ഷതരഃ, യദുക്തം- “രൌക്ഷ്യാത് കഷായോ രൂക്ഷാണാം പ്രവരോ മധ്യമഃ കടുഃ” (സൂ.അ.൨൬) ഇത്യാദി; രൌക്ഷ്യപ്രകര്ഷശ്ച ഗ്രീഷ്മേ, മധ്യബലം ച രൌക്ഷ്യം വസന്തേ, തഥാऽപി വായ്വഗ്നിഗുണബാഹുല്യാത് കടുകസ്യ വായ്വഗ്നിഗുണബഹുലേ ഗ്രീഷ്മകാല ഏവോത്പത്തിഃ, പവനപൃഥിവ്യുത്കര്ഷവതി തു വസന്തേ പവനപൃഥിവ്യുത്കര്ഷജന്യസ്യ കഷായസ്യോത്പത്തിഃ| യദുക്തം- “വായ്വഗ്നിഗുണഭൂയിഷ്ഠത്വാത് കടുകഃ, പവനപൃഥിവ്യതിരേകാത് കഷായഃ” (സൂ.അ.൨൬) ഇതി| പൃഥിവ്യാദ്യുത്കര്ഷശ്ച കാലവിശേഷപ്രഭാവകൃതഃ കാര്യദര്ശനാദുന്നേയഃ| അഭിവര്ധയന്ത ഇതി വചനാദ്യഥാസ്വകാലേ തിക്താദീനാമഭിവൃദ്ധിഃ സൂച്യതേ, തേന ന തദൈകരസത്വമ്| അത്ര ച ക്രമവദ്രൌക്ഷ്യോത്പത്തിതിക്താദ്യുത്പത്തീ അപി ദൌര്ബല്യോത്പത്തൌ കാരണം, യതോ രൌക്ഷ്യമുത്പാദയന്ത ഇതി തിക്തകഷായകടുകാനഭിവര്ധയന്ത ഇതി ച ഹേതുഗര്ഭവിശേഷണദ്വയം കൃത്വാ ദൌര്ബല്യമാവഹന്തീത്യുക്തമ്||൬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

വര്ഷാശരദ്ധേമന്തേഷു തു ദക്ഷിണാഭിമുഖേऽര്കേ കാലമാര്ഗമേഘവാതവര്ഷാഭിഹതപ്രതാപേ, ശശിനി ചാവ്യാഹതബലേ, മാഹേന്ദ്രസലിലപ്രശാന്തസന്താപേ ജഗതി, അരൂക്ഷാ രസാഃ പ്രവര്ധന്തേऽമ്ലലവണമധുരാ യഥാക്രമം തത്ര ബലമുപചീയതേ നൃണാമിതി||൭||

വര്ഷേത്യാദി| തുശബ്ദഃ പൂര്വപക്ഷവ്യാവൃത്തൌ| ദക്ഷിണാഭിമുഖേ ദക്ഷിണാശാം ഗന്തുമുദ്യത ഏവാര്കേ, തേന വിഷുവദുദയോപലക്ഷിതമധ്യദേശാദുത്തരേണ വര്തമാനോऽപി രവിര്യദൈവ ദക്ഷിണാശാം ഗന്തുമുദ്യതോ ഭവതി തദൈവ ക്ഷീയമാണബലോ ഭവതി, ഉത്തരാശാഗമനപ്രകര്ഷാഹിതബലപ്രകര്ഷതയാ തു സ്തോകസ്തോകക്രമാപചീയമാനബലോऽപി തഥാ ദുര്ബലോ ന ലക്ഷ്യതേ| ഏവമുത്തരായണേऽപി വ്യാഖ്യേയമ്| കാലഃ പൂര്വം വ്യാഖ്യാതഃ, മാര്ഗ ഇഹ ദക്ഷിണാഭിമുഖഃ, മേഘസ്യ വാതോ മേഘവാതഃ, വര്ഷണം വര്ഷഃ, ഏതൈരഭിഹതപ്രതാപേऽര്ക ഇതി സമ്ബന്ധഃ| വാതസ്ത്വിഹ മേഘസമ്ബന്ധാഹിതശൈത്യോऽര്കതാപപരിപന്ഥീ ഭവതി, ശശിനോऽവ്യാഹതബലത്വം സൂര്യസ്യ പരിപന്ഥിനോऽഭിഹതപ്രതാപത്വാദനുഗുണമേഘവാതവര്ഷണയോഗാച്ച| ജഗതി സ്ഥാവരജങ്ഗമേ| അത്ര ച “പൃഥിവ്യഗ്നിഭൂയിഷ്ഠത്വാദമ്ലഃ”, “സലിലാഗ്നിഭൂയിഷ്ഠത്വാല്ലവണഃ” (സൂ.അ.൨൬) ഇത്യുക്തം, തത് കഥം സൌമ്യേ വിസര്ഗേ തയോശ്ചാഗ്നേയയോരുത്പാദ ഇതി ന വാച്യമ്, യതോ ബലപ്രകര്ഷവതോऽര്കസ്യ ക്ഷീയമാണബലസ്യാപി വിഷുവപര്യന്തം ബലവത്ത്വമസ്ത്യേവേതി വ്യുത്പാദിതമേവ||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ഭവതി ചാത്ര- ആദാവന്തേ ച ദൌര്ബല്യം വിസര്ഗാദാനയോര്നൃണാമ്| മധ്യേ മധ്യബലം, ത്വന്തേ ശ്രേഷ്ഠമഗ്രേ ച നിര്ദിശേത്||൮||

സമ്പ്രതി ശിശിരാദൌ ബലഹ്രാസഃ പ്രതിപാദിതോ വര്ഷാദൌ ച ബലോത്കര്ഷഃ; തത്ര ശിശിരേ ദുര്ബലാ വര്ഷാസു ബലവന്തഃ പ്രാണിനോ ഭവന്തീത്യാദിദുര്ഗ്രഹം നിഷേദ്ധുമാഹ- ആദാവന്തേ ചേത്യാദി| വിസര്ഗസ്യാദൌ വര്ഷാസു, ആദാനസ്യാന്തേ ഗ്രീഷ്മേ, ദൌര്ബല്യം പ്രകര്ഷം പ്രാപ്തം നിര്ദിശേദിതി സമ്ബന്ധഃ; തഥാ മധ്യേ വിസര്ഗസ്യ ശരദി, ആദാനസ്യ മധ്യേ വസന്തേ, മധ്യം നാതിക്ഷീണം നാതിവൃദ്ധം ബലം വിനിര്ദിശേദിതി യോജ്യം; തഥാऽന്തേ വിസര്ഗസ്യ ഹേമന്തേ, അഗ്രേ ച പ്രഥമേ ആദാനസ്യ ശിശിരേ, ശ്രേഷ്ഠം ബലം വിനിര്ദിശേദിതി യോജനാ| ഏവം മന്യതേ- വിസര്ഗപ്രകര്ഷാഹിതബലപ്രകര്ഷഃ പുരുഷ ആദാനസ്യാദൌ ശിശിരേ സ്തോകക്ഷീയമാണബലോऽപി ബലവാന് ഭവതി, യഥാ- പൌഷമാസാന്താഹിതവൃദ്ധിപ്രകര്ഷാ നിശാ മാഘഫാല്ഗുനയോഃ ക്ഷീയമാണാऽപി ദിവസാന്മഹത്യേവ ഭവതി| അനേന ന്യായേന വര്ഷാസു ദൌര്ബല്യം, വസന്തശരദോശ്ച മധ്യമം ബലം ബോദ്ധവ്യമ്| ഏവം കാലര്തുരസദേഹബലകാരണത്വമര്കാദീനാം വ്യവസ്ഥാപിതം, ദോഷകാരണത്വം ത്വഗ്രേ ഋതുവിധാനനിര്ദേശേऽഭിധാസ്യതേ||൮||

Adhikarana 8 (9-18) · Śloka 18

ശീതേ ശീതാനിലസ്പര്ശസംരുദ്ധോ ബലിനാം ബലീ| പക്താ ഭവതി ഹേമന്തേ മാത്രാദ്രവ്യഗുരുക്ഷമഃ||൯|| സ യദാ നേന്ധനം യുക്തം ലഭതേ ദേഹജം തദാ| രസം ഹിനസ്ത്യതോ വായുഃ ശീതഃ ശീതേ പ്രകുപ്യതി||൧൦|| തസ്മാത്തുഷാരസമയേ സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണാന് രസാന്| ഔദകാനൂപമാംസാനാം മേദ്യാനാമുപയോജയേത്||൧൧|| ബിലേശയാനാം മാംസാനി പ്രസഹാനാം ഭൃതാനി ച| ഭക്ഷയേന്മദിരാം ശീധും മധു ചാനുപിബേന്നരഃ||൧൨|| ഗോരസാനിക്ഷുവികൃതീര്വസാം തൈലം നവൌദനമ്| ഹേമന്തേऽഭ്യസ്യതസ്തോയമുഷ്ണം ചായുര്ന ഹീയതേ||൧൩|| അഭ്യങ്ഗോത്സാദനം മൂര്ധ്നി തൈലം ജേന്താകമാതപമ്| ഭജേദ്ഭൂമിഗൃഹം ചോഷ്ണമുഷ്ണം ഗര്ഭഗൃഹം തഥാ||൧൪|| ശീതേഷു സംവൃതം സേവ്യം യാനം ശയനമാസനമ്| പ്രാവാരാജിനകൌഷേയപ്രവേണീകുഥകാസ്തൃതമ്||൧൫|| ഗുരൂഷ്ണവാസാ ദിഗ്ധാങ്ഗോ ഗുരുണാऽഗുരുണാ സദാ| ശയനേ പ്രമദാം പീനാം വിശാലോപചിതസ്തനീമ്||൧൬|| ആലിങ്ഗ്യാഗുരുദിഗ്ധാങ്ഗീം സുപ്യാത് സമദമന്മഥഃ| പ്രകാമം ച നിഷേവേത മൈഥുനം ശിശിരാഗമേ||൧൭|| വര്ജയേദന്നപാനാനി വാതലാനി ലഘൂനി ച| പ്രവാതം പ്രമിതാഹാരമുദമന്ഥം ഹിമാഗമേ||൧൮||

വര്ധമാനബലപ്രകര്ഷവത്തയാ ഹേമന്തസ്യാഭിപ്രേതത്വാത്തത്സാത്മ്യമേവാഗ്രേ പ്രാഹ- ശീത ഇത്യാദിനാ| ശീതേ ശീതഗുണയുക്തേ ഹേമന്തേ, യദ്യപി ചാനുക്തേ ശീത ഇതി വിശേഷണേ ഹേമന്തഃ ശീത ഏവ ലഭ്യതേ, തഥാऽപി ന പൂര്വം ക്വചിദ്ധേമന്തേ ശീതത്വം പ്രതിപാദിതമിതി പ്രതിപാദ്യതേ; യദി വാ യദൈവ ഹേമന്തേ ശീതം മഹദ്ഭവതി തദൈവ വിശേഷേണ വഹ്നിര്ബലീ ഭവതി, നോപക്രമമാത്രേണാപി, ഋതുവ്യാപത്തൌ ശീതായോഗ ഇതി ച ശീത ഇതി പദേന ലഭ്യതേ| ഹിമസമ്ബന്ധാദ്വിശേഷേണ ശീതോऽനിലഃ ശീതാനിലഃ; വിശേഷേണ ശീതത്വം വായോര്യോഗവാഹിത്വാച്ഛീതകാലസമ്ബന്ധാദേവ ലബ്ധം പുനരഭിധീയതേऽഗ്നിസംരോധഹേതുത്വാത് | വായുര്ഹി ഹിമസമ്ബന്ധാദേവ ബഹിര്നിര്ഗച്ഛച്ഛരീരോഷ്മണോ രോധം കൃത്വാ കുമ്ഭകാരപവനാഹിതപങ്കലേപ ഇവാന്തരസ്യ വഹ്നേര്വൃദ്ധിമാവഹതി| ഏതേന യദുച്യതേ- അസമാനാച്ഛീതവാതാത് കഥമഗ്നിവൃദ്ധിരിത്യേതദപാസ്തമ്| നഹ്യത്ര ശീതോ വാതോऽഗ്നിത്വേന പരിണമതേ, കിം തര്ഹി നിര്ഗച്ഛത്തേജഃപ്രതീപീഭൂതഃ| ശീതാനിലസ്യ സ്പര്ശഃ ശരീരസമ്ബന്ധ ഇത്യര്ഥഃ| ബലിനാം പ്രാണിനാം ഹേമന്തസ്വഭാവാദ്ബലീ ഭവതി; അനേന പ്രാണിബലവത്ത്വമഗ്നിബലവത്ത്വേ ഹേതുരിതി ദര്ശയതി| ഉക്തം ച ഹസ്തിവൈദ്യകേ ബാലഗജാനാം നീരോഗത്വപ്രതിപാദനേ; യഥാ- “അവ്യാഹതാദഭിപ്രായാത് പ്രീതിഃ, പ്രീതേര്ബലം, ബലാത്| അഗ്നിരഗ്നേശ്ച ധാതൂനാം ബലം , നാശസ്തതോ രുജാമ്” ഇതി| മാത്രയാ യദ് ഗുരു അതിമാത്രമിത്യര്ഥഃ, ദ്രവ്യതശ്ച ദ്രവ്യസ്വഭാവതശ്ച യദ് ഗുരു നവധാന്യാദി, തത്ക്ഷമഃ| ഏവമ്ഭൂതോ ബലീ വഹ്നിര്യദാ യുക്തം ഗുരുഭൂതം ചാന്നം ന ലഭതേ, തദാ ദേഹജം രസം ഹിനസ്തി ക്ഷയം നയതി; ദേഹാര്ഥം ദേഹജാതം വാ ദേഹജം ധാതുരൂപം രസമിത്യര്ഥഃ| അത ഇന്ധനാഭാവേ സതി രസധാതുക്ഷയാദ്വായുഃ പ്രകുപ്യതി ഹേമന്തേ| ഹേത്വന്തരമാഹ വാതകോപേ- ശീതഃ ശീത ഇതി; യസ്മാദയം ശീതഗുണോ വായുഃ, തസ്മാച്ഛീതകാലേ ഹേമന്തലക്ഷണേ സമാനം കാരണമാസാദ്യ കുപ്യതീത്യര്ഥഃ| അത്ര വൃദ്ധോ വായുര്മേദസ്വിനോ യഥാऽഗ്നിവൃദ്ധിം കരോതി, ന തു വൈഷമ്യമനതിവൃദ്ധത്വാത്, തഥാऽഗ്നിവൃദ്ധിമേവ കരോതി| യദുക്തം- “മേദസാऽऽവൃതമാര്ഗത്വാദ്വായുഃ കോഷ്ഠേ വിശേഷതഃ| ചരന് സന്ധുക്ഷയത്യഗ്നിമാഹാരം ശോഷയത്യപി” (സൂ.അ.൨൧) ഇത്യാദിനാऽഷ്ടൌനിന്ദിതീയേ| തസ്മാദിതി ദേഹജരസക്ഷയഭയാത്| പ്രകരണലബ്ധേऽപി തുഷാരസമയ ഇതി യത് പുനഃ കരോതി, തദ്വിശേഷേണ തുഷാരപാതേ വിശേഷേണ സ്നിഗ്ധാദീനാം ഭോജനാര്ഥമ്| മേദ്യാനാം മേദുരാണാമ്| ഔദകാനൂപമാംസാദയശ്ച ഹേമന്തകാലകഫചയസംവര്ധകാ അപി മഹാത്യയവാതവികാരപ്രതിപക്ഷത്വേന വ്യവായാദികഫചയപ്രതിപക്ഷയുക്തത്വാച്ചാഭിപ്രേതാഃ | ഔദകാഃ കൂര്മാദയോऽന്നപാനേ വക്ഷ്യമാണാഃ, അനൂപാഃ സൃമരഖഡ്ഗാദയഃ, ബിലേശയാ ഗോധാപ്രഭൃതയഃ, പ്രസഹാ ഗോഖരാദയഃ| ഭൃതം ഭട്ടിത്രമിതി പ്രസിദ്ധമ്| ഹേമന്തേऽഭ്യസ്യത ഇതി പുനര്ഹേമന്തഗ്രഹണം ഹേമന്തം വ്യാപ്യൈവോഷ്ണോദകസേവോപദര്ശനാര്ഥമ്| ജേന്താകഃ സ്വേദവിശേഷോ വക്ഷ്യമാണഃ| ഗര്ഭഗൃഹം ഗൃഹകോഷ്ഠകമ്| ഹേമന്ത ഇത്യനേനാര്ഥലബ്ധേऽപി ശീതേ ശീതേഷ്വിതി പദം വര്ഷാകാലാദാവപി ശീതപ്രാപ്തൌ സംവൃതയാനാദിസേവോപദര്ശനാര്ഥമ്| പ്രാവാരോ ഗുരുപ്രാവരണം കമ്ബലാദി, അജിനം വ്യാഘ്രാദിചര്മ, കൌഷേയം കോഷകാരകീടതന്തുമയം, പ്രവേണീ ഗോണീതി പ്രസിദ്ധാ, കുഥകശ്ചിത്രകമ്ബലഃ| ഗുരുണാऽഗുരുണേതി അഗുരുഘനപ്രലേപേനേത്യര്ഥഃ| വിശാലാവായാമേന, ഉപചിതൌ പരിണാഹേന| മൈഥുനസേവോപദേശശ്ചേഹ പ്രാണിനാം ബലവത്ത്വേന ശീതപ്രതീകാരകത്വേന ചീയമാനകഫവിരുദ്ധത്വേന ച; സുശ്രുതേऽപി ഹേമന്തേ മൈഥുനസേവോക്താ; യദുക്തം- “തത്രാപനീതഹാരാശ്ച പ്രിയാ നാര്യഃ സ്വലങ്കൃതാഃ| രമയേയുര്യഥാകാമം ബലാദപി മദോത്കടാഃ” ഇതി||൯-൧൮||

Adhikarana 9 (19-21) · Śloka 21

ഹേമന്തശിശിരൌ തുല്യൌ ശിശിരേऽല്പം വിശേഷണമ്| രൌക്ഷ്യമാദാനജം ശീതം മേഘമാരുതവര്ഷജമ്||൧൯|| തസ്മാദ്ധൈമന്തികഃ സര്വഃ ശിശിരേ വിധിരിഷ്യതേ| നിവാതമുഷ്ണം ത്വധികം ശിശിരേ ഗൃഹമാശ്രയേത്||൨൦|| കടുതിക്തകഷായാണി വാതലാനി ലഘൂനി ച| വര്ജയേദന്നപാനാനി ശിശിരേ ശീതലാനി ച||൨൧||

ശിശിരവിധിമാഹ- ഹേമന്തേത്യാദി| വിശേഷണം വിശേഷഃ; ശിശിരസ്യാദാനാരമ്ഭത്വേന രൌക്ഷ്യം, തഥാ മേഘമാരുതവര്ഷാഃ ശിശിരേऽധികാ ഭവന്തി തജ്ജം ച ശീതമധികം ഹേമന്താദസ്തീത്യര്ഥഃ| തസ്മാദിതി ഹേമന്തതുല്യത്വാദ്വിശിഷ്ടരൌക്ഷ്യശീതയുക്തത്വാച്ച ഹൈമന്തികോ വിധിഃ| നിവാതമുഷ്ണം ത്വിതി തുശബ്ദഃ പക്ഷാന്തരപരിഗ്രഹാര്ഥഃ; ഹേമന്തോക്തനിവാതോഷ്ണഗൃഹാച്ഛിശിരേ രൂക്ഷാതിശീതേऽധികമുഷ്ണം ഗൃഹമാശ്രയേദിത്യഭിപ്രായഃ| കേചിദത്രാസേവ്യപ്രതിപാദകം ഗ്രന്ഥം പഠന്തി, സ ത്വനാര്ഷഃ||൧൯-൨൧||

Adhikarana 10 (22-26) · Śloka 26

വസന്തേ നിചിതഃ ശ്ലേഷ്മാ ദിനകൃദ്ഭാഭിരീരിതഃ| കായാഗ്നിം ബാധതേ രോഗാംസ്തതഃ പ്രകുരുതേ ബഹൂന്||൨൨|| തസ്മാദ്വസന്തേ കര്മാണി വമനാദീനി കാരയേത്| ഗുര്വമ്ലസ്നിഗ്ധമധുരം ദിവാസ്വപ്നം ച വര്ജയേത്||൨൩|| വ്യായാമോദ്വര്തനം ധൂമം കവലഗ്രഹമഞ്ജനമ്| സുഖാമ്ബുനാ ശൌചവിധിം ശീലയേത് കുസുമാഗമേ||൨൪|| ചന്ദനാഗുരുദിഗ്ധാങ്ഗോ യവഗോധൂമഭോജനഃ| ശാരഭം ശാശമൈണേയം മാംസം ലാവകപിഞ്ജലമ്||൨൫|| ഭക്ഷയേന്നിര്ഗദം സീധും പിബേന്മാധ്വീകമേവ വാ| വസന്തേऽനുഭവേത് സ്ത്രീണാം കാനനാനാം ച യൌവനമ്||൨൬||

വസന്ത ഇത്യാദിനാ വസന്തവിധിമാഹ| നിചിതഃ സഞ്ചിതോ വസന്തപൂര്വകാലേ, ഈരിതോ വിലായിതോ വസന്തേ| കായാഗ്നിമിതി കായനിര്വര്തകമഗ്നിം ജാഠരം, ന തു ധാത്വഗ്നിവിശേഷമാത്രമ്| തത ഇത്യത്ര ചകാരോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ബോദ്ധവ്യഃ, തേന തതോऽഗ്നിവധാച്ചേത്യര്ഥഃ; യദി വാ തതോऽഗ്നിവധാനന്തരമ്| വമനാദീനി വമനപ്രധാനാനി; തേന, ആദാനമധ്യത്വേന യദി വാതപിത്തപ്രകോപസ്തഥാവിധോ ഭവതി തദാ വിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസനാനാമപി പ്രവൃത്തിര്ഭവതി, ശിരോവിരേചനം തു കഫജയാര്ഥം കര്തവ്യമേവ| വസന്തശബ്ദേന വമനം പ്രതി ചൈത്ര ഏവ ബോദ്ധവ്യഃ; യേന, ദോഷചയാദ്യര്ഥം പഞ്ചകര്മപ്രവൃത്ത്യര്ഥം ചാഭിധാതവ്യപ്രാവൃഡാദ്യൃതുക്രമേണ ഫാല്ഗുനചൈത്രൌ വസന്തോ ഭവതി, ന വൈശാഖഃ| അനേനൈവാഭിപ്രായേണ പൂര്വശ്ലോകേऽപി സാമാന്യേന നിചിത ഇതി കൃതം, ന തു ഹേമന്തേ നിചിത ഇതി; ഹേമന്ത ഇത്യുക്തേ ഹി രസോത്പത്തിക്രമാഭിഹിതമാര്ഗശീര്ഷപൌഷാത്മകേ ഹേമന്തേ പ്രകൃതത്വാദ്ദോഷചയോ ബുധ്യതേ, സ ച നാഭിപ്രേതഃ; ഉക്തസ്തു ദോഷചയാദിക്രമോക്തപൌഷമാഘാത്മകേ ഹേമന്തേ ശ്ലേഷ്മചയഃ| സുഖാമ്ബുനാ സുഖോഷ്ണാമ്ബുനാ| ലാവകപിഞ്ജലം മാംസമിതി സമ്ബന്ധഃ| ഭക്ഷയേദിതി ച്ഛേദഃ| അനുഭവേദിതി ഭാഷയാ ശ്ലേഷ്മക്ഷയാര്ഥം സ്തോകം മൈഥുനമനുജാനാതി||൨൨-൨൬||

Adhikarana 11 (27-32) · Śloka 32

മയൂഖൈര്ജഗതഃ സ്നേഹം ഗ്രീഷ്മേ പേപീയതേ രവിഃ| സ്വാദു ശീതം ദ്രവം സ്നിഗ്ധമന്നപാനം തദാ ഹിതമ്||൨൭|| ശീതം സശര്കരം മന്ഥം ജാങ്ഗലാന്മൃഗപക്ഷിണഃ| ഘൃതം പയഃ സശാല്യന്നം ഭജന് ഗ്രീഷ്മേ ന സീദതി||൨൮|| മദ്യമല്പം ന വാ പേയമഥവാ സുബഹൂദകമ്| ലവണാമ്ലകടൂഷ്ണാനി വ്യായാമം ച വിവര്ജയേത് ||൨൯|| ദിവാ ശീതഗൃഹേ നിദ്രാം നിശി ചന്ദ്രാംശുശീതലേ| ഭജേച്ചന്ദനദിഗ്ധാങ്ഗഃ പ്രവാതേ ഹര്മ്യമസ്തകേ||൩൦|| വ്യജനൈഃ പാണിസംസ്പര്ശൈശ്ചന്ദനോദകശീതലൈഃ| സേവ്യമാനോ ഭജേദാസ്യാം മുക്താമണിവിഭൂഷിതഃ||൩൧|| കാനനാനി ച ശീതാനി ജലാനി കുസുമാനി ച| ഗ്രീഷ്മകാലേ നിഷേവേത മൈഥുനാദ്വിരതോ നരഃ||൩൨||

മയൂഖൈരിത്യാദിനാ ഗ്രൈഷ്മവിധിമാഹ| മയൂഖൈഃ തേജോഭിഃ| സ്നേഹഃ സാര ഇത്യര്ഥഃ| പേപീയതേ അത്യര്ഥം പിബതി| മന്ഥഃ- “സക്തവഃ സര്പിഷാ യുക്താഃ ശീതവാരിപരിപ്ലുതാഃ| നാത്യച്ഛാ നാതിസാന്ദ്രാശ്ച മന്ഥ ഇത്യഭിധീയതേ”| മദ്യമല്പമിതി ഏകാന്തമദ്യസാത്മ്യേന; നവേതി മദ്യസ്യ സ്വഭാവപാകാഭ്യാമമ്ലസ്യ ഗ്രീഷ്മവിരുദ്ധത്വേന; സുബഹൂദകമിതി മദ്യസാത്മ്യസ്യൈവ, മദ്യസ്യോഷ്ണാമ്ലത്വാദ്യപവാദാര്ഥം ബഹുതരം പാനീയം പ്രക്ഷിപ്യ പാതവ്യമിതി ദര്ശയതി; തേനൈതത് ഫലതി- യന്മദ്യം ഗ്രീഷ്മേ ന പാതവ്യമേവ താവത്; മദ്യസാത്മ്യാനാം സാത്മ്യമദ്യത്യാഗേ സാത്മ്യത്യാഗജാ രോഗാ ഭവന്തി, തേന തസ്യാല്പം വാ സുബഹൂദകം വാ ദേയമിത്യര്ഥഃ| മുക്തൈവ മണിര്മുക്താമണിഃ| ഗ്രീഷ്മകാലേ ചണ്ഡാതപേ മധ്യാഹ്ന ഇത്യര്ഥഃ| മൈഥുനോപരതിസ്തു ദിവാനിശം ബോദ്ധവ്യാ||൨൭-൩൨||

Adhikarana 12 (33-40) · Śloka 40

ആദാനദുര്ബലേ ദേഹേ പക്താ ഭവതി ദുര്ബലഃ| സ വര്ഷാസ്വനിലാദീനാം ദൂഷണൈര്ബാധ്യതേ പുനഃ||൩൩|| ഭൂബാഷ്പാന്മേഘനിസ്യന്ദാത് പാകാദമ്ലാജ്ജലസ്യ ച| വര്ഷാസ്വഗ്നിബലേ ക്ഷീണേ കുപ്യന്തി പവനാദയഃ||൩൪|| തസ്മാത് സാധാരണഃ സര്വോ വിധിര്വര്ഷാസു ശസ്യതേ| ഉദമന്ഥം ദിവാസ്വപ്നമവശ്യായം നദീജലമ്||൩൫|| വ്യായാമമാതപം ചൈവ വ്യവായം ചാത്ര വര്ജയേത്| പാനഭോജനസംസ്കാരാന് പ്രായഃ ക്ഷൌദ്രാന്വിതാന് ഭജേത്||൩൬|| വ്യക്താമ്ലലവണസ്നേഹം വാതവര്ഷാകുലേऽഹനി| വിശേഷശീതേ ഭോക്തവ്യം വര്ഷാസ്വനിലശാന്തയേ||൩൭|| അഗ്നിസംരക്ഷണവതാ യവഗോധൂമശാലയഃ| പുരാണാ ജാങ്ഗലൈര്മാംസൈര്ഭോജ്യാ യൂഷൈശ്ച സംസ്കൃതൈഃ||൩൮|| പിബേത് ക്ഷൌദ്രാന്വിതം ചാല്പം മാധ്വീകാരിഷ്ടമമ്ബു വാ| മാഹേന്ദ്രം തപ്തശീതം വാ കൌപം സാരസമേവ വാ||൩൯|| പ്രഘര്ഷോദ്വര്തനസ്നാനഗന്ധമാല്യപരോ ഭവേത്| ലഘുശുദ്ധാമ്ബരഃ സ്ഥാനം ഭജേദക്ലേദി വാര്ഷികമ്||൪൦||

വര്ഷാവിധിമാഹ- ആദാനേത്യാദി| ദേഹസ്യ ദുര്ബലത്വേ പക്താऽപി ദുര്ബലോ ഭവതി, ദേഹബലാനുവിധായിത്വാദ്വഹ്നേഃ| ഏതച്ച ബലിനാം ബലീ ഭവതീത്യത്ര വ്യുത്പാദിതമ്| സ ദുര്ബലോ വഹ്നിഃ| അനിലാദീനാമിതി അനിലപ്രധാനാനാമ്| വര്ഷാസു വാതാദയഃ കുതഃ കുപ്യന്തീത്യാഹ- ഭൂബാഷ്പാദിത്യാദി| ഭൂബാഷ്പഃ പ്രഭാവാദേവ ത്രിദോഷകോപകഃ| മേഘനിസ്യന്ദോ വാതശ്ലേഷ്മകാരകഃ| അമ്ലപാകതാ ജലസ്യ വര്ഷാസ്വഭാവകൃതാ പിത്തശ്ലേഷ്മകരീ| അഗ്നിബലേ ക്ഷീണ ഇത്യനേനാദാനാഹിതമഗ്നിമാന്ദ്യമപി ദോഷപ്രകോപകമിതി ദര്ശയതി| അഗ്നിമാന്ദ്യം ചാപാകവിദാഹാഭ്യാം കഫപിത്തകാരി, ധാതുപോഷകരസാനുത്പാദാച്ച ധാതുക്ഷയേണ വാതകാരി| ഏതേന വര്ഷാസു വഹ്നിമാന്ദ്യേന വാതാദികോപഃ, വാതാദികോപേന ച വഹ്നിമാന്ദ്യമിതി ദര്ശിതമ്| യദുക്തം വാഗ്ഭടേ- “ഭൂബാഷ്പേണാമ്ലപാകേന മലിനേന ച വാരിണാ| വഹ്നിനൈവ ച മന്ദേന തേഷ്വിത്യന്യോऽന്യദൂഷിഷു|| സാധാരണോ വിധിഃ കാര്യസ്ത്രിദോഷഘ്നോऽഗ്നിദീപനഃ” (വാ.സൂ.അ.൩) ഇതി| ഉദകപ്രധാനോ മന്ഥ ഉദമന്ഥഃ| പാനമ് ഉദകാദി, ഭോജനം രക്തശാല്യാദി, തയോഃ സംസ്കാരാഃ സംസ്കാരവന്ത്യന്നപാനാനീത്യര്ഥഃ| ക്ഷൌദ്രം ച യദ്യപി വാതപ്രകോപി, തഥാऽപി വാര്ഷികക്ലേദശമനാര്ഥം സ്വല്പമാത്രയാ ക്ഷൌദ്രാന്വിതപദേന വിഹിതമ്| വിശേഷശീത ഇതി ഹേതുഗര്ഭവിശേഷണം; തേനാത്യര്ഥശീതേ ദിവസേ യസ്മാന്മഹാത്യയസ്യ വാതസ്യ കോപോ ഭവതി തതസ്തജ്ജയാര്ഥം വര്ഷാകാലപ്രഭാവക്രിയമാണപിത്തചയാനുഗുണയോരപ്യമ്ലലവണയോരുപയോഗഃ കര്തവ്യ ഇതി ദര്ശിതം ഭവതി||൩൩-൪൦||

Adhikarana 13 (41-48) · Śloka 48

വര്ഷാശീതോചിതാങ്ഗാനാം സഹസൈവാര്കരശ്മിഭിഃ| തപ്താനാമാചിതം പിത്തം പ്രായഃ ശരദി കുപ്യതി||൪൧|| തത്രാന്നപാനം മധുരം ലഘു ശീതം സതിക്തകമ്| പിത്തപ്രശമനം സേവ്യം മാത്രയാ സുപ്രകാങ്ക്ഷിതൈഃ||൪൨|| ലാവാന് കപിഞ്ജലാനേണാനുരഭ്രാഞ്ഛരഭാന് ശശാന്| ശാലീന് സയവഗോധൂമാന് സേവ്യാനാഹുര്ഘനാത്യയേ||൪൩|| തിക്തസ്യ സര്പിഷഃ പാനം വിരേകോ രക്തമോക്ഷണമ്| ധാരാധരാത്യയേ കാര്യമാതപസ്യ ച വര്ജനമ്||൪൪|| വസാം തൈലമവശ്യായമൌദകാനൂപമാമിഷമ്| ക്ഷാരം ദധി ദിവാസ്വപ്നം പ്രാഗ്വാതം ചാത്ര വര്ജയേത്||൪൫|| ദിവാ സൂര്യാംശുസന്തപ്തം നിശി ചന്ദ്രാംശുശീതലമ്| കാലേന പക്വം നിര്ദോഷമഗസ്ത്യേനാവിഷീകൃതമ്||൪൬|| ഹംസോദകമിതി ഖ്യാതം ശാരദം വിമലം ശുചി| സ്നാനപാനാവഗാഹേഷു ഹിതമമ്ബു യഥാऽമൃതമ് ||൪൭|| ശാരദാനി ച മാല്യാനി വാസാംസി വിമലാനി ച| ശരത്കാലേ പ്രശസ്യന്തേ പ്രദോഷേ ചേന്ദുരശ്മയഃ||൪൮||

ശരദ്വിധിമാഹ- വര്ഷേത്യാദി| ഉചിതമ് അഭ്യസ്തമ്, ‘ഉച സമവായേ’ ഇത്യസ്മാദ്ധാതോഃ; ശീതമുചിതാന്യങ്ഗാനി യേഷാം, തേഷാമ്| സഹസൈവേതി പദേനാക്രമേണ ശരദി തീവ്രാതപസമ്ബന്ധാദനഭ്യസ്താത് പിത്തപ്രകോപോ ന്യായ്യ ഇതി ദര്ശയതി| ആചിതമിതി വര്ഷാസു| പ്രായ ഇത്യനേന വര്ഷാസു പിത്തചയപ്രതികൂലം വിധിം പ്രയത്നേനാചരതോ ന ഭവത്യപി പിത്തചയഃ, ശരദി തു പ്രകോപോ ന ഭവതീതി ദര്ശയതി; ഏതച്ച സാമാന്യന്യായേന ശ്ലേഷ്മണോ വാതസ്യ ച ചയപ്രകോപയോര്ബോദ്ധവ്യം; യദി വാ, പ്രായഃ പിത്തം പ്രകുപ്യതി ശ്ലേഷ്മാ ചാനുബലത്വേനേത്യര്ഥഃ| യദുക്തം- “തസ്യ ചാനുബലഃ കഫഃ” (ചി.അ.൩) ഇതി| ലഘ്വിതി അഗ്നിസന്ധുക്ഷണാര്ഥമ്| അത്ര വഹ്നേഃ സമാനേനാപി പിത്തേന ദ്രവാംശസമ്ബന്ധേനാഗ്നിമാന്ദ്യം ക്രിയതേ| യദുക്തം ഗ്രഹണ്യധ്യായേ- “ആപ്ലാവയദ്ധന്ത്യനലം ജലം തപ്തമിവാനലമ്” (ചി.അ.൧൫)| ഉത്സര്ഗസിദ്ധ ഏവ ഭോജനസ്യ മാത്രാവത്ത്വേ മാത്രയേതി വചനം മാത്രാതിക്രമേണേഹ വിശേഷതോ ഭൂരിദോഷത്വദര്ശനാര്ഥമ്| സുപ്രകാങ്ക്ഷിതൈഃ സുബുഭുക്ഷിതൈഃ| ഉരഭ്രോ മേഷഃ| ഘനാത്യയ ഇതി പുനര്വചനം ശരത്പ്രവേശ ഏവൈതദുക്തവിധികരണം ഗ്രന്ഥാധിക്യാത് സൂചയതീതി വ്യാഖ്യാനയന്തി; വയം തു പശ്യാമഃ- പര്യായശബ്ദാനാം പുനഃ പുനഃ കരണേ യത്ര താത്പര്യം ശാസ്ത്രേ പ്രതീയതേ തത്ര തദേവ വാച്യം, യത്ര തു താത്പര്യാന്തരം ന പ്രതീയതേ തത്ര വാക്യഭേദേനൈവ പുനരഭിധാനമിതി| ധാരാധരാണാം മേഘാനാമത്യയോऽദര്ശനമ്| തേന, പ്രവ്യക്തായാം ശരദി തിക്തസര്പിഃപാനം വിരേകാദി ച കാര്യമ്| ക്രമശ്ചാത്രാചാര്യസ്യാഭിപ്രേതഃ, തേന പ്രഥമം തിക്തസര്പിഷ്പാനം, തേന പിത്താപ്രശാന്തൌ വിരേകഃ, തേനാപ്യശാന്തൌ ശോണിതദുഷ്ടൌ ച സത്യാം രക്തമോക്ഷണം; രക്തം ചാത്ര കാലസ്വഭാവാദ്ദൂഷ്യത്യേവ പ്രായഃ; യദാഹ- “ശരത്കാലസ്വഭാവാച്ച ശോണിതം സമ്പ്രദൂഷ്യതി” (സൂ.അ.൨൪) ഇതി| ദിവേത്യാദി|- സൂര്യാംശുതാപാദേവ ദിവേതി ലബ്ധേ ദിവേതി സകലദിനവ്യാപ്ത്യര്ഥമ്| സൂര്യതപ്തമിതി വക്തവ്യേംऽശുഗ്രഹണം മേഘാവരണരഹിതാംശുസൂര്യഗ്രഹണാര്ഥമ് | സന്തപ്തമിത്യത്ര സംശബ്ദഃ പരിതസ്താപോപദര്ശനാര്ഥഃ| ഏവം നിശീത്യാദി ച വ്യാഖ്യേയമ്| ചന്ദ്രാംശുഗ്രഹണേന ച നിശി സൌമ്യാംശസമ്ബന്ധം ലക്ഷയതി| കാലേനേതി ശരത്കാലസ്വഭാവേന| പക്വമിതി വര്ഷാസ്വഭിനവഭൂമിസമ്ബന്ധജനിതപൈച്ഛില്യവ്യമ്ലത്വാദിദോഷരഹിതമ്| യതഃ പക്വം തതോ നിര്ദോഷം ദോഷാജനകമിത്യര്ഥഃ| അഗസ്ത്യേനാവിഷീകൃതമിത്യഗസ്ത്യോദയേന പ്രഭാവാദ്വര്ഷാസു മേഘസമ്ബദ്ധോരഗലൂതാദിസമ്ബന്ധാത്സവിഷമവിഷം ഭവതീതി വാച്യമ്| ഹംസോദകമിതി ഏവമ്ഭൂതോദകസ്യ സഞ്ജ്ഞാ; ഹംസശബ്ദേന സൂര്യാചന്ദ്രമസാവഭിധീയേതേ, താഭ്യാം ശോധിതമുദകം ഹംസോദകം; യദി വാ ഹംസസേവായോഗ്യം ഹംസോദകം, ഹംസാഃ കില വിശുദ്ധമേവോദകം ഭജന്തേ| അവഗാഹഃ ചിരം ജലാവസ്ഥാനമ്| ശാരദാനീതി മാല്യവിശേഷണമനാര്തവകുസുമനിഷേധാര്ഥമ്| പ്രദോഷ ഇതി നിശാപ്രവേശ ഏവ പരം ചന്ദ്രരശ്മിസേവാ; നോപരി, ശിശിരഭയാത്| അത്ര പൂര്വര്തുസാത്മ്യപരിത്യാഗോ ഭവിഷ്യദൃതുസാത്മ്യാഭ്യാസശ്ച പൂര്വര്ത്വന്തസപ്താഹാഗാമ്യൃത്വാദിസപ്താഹയോഃ കര്തവ്യഃ| യദുക്തം വാഗ്ഭടേ- “ഋത്വോരന്ത്യാദിസപ്താഹാവൃതുസന്ധിരിതി സ്മൃതഃ| തത്ര പൂര്വോ വിധിസ്ത്യാജ്യഃ സേവനീയഃ പരഃ ക്രമാത്” (വാ.സൂ.അ.൩) ഇതി||൪൧-൪൮||

Adhikarana 14 (49) · Śloka 49

ഇത്യുക്തമൃതുസാത്മ്യം യച്ചേഷ്ടാഹാരവ്യപാശ്രയമ്| ഉപശേതേ യദൌചിത്യാദോകഃസാത്മ്യം തദുച്യതേ||൪൯||

ഉപസംഹരതി- ഇത്യുക്തമിത്യാദി| ഋതുസാത്മ്യപ്രസങ്ഗേനാഭ്യാസസാത്മ്യം ദര്ശയതി- ഉപശേതേ ഇത്യാദി| ഉപശേതേ സുഖയതി, അപഥ്യമപി സദ്വികാരം ന ജനയതി| കുത ഇത്യാഹ- ഔചിത്യാത് അഭ്യാസാദിത്യര്ഥഃ; അപഥ്യമപി ഹി നിരന്തരാഭ്യാസാദ്വിഷമിവാശീവിഷസ്യ നോപഘാതകം ഭവതീതി ഭാവഃ||൪൯||

Adhikarana 15 (50) · Śloka 50

ദേശാനാമാമയാനാം ച വിപരീതഗുണം ഗുണൈഃ| സാത്മ്യമിച്ഛന്തി സാത്മ്യജ്ഞാശ്ചേഷ്ടിതം ചാദ്യമേവ ച||൫൦||

ദേശസാത്മ്യം രോഗസാത്മ്യം ച ദര്ശയതി- ദേശാനാമിത്യാദി| ദേശാനാമനൂപാദീനാം, ഗുണൈഃ സ്നേഹഗൌരവാദിഭിഃ സഹ വിപരീതഗുണം സ്നേഹഗൌരവവിപരീതഗുണരൌക്ഷ്യലാഘവയുക്തം ജാങ്ഗലമാംസമധ്വാദി; അദനീയമാദ്യം, ചേഷ്ടിതം ച വ്യായാമാദി, ദേശസാത്മ്യമിച്ഛന്ത്യായുര്വേദവിദ ഇത്യര്ഥഃ| ഏവമാമയാനാം ച വിപരീതഗുണമിത്യാദി വ്യാഖ്യേയമ്| ഗുണശബ്ദശ്ചേഹ ധര്മമാത്രവചനഃ, യഥോച്യതേ- ദ്രവ്യഗുണോ ദ്രവ്യധര്മ ഇത്യര്ഥഃ| തേന വിപരീതപ്രഭാവാദീനാമപി ഗ്രഹണം ഭവതി| ആമയശബ്ദേന ചാമയഹേതുരപി ഗൃഹീതവ്യഃ| തത ആമയവിപരീതാനാമ്, ആമയഹേതുവിപരീതാനാം, തഥാ പ്രഭാവവൈപരീത്യാത്തദ്വിപരീതാര്ഥകാരിണാം ച ഗ്രഹണം ഭവതി| തദുദാഹരണാനി യഥാവസരം നിദാനേ കരിഷ്യാമഃ| ആദ്യഗ്രഹണേനൌഷധാഹാരയോര്ഗ്രഹണം, ചേഷ്ടിതഗ്രഹണേന സ്വപ്നാഭ്യങ്ഗാദീനാം ഗ്രഹണം വ്യാഖ്യേയമ്||൫൦||

Adhikarana 16 (51) · Śloka 51

തത്ര ശ്ലോകഃ- ഋതാവൃതൌ നൃഭിഃ സേവ്യമസേവ്യം യച്ച കിഞ്ചന| തസ്യാശിതീയേ നിര്ദിഷ്ടം ഹേതുമത് സാത്മ്യമേവ ച||൫൧||

ഉക്തമധ്യായാര്ഥമുപസംഹരതി- ഋതാവിത്യാദി| അത്ര ഹേമന്തേ അസേവ്യം കണ്ഠരവേണ യദ്യപി ന പ്രതിപാദിതം തഥാऽപി ‘സ യദാ നേന്ധനം യുക്തം ലഭതേ’ ഇത്യഭിധാനാദല്പഭോജനപരിഹാര ഉക്ത ഏവ ഭവതി; തേന, ഋതാവൃതാവിതി വീപ്സാ കൃതാऽര്ഥവതീ ഭവതി; യദി വാ ഛത്രിണോ ഗച്ഛന്തീതി ന്യായാദ്വീപ്സോക്താ| ഹേമന്തപരിഹാരവിധിവച്ച ശിശിരപരിഹാരവിധിര്വ്യാഖ്യേയഃ| ഹേതുമദിതി ഉപപത്തിമത്, ഔചിത്യാദിഹേതുനിര്ദേശോപപന്നമിത്യര്ഥഃ||൫൧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ തസ്യാശിതീയോ നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||

ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം സൂത്രസ്ഥാനേ സ്വസ്ഥചതുഷ്കേ തസ്യാശിതീയോ നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||