Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతస్తస్యాశితీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातस्तस्याशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
మాత్రాశితీయే మాత్రావదాహారస్య బలాదిహేతుత్వం ప్రతిపాదితం, తచ్చ ఋతుసాత్మ్యమపేక్ష్య కృతస్యాహారస్య భవతి; తేన, ఋతుప్రవిభాగపూర్వకమృతుసాత్మ్యాభిధాయకం తస్యాశితీయం బ్రూతే||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
తస్యాశితాద్యాదాహారాద్బలం వర్ణశ్చ వర్ధతే| యస్యర్తుసాత్మ్యం విదితం చేష్టాహారవ్యపాశ్రయం||3||
तस्याशिताद्यादाहाराद्बलं वर्णश्च वर्धते| यस्यर्तुसात्म्यं विदितं चेष्टाहारव्यपाश्रयम्||३||
🔊 Audio coming soon
అశితాద్యాదితి అశితపీతలీఢజగ్ధాత్| బలం వర్ణశ్చేతి చకారేణ పూర్వాధ్యాయోక్తసుఖాయుషీ అపి గృహ్యేతే; యది వా బలవర్ణాభ్యామేవ నాంతరీయకం కృత్స్నం ధాతుసామ్యకార్యం సుఖాది గృహ్యతే| విదితమిత్యనేన సమ్యక్జ్ఞానపూర్వకమృతుసాత్మ్యానుష్ఠానం దర్శయతి| చేష్టాగ్రహణేన వ్యవాయవ్యాయామాభ్యంగాదీనాం గ్రహణం| చేష్టాహారవ్యపాశ్రయం చేష్టాహారగోచరం||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ఇహ ఖలు సంవత్సరం షడంగమృతువిభాగేన విద్యాత్| తత్రాదిత్యస్యోదగయనమాదానం చ త్రీనృతూంఛిశిరాదీన్ గ్రీష్మాంతాన్ వ్యవస్యేత్, వర్షాదీన్ పునర్హేమంతాంతాన్ దక్షిణాయనం విసర్గం చ||4||
इह खलु संवत्सरं षडङ्गमृतुविभागेन विद्यात्| तत्रादित्यस्योदगयनमादानं च त्रीनृतूञ्छिशिरादीन् ग्रीष्मान्तान् व्यवस्येत्, वर्षादीन् पुनर्हेमन्तान्तान् दक्षिणायनं विसर्गं च||४||
🔊 Audio coming soon
ఋతుజ్ఞానమంతరా ఋతుసాత్మ్యజ్ఞానం న సంభవతీత్యృతూనాముపయుక్తస్వరూపజ్ఞానార్థమాహ- ఇహేత్యాది| ఋతుప్రతిపాదనప్రస్తావే సంవత్సరం విద్యాదితి సంవత్సరప్రతిపాదనమృతూనామేవ మిలితానాం సంవత్సరత్వప్రతిపాదనార్థం| మేలకశ్చ బుద్ధ్యా వ్యవహ్రియతే , న తు పరమార్థతః ఋతూనాం మేలకోఽస్తి| ఋతూనాం సంవత్సరాత్మకత్వం పునః పునస్త ఏవర్తవః పరావర్తంత ఇతి జ్ఞానార్థమవశ్యం ప్రతిపాదనీయం| ఇహేతి ఇహ ప్రకరణే, షడంగం విద్యాత్; అన్యత్ర తు రోగభిషగ్జితీయాదౌ తత్తత్కార్యవశాదన్యథాఽపి| ఉక్తం చ- “శీతోష్ణవర్షలక్షణః కాల” ఇత్యాది| షడంగమితి సమాహారే ద్విగుః, ఋతువ్యతిరేకేణ సంవత్సరస్యావిద్యమానత్వాత్; యది వా సముదాయిభ్యోఽన్యః సముదాయ ఇత్యాశ్రిత్య బహువ్రీహిః కార్యః| తత్రేతి ఋతువిభాగకథనే| ఉదగ్ ఉత్తరాం దిశం ప్రతి, అయనం గమనముదగయనం| ఆదదాతి క్షపయతి పృథివ్యాః సౌమ్యాంశం ప్రాణినాం చ బలమిత్యాదానం| త్రీన్ శిశిరాదీనిత్యనేనైవ లబ్ధేఽపి గ్రీష్మాంతత్వే గ్రీష్మాంతానితి శిశిరస్యాదిరితి విగ్రహస్య తథాఽఽదిశబ్దస్య ప్రకారవాచితాయాః ప్రతిషేధార్థం| ఏవం హేమంతాంతానితి చ వ్యాఖ్యేయం| దక్షిణాం దిశం ప్రతి అయనం దక్షిణాయనం| విసృజతి జనయతి ఆప్యమంశం ప్రాణినాం చ బలమితి విసర్గః| సంజ్ఞాప్రణయనం చ వ్యవహారార్థం, నిరుక్తిప్రతీయమానార్థప్రతిపాదనార్థం చ||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
విసర్గే పునర్వాయవో నాతిరూక్షాః ప్రవాంతి, ఇతరే పునరాదానే; సోమశ్చావ్యాహతబలః శిశిరాభిర్భాభిరాపూరయంజగదాప్యాయయతి శశ్వత్, అతో విసర్గః సౌమ్యః| ఆదానం పునరాగ్నేయం; తావేతావర్కవాయూ సోమశ్చ కాలస్వభావమార్గపరిగృహీతాః కాలర్తురసదోషదేహబలనిర్వృత్తిప్రత్యయభూతాః సముపదిశ్యంతే||5||
विसर्गे पुनर्वायवो नातिरूक्षाः प्रवान्ति, इतरे पुनरादाने; सोमश्चाव्याहतबलः शिशिराभिर्भाभिरापूरयञ्जगदाप्याययति शश्वत्, अतो विसर्गः सौम्यः| आदानं पुनराग्नेयं; तावेतावर्कवायू सोमश्च कालस्वभावमार्गपरिगृहीताः कालर्तुरसदोषदेहबलनिर्वृत्तिप्रत्ययभूताः समुपदिश्यन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
విసర్గధర్మం నిర్దిశతి- విసర్గే పునరిత్యాది| యద్యపి చాదానమాదౌ పఠితం, తథాఽపి ప్రతిలోమతంత్రయుక్త్యాఽఽదౌ విసర్గగుణకథనం; యది వా ప్రథమమాదానస్యోత్తరాయణరూపస్య ప్రశస్తత్వాదగ్రేఽభిధానం, ఇహ తు విసర్గస్య బలజనకత్వేనాభిప్రేతత్వాదగ్రేఽభిధానం| నాతిరూక్షా ఇతి సౌమ్యవిసర్గకాలసంబంధేన మందీకృతరౌక్ష్యాః ప్రవాంతీతి| ఇతరే పునరాదాన ఇతి అప్రశాంతాతిరూక్షాశ్చ, ఆగ్నేయాదానసంబంధాహితరూక్షత్వాత్ | సోమశ్చేత్యాది ప్రకృతేన విసర్గేణ సంబధ్యతే| అవ్యాహతబల ఇతి కాలమార్గమేఘవాతాదిభిస్తదా సూర్యస్య సోమపరిపంథినో హతబలత్వాత్| శిశిరాభిః శీతాభిః| శశ్వదితి ఛేదః| సౌమ్యః సోమగుణప్రధానః| ఆగ్నేయం అగ్నిగుణప్రధానం, అప్రతిహతబలత్వేనేత్యర్థః| నన్వేతావతైవాదిత్యచంద్రవాతానాం బలవత్త్వమబలవత్త్వం చ కథం భవతీత్యాహ- తావేతావిత్యాది| కాలో దేవతారూపః, స చ నిత్యరూపోఽపి ప్రాణినామదృష్టేన నానారూపేణ గృహీతః సన్ కదాచిత్ సూర్యబలవాయుబలసోమబలాదీన్ కరోతి; స్వభావః సూర్యస్య సౌమ్యాంశక్షయకర్తృత్వాదిర్వాయోర్విరూక్షణాదిః సోమస్యాప్యాయనాదిః; మార్గో దక్షిణ ఉత్తరశ్చ, తత్ర దక్షిణః కర్కటాదయో ధనురంతాః, మకరాదిరుత్తరః| ఏతే చ కాలస్వభావమార్గపరిగ్రహా యథాసంభవం బోద్ధవ్యాః; న హి సోమే మార్గపరిగ్రహః క(కి)ంచిద్విశేషమావహతి, వాయోశ్చ మార్గపరిగ్రహ ఏవ నాస్తి| పరిగృహీతాః సంబద్ధాః| కాలర్త్వాదీనాం నిర్వృత్తిప్రత్యయభూతా నిష్పత్తికారణభూతాః, ఉపదిశ్యంతే ‘ఆచార్యైః’ ఇతి శేషః; కాలః సంవత్సరోఽయనద్వయం చ, ఋతవః శిశిరాదయః, దేహస్య బలం దేహబలం| అన్యే తు బ్రువతే- సంవత్సరస్యాయనద్వయస్య చ ఋతుమేలకరూపత్వాదృతుగ్రహణేనైవ గ్రహణం లబ్ధం, తేన కాలగ్రహణమృతువిశేషణం, తేన కాలరూపః ఋతురితి స్త్రీణామేవార్తవదర్శనం యదృతుస్తద్వ్యావర్త్యతే| ప్రత్యయభూతా ఇత్యత్ర భూతశబ్ద ఉపమానే| కేచిద్వ్యాఖ్యానయంతి- ‘అర్కవాయూ’ ఇత్యేకతయా పఠిత్వా ‘సోమశ్చ’ ఇతి యత్ పృథక్ పఠతి, తేనార్కవాయ్వోర్మిలితయోరాదానం ప్రతి కారణత్వం, విసర్గం ప్రతి పృథగేవ సోమస్య కారణత్వమితి దర్శయతి| ఏవం బలహరణబలకరణాదిష్వపి బోద్ధవ్యం||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తత్ర రవిర్భాభిరాదదానో జగతః స్నేహం వాయవస్తీవ్రరూక్షాశ్చోపశోషయంతః శిశిరవసంతగ్రీష్మేషు యథాక్రమం రౌక్ష్యముత్పాదయంతో రూక్షాన్ రసాంస్తిక్తకషాయకటుకాంశ్చాభివర్ధయంతో నృణాం దౌర్బల్యమావహంతి||6||
तत्र रविर्भाभिराददानो जगतः स्नेहं वायवस्तीव्ररूक्षाश्चोपशोषयन्तः शिशिरवसन्तग्रीष्मेषु यथाक्रमं रौक्ष्यमुत्पादयन्तो रूक्षान् रसांस्तिक्तकषायकटुकांश्चाभिवर्धयन्तो नृणां दौर्बल्यमावहन्ति||६||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాది| ఆదదాన ఉచ్ఛోషయన్| జగతః స్థావరజంగమస్య| స్నేహం సారం సౌమ్యభాగమిత్యర్థః| న కేవలం రవిః, వాయవశ్చ శోషయంతః స్నేహమితి సంబంధః| తీవ్రాశ్చ రూక్షాశ్చ తీవ్రరూక్షాః; యది వా తీవ్రం రౌక్ష్యం యేషాం తే తీవ్రరూక్షాః; ఏతచ్చాదానే తీవ్రేణ రవిణా సంబంధాద్వాయోర్భవతి యోగవాహిత్వాద్వాయోః| ఉక్తం హి- “యోగవాహీ(హః) పరం వాయుః సంయోగాదుభయార్థకృత్” (చి.అ.3) ఇత్యాది| యథాక్రమమితి శిశిరే రౌక్ష్యమల్పం తిక్తం రసమల్పం చ దౌర్బల్యం, తథా వసంతే మధ్యం రౌక్ష్యం కషాయం రసం మధ్యం దౌర్బల్యం, తథా గ్రీష్మే ప్రకృష్టం రౌక్ష్యం కటుకం రసం మహచ్చ దౌర్బల్యం దర్శయతి| యద్యపి చ కషాయో రసో రూక్షతమః కటుకశ్చ రూక్షతరః, యదుక్తం- “రౌక్ష్యాత్ కషాయో రూక్షాణాం ప్రవరో మధ్యమః కటుః” (సూ.అ.26) ఇత్యాది; రౌక్ష్యప్రకర్షశ్చ గ్రీష్మే, మధ్యబలం చ రౌక్ష్యం వసంతే, తథాఽపి వాయ్వగ్నిగుణబాహుల్యాత్ కటుకస్య వాయ్వగ్నిగుణబహులే గ్రీష్మకాల ఏవోత్పత్తిః, పవనపృథివ్యుత్కర్షవతి తు వసంతే పవనపృథివ్యుత్కర్షజన్యస్య కషాయస్యోత్పత్తిః| యదుక్తం- “వాయ్వగ్నిగుణభూయిష్ఠత్వాత్ కటుకః, పవనపృథివ్యతిరేకాత్ కషాయః” (సూ.అ.26) ఇతి| పృథివ్యాద్యుత్కర్షశ్చ కాలవిశేషప్రభావకృతః కార్యదర్శనాదున్నేయః| అభివర్ధయంత ఇతి వచనాద్యథాస్వకాలే తిక్తాదీనామభివృద్ధిః సూచ్యతే, తేన న తదైకరసత్వం| అత్ర చ క్రమవద్రౌక్ష్యోత్పత్తితిక్తాద్యుత్పత్తీ అపి దౌర్బల్యోత్పత్తౌ కారణం, యతో రౌక్ష్యముత్పాదయంత ఇతి తిక్తకషాయకటుకానభివర్ధయంత ఇతి చ హేతుగర్భవిశేషణద్వయం కృత్వా దౌర్బల్యమావహంతీత్యుక్తం||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
వర్షాశరద్ధేమంతేషు తు దక్షిణాభిముఖేఽర్కే కాలమార్గమేఘవాతవర్షాభిహతప్రతాపే, శశిని చావ్యాహతబలే, మాహేంద్రసలిలప్రశాంతసంతాపే జగతి, అరూక్షా రసాః ప్రవర్ధంతేఽమ్లలవణమధురా యథాక్రమం తత్ర బలముపచీయతే నృణామితి||7||
वर्षाशरद्धेमन्तेषु तु दक्षिणाभिमुखेऽर्के कालमार्गमेघवातवर्षाभिहतप्रतापे, शशिनि चाव्याहतबले, माहेन्द्रसलिलप्रशान्तसन्तापे जगति, अरूक्षा रसाः प्रवर्धन्तेऽम्ललवणमधुरा यथाक्रमं तत्र बलमुपचीयते नृणामिति||७||
🔊 Audio coming soon
వర్షేత్యాది| తుశబ్దః పూర్వపక్షవ్యావృత్తౌ| దక్షిణాభిముఖే దక్షిణాశాం గంతుముద్యత ఏవార్కే, తేన విషువదుదయోపలక్షితమధ్యదేశాదుత్తరేణ వర్తమానోఽపి రవిర్యదైవ దక్షిణాశాం గంతుముద్యతో భవతి తదైవ క్షీయమాణబలో భవతి, ఉత్తరాశాగమనప్రకర్షాహితబలప్రకర్షతయా తు స్తోకస్తోకక్రమాపచీయమానబలోఽపి తథా దుర్బలో న లక్ష్యతే| ఏవముత్తరాయణేఽపి వ్యాఖ్యేయం| కాలః పూర్వం వ్యాఖ్యాతః, మార్గ ఇహ దక్షిణాభిముఖః, మేఘస్య వాతో మేఘవాతః, వర్షణం వర్షః, ఏతైరభిహతప్రతాపేఽర్క ఇతి సంబంధః| వాతస్త్విహ మేఘసంబంధాహితశైత్యోఽర్కతాపపరిపంథీ భవతి, శశినోఽవ్యాహతబలత్వం సూర్యస్య పరిపంథినోఽభిహతప్రతాపత్వాదనుగుణమేఘవాతవర్షణయోగాచ్చ| జగతి స్థావరజంగమే| అత్ర చ “పృథివ్యగ్నిభూయిష్ఠత్వాదమ్లః”, “సలిలాగ్నిభూయిష్ఠత్వాల్లవణః” (సూ.అ.26) ఇత్యుక్తం, తత్ కథం సౌమ్యే విసర్గే తయోశ్చాగ్నేయయోరుత్పాద ఇతి న వాచ్యం, యతో బలప్రకర్షవతోఽర్కస్య క్షీయమాణబలస్యాపి విషువపర్యంతం బలవత్త్వమస్త్యేవేతి వ్యుత్పాదితమేవ||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
భవతి చాత్ర- ఆదావంతే చ దౌర్బల్యం విసర్గాదానయోర్నృణాం| మధ్యే మధ్యబలం, త్వంతే శ్రేష్ఠమగ్రే చ నిర్దిశేత్||8||
भवति चात्र- आदावन्ते च दौर्बल्यं विसर्गादानयोर्नृणाम्| मध्ये मध्यबलं, त्वन्ते श्रेष्ठमग्रे च निर्दिशेत्||८||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి శిశిరాదౌ బలహ్రాసః ప్రతిపాదితో వర్షాదౌ చ బలోత్కర్షః; తత్ర శిశిరే దుర్బలా వర్షాసు బలవంతః ప్రాణినో భవంతీత్యాదిదుర్గ్రహం నిషేద్ధుమాహ- ఆదావంతే చేత్యాది| విసర్గస్యాదౌ వర్షాసు, ఆదానస్యాంతే గ్రీష్మే, దౌర్బల్యం ప్రకర్షం ప్రాప్తం నిర్దిశేదితి సంబంధః; తథా మధ్యే విసర్గస్య శరది, ఆదానస్య మధ్యే వసంతే, మధ్యం నాతిక్షీణం నాతివృద్ధం బలం వినిర్దిశేదితి యోజ్యం; తథాఽంతే విసర్గస్య హేమంతే, అగ్రే చ ప్రథమే ఆదానస్య శిశిరే, శ్రేష్ఠం బలం వినిర్దిశేదితి యోజనా| ఏవం మన్యతే- విసర్గప్రకర్షాహితబలప్రకర్షః పురుష ఆదానస్యాదౌ శిశిరే స్తోకక్షీయమాణబలోఽపి బలవాన్ భవతి, యథా- పౌషమాసాంతాహితవృద్ధిప్రకర్షా నిశా మాఘఫాల్గునయోః క్షీయమాణాఽపి దివసాన్మహత్యేవ భవతి| అనేన న్యాయేన వర్షాసు దౌర్బల్యం, వసంతశరదోశ్చ మధ్యమం బలం బోద్ధవ్యం| ఏవం కాలర్తురసదేహబలకారణత్వమర్కాదీనాం వ్యవస్థాపితం, దోషకారణత్వం త్వగ్రే ఋతువిధాననిర్దేశేఽభిధాస్యతే||8||
Adhikarana 8 (9-18) · Śloka 18
శీతే శీతానిలస్పర్శసంరుద్ధో బలినాం బలీ| పక్తా భవతి హేమంతే మాత్రాద్రవ్యగురుక్షమః||9|| స యదా నేంధనం యుక్తం లభతే దేహజం తదా| రసం హినస్త్యతో వాయుః శీతః శీతే ప్రకుప్యతి||10|| తస్మాత్తుషారసమయే స్నిగ్ధామ్లలవణాన్ రసాన్| ఔదకానూపమాంసానాం మేద్యానాముపయోజయేత్||11|| బిలేశయానాం మాంసాని ప్రసహానాం భృతాని చ| భక్షయేన్మదిరాం శీధుం మధు చానుపిబేన్నరః||12|| గోరసానిక్షువికృతీర్వసాం తైలం నవౌదనం| హేమంతేఽభ్యస్యతస్తోయముష్ణం చాయుర్న హీయతే||13|| అభ్యంగోత్సాదనం మూర్ధ్ని తైలం జేంతాకమాతపం| భజేద్భూమిగృహం చోష్ణముష్ణం గర్భగృహం తథా||14|| శీతేషు సంవృతం సేవ్యం యానం శయనమాసనం| ప్రావారాజినకౌషేయప్రవేణీకుథకాస్తృతం||15|| గురూష్ణవాసా దిగ్ధాంగో గురుణాఽగురుణా సదా| శయనే ప్రమదాం పీనాం విశాలోపచితస్తనీం||16|| ఆలింగ్యాగురుదిగ్ధాంగీం సుప్యాత్ సమదమన్మథః| ప్రకామం చ నిషేవేత మైథునం శిశిరాగమే||17|| వర్జయేదన్నపానాని వాతలాని లఘూని చ| ప్రవాతం ప్రమితాహారముదమంథం హిమాగమే||18||
शीते शीतानिलस्पर्शसंरुद्धो बलिनां बली| पक्ता भवति हेमन्ते मात्राद्रव्यगुरुक्षमः||९|| स यदा नेन्धनं युक्तं लभते देहजं तदा| रसं हिनस्त्यतो वायुः शीतः शीते प्रकुप्यति||१०|| तस्मात्तुषारसमये स्निग्धाम्ललवणान् रसान्| औदकानूपमांसानां मेद्यानामुपयोजयेत्||११|| बिलेशयानां मांसानि प्रसहानां भृतानि च| भक्षयेन्मदिरां शीधुं मधु चानुपिबेन्नरः||१२|| गोरसानिक्षुविकृतीर्वसां तैलं नवौदनम्| हेमन्तेऽभ्यस्यतस्तोयमुष्णं चायुर्न हीयते||१३|| अभ्यङ्गोत्सादनं मूर्ध्नि तैलं जेन्ताकमातपम्| भजेद्भूमिगृहं चोष्णमुष्णं गर्भगृहं तथा||१४|| शीतेषु संवृतं सेव्यं यानं शयनमासनम्| प्रावाराजिनकौषेयप्रवेणीकुथकास्तृतम्||१५|| गुरूष्णवासा दिग्धाङ्गो गुरुणाऽगुरुणा सदा| शयने प्रमदां पीनां विशालोपचितस्तनीम्||१६|| आलिङ्ग्यागुरुदिग्धाङ्गीं सुप्यात् समदमन्मथः| प्रकामं च निषेवेत मैथुनं शिशिरागमे||१७|| वर्जयेदन्नपानानि वातलानि लघूनि च| प्रवातं प्रमिताहारमुदमन्थं हिमागमे||१८||
🔊 Audio coming soon
వర్ధమానబలప్రకర్షవత్తయా హేమంతస్యాభిప్రేతత్వాత్తత్సాత్మ్యమేవాగ్రే ప్రాహ- శీత ఇత్యాదినా| శీతే శీతగుణయుక్తే హేమంతే, యద్యపి చానుక్తే శీత ఇతి విశేషణే హేమంతః శీత ఏవ లభ్యతే, తథాఽపి న పూర్వం క్వచిద్ధేమంతే శీతత్వం ప్రతిపాదితమితి ప్రతిపాద్యతే; యది వా యదైవ హేమంతే శీతం మహద్భవతి తదైవ విశేషేణ వహ్నిర్బలీ భవతి, నోపక్రమమాత్రేణాపి, ఋతువ్యాపత్తౌ శీతాయోగ ఇతి చ శీత ఇతి పదేన లభ్యతే| హిమసంబంధాద్విశేషేణ శీతోఽనిలః శీతానిలః; విశేషేణ శీతత్వం వాయోర్యోగవాహిత్వాచ్ఛీతకాలసంబంధాదేవ లబ్ధం పునరభిధీయతేఽగ్నిసంరోధహేతుత్వాత్ | వాయుర్హి హిమసంబంధాదేవ బహిర్నిర్గచ్ఛచ్ఛరీరోష్మణో రోధం కృత్వా కుంభకారపవనాహితపంకలేప ఇవాంతరస్య వహ్నేర్వృద్ధిమావహతి| ఏతేన యదుచ్యతే- అసమానాచ్ఛీతవాతాత్ కథమగ్నివృద్ధిరిత్యేతదపాస్తం| నహ్యత్ర శీతో వాతోఽగ్నిత్వేన పరిణమతే, కిం తర్హి నిర్గచ్ఛత్తేజఃప్రతీపీభూతః| శీతానిలస్య స్పర్శః శరీరసంబంధ ఇత్యర్థః| బలినాం ప్రాణినాం హేమంతస్వభావాద్బలీ భవతి; అనేన ప్రాణిబలవత్త్వమగ్నిబలవత్త్వే హేతురితి దర్శయతి| ఉక్తం చ హస్తివైద్యకే బాలగజానాం నీరోగత్వప్రతిపాదనే; యథా- “అవ్యాహతాదభిప్రాయాత్ ప్రీతిః, ప్రీతేర్బలం, బలాత్| అగ్నిరగ్నేశ్చ ధాతూనాం బలం , నాశస్తతో రుజాం” ఇతి| మాత్రయా యద్ గురు అతిమాత్రమిత్యర్థః, ద్రవ్యతశ్చ ద్రవ్యస్వభావతశ్చ యద్ గురు నవధాన్యాది, తత్క్షమః| ఏవంభూతో బలీ వహ్నిర్యదా యుక్తం గురుభూతం చాన్నం న లభతే, తదా దేహజం రసం హినస్తి క్షయం నయతి; దేహార్థం దేహజాతం వా దేహజం ధాతురూపం రసమిత్యర్థః| అత ఇంధనాభావే సతి రసధాతుక్షయాద్వాయుః ప్రకుప్యతి హేమంతే| హేత్వంతరమాహ వాతకోపే- శీతః శీత ఇతి; యస్మాదయం శీతగుణో వాయుః, తస్మాచ్ఛీతకాలే హేమంతలక్షణే సమానం కారణమాసాద్య కుప్యతీత్యర్థః| అత్ర వృద్ధో వాయుర్మేదస్వినో యథాఽగ్నివృద్ధిం కరోతి, న తు వైషమ్యమనతివృద్ధత్వాత్, తథాఽగ్నివృద్ధిమేవ కరోతి| యదుక్తం- “మేదసాఽఽవృతమార్గత్వాద్వాయుః కోష్ఠే విశేషతః| చరన్ సంధుక్షయత్యగ్నిమాహారం శోషయత్యపి” (సూ.అ.21) ఇత్యాదినాఽష్టౌనిందితీయే| తస్మాదితి దేహజరసక్షయభయాత్| ప్రకరణలబ్ధేఽపి తుషారసమయ ఇతి యత్ పునః కరోతి, తద్విశేషేణ తుషారపాతే విశేషేణ స్నిగ్ధాదీనాం భోజనార్థం| మేద్యానాం మేదురాణాం| ఔదకానూపమాంసాదయశ్చ హేమంతకాలకఫచయసంవర్ధకా అపి మహాత్యయవాతవికారప్రతిపక్షత్వేన వ్యవాయాదికఫచయప్రతిపక్షయుక్తత్వాచ్చాభిప్రేతాః | ఔదకాః కూర్మాదయోఽన్నపానే వక్ష్యమాణాః, అనూపాః సృమరఖడ్గాదయః, బిలేశయా గోధాప్రభృతయః, ప్రసహా గోఖరాదయః| భృతం భట్టిత్రమితి ప్రసిద్ధం| హేమంతేఽభ్యస్యత ఇతి పునర్హేమంతగ్రహణం హేమంతం వ్యాప్యైవోష్ణోదకసేవోపదర్శనార్థం| జేంతాకః స్వేదవిశేషో వక్ష్యమాణః| గర్భగృహం గృహకోష్ఠకం| హేమంత ఇత్యనేనార్థలబ్ధేఽపి శీతే శీతేష్వితి పదం వర్షాకాలాదావపి శీతప్రాప్తౌ సంవృతయానాదిసేవోపదర్శనార్థం| ప్రావారో గురుప్రావరణం కంబలాది, అజినం వ్యాఘ్రాదిచర్మ, కౌషేయం కోషకారకీటతంతుమయం, ప్రవేణీ గోణీతి ప్రసిద్ధా, కుథకశ్చిత్రకంబలః| గురుణాఽగురుణేతి అగురుఘనప్రలేపేనేత్యర్థః| విశాలావాయామేన, ఉపచితౌ పరిణాహేన| మైథునసేవోపదేశశ్చేహ ప్రాణినాం బలవత్త్వేన శీతప్రతీకారకత్వేన చీయమానకఫవిరుద్ధత్వేన చ; సుశ్రుతేఽపి హేమంతే మైథునసేవోక్తా; యదుక్తం- “తత్రాపనీతహారాశ్చ ప్రియా నార్యః స్వలంకృతాః| రమయేయుర్యథాకామం బలాదపి మదోత్కటాః” ఇతి||9-18||
Adhikarana 9 (19-21) · Śloka 21
హేమంతశిశిరౌ తుల్యౌ శిశిరేఽల్పం విశేషణం| రౌక్ష్యమాదానజం శీతం మేఘమారుతవర్షజం||19|| తస్మాద్ధైమంతికః సర్వః శిశిరే విధిరిష్యతే| నివాతముష్ణం త్వధికం శిశిరే గృహమాశ్రయేత్||20|| కటుతిక్తకషాయాణి వాతలాని లఘూని చ| వర్జయేదన్నపానాని శిశిరే శీతలాని చ||21||
हेमन्तशिशिरौ तुल्यौ शिशिरेऽल्पं विशेषणम्| रौक्ष्यमादानजं शीतं मेघमारुतवर्षजम्||१९|| तस्माद्धैमन्तिकः सर्वः शिशिरे विधिरिष्यते| निवातमुष्णं त्वधिकं शिशिरे गृहमाश्रयेत्||२०|| कटुतिक्तकषायाणि वातलानि लघूनि च| वर्जयेदन्नपानानि शिशिरे शीतलानि च||२१||
🔊 Audio coming soon
శిశిరవిధిమాహ- హేమంతేత్యాది| విశేషణం విశేషః; శిశిరస్యాదానారంభత్వేన రౌక్ష్యం, తథా మేఘమారుతవర్షాః శిశిరేఽధికా భవంతి తజ్జం చ శీతమధికం హేమంతాదస్తీత్యర్థః| తస్మాదితి హేమంతతుల్యత్వాద్విశిష్టరౌక్ష్యశీతయుక్తత్వాచ్చ హైమంతికో విధిః| నివాతముష్ణం త్వితి తుశబ్దః పక్షాంతరపరిగ్రహార్థః; హేమంతోక్తనివాతోష్ణగృహాచ్ఛిశిరే రూక్షాతిశీతేఽధికముష్ణం గృహమాశ్రయేదిత్యభిప్రాయః| కేచిదత్రాసేవ్యప్రతిపాదకం గ్రంథం పఠంతి, స త్వనార్షః||19-21||
Adhikarana 10 (22-26) · Śloka 26
వసంతే నిచితః శ్లేష్మా దినకృద్భాభిరీరితః| కాయాగ్నిం బాధతే రోగాంస్తతః ప్రకురుతే బహూన్||22|| తస్మాద్వసంతే కర్మాణి వమనాదీని కారయేత్| గుర్వమ్లస్నిగ్ధమధురం దివాస్వప్నం చ వర్జయేత్||23|| వ్యాయామోద్వర్తనం ధూమం కవలగ్రహమంజనం| సుఖాంబునా శౌచవిధిం శీలయేత్ కుసుమాగమే||24|| చందనాగురుదిగ్ధాంగో యవగోధూమభోజనః| శారభం శాశమైణేయం మాంసం లావకపింజలం||25|| భక్షయేన్నిర్గదం సీధుం పిబేన్మాధ్వీకమేవ వా| వసంతేఽనుభవేత్ స్త్రీణాం కాననానాం చ యౌవనం||26||
वसन्ते निचितः श्लेष्मा दिनकृद्भाभिरीरितः| कायाग्निं बाधते रोगांस्ततः प्रकुरुते बहून्||२२|| तस्माद्वसन्ते कर्माणि वमनादीनि कारयेत्| गुर्वम्लस्निग्धमधुरं दिवास्वप्नं च वर्जयेत्||२३|| व्यायामोद्वर्तनं धूमं कवलग्रहमञ्जनम्| सुखाम्बुना शौचविधिं शीलयेत् कुसुमागमे||२४|| चन्दनागुरुदिग्धाङ्गो यवगोधूमभोजनः| शारभं शाशमैणेयं मांसं लावकपिञ्जलम्||२५|| भक्षयेन्निर्गदं सीधुं पिबेन्माध्वीकमेव वा| वसन्तेऽनुभवेत् स्त्रीणां काननानां च यौवनम्||२६||
🔊 Audio coming soon
వసంత ఇత్యాదినా వసంతవిధిమాహ| నిచితః సంచితో వసంతపూర్వకాలే, ఈరితో విలాయితో వసంతే| కాయాగ్నిమితి కాయనిర్వర్తకమగ్నిం జాఠరం, న తు ధాత్వగ్నివిశేషమాత్రం| తత ఇత్యత్ర చకారో లుప్తనిర్దిష్టో బోద్ధవ్యః, తేన తతోఽగ్నివధాచ్చేత్యర్థః; యది వా తతోఽగ్నివధానంతరం| వమనాదీని వమనప్రధానాని; తేన, ఆదానమధ్యత్వేన యది వాతపిత్తప్రకోపస్తథావిధో భవతి తదా విరేచనాస్థాపనానువాసనానామపి ప్రవృత్తిర్భవతి, శిరోవిరేచనం తు కఫజయార్థం కర్తవ్యమేవ| వసంతశబ్దేన వమనం ప్రతి చైత్ర ఏవ బోద్ధవ్యః; యేన, దోషచయాద్యర్థం పంచకర్మప్రవృత్త్యర్థం చాభిధాతవ్యప్రావృడాద్యృతుక్రమేణ ఫాల్గునచైత్రౌ వసంతో భవతి, న వైశాఖః| అనేనైవాభిప్రాయేణ పూర్వశ్లోకేఽపి సామాన్యేన నిచిత ఇతి కృతం, న తు హేమంతే నిచిత ఇతి; హేమంత ఇత్యుక్తే హి రసోత్పత్తిక్రమాభిహితమార్గశీర్షపౌషాత్మకే హేమంతే ప్రకృతత్వాద్దోషచయో బుధ్యతే, స చ నాభిప్రేతః; ఉక్తస్తు దోషచయాదిక్రమోక్తపౌషమాఘాత్మకే హేమంతే శ్లేష్మచయః| సుఖాంబునా సుఖోష్ణాంబునా| లావకపింజలం మాంసమితి సంబంధః| భక్షయేదితి చ్ఛేదః| అనుభవేదితి భాషయా శ్లేష్మక్షయార్థం స్తోకం మైథునమనుజానాతి||22-26||
Adhikarana 11 (27-32) · Śloka 32
మయూఖైర్జగతః స్నేహం గ్రీష్మే పేపీయతే రవిః| స్వాదు శీతం ద్రవం స్నిగ్ధమన్నపానం తదా హితం||27|| శీతం సశర్కరం మంథం జాంగలాన్మృగపక్షిణః| ఘృతం పయః సశాల్యన్నం భజన్ గ్రీష్మే న సీదతి||28|| మద్యమల్పం న వా పేయమథవా సుబహూదకం| లవణామ్లకటూష్ణాని వ్యాయామం చ వివర్జయేత్ ||29|| దివా శీతగృహే నిద్రాం నిశి చంద్రాంశుశీతలే| భజేచ్చందనదిగ్ధాంగః ప్రవాతే హర్మ్యమస్తకే||30|| వ్యజనైః పాణిసంస్పర్శైశ్చందనోదకశీతలైః| సేవ్యమానో భజేదాస్యాం ముక్తామణివిభూషితః||31|| కాననాని చ శీతాని జలాని కుసుమాని చ| గ్రీష్మకాలే నిషేవేత మైథునాద్విరతో నరః||32||
मयूखैर्जगतः स्नेहं ग्रीष्मे पेपीयते रविः| स्वादु शीतं द्रवं स्निग्धमन्नपानं तदा हितम्||२७|| शीतं सशर्करं मन्थं जाङ्गलान्मृगपक्षिणः| घृतं पयः सशाल्यन्नं भजन् ग्रीष्मे न सीदति||२८|| मद्यमल्पं न वा पेयमथवा सुबहूदकम्| लवणाम्लकटूष्णानि व्यायामं च विवर्जयेत् ||२९|| दिवा शीतगृहे निद्रां निशि चन्द्रांशुशीतले| भजेच्चन्दनदिग्धाङ्गः प्रवाते हर्म्यमस्तके||३०|| व्यजनैः पाणिसंस्पर्शैश्चन्दनोदकशीतलैः| सेव्यमानो भजेदास्यां मुक्तामणिविभूषितः||३१|| काननानि च शीतानि जलानि कुसुमानि च| ग्रीष्मकाले निषेवेत मैथुनाद्विरतो नरः||३२||
🔊 Audio coming soon
మయూఖైరిత్యాదినా గ్రైష్మవిధిమాహ| మయూఖైః తేజోభిః| స్నేహః సార ఇత్యర్థః| పేపీయతే అత్యర్థం పిబతి| మంథః- “సక్తవః సర్పిషా యుక్తాః శీతవారిపరిప్లుతాః| నాత్యచ్ఛా నాతిసాంద్రాశ్చ మంథ ఇత్యభిధీయతే”| మద్యమల్పమితి ఏకాంతమద్యసాత్మ్యేన; నవేతి మద్యస్య స్వభావపాకాభ్యామమ్లస్య గ్రీష్మవిరుద్ధత్వేన; సుబహూదకమితి మద్యసాత్మ్యస్యైవ, మద్యస్యోష్ణామ్లత్వాద్యపవాదార్థం బహుతరం పానీయం ప్రక్షిప్య పాతవ్యమితి దర్శయతి; తేనైతత్ ఫలతి- యన్మద్యం గ్రీష్మే న పాతవ్యమేవ తావత్; మద్యసాత్మ్యానాం సాత్మ్యమద్యత్యాగే సాత్మ్యత్యాగజా రోగా భవంతి, తేన తస్యాల్పం వా సుబహూదకం వా దేయమిత్యర్థః| ముక్తైవ మణిర్ముక్తామణిః| గ్రీష్మకాలే చండాతపే మధ్యాహ్న ఇత్యర్థః| మైథునోపరతిస్తు దివానిశం బోద్ధవ్యా||27-32||
Adhikarana 12 (33-40) · Śloka 40
ఆదానదుర్బలే దేహే పక్తా భవతి దుర్బలః| స వర్షాస్వనిలాదీనాం దూషణైర్బాధ్యతే పునః||33|| భూబాష్పాన్మేఘనిస్యందాత్ పాకాదమ్లాజ్జలస్య చ| వర్షాస్వగ్నిబలే క్షీణే కుప్యంతి పవనాదయః||34|| తస్మాత్ సాధారణః సర్వో విధిర్వర్షాసు శస్యతే| ఉదమంథం దివాస్వప్నమవశ్యాయం నదీజలం||35|| వ్యాయామమాతపం చైవ వ్యవాయం చాత్ర వర్జయేత్| పానభోజనసంస్కారాన్ ప్రాయః క్షౌద్రాన్వితాన్ భజేత్||36|| వ్యక్తామ్లలవణస్నేహం వాతవర్షాకులేఽహని| విశేషశీతే భోక్తవ్యం వర్షాస్వనిలశాంతయే||37|| అగ్నిసంరక్షణవతా యవగోధూమశాలయః| పురాణా జాంగలైర్మాంసైర్భోజ్యా యూషైశ్చ సంస్కృతైః||38|| పిబేత్ క్షౌద్రాన్వితం చాల్పం మాధ్వీకారిష్టమంబు వా| మాహేంద్రం తప్తశీతం వా కౌపం సారసమేవ వా||39|| ప్రఘర్షోద్వర్తనస్నానగంధమాల్యపరో భవేత్| లఘుశుద్ధాంబరః స్థానం భజేదక్లేది వార్షికం||40||
आदानदुर्बले देहे पक्ता भवति दुर्बलः| स वर्षास्वनिलादीनां दूषणैर्बाध्यते पुनः||३३|| भूबाष्पान्मेघनिस्यन्दात् पाकादम्लाज्जलस्य च| वर्षास्वग्निबले क्षीणे कुप्यन्ति पवनादयः||३४|| तस्मात् साधारणः सर्वो विधिर्वर्षासु शस्यते| उदमन्थं दिवास्वप्नमवश्यायं नदीजलम्||३५|| व्यायाममातपं चैव व्यवायं चात्र वर्जयेत्| पानभोजनसंस्कारान् प्रायः क्षौद्रान्वितान् भजेत्||३६|| व्यक्ताम्ललवणस्नेहं वातवर्षाकुलेऽहनि| विशेषशीते भोक्तव्यं वर्षास्वनिलशान्तये||३७|| अग्निसंरक्षणवता यवगोधूमशालयः| पुराणा जाङ्गलैर्मांसैर्भोज्या यूषैश्च संस्कृतैः||३८|| पिबेत् क्षौद्रान्वितं चाल्पं माध्वीकारिष्टमम्बु वा| माहेन्द्रं तप्तशीतं वा कौपं सारसमेव वा||३९|| प्रघर्षोद्वर्तनस्नानगन्धमाल्यपरो भवेत्| लघुशुद्धाम्बरः स्थानं भजेदक्लेदि वार्षिकम्||४०||
🔊 Audio coming soon
వర్షావిధిమాహ- ఆదానేత్యాది| దేహస్య దుర్బలత్వే పక్తాఽపి దుర్బలో భవతి, దేహబలానువిధాయిత్వాద్వహ్నేః| ఏతచ్చ బలినాం బలీ భవతీత్యత్ర వ్యుత్పాదితం| స దుర్బలో వహ్నిః| అనిలాదీనామితి అనిలప్రధానానాం| వర్షాసు వాతాదయః కుతః కుప్యంతీత్యాహ- భూబాష్పాదిత్యాది| భూబాష్పః ప్రభావాదేవ త్రిదోషకోపకః| మేఘనిస్యందో వాతశ్లేష్మకారకః| అమ్లపాకతా జలస్య వర్షాస్వభావకృతా పిత్తశ్లేష్మకరీ| అగ్నిబలే క్షీణ ఇత్యనేనాదానాహితమగ్నిమాంద్యమపి దోషప్రకోపకమితి దర్శయతి| అగ్నిమాంద్యం చాపాకవిదాహాభ్యాం కఫపిత్తకారి, ధాతుపోషకరసానుత్పాదాచ్చ ధాతుక్షయేణ వాతకారి| ఏతేన వర్షాసు వహ్నిమాంద్యేన వాతాదికోపః, వాతాదికోపేన చ వహ్నిమాంద్యమితి దర్శితం| యదుక్తం వాగ్భటే- “భూబాష్పేణామ్లపాకేన మలినేన చ వారిణా| వహ్నినైవ చ మందేన తేష్విత్యన్యోఽన్యదూషిషు|| సాధారణో విధిః కార్యస్త్రిదోషఘ్నోఽగ్నిదీపనః” (వా.సూ.అ.3) ఇతి| ఉదకప్రధానో మంథ ఉదమంథః| పానం ఉదకాది, భోజనం రక్తశాల్యాది, తయోః సంస్కారాః సంస్కారవంత్యన్నపానానీత్యర్థః| క్షౌద్రం చ యద్యపి వాతప్రకోపి, తథాఽపి వార్షికక్లేదశమనార్థం స్వల్పమాత్రయా క్షౌద్రాన్వితపదేన విహితం| విశేషశీత ఇతి హేతుగర్భవిశేషణం; తేనాత్యర్థశీతే దివసే యస్మాన్మహాత్యయస్య వాతస్య కోపో భవతి తతస్తజ్జయార్థం వర్షాకాలప్రభావక్రియమాణపిత్తచయానుగుణయోరప్యమ్లలవణయోరుపయోగః కర్తవ్య ఇతి దర్శితం భవతి||33-40||
Adhikarana 13 (41-48) · Śloka 48
వర్షాశీతోచితాంగానాం సహసైవార్కరశ్మిభిః| తప్తానామాచితం పిత్తం ప్రాయః శరది కుప్యతి||41|| తత్రాన్నపానం మధురం లఘు శీతం సతిక్తకం| పిత్తప్రశమనం సేవ్యం మాత్రయా సుప్రకాంక్షితైః||42|| లావాన్ కపింజలానేణానురభ్రాంఛరభాన్ శశాన్| శాలీన్ సయవగోధూమాన్ సేవ్యానాహుర్ఘనాత్యయే||43|| తిక్తస్య సర్పిషః పానం విరేకో రక్తమోక్షణం| ధారాధరాత్యయే కార్యమాతపస్య చ వర్జనం||44|| వసాం తైలమవశ్యాయమౌదకానూపమామిషం| క్షారం దధి దివాస్వప్నం ప్రాగ్వాతం చాత్ర వర్జయేత్||45|| దివా సూర్యాంశుసంతప్తం నిశి చంద్రాంశుశీతలం| కాలేన పక్వం నిర్దోషమగస్త్యేనావిషీకృతం||46|| హంసోదకమితి ఖ్యాతం శారదం విమలం శుచి| స్నానపానావగాహేషు హితమంబు యథాఽమృతం ||47|| శారదాని చ మాల్యాని వాసాంసి విమలాని చ| శరత్కాలే ప్రశస్యంతే ప్రదోషే చేందురశ్మయః||48||
वर्षाशीतोचिताङ्गानां सहसैवार्करश्मिभिः| तप्तानामाचितं पित्तं प्रायः शरदि कुप्यति||४१|| तत्रान्नपानं मधुरं लघु शीतं सतिक्तकम्| पित्तप्रशमनं सेव्यं मात्रया सुप्रकाङ्क्षितैः||४२|| लावान् कपिञ्जलानेणानुरभ्राञ्छरभान् शशान्| शालीन् सयवगोधूमान् सेव्यानाहुर्घनात्यये||४३|| तिक्तस्य सर्पिषः पानं विरेको रक्तमोक्षणम्| धाराधरात्यये कार्यमातपस्य च वर्जनम्||४४|| वसां तैलमवश्यायमौदकानूपमामिषम्| क्षारं दधि दिवास्वप्नं प्राग्वातं चात्र वर्जयेत्||४५|| दिवा सूर्यांशुसन्तप्तं निशि चन्द्रांशुशीतलम्| कालेन पक्वं निर्दोषमगस्त्येनाविषीकृतम्||४६|| हंसोदकमिति ख्यातं शारदं विमलं शुचि| स्नानपानावगाहेषु हितमम्बु यथाऽमृतम् ||४७|| शारदानि च माल्यानि वासांसि विमलानि च| शरत्काले प्रशस्यन्ते प्रदोषे चेन्दुरश्मयः||४८||
🔊 Audio coming soon
శరద్విధిమాహ- వర్షేత్యాది| ఉచితం అభ్యస్తం, ‘ఉచ సమవాయే’ ఇత్యస్మాద్ధాతోః; శీతముచితాన్యంగాని యేషాం, తేషాం| సహసైవేతి పదేనాక్రమేణ శరది తీవ్రాతపసంబంధాదనభ్యస్తాత్ పిత్తప్రకోపో న్యాయ్య ఇతి దర్శయతి| ఆచితమితి వర్షాసు| ప్రాయ ఇత్యనేన వర్షాసు పిత్తచయప్రతికూలం విధిం ప్రయత్నేనాచరతో న భవత్యపి పిత్తచయః, శరది తు ప్రకోపో న భవతీతి దర్శయతి; ఏతచ్చ సామాన్యన్యాయేన శ్లేష్మణో వాతస్య చ చయప్రకోపయోర్బోద్ధవ్యం; యది వా, ప్రాయః పిత్తం ప్రకుప్యతి శ్లేష్మా చానుబలత్వేనేత్యర్థః| యదుక్తం- “తస్య చానుబలః కఫః” (చి.అ.3) ఇతి| లఘ్వితి అగ్నిసంధుక్షణార్థం| అత్ర వహ్నేః సమానేనాపి పిత్తేన ద్రవాంశసంబంధేనాగ్నిమాంద్యం క్రియతే| యదుక్తం గ్రహణ్యధ్యాయే- “ఆప్లావయద్ధంత్యనలం జలం తప్తమివానలం” (చి.అ.15)| ఉత్సర్గసిద్ధ ఏవ భోజనస్య మాత్రావత్త్వే మాత్రయేతి వచనం మాత్రాతిక్రమేణేహ విశేషతో భూరిదోషత్వదర్శనార్థం| సుప్రకాంక్షితైః సుబుభుక్షితైః| ఉరభ్రో మేషః| ఘనాత్యయ ఇతి పునర్వచనం శరత్ప్రవేశ ఏవైతదుక్తవిధికరణం గ్రంథాధిక్యాత్ సూచయతీతి వ్యాఖ్యానయంతి; వయం తు పశ్యామః- పర్యాయశబ్దానాం పునః పునః కరణే యత్ర తాత్పర్యం శాస్త్రే ప్రతీయతే తత్ర తదేవ వాచ్యం, యత్ర తు తాత్పర్యాంతరం న ప్రతీయతే తత్ర వాక్యభేదేనైవ పునరభిధానమితి| ధారాధరాణాం మేఘానామత్యయోఽదర్శనం| తేన, ప్రవ్యక్తాయాం శరది తిక్తసర్పిఃపానం విరేకాది చ కార్యం| క్రమశ్చాత్రాచార్యస్యాభిప్రేతః, తేన ప్రథమం తిక్తసర్పిష్పానం, తేన పిత్తాప్రశాంతౌ విరేకః, తేనాప్యశాంతౌ శోణితదుష్టౌ చ సత్యాం రక్తమోక్షణం; రక్తం చాత్ర కాలస్వభావాద్దూష్యత్యేవ ప్రాయః; యదాహ- “శరత్కాలస్వభావాచ్చ శోణితం సంప్రదూష్యతి” (సూ.అ.24) ఇతి| దివేత్యాది|- సూర్యాంశుతాపాదేవ దివేతి లబ్ధే దివేతి సకలదినవ్యాప్త్యర్థం| సూర్యతప్తమితి వక్తవ్యేంఽశుగ్రహణం మేఘావరణరహితాంశుసూర్యగ్రహణార్థం | సంతప్తమిత్యత్ర సంశబ్దః పరితస్తాపోపదర్శనార్థః| ఏవం నిశీత్యాది చ వ్యాఖ్యేయం| చంద్రాంశుగ్రహణేన చ నిశి సౌమ్యాంశసంబంధం లక్షయతి| కాలేనేతి శరత్కాలస్వభావేన| పక్వమితి వర్షాస్వభినవభూమిసంబంధజనితపైచ్ఛిల్యవ్యమ్లత్వాదిదోషరహితం| యతః పక్వం తతో నిర్దోషం దోషాజనకమిత్యర్థః| అగస్త్యేనావిషీకృతమిత్యగస్త్యోదయేన ప్రభావాద్వర్షాసు మేఘసంబద్ధోరగలూతాదిసంబంధాత్సవిషమవిషం భవతీతి వాచ్యం| హంసోదకమితి ఏవంభూతోదకస్య సంజ్ఞా; హంసశబ్దేన సూర్యాచంద్రమసావభిధీయేతే, తాభ్యాం శోధితముదకం హంసోదకం; యది వా హంససేవాయోగ్యం హంసోదకం, హంసాః కిల విశుద్ధమేవోదకం భజంతే| అవగాహః చిరం జలావస్థానం| శారదానీతి మాల్యవిశేషణమనార్తవకుసుమనిషేధార్థం| ప్రదోష ఇతి నిశాప్రవేశ ఏవ పరం చంద్రరశ్మిసేవా; నోపరి, శిశిరభయాత్| అత్ర పూర్వర్తుసాత్మ్యపరిత్యాగో భవిష్యదృతుసాత్మ్యాభ్యాసశ్చ పూర్వర్త్వంతసప్తాహాగామ్యృత్వాదిసప్తాహయోః కర్తవ్యః| యదుక్తం వాగ్భటే- “ఋత్వోరంత్యాదిసప్తాహావృతుసంధిరితి స్మృతః| తత్ర పూర్వో విధిస్త్యాజ్యః సేవనీయః పరః క్రమాత్” (వా.సూ.అ.3) ఇతి||41-48||
Adhikarana 14 (49) · Śloka 49
ఇత్యుక్తమృతుసాత్మ్యం యచ్చేష్టాహారవ్యపాశ్రయం| ఉపశేతే యదౌచిత్యాదోకఃసాత్మ్యం తదుచ్యతే||49||
इत्युक्तमृतुसात्म्यं यच्चेष्टाहारव्यपाश्रयम्| उपशेते यदौचित्यादोकःसात्म्यं तदुच्यते||४९||
🔊 Audio coming soon
ఉపసంహరతి- ఇత్యుక్తమిత్యాది| ఋతుసాత్మ్యప్రసంగేనాభ్యాససాత్మ్యం దర్శయతి- ఉపశేతే ఇత్యాది| ఉపశేతే సుఖయతి, అపథ్యమపి సద్వికారం న జనయతి| కుత ఇత్యాహ- ఔచిత్యాత్ అభ్యాసాదిత్యర్థః; అపథ్యమపి హి నిరంతరాభ్యాసాద్విషమివాశీవిషస్య నోపఘాతకం భవతీతి భావః||49||
Adhikarana 15 (50) · Śloka 50
దేశానామామయానాం చ విపరీతగుణం గుణైః| సాత్మ్యమిచ్ఛంతి సాత్మ్యజ్ఞాశ్చేష్టితం చాద్యమేవ చ||50||
देशानामामयानां च विपरीतगुणं गुणैः| सात्म्यमिच्छन्ति सात्म्यज्ञाश्चेष्टितं चाद्यमेव च||५०||
🔊 Audio coming soon
దేశసాత్మ్యం రోగసాత్మ్యం చ దర్శయతి- దేశానామిత్యాది| దేశానామనూపాదీనాం, గుణైః స్నేహగౌరవాదిభిః సహ విపరీతగుణం స్నేహగౌరవవిపరీతగుణరౌక్ష్యలాఘవయుక్తం జాంగలమాంసమధ్వాది; అదనీయమాద్యం, చేష్టితం చ వ్యాయామాది, దేశసాత్మ్యమిచ్ఛంత్యాయుర్వేదవిద ఇత్యర్థః| ఏవమామయానాం చ విపరీతగుణమిత్యాది వ్యాఖ్యేయం| గుణశబ్దశ్చేహ ధర్మమాత్రవచనః, యథోచ్యతే- ద్రవ్యగుణో ద్రవ్యధర్మ ఇత్యర్థః| తేన విపరీతప్రభావాదీనామపి గ్రహణం భవతి| ఆమయశబ్దేన చామయహేతురపి గృహీతవ్యః| తత ఆమయవిపరీతానాం, ఆమయహేతువిపరీతానాం, తథా ప్రభావవైపరీత్యాత్తద్విపరీతార్థకారిణాం చ గ్రహణం భవతి| తదుదాహరణాని యథావసరం నిదానే కరిష్యామః| ఆద్యగ్రహణేనౌషధాహారయోర్గ్రహణం, చేష్టితగ్రహణేన స్వప్నాభ్యంగాదీనాం గ్రహణం వ్యాఖ్యేయం||50||
Adhikarana 16 (51) · Śloka 51
తత్ర శ్లోకః- ఋతావృతౌ నృభిః సేవ్యమసేవ్యం యచ్చ కించన| తస్యాశితీయే నిర్దిష్టం హేతుమత్ సాత్మ్యమేవ చ||51||
तत्र श्लोकः- ऋतावृतौ नृभिः सेव्यमसेव्यं यच्च किञ्चन| तस्याशितीये निर्दिष्टं हेतुमत् सात्म्यमेव च||५१||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తమధ్యాయార్థముపసంహరతి- ఋతావిత్యాది| అత్ర హేమంతే అసేవ్యం కంఠరవేణ యద్యపి న ప్రతిపాదితం తథాఽపి ‘స యదా నేంధనం యుక్తం లభతే’ ఇత్యభిధానాదల్పభోజనపరిహార ఉక్త ఏవ భవతి; తేన, ఋతావృతావితి వీప్సా కృతాఽర్థవతీ భవతి; యది వా ఛత్రిణో గచ్ఛంతీతి న్యాయాద్వీప్సోక్తా| హేమంతపరిహారవిధివచ్చ శిశిరపరిహారవిధిర్వ్యాఖ్యేయః| హేతుమదితి ఉపపత్తిమత్, ఔచిత్యాదిహేతునిర్దేశోపపన్నమిత్యర్థః||51||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే తస్యాశితీయో నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने तस्याशितीयो नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం సూత్రస్థానే స్వస్థచతుష్కే తస్యాశితీయో నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||