11. tisraiṣaṇīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતસ્તિસ્રૈષણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

પૂર્વાધ્યાયે ચતુષ્પાદમારોગ્યકારણં વ્યવસ્થાપિતં, તતશ્ચતુષ્પાદસમ્પત્ત્યા પ્રાપ્તારોગ્યેણ સતા યદનુષ્ઠેયં પ્રાણપરિપાલનસાધનં, તથા ધનાર્જનસાધનં, તથા ધર્માર્જનસાધનં, તદિહૈષણાત્રયરૂપમભિધીયત ઇત્યનન્તરં તિસ્રૈષણીયોઽભિધીયતે| તિસ્રૈષણાશબ્દોઽસ્મિન્નસ્તીતિ મત્વર્થીયશ્છઃ, અત્રાનુકાર્યાનુકરણયોર્ભેદાવિવક્ષયા યલોપાસિદ્ધેરભાવાત્ સંહિતયા ‘તિસ્રૈષણીયઃ’ ઇતિ સઞ્જ્ઞાયતે, અધ્યાયાન્તે “તિસ્રૈષણીયે માર્ગાશ્ચ” ઇતિ શ્લોકપાદં કરિષ્યતિ; યદ્યપ્યન્યેઽપ્યત્ર શબ્દાઃ સન્તિ, તથાઽપિ પ્રધાનત્વેનાયં ગૃહ્યતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઇહ ખલુ પુરુષેણાનુપહતસત્ત્વબુદ્ધિપૌરુષપરાક્રમેણ હિતમિહ ચામુષ્મિંશ્ચ લોકે સમનુપશ્યતા તિસ્ર એષણાઃ પર્યેષ્ટવ્યા ભવન્તિ| તદ્યથા- પ્રાણૈષણા, ધનૈષણા, પરલોકૈષણેતિ||૩||

ઇહેતિ ભોગાર્થિપુરુષાધિકારે, યતો મોક્ષાર્થિપુરુષં પ્રતિ ધનૈષણા સર્વથૈવાનુપયુક્તા| પુરુષેણેતિ પદં કુર્વન્ ય એવ પુરુષ એષણાત્રયમન્વિષ્યતિ સ એવ પુરુષો ભણ્યતે નાન્યઃ, પશુતુલ્યત્વાદિતિ દર્શયતિ| પૌરુષં શારીરં બલં, પરાક્રમસ્તુ શૌર્યાખ્યં માનસં બલમ્| ઇહેતિ ઇહ જન્મનિ, અમુષ્મિન્નિતિ જન્માન્તરે| ઇષ્યતેઽન્વિષ્યતે સાધ્યતેઽનયેત્યેષણા| પ્રાણો જીવિતં, તત્ સાધ્યતે દીર્ઘત્વેન રોગાનુપહતત્વેન ચાનયેતિ પ્રાણૈષણા| એવં ધનૈષણા| પરલોકોપકારકસ્ય ધર્મસ્યૈષણા પરલોકૈષણા| કામૈષણા તુ પ્રાણૈષણાધનૈષણયોરન્તર્ભાવનીયા, શરીરસમ્પત્તિધનસમ્પત્તિસાધ્યત્વાત્ કામસ્ય; યદિ વા કામૈષણાયાં સ્વત એવ પુરુષઃ પ્રવૃત્તો ભવતિ નોપદેશમપેક્ષત ઇતિ તદેષણોપદેશો ન કૃતઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

આસાં તુ ખલ્વેષણાનાં પ્રાણૈષણાં તાવત્ પૂર્વતરમાપદ્યેત| કસ્માત્? પ્રાણપરિત્યાગે હિ સર્વત્યાગઃ| તસ્યાનુપાલનં- સ્વસ્થસ્ય સ્વસ્થવૃત્તાનુવૃત્તિઃ, આતુરસ્ય વિકારપ્રશમનેઽપ્રમાદઃ, તદુભયમેતદુક્તં વક્ષ્યતે ચ; તદ્યથોક્તમનુવર્તમાનઃ પ્રાણાનુપાલનાદ્દીર્ઘમાયુરવાપ્નોતીતિ પ્રથમૈષણા વ્યાખ્યાતા ભવતિ||૪||

પ્રાણૈષણાયાઃ પ્રથમાનુષ્ઠાને ઉપપત્તિમાહ- આસાં ત્વિત્યાદિ| ત્રયાણાં મધ્યે દ્વે પૂર્વે ભવતઃ, તૃતીયાયાઃ સર્વોત્તરત્વેનાપૂર્વત્વાત્; તેન દ્વયોસ્તર ઇતિ ન્યાયાત્ પૂર્વતરં પ્રાણૈષણેતિ સાધુસ્તરપ્રયોગઃ| પ્રાણશબ્દો જીવિતવચન એકવચનાન્તોઽપ્યસ્તિ; યદુક્તં- “દશૈવાયતનાન્યાહુઃ પ્રાણો યેષુ પ્રતિષ્ઠિતઃ” (સૂ.અ.૩૦) ઇતિ, તેન પ્રાણપ્રત્યવમર્શકં ‘તસ્ય’ ઇતિ પદમેકવચનેન યુક્તમેવ| વિકારાન્ પ્રશમયતીતિ વિકારપ્રશમનં ચિકિત્સા, તસ્મિન્| અપ્રમાદઃ અવધાનેનાનુષ્ઠાનમ્| વક્ષ્યતે ચેતિ નિખિલેન શાસ્ત્રેણ| પ્રાણાનુપાલનાદિતિ પ્રાણાનુપાલનસાધનાત્; તેન પ્રાણાનુપાલનદીર્ઘાયુષ્ટ્વયોરર્થાભેદાત્ સાધ્યસાધનભાવો નાસ્તીતિ યચ્ચોચ્યતે તન્નિરસ્તં ભવતિ| પ્રથમેતિ પ્રાધાન્યાત્ પ્રાણૈષણા||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

અથ દ્વિતીયાં ધનૈષણમાપદ્યેત, પ્રાણેભ્યો હ્યનન્તરં ધનમેવ પર્યેષ્ટવ્યં ભવતિ ; ન હ્યતઃ પાપાત્ પાપીયોઽસ્તિ યદનુપકરણસ્ય દીર્ઘમાયુઃ, તસ્માદુપકરણાનિ પર્યેષ્ટું યતેત| તત્રોપકરણોપાયાનનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ; તદ્યથા- કૃષિપાશુપાલ્યવાણિજ્યરાજોપસેવાદીનિ, યાનિ ચાન્યાન્યપિ સતામવિગર્હિતાનિ કર્માણિ વૃત્તિપુષ્ટિકરાણિ વિદ્યાત્તાન્યારભેત કર્તું; તથા કુર્વન્ દીર્ઘજીવિતં જીવત્યનવમતઃ પુરુષો ભવતિ | ઇતિ દ્વિતીયા ધનૈષણા વ્યાખ્યાતા ભવતિ||૫||

અથેતિ પ્રાણૈષણાનન્તરમ્| દ્વિતીયામિતિ હેતુગર્ભં વિશેષણં, યસ્માદિયમેવ દ્વિતીયા પ્રાણૈષણાનન્તરમવશ્યોપાદેયત્વેન, તત ઇયમેવોચ્યત ઇત્યર્થઃ| પ્રાણૈષણામનુ ચાસ્યાઃ પ્રાધાન્યં દર્શયતિ- પ્રાણેભ્યો હીત્યાદિ| પાપશબ્દેન પાપકાર્યં દુઃખમુચ્યતે| ઉપકરણમ્ આરોગ્યભોગધર્મસાધનીભૂતો ધનપ્રપઞ્ચઃ, સ યસ્ય નાસ્ત્યસાવનુપકરણઃ| ધનોપાયાનિતિ વક્તવ્યે ઉપકરણોપાયાનિતિ યતઃ કરોતિ, તેન ધનસ્ય ભોગધર્મસાધનાર્થમેવોત્પાદમિચ્છન્તિ, ન પુનઃ કૃપણસ્યેવ વિનિયોગશૂન્યસ્ય સુસંવર્ધિતમાત્રકરણાર્થમ્ | અન્યાન્યપીતિ પ્રતિગ્રહાધ્યાપનાદીનિ| વૃત્તિઃ વર્તનં, પુષ્ટિઃ ધનસમ્પત્તિઃ| અનવમતઃ અનવજ્ઞાતો બહુમાનગૃહીત ઇતિ યાવત્| દીર્ઘં જીવિતં જીવતિ ધારયતીત્યર્થઃ, અનેકાર્થત્વાદ્ધાતૂનાં; યદિ વા દીર્ઘજીવિતં યથા સ્યાત્તથા જીવતીતિ ક્રિયાવિશેષણત્વેન વ્યાખ્યેયમ્||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

અથ તૃતીયાં પરલોકૈષણામાપદ્યેત| સંશયશ્ચાત્ર, કથં? ભવિષ્યામ ઇતશ્ચ્યુતા નવેતિ; કુતઃ પુનઃ સંશય ઇતિ, ઉચ્યતે- સન્તિ હ્યેકે પ્રત્યક્ષપરાઃ પરોક્ષત્વાત્ પુનર્ભવસ્ય નાસ્તિક્યમાશ્રિતાઃ, સન્તિ ચાગમપ્રત્યયાદેવ પુનર્ભવમિચ્છન્તિ; શ્રુતિભેદાચ્ચ- ‘માતરં પિતરં ચૈકે મન્યન્તે જન્મકારણમ્ | સ્વભાવં પરનિર્માણં યદૃચ્છાં ચાપરે જનાઃ’ || ઇતિ | અતઃ સંશયઃ- કિં નુ ખલ્વસ્તિ પુનર્ભવો ન વેતિ||૬||

પરલોકૈષણાં વ્યાકરોતિ- અથેત્યાદિ| અત્ર ચ પરલોકસ્ય દુર્જ્ઞેયત્વેન ચાર્વાકાદિનાસ્તિકાસમ્મતત્વેન ચ પરલોકં પ્રમાણેન વ્યવસ્થાપયિતું નિર્ણયાર્થં પ્રમાણપ્રવૃત્તિવિષયં સંશયમેવ તાવત્ પરલોકે દર્શયતિ- સંશયશ્ચાત્રેત્યાદિ| ઇતશ્ચ્યુતા ઇહ જન્મનિ મૃતાઃ, ભવિષ્યામો જન્માન્તર ઇત્યર્થઃ| સંશયહેતું પૃચ્છતિ- કુતઃ સંશયઃ પુનરિતિ| વાદિવિપ્રતિપત્તિં સંશયહેતુમાહ- ઉચ્યત ઇત્યાદિ| પ્રત્યક્ષપરા અનુમતપ્રત્યક્ષૈકપ્રમાણાઃ| પરોક્ષત્વાત પ્રત્યક્ષાવિષયત્વાત્| પુનર્ભવસ્ય જન્માન્તરસ્ય| નાસ્તિ પુનર્ભવો નાસ્તિ કર્મફલં નાસ્ત્યાત્મેત્યાદિનાસ્તિના પ્રચરતીતિ નાસ્તિકઃ, તસ્ય ભાવો નાસ્તિક્યમ્| યત પ્રત્યક્ષપ્રમાણેનોપલભ્યતે ઘટપટાદિ, તદેવ પરમસ્તિ; નોપલભ્યતે ચ પ્રત્યક્ષેણ પરલોકઃ, તસ્માન્નાસ્તિ પરલોક ઇતિ નાસ્તિકાભિપ્રાયઃ| અસ્તિ પુનર્ભવ ઇતિ યેષાં મતં તાન્ દર્શયતિ- સન્તીત્યાદિ| સન્તિ ચેત્યત્ર ‘અપરે’ ઇતિ વાક્યશેષઃ| આગમપ્રત્યયાત્ આગમપ્રામાણ્યાત્| આગમં ચ પુનર્ભવપ્રતિપાદકં દાનતપોયજ્ઞેત્યાદિ દર્શયિષ્યત્યગ્રે| ઇચ્છન્તીત્યત્ર ‘યે’ ઇતિ વાક્યશેષઃ| એવં તાવદ્વાદિવિપ્રતિપત્તિરેકા સંશયકારણં દર્શિતા; સંશયહેત્વન્તરમાહ- શ્રુતિભેદાચ્ચેત્યાદિ| શ્રૂયત ઇતિ શ્રુતિઃ; પ્રતિવાદિવચનમેવઙ્ગ્રન્થનિબદ્ધમ્| એતાનિ ચ માતાપિતરાવેવ જન્મકારણમિત્યાદીનિ પુનર્ભવપ્રતિક્ષેપકાણિ વચનાનિ| આગમપ્રત્યયાદસ્તિ પુનર્ભવ ઇતિ યો બ્રૂતે, તદ્વચનેન સમં વાદિવિપ્રતિપત્તિરૂપતયૈવ સંશયકારણં ભવતીત્યત ઉક્તમુપસંહારે ‘અતઃ સંશયઃ’ ઇતિ| એકે મન્યન્તે જન્મકારણમિતિ જન્મકારણમિતિ પદં માતરં પિતરં તથા સ્વભાવં તથા પરનિર્માણમિતિ પદત્રયેણ સમ્બધ્યતે; યદૃચ્છાં ચાઽપરે જના ઇત્યત્ર મન્યન્તે જન્મકારણમિતિ પદં સમ્બધ્યતે| માતાપિતરાવેવાત્માન્તરનિરપેક્ષાવપત્યોત્પાદને કારણં, તેન પૂર્વશરીરં પરિત્યજ્ય શરીરાન્તરપરિગ્રહરૂપ આત્મનઃ પરલોકો નાસ્તીતિ પ્રથમવાદિનઃ પક્ષઃ| પરિદૃશ્યમાનપૃથિવ્યાદિભાવાનામેવાયં સ્વભાવો- યત્- સંયોગવિશેષાન્મિલિતાઃ સન્તશ્ચેતનં પુરુષાદિલક્ષણં કાર્યવિશેષમારભન્તે, યથા સુરાબીજાદીનિ પ્રત્યેકમમદકરાણ્યપિ મદકરં મદ્યમારભન્તે, નાત્ર કશ્ચિદાત્મા વિદ્યતે યસ્ય પરલોકઃ સ્યાદિતિ સ્વભાવવાદિનો ભાવઃ| પર ઐશ્વર્યાદિગુણયુક્ત આત્મવિશેષઃ, તેન સંસાર્યાત્મનિરપેક્ષિણા નિર્માણં પરનિર્માણં, તત્રાપિ પરસ્યૈવૈશ્વર્યાદિગુણયુક્તસ્યાત્મવિશેષસ્ય પ્રભાવાદ્ભૂતાનિ ચેતયન્તે નાત્માન્તરમસ્તીતિ પરલોકાભાવઃ| યદૃચ્છા કારણાપ્રતિનિયમેનોત્પાદઃ; ન કારણપ્રતિનિયમેન કાર્યોત્પાદોઽવધારયિતું શક્યતે, અવધારકપ્રમાણાનાં પ્રામાણ્યાનવધારણાત્; તસ્માદાત્મૈવ પુનર્ભવમનુભવતીતિ ન વાચ્યમિતિ યાદૃચ્છિકસ્યાભિપ્રાયઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

તત્ર બુદ્ધિમાન્નાસ્તિક્યબુદ્ધિં જહ્યાદ્વિચિકિત્સાં ચ| કસ્માત્? પ્રત્યક્ષં હ્યલ્પમ્; અનલ્પમપ્રત્યક્ષમસ્તિ, યદાગમાનુમાનયુક્તિભિરુપલભ્યતે; યૈરેવ તાવદિન્દ્રિયૈઃ પ્રત્યક્ષમુપલભ્યતે, તાન્યેવ સન્તિ ચાપ્રત્યક્ષાણિ||૭||

પુનર્ભવાસ્તિત્વપક્ષં ગૃહીત્વા પ્રાહ- તત્રેત્યાદિ| બુદ્ધિમાનિતિ પ્રશસ્તબુદ્ધિયુક્તઃ| નાસ્ત્યેવ પરલોક ઇતિ વિપર્યયજ્ઞાનં નાસ્તિક્યબુદ્ધિઃ, તાં જહ્યાત્| પરલોકવિષયો વિપર્યયો યથા ધર્માનુષ્ઠાનં પ્રતિ વિરોધકઃ, તથા સ્તોકક્રમેણાસ્તિ પરલોકો ન વેતિ સંશયોઽપિ ધર્માનુષ્ઠાનં પ્રતિ વિરોધક ઇત્યાહ- વિચિકિત્સાં ચેતિ; વિચિકિત્સાં જહ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ, વિચિકિત્સા સન્દેહઃ, સા ચેહ પ્રકૃતત્વાત્ પરલોકવિષયૈવ| અત્રૈવ હેતુપ્રશ્નપૂર્વકં હેતુમાહ- કસ્માદિત્યાદિ| અપ્રત્યક્ષત્વાત્ પરલોકો નાસ્તીતિ પ્રથમવાદિમતં દૂષયતિ- પ્રત્યક્ષમિત્યાદિ| યથા, પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમવ્યભિચારિપ્રમાજનકત્વેન; તથાઽઽગમાદીન્યપિ તથાભૂતપ્રમાજનકત્વાત્ પ્રમાણાન્યેવ; તતશ્ચ પ્રત્યક્ષાવિષયત્વેનૈવ યત્ પુનર્ભવસ્ય નાસ્તિત્વં વ્યવસ્થાપ્યતે તન્ન યુક્તમિતિ પ્રકરણાર્થઃ| પુનર્ભવસાધકાનિ ચાગમાદીન્યગ્રે વક્ષ્યમાણાનિ સન્ત્યેવેતિ ભાવઃ| આગમાદીનિ લક્ષણતોઽગ્રેઽભિધાસ્યન્તે| પ્રત્યક્ષાવિષયત્વે સત્યપિ યાન્યન્યપ્રમાણસિદ્ધાનિ સન્તિ તાન્યાહ- યૈરેવેત્યાદિ| પ્રત્યક્ષમિતિ પ્રત્યક્ષવિષયં ઘટાદિ| સન્તીતિ ઇન્દ્રિયોપક્રમણીયોક્તાનુમાનગમ્યત્વાદિતિ બોદ્ધવ્યમ્||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

સતાં ચ રૂપાણામતિસન્નિકર્ષાદતિવિપ્રકર્ષાદાવરણાત્ કરણદૌર્બલ્યાન્મનોનવસ્થાનાત્ સમાનાભિહારાદભિભવાદતિસૌક્ષ્મ્યાચ્ચ પ્રત્યક્ષાનુપલબ્ધિઃ; તસ્માદપરીક્ષિતમેતદુચ્યતે- પ્રત્યક્ષમેવાસ્તિ, નાન્યદસ્તીતિ||૮||

ઇતશ્ચ પ્રત્યક્ષાનુપલબ્ધિર્ન વસ્ત્વભાવનિશ્ચયકારિકેત્યાહ- સતામિત્યાદિ| સતામિત્યગ્રે વક્ષ્યમાણાતિસન્નિકર્ષાદ્યભાવે પ્રત્યક્ષેણૈવ ગૃહ્યમાણત્વેન સતામિત્યર્થઃ| પ્રત્યક્ષાનુપલબ્ધિરિત્યતિસન્નિકર્ષાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે| અતિસન્નિકર્ષાદનુપલબ્ધિર્યથા- નયનગતકજ્જલાદેઃ, અતિવિપ્રકર્ષાદ્યથા- દૂરાકાશગતસ્ય પક્ષિણઃ, આવરણાદ્યથા- કુડ્યાદિપિહિતસ્ય ઘટાદેઃ, કરણદૌર્બલ્યાદ્યથા- કામલાદ્યુપહતસ્ય ચક્ષુષઃ પટશૌક્લ્યાદ્યપ્રતિભાનં, મનોનવસ્થાનાદ્યથા- કાન્તામુખનિરીક્ષણપ્રહિતમનસઃ પાર્શ્વાગતવચનાનવબોધઃ, સમાનાભિહારાદ્યથા- બિલ્વરાશિપ્રવિષ્ટસ્ય બિલ્વસ્યેન્દ્રિયસમ્બદ્ધસ્યાપિ ભેદેનાગ્રહણમ્, અભિભવાદ્યથા- મધ્યન્દિને ઉલ્કાપાતસ્ય, સૌક્ષ્મ્યાદ્યથા- ત્રિચતુર્હસ્તપ્રમાણદેશવર્તિનઃ ક્રિમિવિશેષલિખ્યાદેરગ્રહણમ્||૮||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

શ્રુતયશ્ચૈતા ન કારણં, યુક્તિવિરોધાત્| આત્મા માતુઃ પિતુર્વા યઃ સોઽપત્યં યદિ સઞ્ચરેત્| દ્વિવિધં સઞ્ચરેદાત્મા સર્વોવાઽવયવેન વા||૯|| સર્વશ્ચેત્ સઞ્ચરેન્માતુઃ પિતુર્વા મરણં ભવેત્| નિરન્તરં, નાવયવઃ કશ્ચિત્સૂક્ષ્મસ્ય ચાત્મનઃ||૧૦||

સમ્પ્રતિ શ્રુતિભેદવાદિમતં દૂષયતિ- શ્રુતયશ્ચેત્યાદિ| ન કારણમિતિ ન પુનર્ભવપ્રતિષેધે કારણમિત્યર્થઃ| યુક્તિવિરોધાત્ ઉપપત્તિવિરોધાત્| અપત્યશરીરે માતાપિત્રોઃ કારણત્વમનુમતમેવ, યતસ્તથાવિધે માતાપિત્રોઃ કારણત્વે સત્યપિ ચૈતન્યહેતોરાત્મનઃ પરલોકાદાગમને પ્રેત્યભાવોઽખણ્ડિત એવેતિ| ચૈતન્યમપત્યસ્ય માતાપિત્રોરપિ ચૈતન્યહેતુર્ય આત્મા તત એવ ભવતીતિ યો મન્યતે તં પ્રત્યાહ- આત્મા માતુરિત્યાદિ| દ્વિવિધં દ્વિપ્રકારમ્| સર્વ ઇતિ માતરં પિતરં પરિત્યજ્યાપત્યં ગચ્છેત્; અવયવેનેતિ એકોઽવયવો વાઽઽત્મનો માતરિ પિતરિ વા તિષ્ઠેત્, અન્યશ્ચૈકદેશ આત્મનોઽપત્યં ગચ્છેત્| પ્રથમપક્ષે દૂષણમાહ- સર્વશ્ચેત્યાદિ| નિરન્તરમિતિ ચ્છેદઃ, નિરન્તરં તત્કાલમેવ, યદિ માતુરાત્માઽપત્યં સઞ્ચરેત્તદા તત્કાલમેવ માતુર્મરણં, યદિ તુ પિતુરાત્માઽપત્યં સઞ્ચરેત્તદા તત્કાલમેવ પિતુર્મરણં, સ્યાદિતિ| દ્વિતીયં પક્ષં દૂષયતિ- નાવયવ ઇત્યાદિ| સૂક્ષ્મસ્યેતિ અસ્થૂલસ્ય; સ્થૂલાનાં પૃથિવ્યાદીનામવયવા ભવન્તિ, ન તુ સૂક્ષ્માણામાકાશકાલમનોબુદ્ધિપ્રભૃતીનાં; તતશ્ચાવયવાભાવાદાત્મનોઽવયવેન સઞ્ચરણં દૂરમપાસ્તમિત્યર્થઃ||૯-૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

બુદ્ધિર્મનશ્ચ નિર્ણીતે યથૈવાત્મા તથૈવ તે| યેષાં ચૈષા મતિસ્તેષાં યોનિર્નાસ્તિ ચતુર્વિધા||૧૧||

અથ શઙ્ક્યતે- માઽઽત્મા માતાપિત્રોઃ સઞ્ચરતુ, બુદ્ધિસ્તુ તયોર્મનો વાઽપત્યં સઞ્ચરતુ, અત એવાપત્યસ્ય ચૈતન્યં ભવિષ્યતીત્યાહ- બુદ્ધિર્મનશ્ચેત્યાદિ| નિર્ણીતે વ્યવસ્થાપિતે પ્રમાણેન, કિમ્ભૂતેનેત્યાહ- યથૈવાત્મા નિરવયવત્વેનાવયવસઞ્ચરણાક્ષમસ્તથા તત્કાલમેવ માતાપિતૃપરિત્યાગપ્રસઙ્ગેન કાર્ત્સ્ન્યેનાપિ સઞ્ચરિતુમક્ષમઃ, તથા તે અપિ બુદ્ધિમનસી નિરવયવત્વાન્નૈકદેશેન સઞ્ચરેયાતાં, માતાપિત્રોસ્તત્કાલમેવાબુદ્ધિમત્ત્વામનસ્કત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ ન કાર્ત્સ્ન્યેન સઞ્ચરેયાતામિતિ ભાવઃ| દૂષણાન્તરમાહ- યેષામિત્યાદિ| યેષાં મતિરિતિ માતાપિતરાવેવાપત્યે ચૈતન્યકારણમિત્યેવંરૂપા| ચતુર્વિધા યોનિરિતિ જરાયુજાણ્ડજસંસ્વેદજોદ્ભિજ્જલક્ષણા| એવં મન્યતે- સંસ્વેદજાનાં મશકાદીનાં તથોદ્ભિજ્જાનાં ગણ્ડૂપદાદીનાં ચેતનાનાં માતાપિતરૌ ન વિદ્યેતે; તતસ્તેષામચૈતન્યં સ્યાત્, માતાપિત્રોશ્ચેતનકારણયોરભાવાદિતિ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

વિદ્યાત્ સ્વાભાવિકં ષણ્ણાં ધાતૂનાં યત્ સ્વલક્ષણમ્| સંયોગે ચ વિયોગે ચ તેષાં કર્મૈવ કારણમ્||૧૨||

સ્વાભાવિકવાદિનો ભૂતચૈતન્યપક્ષં દૂષયતિ- વિદ્યાદિત્યાદિ| સ્વભાવકૃતં સ્વાભાવિકમ્| ષણ્ણાં ધાતૂનામિતિ પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશાત્મનામ્, એષાં ચ ધાતુત્વં શરીરધારણાજ્જગદ્ધારણાચ્ચ| સ્વલક્ષણમ્ આત્મીયમવ્યભિચારિ લક્ષણં; તચ્ચ પૃથિવ્યાઃ કાઠિન્યાદિ, અપાં દ્રવત્વાદિ, તેજસ ઉષ્ણત્વાદિ, વાયોસ્તિર્યગ્ગમનાદિ, આકાશસ્યાપ્રતિઘાતાદિ આત્મનો જ્ઞાનાદિ; એતેન, એતદેવ પરમેષાં લક્ષણં સ્વાભાવિકં, ન તાવદાત્મરહિતાનામેષાં ચૈતન્યમપિ સ્વાભાવિકમસ્તીતિ દર્શયતિ| તતશ્ચ યત્ પ્રત્યેકં ભૂતાનાં ન સમ્ભવતિ તન્મિલિતાનામપિ ન સમ્ભવતિ ચૈતન્યં; યતો ભૂતાનામપિ સંયોગાચ્ચૈતન્યસમ્ભવે બહૂનિ ચેતનાનિ સ્યુર્બાલ્યાદ્યવસ્થાભેદાત્, તતશ્ચ જ્ઞાતૃભેદાત્ પ્રતિસન્ધાનાનુપપત્તિરિતિ ભાવઃ; આત્મસમ્બન્ધેન તુ ચૈતન્યં સમ્મતમેવ, પરં તત્રાપિ ગર્ભોત્પત્તૌ ભૂતાનામાત્મસમ્બન્ધે તથા મરણે ભૂતાનામાત્મનો વિયોગે કર્મૈવ જન્માન્તરકૃતં કારણં, નાન્યત્| તત્ ભૂતસંયોગવિભાગકારણજન્માન્તરકૃતકર્મસ્વીકારાત્ પ્રેત્યભાવઃ સ્વીકૃતો ભવતીતિ ભાવઃ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

અનાદેશ્ચેતનાધાતોર્નેષ્યતે પરનિર્મિતિઃ| પર આત્મા સ ચેદ્ધેતુરિષ્ટોઽસ્તુ પરનિર્મિતિઃ||૧૩||

પરનિર્માણપક્ષં દૂષયતિ- અનાદેરિત્યાદિ| અત્ર પરનિર્માણપક્ષે શરીરસ્યાત્મરહિતસ્ય પરેણ નિર્માણં વાઽભિપ્રેતં સ્યાત્, આત્મનો વાઽપિ પરેણ નિર્માણમભિપ્રેતં સ્યાત્; આત્મનઃ પરનિર્માણં દૂષયતિ- અનાદેરિત્યાદિ| નિત્યસ્ય ચેતનાધાતોરિતિ આત્મનઃ; નેષ્યતે નિત્યસ્યોત્પાદકકારણાભાવાદિતિ ભાવઃ; નિત્યત્વં ચાત્મનઃ શારીરે પ્રતિપાદયિષ્યતિ| અથ શરીરમાત્રસ્ય પરનિર્માણમભિપ્રેતં, તદનુમતમેવ; પરેણાઽઽત્મના ધર્માધર્મસહાયેન તસ્ય ક્રિયમાણત્વાદિત્યાહ- પર ઇત્યાદિ| હેતુરિષ્ટ ઇતિ શરીરોત્પાદે હેતુરિષ્ટ ઇત્યર્થઃ; અસ્તુ પરનિર્મિતિરીદૃશી પ્રેત્યભાવાવિરોધિનીતિ ભાવઃ| એવં મન્યતે- પરેણૈશ્વર્યાદિગુણયુક્તેનાત્મવિશેષેણૈતચ્ચેતનં શરીરં ક્રિયમાણં ચેતનાહેતુભૂતાતિરિક્તાત્મસમ્બન્ધમન્તરા (ચેતનાયુક્તં ) કર્તું ન પાર્યેત, ઘટાદિવદચેતનત્વપ્રસઙ્ગાત્; ચેતનાહેતુશ્ચાત્મા નિત્યત્વેન ન ક્રિયતે, તસ્માચ્ચેતનાહેતુનિત્યત્વેન જન્માન્તરસમ્બન્ધિનમાત્માનં ગૃહીત્વા શરીરં ચેતનં પરઃ કરોતીતિ સ્વીકરણીયમ્; એવમપિ ચેશ્વરદરિદ્રાદિજગદ્વૈચિત્ર્યદર્શનાદાત્મનો ધર્માધર્મયોગવૈચિત્ર્યં કલ્પનીયં; તથાચ સત્યાત્મન એવ ધર્માધર્મસહાયતાઽવશ્યં સ્વીકરણીયા, તસ્માત્ સ એવ શરીરાદ્યુત્પત્તૌ કારણમસ્તુ કિમપરેણેહાત્મવિશેષકલ્પનેન; યદિ વા, એવમાત્મન્યનેકજન્મસમ્બન્ધિનિ સંસારહેતુધર્માધર્મગુણશાલિનિ સિદ્ધે અસ્તુ સોઽપ્યાત્મવિશેષઃ કારણમ્, અતો ન કાચિત્ ક્ષતિરિતિ||૧૩||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

ન પરીક્ષા ન પરીક્ષ્યં ન કર્તા કારણં ન ચ| ન દેવા નર્ષયઃ સિદ્ધાઃ કર્મ કર્મફલં ન ચ||૧૪|| નાસ્તિકસ્યાસ્તિ નૈવાત્મા યદૃચ્છોપહતાત્મનઃ| પાતકેભ્યઃ પરં ચૈતત્ પાતકં નાસ્તિકગ્રહઃ||૧૫||

યદૃચ્છાવાદિમતં દૂષયતિ- ન પરીક્ષેત્યાદિ| યદૃચ્છાવાદી ખલ્વેકમપિ પ્રમાણં નાનુમન્યતે, તતશ્ચ તસ્યાપ્રામાણિકત્વાત્ પ્રમાણં વિનૈવ યત્કિઞ્ચિદ્બ્રુવતો ન શ્રદ્ધેયં વચનં ભવતિ, તસ્માદુપેક્ષણીય એવાયમિતિ પ્રકરણાભિપ્રાયઃ| યદૃચ્છયા અપરિસ્થિતપક્ષતયા, ઉપહત ઇહલોકપરલોકાનુપયુક્ત આત્મા યસ્ય સ યદૃચ્છોપહતાત્મા; તસ્ય પરીક્ષા નાસ્તીતિ પરીક્ષાહેતૂનાં પ્રમાણાનામભાવાદિત્યર્થઃ; પરીક્ષ્યમપિ નાસ્તિ, પરીક્ષકપ્રમાણાભાવાદેવ; એવં કર્તાઽપિ નાસ્તિ તત્કારણમપિ નાસ્તિ, પ્રમાણાસ્વીકારાદિતિ ભાવઃ; તથા સર્વજનસિદ્ધા દેવાદયોઽપિ ન સન્તીત્યભિધાનેન નાસ્તિકસ્ય વર્જનીયત્વં દર્શયતિ| પાતકેભ્યો બ્રહ્માવધાદિભ્યઃ; પરં શ્રેષ્ઠં; નાસ્તિ પરલોક ઇત્યાદિકો ગ્રહો નાસ્તિકગ્રહઃ; નાસ્તિકબુદ્ધ્યા હ્યુચ્છૃઙ્ખલઃ પુરુષઃ સર્વમપિ પાતકં કરોતીતિ ભાવઃ||૧૪-૧૫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

તસ્માન્મતિં વિમુચ્યૈતામમાર્ગપ્રસૃતાં બુધઃ| સતાં બુદ્ધિપ્રદીપેન પશ્યેત્સર્વં યથાતથમ્||૧૬||

નાસ્તિકતાપરિત્યાગેન યથાકર્તવ્યતામાહ- તસ્માદિત્યાદિ| એતામિતિ નાસ્તિકબુદ્ધિમ્| અમાર્ગે અધર્મે પ્રસૃતા અમાર્ગપ્રસૃતા| બુદ્ધિરેવ પ્રદીપો બુદ્ધિપ્રદીપઃ, તેન પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણેન પશ્યેદિત્યર્થઃ| યથાતથમિતિ યથાસ્વરૂપમ્||૧૬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

દ્વિવિધમેવ ખલુ સર્વં સચ્ચાસચ્ચ; તસ્ય ચતુર્વિધા પરીક્ષા- આપ્તોપદેશઃ, પ્રત્યક્ષમ્, અનુમાનં, યુક્તિશ્ચેતિ||૧૭||

સમ્પ્રતિ પરપક્ષં દૂષયિત્વા સ્વપક્ષપરલોકસાધનાનિ પ્રમાણાન્યવતારયતિ- દ્વિવિધમિત્યાદિ| સર્વમિતિ યત્કિઞ્ચિત્ પ્રમાણપ્રતીયમાનં, તદ્દ્વિવિધં; તદ્દ્વૈવિધ્યમાહ- સચ્ચાસચ્ચ; સદિતિ વિધિવિષયપ્રમાણગમ્યં ભાવરૂપમ્, અસદિતિ નિષેધવિષયપ્રમાણગમ્યમભાવરૂપમ્| પરીક્ષ્યતે વ્યવસ્થાપ્યતે વસ્તુસ્વરૂપમનયેતિ પરીક્ષા પ્રમાણાનિ, આપ્તોપદેશાદય ઉત્તરગ્રન્થે સ્ફુટા ભવિષ્યન્તિ||૧૭||

Adhikarana 15 (18-19) · Śloka 19

આપ્તાસ્તાવત્- રજસ્તમોભ્યાં નિર્મુક્તાસ્તપોજ્ઞાનબલેન યે| યેષાં ત્રિકાલમમલં જ્ઞાનમવ્યાહતં સદા||૧૮|| આપ્તાઃ શિષ્ટા વિબુદ્ધાસ્તે તેષાં વાક્યમસંશયમ્| સત્યં, વક્ષ્યન્તિ તે કસ્માદસત્યં નીરજસ્તમાઃ ||૧૯||

આપ્તોપદેશં દર્શયિતુમાપ્તમેવ તાવદાહ- આપ્તા ઇત્યાદિ| નિઃશેષેણ મુક્તા નિર્મુક્તાઃ| તપોજ્ઞાનબલેનેતિ રજસ્તમોનિર્મુક્તૌ કારણત્વેન યોજનીયમ્| ત્રિકાલમિતિ અતીતાનાગતવર્તમાનવિષયમ્| અમલમિતિ યથાર્થગ્રાહિત્વેન| અવ્યાહતમિતિ ક્વચિદપિ વિષયેઽકુણ્ઠિતશક્તિત્વેન| આપ્તી રજસ્તમોરૂપદોષક્ષયઃ, તદ્યુક્તા આપ્તાઃ ; શાસતિ જગત્કૃત્સ્નં કાર્યાકાર્યપ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યુપદેશેનેતિ શિષ્ટાઃ; બોદ્ધવ્યં વિશેષેણ બુદ્ધમેતૈરિતિ વિબુદ્ધાઃ; આપ્તાઃ, શિષ્ટાઃ, વિબુદ્ધા ઇતિ સઞ્જ્ઞાત્રયેણાપ્તાનાં લોકે પ્રસિદ્ધિં દર્શયતિ; તેષામાપ્તાનાં વાક્યમસંશયં નિશ્ચિતં સત્યં યથાર્થમિત્યર્થઃ| તદ્વાક્યસત્યત્વે હેતુમાહ- વક્ષન્તિ તે કસ્માદસત્યં નીરજસ્તમા ઇતિ| નીરજસ્તમા ઇતિ તમપ્પ્રત્યયાન્તઃ શબ્દઃ, તેન નીરજસ્ત્વપ્રકર્ષેણ તમોઽપિ વ્યુદસ્તં ભવતિ; ન હિ સર્વથા નીરજસ્કે પુરુષે તમો ભવતિ; યદુક્તં- “નારજસ્કં તમઃ” (વિ.અ.૬) ઇતિ| વક્ષન્તિ તે કસ્માદસત્યં ન કસ્માદપીત્યર્થઃ; અસત્યં મિથ્યાજ્ઞાનાદ્વાઽભિધીયતે, સમ્યગ્જ્ઞાને સત્યપિ રાગદ્વેષાભ્યાં વાઽભિધીયતે, તચ્ચ ત્રિતયમપિ મિથ્યાજ્ઞાનરાગદ્વેષરૂપં રજસ્તમોનિર્મુક્તે સત્ત્વગુણોદ્રેકાદમલવિજ્ઞાને ન સમ્ભવતીત્યર્થઃ; યદિ વા ‘નીરજસ્તમસો મૃષા’ ઇતિ પાઠઃ સુગમઃ| એતચ્ચાપ્તલક્ષણં સહજાપ્તબ્રહ્માદ્યભિપ્રાયેણ, લૌકિકાનાં તુ પુરુષાણામાપ્તત્વં પ્રતિવિષયસમ્યગ્જ્ઞાનસમ્ભવને તદ્વિષયરાગદ્વેષાસમ્ભવેન ચ બોદ્ધવ્યમ્; એતેન, આપ્તોપદેશ ઇતિ શબ્દરૂપપ્રમાણલક્ષણમુક્તં ભવતિ; બુદ્ધિપ્રમાણપક્ષે તુ, આપ્તોપદેશજનિતા બુદ્ધિઃ પ્રમાણમિતિ બોદ્ધવ્યમ્||૧૮-૧૯||

Adhikarana 16 (20) · Śloka 20

આત્મેન્દ્રિયમનોર્થાનાં સન્નિકર્ષાત્ પ્રવર્તતે| વ્યક્તા તદાત્વે યા બુદ્ધિઃ પ્રત્યક્ષં સ નિરુચ્યતે||૨૦||

પ્રત્યક્ષલક્ષણમાહ- આત્મેન્દ્રિયેત્યાદિ| સન્નિકર્ષાદિતિ સમ્બન્ધાત્; સ ચ સમ્બન્ધઃ- સંયોગઃ, સમવાયઃ, સંયુક્તસમવાયઃ, સંયુક્તસમવેતસમવાયઃ, સમવેતસમવાયઃ, વિશેષણવિશેષ્યભાવલક્ષણો બોદ્ધવ્યઃ| વ્યક્તા ઇત્યનેન વ્યભિચારિણીમયથાર્થબુદ્ધિં સંશયં ચ નિરાકરોતિ| તદાત્વે તત્ક્ષણમ્; અનેન ચ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનાનન્તરોત્પન્નાનુમાનજ્ઞાનં સ્મરણં ચ પરમ્પરયાઽઽત્મેન્દ્રિયમનોર્થસન્નિકર્ષજં વ્યવચ્છિનત્તિ; આત્માદિચતુષ્ટયસન્નિકર્ષાભિધાનં ચ પ્રત્યક્ષકારણાભિધાનપરં; તેન, ‘ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાત્ પ્રવર્તતે યા’ ઇત્યેતાવદેવ લક્ષણં બોદ્ધવ્યમ્; એતેન સુખાદિવિષયમપિ પ્રત્યક્ષં ગૃહીતં ભવતિ; તત્ર હિ ચતુષ્ટયસન્નિકર્ષો નાસ્તિ, આત્મસન્નિકર્ષસ્તુ પ્રમાણજ્ઞાનસાધારણત્વેનૈવ લક્ષણાનુપયુક્તઃ | ઇહ ચ પ્રત્યક્ષફલરૂપાઽપિ બુદ્ધિઃ પ્રત્યક્ષશબ્દેનાભિધીયતે, તથૈવ લોકવ્યવહારાત્; પરમાર્થતસ્તુ યતો ભવતીન્દ્રિયાદેરીદૃશી બુદ્ધિસ્તત્ પ્રત્યક્ષમ્||૨૦||

Adhikarana 17 (21-22) · Śloka 22

પ્રત્યક્ષપૂર્વં ત્રિવિધં ત્રિકાલં ચાનુમીયતે| વહ્નિર્નિગૂઢો ધૂમેન મૈથુનં ગર્ભદર્શનાત્||૨૧|| એવં વ્યવસ્યન્ત્યતીતં બીજાત્ ફલમનાગતમ્| દૃષ્ટ્વા બીજાત્ ફલં જાતમિહૈવ સદૃશં બુધાઃ||૨૨||

અનુમાનસ્વરૂપમાહ- પ્રત્યક્ષેત્યાદિ| પ્રત્યક્ષગ્રહણં વ્યાપ્તિગ્રાહકપ્રમાણોપલક્ષણાર્થં, તેન પ્રત્યક્ષપૂર્વમિતિ વ્યાપ્તિગ્રાહકપ્રમાણપૂર્વકમ્| ત્રિવિધમિત્યનેનાનુમાનત્રૈવિદ્ધ્યં દર્શયતિ; તેન, કાર્યાત્ કારણાનુમાનં, યથા- ગર્ભદર્શનાન્મૈથુનાનુમાનં; તથા કારણાત્ કાર્યાનુમાનં, યથા- બીજાત્ સહકારિકારણાન્તરયુક્તાત્ ફલાનુમાનં; તથાઽકાર્યકારણભૂતાનાં ચ સામાન્યતો દર્શનાદનુમાનં, યથા- ધૂમાદ્વર્તમાનક્ષણસમ્બન્ધાદગ્ન્યનુમાનમ્; એતત્ત્રિવિધમનુમાનં ગૃહીતં ભવતિ| ત્રિકાલમિત્યનેન ત્રિકાલવિષયત્વમનુમાનસ્ય દર્શયતિ| અનુમીયતે ઇત્યત્ર ‘યેન તદનુમાનમ્’ ઇતિ વાક્યશેષઃ| તેન, વ્યાપ્તિગ્રહણાદનુ અનન્તરં મીયતે સમ્યઙ્નિશ્ચીયતે પરોક્ષાર્થો યેન તદનુમાનં, વ્યાપ્તિસ્મરણસહાયલિઙ્ગદર્શનમિત્યર્થઃ| ત્રિવિધમિતિ યદુક્તં તસ્યોદાહરણં દર્શયતિ- વહ્નિરિત્યાદિ| એતચ્ચ વ્યાકૃતમેવ | નિગૂઢઃ અદૃશ્યમાનઃ| એવં વ્યવસ્યન્ત્યતીતમિતિ વ્યવચ્છેદઃ| બીજાદિતિ સહકારિકારણાન્તરજલકર્ષણાદિયુક્તાદિતિ બોદ્ધવ્યમ્| અનાગતં ફલં સદૃશં વ્યવસ્યન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| દૃષ્ટ્વા બીજાત્ ફલં જાતમિત્યનેન બીજફલયોઃ કારણકાર્યલક્ષણાં વ્યાપ્તિં દર્શયતિ; યદ્યપિ ચ કારણં કાર્યં વ્યભિચરતિ, યતો નાવશ્યં બીજસદ્ભાવે ફલં ભવતિ, તથાઽપિ સહકારિકારણાન્તરયુક્તં બીજં ફલં ન વ્યભિચરતીત્યભિપ્રાયો બોદ્ધવ્યઃ; કારણસામગ્રી ચ કાર્યં ન વ્યભિચરત્યેવ||૨૧-૨૨||

Adhikarana 18 (23-24) · Śloka 24

જલકર્ષણબીજર્તુસંયોગાત્ સસ્યસમ્ભવઃ| યુક્તિઃ ષડ્ધાતુસંયોગાદ્ગર્ભાણાં સમ્ભવસ્તથા||૨૩|| મથ્યમન્થન(ક)મન્થાનસંયોગાદગ્નિસમ્ભવઃ| યુક્તિયુક્તા ચતુષ્પાદસમ્પદ્વ્યાધિનિબર્હણી||૨૪||

યુક્તેઃ પ્રમાણસ્યાન્યશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધત્વેનોદાહરણાન્યેવ તાવદ્દર્શયતિ, ઉદાહરણે જ્ઞાતે યુક્તેર્લક્ષણં સુખેન જ્ઞાયતે ઇત્યભિપ્રાયેણ- જલકર્ષણેત્યાદિ| કર્ષણશબ્દેન કર્ષણસંસ્કૃતા ભૂમિર્ગૃહ્યતે, જલકર્ષણબીજર્તુસંયોગાત્ સસ્યસ્ય સમ્ભવો ભવતીતિ યજ્જ્ઞાનં તદ્યુક્તિરિતિ યોજનીયમ્| ષડ્ધાતુસંયોગાત્ પઞ્ચમહાભૂતાત્મસંયોગાત્| તથાશબ્દો યુક્તિરિત્યાકર્ષતિ| મથ્યં મન્થનકાષ્ઠયન્ત્રકં, કાષ્ઠં મન્થનં, મન્થાનં કાષ્ઠભ્રામણં; કિંવા ‘મન્થક’ ઇતિ પાઠઃ, તત્ર મન્થાનં ભ્રામ્યમાણકાષ્ઠં; સંયોગાન્મેલકાદિતિ બોદ્ધવ્યં, યતો મન્થનસ્ય ક્રિયારૂપસ્ય સંયોગો ન સઙ્ગચ્છતે; કિંવા મન્થનશબ્દેન મન્થનરજ્જુરુચ્યતે| યુજ્યતે સમ્બધ્યતેઽનયેતિ યુક્તિઃ, તયા યુક્તા યુક્તિયુક્તા| ચતુષ્પાદ ઇતિ વક્તવ્યે સમ્પદ્ગ્રહણં ગુણવચ્ચતુષ્પાદગ્રહણાર્થમ્||૨૩-૨૪||

Adhikarana 19 (25) · Śloka 25

બુદ્ધિઃ પશ્યતિ યા ભાવાન્ બહુકારણયોગજાન્| યુક્તિસ્ત્રિકાલા સા જ્ઞેયા ત્રિવર્ગઃ સાધ્યતે યયા||૨૫||

સમ્પ્રતિ યુક્તેર્લક્ષણમાહ- બુદ્ધિરિત્યાદિ| યા બુદ્ધિર્ભાવાન્ પશ્યતિ વિષયીકરોતિ, બહુકારણયોગો બહૂપપત્તિયોગઃ, જનિશ્ચાયં જ્ઞાનાર્થે, તેન બહૂપપત્તિયોગજ્ઞાયમાનાનર્થાન્ યા બુદ્ધિઃ પશ્યતિ ઊહલક્ષણા સા યુક્તિરિતિ પ્રમાણસહાયીભૂતા| એવમનેન ભવિતવ્યમિત્યેવંરૂપ ઊહોઽત્ર યુક્તિશબ્દેનાભિધીયતે; સા ચ પરમાર્થતોઽપ્રમાણભૂતાઽપિ વસ્તુપરિચ્છેદે પ્રમાણસહાયત્વેન વ્યાપ્રિયમાણત્વાત્, તથા તયૈવ ઊહરૂપયા પ્રાયો લોકાનાં વ્યવહારાદિહ પ્રમાણત્વેનોક્તા| અત એવ પ્રદેશાન્તરે યુક્તિં વિના યથોક્તં પ્રમાણત્રયં દર્શયિષ્યતિ- “ત્રિવિધા વા (પરીક્ષા) સહોપદેશેન” (વિ. અ.૪) ઇતિ વચનાત્| તથા, ઉપમાનં ગૃહીત્વા રોગભિષગ્જિતીયે શબ્દાદીનિ ચત્વારિ પ્રમાણાન્યભિધાસ્યતિ| ત્રિકાલા વર્તમાનાતીતાનાગતવિષયા; ત્રિકાલવિષયત્વં ચાસ્યાસ્ત્રિકાલાનુમાનવિષયોપદેશકત્વેનૈવ| ત્રિવર્ગસાધકત્વં ચ ત્રિવર્ગસાધનાદેવ, ઊહેનૈવ હિ પ્રાયસ્ત્રિવર્ગાનુષ્ઠાને પ્રવૃત્તિર્ભવતિ; (પ્રમાણપરિચ્છેદેન તુ પ્રચારો વિરલ એવ|) યત્તુ બહુકારણજલકર્ષણબીજર્તુસંયોગાદ્ભાવિસસ્યજ્ઞાનં યુક્તિરુચ્યતે, તચ્ચાનુમાનાન્નાર્થાન્તરભૂતં; તત્રાનુમાનાદ્ભેદો દુષ્કર ઇતિ નાદ્રિયામહે; કિઞ્ચ કારણેભ્યઃ કાર્યં પ્રતીયમાનં ન કદાઽપિ વર્તમાનં પ્રતીયતે, તતશ્ચ ત્રિકાલેતિ પરાહતં સ્યાત્| અત્ર શાન્તરક્ષિતકમલશીલાભ્યાં યુક્તિપ્રમાણાન્તરસ્વીકારે પૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તાવુક્તૌ- “યસ્મિન્ સતિ ભવત્યેવ ન ભવત્યસતીતિ ચ| તસ્માદતો ભવત્યેતદ્યુક્તિરેષાઽભિધીયતે|| પ્રમાણાન્તરમેવેદમિત્યાહ ચરકા મુનિઃ| નાનુમાનમિયં યસ્માદ્દૃષ્ટાન્તોઽત્ર ન વિદ્યતે” (ત.સં.કા.૧૬૯૨-૯૩) ઇતિ| એતચ્છાન્તરક્ષિતવચનં કમલશીલેન વ્યાખ્યાતં- “તદ્ભાવભાવિત્વેન યા તત્કાર્યતાપ્રતીતિરિયં યુક્તિઃ; ઇયં ચ સવિકલ્પત્વાન્ન પ્રત્યક્ષં; નાપ્યનુમાનં દૃષ્ટાન્તાભાવાત્, તથાહિ- દૃષ્ટાન્તોઽપિ- અત એવ તદ્ભાવભાવિત્વાત્તત્કાર્યતાપ્રતિપત્તિઃ, તત્રાપિ દૃષ્ટાન્તોઽન્યોઽન્વેષણીયઃ , તત્રાપ્યપર ઇત્યનવસ્થા સ્યાત્; તસ્માત્ પ્રમાણાન્તરં યુક્તિરિત્યાહ ચરકો વૈદ્યઃ; એવં પૂર્વપક્ષમુત્થાપ્ય દૂષિતં યત્- “કાર્યકારણભાવસ્ય પ્રતિપત્તિર્ન સઙ્ગતા| તસ્માદસ્યાં ન ભેદોઽસ્તિ સાધ્યસાધનયોર્યતઃ|| તદ્ભાવવ્યવહારે તુ યોગ્યતાયાઃ પ્રસાધને| સઙ્કેતકાલવિજ્ઞાતો વિદ્યતેઽર્થો નિદર્શનમ્” (ત.સં.કા.૧૬૯૬-૪૮)| એતદ્વ્યાખ્યાતં કમલશીલેન- “યુક્તૌ ન સાધ્યસાધનયોર્ભેદઃ; તથાહિ- અત્ર તદ્ભાવભાવિતા હેતુઃ, કાર્યકારણતા ચ સાધ્યા, ન ચાનયોર્ભેદ ઉપલભ્યતે પર્યાયત્વાત્તરુપાદપવત્; અથ મતં- ન કાર્યકારણતા સાધ્યતે કિન્તર્હિ તદ્ભાવવ્યવહાર ઇતિ, તત્રાહ- તદ્ભાવવ્યવહારે ઇત્યાદિ; તસ્યા હેતુફલતાયા ભાવસ્તદ્ભાવઃ, તત્ર વ્યવહારો યઃ સ તદ્ભાવવ્યવહારઃ જ્ઞાનાભિધાનપ્રવૃત્તિલક્ષણમનુષ્ઠાનં, તસ્મિન્ યોગ્યતા મૂઢં પ્રતિ સાધ્યતે; યે યદ્વ્યાપારાનન્તરનિયતોપલમ્ભસ્વભાવાસ્તે તત્કાર્યવ્યવહારયોગ્યાઃ, તદ્યથા- સઙ્કેતકાલાનુભૂતાઃ કુલાલાદિવ્યાપારાનન્તરોપલમ્ભસ્વભાવા ઘટાદયઃ; તથા ચ તાલ્વાદિવ્યાપારાનન્તરનિયતોપલમ્ભસ્વભાવાઃ શબ્દા ઇતિ સ્વભાવો હેતુઃ; તતશ્ચ સ દૃષ્ટાન્તત્વાદનુમાનાદભેદો યુક્તેઃ”| એતૌ ચ પૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તૌ એવમ્ભૂતયુક્ત્યસ્વીકારાદેવાપ્રતિવિધેયૌ ||૨૫||

Adhikarana 20 (26) · Śloka 26

એષા પરીક્ષા નાસ્ત્યન્યા યયા સર્વં પરીક્ષ્યતે| પરીક્ષ્યં સદસચ્ચૈવં તયા ચાસ્તિ પુનર્ભવઃ||૨૬||

ઉપસંહરતિ- એષેત્યાદિ| નાસ્ત્યન્યેતિવચનેનાર્થાપત્ત્યસમ્ભવાદીનામન્યતન્ત્રમતાનાં પ્રમાણાનાં નિષેધં કરોતિ| પ્રસ્તુતે પરીક્ષાં પ્રયોજયતિ- તયા ચાસ્તિ ઉપલભ્યતે ચ પુનર્ભવ ઇતિ||૨૬||

Adhikarana 21 (27) · Śloka 27

તત્રાપ્તાગમસ્તાવદ્વેદઃ , યશ્ચાન્યોઽપિ કશ્ચિદ્વેદાર્થાદવિપરીતઃ પરીક્ષકૈઃ પ્રણીતઃ શિષ્ટાનુમતો લોકાનુગ્રહપ્રવૃત્તઃ શાસ્ત્રવાદઃ, સ ચાઽઽપ્તાગમઃ; આપ્તાગમાદુપલભ્યતેદાનતપોયજ્ઞસત્યાહિંસાબ્રહ્મચર્યાણ્યભ્યુદયનિઃશ્રેયસકરાણીતિ||૨૭||

તત્ર શબ્દસ્ય પુનર્ભવપ્રતિપાદકત્વં દર્શયતિ- તત્રાઽઽપ્તાગમ ઇત્યાદિ| પ્રથમં વેદં પ્રદર્શયન્ વેદસ્ય નિરસ્તવિભ્રમાશઙ્કં પ્રામાણ્યં દર્શયતિ, યશ્ચાન્યોઽપીત્યનેન ગ્રન્થેન વેદાર્થાવિપરીતત્વાદિભિર્હેતુભિઃ પરિચ્છેદનીયપ્રામાણ્યાયુર્વેદસ્મૃતિશાસ્ત્રાદીનિ દર્શયતિ| શાસ્ત્રરૂપો વાદઃ શાસ્ત્રવાદઃ| આપ્તાગમાદિતિ વેદાત્| યજ્ઞઃ અગ્નિષ્ટોમાદિઃ; બ્રહ્માચર્યમ્ ઉપસ્થસંયમાદિ| અભ્યુદયઃ સ્વર્ગઃ, નિઃશ્રેયસં મોક્ષઃ; અત્ર યથાયોગ્યતયા સ્વર્ગસ્ય મોક્ષસ્ય ચ કારણમિતિ બોદ્ધવ્યમ્| એતેન જન્માન્તરભોગ્યસ્વર્ગાનેકજન્મલભ્યમોક્ષોપદેશેનાત્મનઃ પરલોકઃ કથિતો ભવતીતિ ભાવઃ||૨૭||

Adhikarana 22 (28) · Śloka 28

ન ચાનતિવૃત્તસત્ત્વદોષાણામદોષૈરપુનર્ભવો ધર્મદ્વારેષૂપદિશ્યતે||૨૮||

આગમાન્તરમાહ- ન ચેત્યાદિ| અનતિવૃત્તૌ અવનુપશાન્તૌ સત્ત્વદોષૌ મનોદોષૌ રજસ્તમોરૂપૌ યેષાં તે તથા, તેષામ્; પુનર્ભવો મોક્ષઃ, ધર્મદ્વારેષુ ધર્મશાસ્ત્રેષુ, અદોષૈઃ નિર્મનોદોષૈર્મહર્ષિભિઃ, ઉપદિશ્યતે ન, ઇતિ સમ્બન્ધઃ; તેન પુનર્ભવ ઉપદિશ્યતે ઇત્યર્થઃ||૨૮||

Adhikarana 23 (29) · Śloka 29

ધર્મદ્વારાવહિતૈશ્ચ વ્યપગતભયરાગદ્વેષલોભમોહમાનૈર્બ્રહ્મપરૈરાપ્તૈઃ કર્મવિદ્ભિરનુપહતસત્ત્વબુદ્ધિપ્રચારૈઃ પૂર્વૈઃ પૂર્વતરૈર્મહર્ષિભિર્દિવ્યચક્ષુભિર્દૃષ્ટ્વોપદિષ્ટઃ પુનર્ભવ ઇતિ વ્યવસ્યેદેવમ્ ||૨૯||

આગમાન્તરમૃષિવચનમાહ- ધર્મદ્વારેત્યાદિ| બ્રહ્મા અધ્યાત્મજ્ઞાનં, તત્પરૈઃ| કર્મવિદ્ભિઃ અનુષ્ઠાતવ્યયાગાદિકર્મવિદ્ભિઃ| અનુપહતસત્ત્વગુણો બુદ્ધેઃ પ્રચારો બોધલક્ષણો યેષાં તે તથા, એતેન વિશુદ્ધબુદ્ધિત્વં દર્શયતિ| દિવ્યમતીન્દ્રિયાર્થદર્શિ ચક્ષુઃ સમાધિરૂપં જ્ઞાનં યેષાં તે દિવ્યચક્ષુષઃ, તૈઃ| દૃષ્ટ્વોપદિષ્ટઃ સ્વયમનુભૂય કથિત ઇત્યર્થઃ| ઇતિશબ્દો હેતૌ| એવમિતિ આગમેન||૨૯||

Adhikarana 24 (30) · Śloka 30

પ્રત્યક્ષમપિ ચોપલભ્યતે- માતાપિત્રોર્વિસદૃશાન્યપત્યાનિ, તુલ્યસમ્ભવાનાં વર્ણસ્વરાકૃતિસત્ત્વબુદ્ધિભાગ્યવિશેષાઃ, પ્રવરાવરકુલજન્મ, દાસ્યૈશ્વર્યં, સુખાસુખમાયુઃ, આયુષો વૈષમ્યમ્, ઇહ કૃતસ્યાવાપ્તિઃ, અશિક્ષિતાનાં ચ રુદિતસ્તનપાનહાસત્રાસાદીનાં પ્રવૃત્તિઃ, લક્ષણોત્પત્તિઃ, કર્મસાદૃશ્યે ફલવિશેષઃ, મેધા ક્વચિત્ ક્વચિત્ કર્મણ્યમેધા, જાતિસ્મરણમ્- ઇહાગમનમિતશ્ચ્યુતાનામિતિ , સમદર્શને પ્રિયાપ્રિયત્વમ્||૩૦||

પ્રત્યક્ષં ચ યદ્યપિ પુનર્ભવં ન ગૃહ્ણાતિ, તથાઽપિ તત્ પુનર્ભવગ્રાહકાનુમાનસ્ય લિઙ્ગગ્રહણે યથા વ્યાપ્રિયતે તથા દર્શયતિ- પ્રત્યક્ષમપીત્યાદિ| વિસદૃશાનીતિ કશ્ચિત્ કુરૂપઃ, કશ્ચિત્ સુરૂપઃ| તુલ્યસમ્ભવાનાં તુલ્યોત્પાદકારણાનાં કશ્ચિદ્ગૌરઃ કશ્ચિત્ કૃષ્ણઃ, એવં સ્વરાદાવપિ વિશેષો બોદ્ધવ્યઃ| દાસ્યૈશ્વર્યમિતિ કસ્યચિદ્દાસ્યં કસ્યચિદૈશ્વર્યમ્| એવમપરત્રાપિ વિપર્યયઃ પુરુષભેદેન બોદ્ધવ્યઃ| સુખાસુખમિતિ આયુષો વિશેષણમ્| રુદિતાદયોઽમી અવ્યુત્પન્નબાલગોચરતયા બોદ્ધવ્યાઃ; એતે ચ રુદિતાદયો યથાયોગમિષ્ટાનિષ્ટસ્મરણમન્તરા ન ભવન્તિ, સ્મરણં ચ પૂર્વજ્ઞાનં વિના ન ભવતીતિ પૂર્વજન્મજ્ઞાનાનુમાનાત્ પરલોકાનુમાયકા ભવન્તિ| પૂર્વપ્રતિપાદિતં ચ વિસદૃશત્વાદિવૈચિત્ર્યમુત્તરત્ર પ્રતિપાદનીયં ચ લક્ષણોત્પત્ત્યાદિકારણાન્તરાદર્શને સતિ પૂર્વજન્મકૃતકારણાનુમાયકમિતિ પરલોકાનુમાયકં મન્તવ્યમ્| લક્ષણોત્પત્તિરિતિ સામુદ્રકલક્ષણપ્રતિપાદિતલક્ષણોત્પત્તિઃ| કર્મસાદૃશ્યે સેવાદિસાદૃશ્યે| મેધા ક્વચિત્ કર્મણિ ચિત્રલેખનાસ્ત્રવિદ્યાદૌ| જાતેરતીતાયાઃ સ્મરણં જાતિસ્મરણં; તદેવ સ્મરણં દર્શયતિ- ઇહાગમનમિતશ્ચ્યુતાનામિતિ; ઇહ કુલે જાતોઽસ્મિ, ઇતશ્ચ કુલાદાગતોઽસ્મીત્યેવમાકારં જાતિસ્મરણમિત્યર્થઃ યદિ વા, ઇહ જન્મનિ ચ્યુતાનામિહ જન્મનિ પુનરાગમનમ્, અનેન ચ નામભ્રાન્ત્યા યમપુરુષૈર્નીતસ્ય પુનરાગમનં દૃશ્યતે| સમદર્શને તુલ્યાકારે ક્વચિત્ પુરુષે પ્રિયત્વં ક્વચિત્ પુનરપ્રિયત્વમિતિ સમદર્શને પ્રિયાપ્રિયત્વમ્| અત્ર ચાવાન્તરાનુમાનભેદો વિસ્તરભયાન્ન દર્શિતઃ||૩૦||

Adhikarana 25 (31) · Śloka 31

અત એવાનુમીયતે- યત્- સ્વકૃતમપરિહાર્યમવિનાશિ પૌર્વદેહિકં દૈવસઞ્જ્ઞકમાનુબન્ધિકં કર્મ, તસ્યૈતત્ ફલમ્; ઇતશ્ચાન્યદ્ભવિષ્યતીતિ; ફલદ્બીજમનુમીયતે, ફલં ચ બીજાત્||૩૧||

એવં પ્રત્યક્ષેણ લિઙ્ગગ્રહણં દર્શયિત્વાઽનુમાનમાહ- અત એવેત્યાદિ| સ્વકૃતમ્ આત્મના કૃતમ્| અવિનાશીતિ ઉપભોગં વિનાઽવિનાશિ| પૌર્વદેહિકં પૂર્વદેહકૃતમ્| જન્માન્તરાણ્યનુગચ્છતીત્યાનુબન્ધિકમ્| એતત્ફલમિતિ વિસદૃશાપત્યોત્પાદાદિ ફલમ્; એતચ્ચ સઙ્ક્ષેપાદ્વ્યુત્પાદિતમેવ| ઇતશ્ચેતિ ઇહ જન્મનિ કૃતાત્ કર્મણઃ, અન્યદિતિ ભાવિજન્માન્તરં, ભવિષ્યતીત્યનુમીયત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| કથમનુમીયતે ઇત્યાહ- ફલાદિત્યાદિ| ફલાત્ ફલસદૃશાપત્યદર્શનાત્ , બીજં પૂર્વજન્મકૃતં કર્માદિકારણમનુમીયતે; તથા ફલં ચ ભાવિજન્માન્તરે સુખદુઃખાદિ, બીજાદિહજન્મકૃતાત્ કર્મણોઽનુમીયત ઇતિ યોજના||૩૧||

Adhikarana 26 (32) · Śloka 32

યુક્તિશ્ચૈષા- ષડ્ધાતુસમુદયાદ્ગર્ભજન્મ, કર્તૃકરણસંયોગાત્ ક્રિયા; કૃતસ્ય કર્મણઃ ફલં નાકૃતસ્ય, નાઙ્કુરોત્પત્તિરબીજાત્; કર્મસદૃશં ફલં, નાન્યસ્માદ્બીજાદન્યસ્યોત્પત્તિઃ; ઇતિ યુક્તિઃ||૩૨||

તર્કરૂપયુક્તિવિષયતાં પરલોકસ્ય દર્શયતિ- યુક્તિશ્ચૈષેત્યાદિ| ષડ્ધાતુસમુદાયાદ્ગર્ભજન્મેતિ વદતા આત્મસમ્બન્ધમન્તરા ચેતના ગર્ભસ્ય નોત્પદ્યતે, આત્મા ચ પરલોકસમ્બન્ધ એવેતિ પરલોકસદ્ભાવે યુક્તિરુપદર્શ્યતે| કર્તૃકરણસંયોગાત્ ક્રિયેતિ આત્માનં કર્તારં વિના ક્રિયા પરિદૃશ્યમાના યાગાદિલક્ષણા ન ભવતીતિ| આત્મન ઊહં દર્શયતિ- કૃતસ્યેત્યાદિનાઽબીજાદિત્યન્તેન| પરિદૃશ્યમાનદાસ્યૈશ્વર્યાદિફલેન જન્માન્તરકૃતસ્ય કર્મણઃ કારણભાવં દર્શયતિ| કર્મસદૃશં ફલમિતિ પૂર્વકૃતશુભકર્મણઃ શુભં પુત્રધનાદિ ફલમ્| અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- નાન્યસ્માદિત્યાદિ| નાન્યબીજાત્ શાલિબીજાદન્યસ્ય યવાઙ્કુરસ્યોત્પત્તિરિત્યર્થઃ| યુક્તિમુપસંહરતિ- ઇતિ યુક્તિરિતિ| અત્ર બહુવક્તવ્યે પ્રમેયે તથાવિધોપયોગાભાવાદ્વિસ્તરભયાચ્ચ વિસ્તરો ન કૃતઃ||૩૨||

Adhikarana 27 (33) · Śloka 33

એવં પ્રમાણૈશ્ચતુર્ભિરુપદિષ્ટે પુનર્ભવે ધર્મદ્વારેષ્વવધીયેત; તદ્યથા- ગુરુશુશ્રૂષાયામધ્યયને વ્રતચર્યાયાં દારક્રિયાયામપત્યોત્પાદને ભૃત્યભરણેઽતિથિપૂજાયાં દાનેઽનભિધ્યાયાં તપસ્યનસૂયાયાં દેહવાઙ્માનસે કર્મણ્યક્લિષ્ટે દેહેન્દ્રિયમનોર્થબુદ્ધ્યાત્મપરીક્ષાયાં મનઃસમાધાવિતિ; યાનિ ચાન્યાન્યપ્યેવંવિધાનિ કર્માણિ સતામવિગર્હિતાનિ સ્વર્ગ્યાણિ વૃત્તિપુષ્ટિકરાણિ વિદ્યાત્તાન્યારભેત કર્તું; તથા કુર્વન્નિહ ચૈવ યશો લભતે પ્રેત્ય ચ સ્વર્ગમ્| ઇતિ તૃતીયા પરલોકૈષણા વ્યાખ્યાતા ભવતિ||૩૩||

સમ્પ્રતિ પરલોકં વ્યુત્પાદ્ય તદુપયુક્તધર્મસાધનાન્યાહ- એવમિત્યાદિ| ધર્મદ્વારેષુ ધર્મસાધનદ્વારેષુ| ઇહ ચાતિથિપૂજાદીનિ સદ્વૃત્તોક્તાન્યપિ પ્રકરણપ્રાપ્તત્વેનોદાહરણાર્થં પુનરભિધીયન્તે| દેહાદિપરીક્ષાયામવધીયેતેતિ વચનાદવધાનોપદર્શનેન દેહાદીનાં ક્ષયિત્વાદિ ધર્મનિરૂપણેનોપજાયમાનાં મતિં વિષયાનભિષઙ્ગં ચ જાયમાનમિચ્છન્તિ| વિષયેષુ પ્રસક્તિં મનસો વારયિત્વાઽઽત્મનિ સમાધાનં મનઃસમાધિઃ| અત્ર ચ સર્વત્ર ‘અવધીયેત’ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| સ્વર્ગ્યાણિ સ્વર્ગહિતાનિ સ્વર્ગકરાણીતિ યાવત્| વૃત્તેર્ધનસ્ય પુષ્ટિઃ વૃત્તિપુષ્ટિઃ, ધર્મૈષણાયાં ચ વૃત્તિપુષ્ટિકરાભિધાનં ધર્મહેતૂનાં વૃત્તિહેત્વવિરોધેનાચરણોપદેશાર્થમ્| યશો લભતે ધાર્મિકોઽયમિત્યેવમાદિખ્યાતિરૂપમ્| પરલૌકૈષણા તૃતીયૈવ, તતશ્ચ પુનસ્તૃતીયેતિ પદં ધર્મસ્ય પ્રાણધનકારણત્વેન ધર્મૈષણાયાઃ પ્રાણધનૈષણાત્વપ્રસક્તિપ્રતિષેધાર્થમ્||૩૩||

Adhikarana 28 (34) · Śloka 34

અથ ખલુ ત્રય ઉપસ્તમ્ભાઃ, ત્રિવિધં બલં, ત્રીણ્યાયતનાનિ, ત્રયો રોગાઃ, ત્રયો રોગમાર્ગાઃ, ત્રિવિધા ભિષજઃ, ત્રિવિધમૌષધમિતિ||૩૪||

સમ્પ્રતિ ત્રિસઙ્ખ્યાવચ્છિન્નોપોદ્ધાતેનાન્યાન્યપિ ત્રિસઙ્ખ્યાવચ્છિન્નાનિ સ્વસ્થાતુરહિતત્વેનેહ વક્તવ્યાન્યાહ- અથ ખલ્વિત્યાદિ| પ્રથમમુપસ્તમ્ભા અભિધીયન્તે મૂલભૂતશરીરધારકત્વેન, તદનુ બલમુપસ્તમ્ભાહારાદિજન્યત્વાત્, તદનુ રોગાયતનાનિ બલવિરોધકર્તૃત્વેન, તદનુ રોગાસ્તજ્જન્યત્વેન, તદનુ તન્માર્ગજ્ઞાનં સુવિન્યસ્તમેવ, તદનુ રોગપ્રતિષેધાર્થં પ્રધાનકારણવૈદ્યાભિધાનં, તદનુ તદુપકરણત્વેન ભૈષજ્યમ્||૩૪||

Adhikarana 29 (35) · Śloka 35

ત્રય ઉપસ્તમ્ભા ઇતિ- આહારઃ, સ્વપ્નો, બ્રહ્મચર્યમિતિ; એભિસ્ત્રિભિર્યુક્તિયુક્તૈરુપસ્તબ્ધમુપસ્તમ્ભૈઃ શરીરં બલવર્ણોપચયોપચિતમનુવર્તતે યાવદાયુઃસંસ્કારાત્ સંસ્કારમહિતમનુપસેવમાનસ્ય , ય ઇહૈવોપદેક્ષ્યતે||૩૫||

અન્યેન સ્તભ્યમાનં ધાર્યમાણમુપ સમીપં પ્રધાનકારણસ્ય ગત્વા સ્તમ્ભયતિ ધારયતીત્યુપસ્તમ્ભઃ; યથા ગૃહધારણનિયુક્તપ્રધાનસ્તમ્ભસમીપવર્તી તદ્બલાધાયક ઉપસ્તમ્ભઃ, તથેહાપિ શરીરસ્યાયુઃસમ્પ્રવર્તકેન કર્મણા ધ્રિયમાણસ્યાહારાદયો ધારકત્વેનોપસ્તમ્ભા ઇત્યુચ્યન્તે| આયતનાનિ કારણાનિ ‘રોગસ્ય’ ઇતિ શેષઃ| બ્રહ્મચર્યશબ્દેન ઇન્દ્રિયસંયમસૌમનસ્યપ્રભૃતયો બ્રહ્મજ્ઞાનાનુગુણા ગૃહ્યન્તે| આહારાદયશ્ચેહ પ્રધાનકલ્પનયા પ્રશસ્તા એવ ગૃહ્યન્તે, તેન વિરૂઢકાહારાદીનાં શરીરાનુસ્તમ્ભકત્વં નોદ્ભાવનીયમ્; અત એવ યુક્તિયુક્તૈરિતિ વિશેષણં કરિષ્યતિ, યુક્ત્યા પ્રશસ્તેન યોગેન યુક્તા યુક્તિયુક્તાઃ| બ્રહ્મચર્યસ્યાયુક્તિરનભ્યાસાદતિમાત્રેન્દ્રિયસંયમનાદિરૂપા, સા હિ મનઃક્ષોભાદિહેતુર્ભવતિ| ઉપચિતં યુક્તમ્| આયુઃસંસ્કારાત્ આયુઃકારણં ધર્માધર્માવસાનં યાવદિત્યર્થઃ; સંસ્કારશબ્દઃ કારણવચનઃ| આહારાદયશ્ચ પ્રાધાન્યેનોક્તાઃ; તેનાભ્યઙ્ગાદીનાં શરીરધારકત્વમવિરુદ્ધમેવ| નન્વાહારાદીનિ સમ્યગાચરતોઽપિ વિશેષૈરસાત્મેન્દ્રિયાર્થસંયોગાદિજન્યૈર્વ્યાધિભિરન્તરાપિ મરણં દૃષ્ટમિત્યાહ- સંસ્કારમિત્યાદિ| સંસ્કારં કારણમ્| અહિતં ‘શરીરસ્ય’ ઇતિ શેષઃ| ય ઇહૈવોપદેક્ષ્યત ઇતિ ‘ત્રીણ્યાયતનાનિ’ ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન||૩૫||

Adhikarana 30 (36) · Śloka 36

ત્રિવિધં બલમિતિ- સહજં, કાલજં, યુક્તિકૃતં ચ| સહજં યચ્છરીરસત્ત્વયોઃ પ્રાકૃતં, કાલકૃતમૃતુવિભાગજં વયઃકૃતં ચ, યુક્તિકૃતં પુનસ્તદ્યદાહારચેષ્ટાયોગજમ્||૩૬||

યુક્તિઃ આહારચેષ્ટયોઃ સમ્યક્ શરીરેણ યોજના| સત્ત્વં મનઃ, મનસો બલં વા યત્ ‘ઉત્સાહ ’ ઉચ્યતે| પ્રાકૃતમિતિ જન્માદિપ્રવૃત્તં પ્રાકૃતધાતુવૃદ્ધ્યા હેત્વન્તરનિરપેક્ષં વૃદ્ધં, દૃશ્યન્તે હિ કેચિત્ સ્વભાવાદેવ બલિનો દુર્બલાશ્ચ કેચિત્| ઋતુવિભાગજમ્ “આદાવન્તે ચ દૌર્બલ્યં” (સૂ.અ.૬) ઇત્યાદ્યુક્તમ્| આહારસ્ય માંસસર્પિરાદેઃ, ચેષ્ટાયા ઉચિતવિશ્રામવ્યાયામાદેર્યોગ આહારચેષ્ટાયોગઃ; અન્યે તુ યોગશબ્દેન રસાયનપ્રયોગં ગ્રાહયન્તિ||૩૬||

Adhikarana 31 (37) · Śloka 37

ત્રીણ્યાયતનાનીતિ- અર્થાનાં કર્મણઃ કાલસ્ય ચાતિયોગાયોગમિથ્યાયોગાઃ| તત્રાતિપ્રભાવતાં દૃશ્યાનામતિમાત્રં દર્શનમતિયોગઃ, સર્વશોઽદર્શનમયોગઃ, અતિશ્લિષ્ટાતિવિપ્રકૃષ્ટરૌદ્રભૈરવાદ્ભુતદ્વિષ્ટબીભત્સનવિકૃતવિત્રાસનાદિરૂપદર્શનં મિથ્યાયોગઃ; તથાઽતિમાત્રસ્તનિતપટહોત્ક્રુષ્ટાદીનાં શબ્દાનામતિમાત્રં શ્રવણમતિયોગઃ, સર્વશોઽશ્રવણમયોગઃ, પરુષેષ્ટવિનાશોપઘાતપ્રધર્ષણભીષણાદિશબ્દશ્રવણં મિથ્યાયોગઃ; તથાઽતિતીક્ષ્ણોગ્રાભિષ્યન્દિનાં ગન્ધાનામતિમાત્રં ઘ્રાણમતિયોગઃ, સર્વશોઽઘ્રાણમયોગઃ, પૂતિદ્વિષ્ટામેધ્યક્લિન્નવિષપવનકુણપગન્ધાદિઘ્રાણં મિથ્યાયોગઃ; તથા રસાનામત્યાદાનમતિયોગઃ, સર્વશોઽનાદાનમયોગઃ, મિથ્યાયોગો રાશિવર્જ્યેષ્વાહારવિધિવિશેષાયતનેષૂપદેક્ષ્યતે; તથાઽતિશીતોષ્ણાનાં સ્પૃશ્યાનાં સ્નાનાભ્યઙ્ગોત્સાદનાદીનાં ચાત્યુપસેવનમતિયોગઃ, સર્વશોઽનુપસેવનમયોગઃ, સ્નાનાદીનાં શીતોષ્ણાદીનાં ચ સ્પૃશ્યાનામનાનુપૂર્વ્યોપસેવનં વિષમસ્થાનાભિઘાતાશુચિભૂતસંસ્પર્શાદયશ્ચેતિ મિથ્યાયોગઃ||૩૭||

અર્થાનામ્ ઇન્દ્રિયાર્થાનામ્| કર્મણઃ કાયવાઙ્મનઃપ્રવૃત્તેઃ| કાલસ્ય શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણસ્ય| અતિપ્રભાવતામ્ આતપાગ્નિપ્રભૃતીનામ્| અત્ર હીનમાત્રદર્શનં વિકારં ન કરોતિ, તેન ‘સર્વશ’ ઇત્યુક્તમ્| અદર્શનં ચાતિપ્રભાવતામેવ બોદ્ધવ્યમ્, અપ્રભાવતાં ચ ઘટાદીનાં દર્શનમતિયોગાદપિ ન દોષકરમ્; એવમન્યત્રાપિ સર્વશ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્| અતિશ્લિષ્ટં નયનપ્રત્યાસન્નમ્, અતિવિપ્રકૃષ્ટમ્ અતિદૂરવર્તિ, રૌદ્રમ્ અદ્ભુતકારણાત્મકં ભયજનકં, ભૈરવમ્ અનદ્ભુતમપિ વ્યાઘ્રાદિ, દિષ્ટં યદ્યસ્ય દ્વેષ્યં, બીભત્સનં મનસ ઉદ્વેગકારકં, વિકૃતં હીનાઙ્ગાદિ, વિત્રાસનં ઝટિતિ ભયજનકમ્; આદિગ્રહણાદમેધ્યાદીનાં ગ્રહણમ્| રૌદ્રાદયો યદ્યપિ ન રૂપં કિન્ત્વાકૃતિવિશેષાઃ, તથાઽપિ રૂપૈકાર્થસમવાયેન ચક્ષુરર્થા એવ; ન ચેહેન્દ્રિયાર્થગ્રહણેન રૂપાદીનામેવ પરં ગ્રહણમિતિ પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતં, યતઃ સ્પર્શનરસનયોઃ સમ્યગ્યોગેઽસમ્યગ્યોગે ચ બહવઃ સ્પર્શરસવ્યતિરિક્તાઃ સ્નાનાભ્યઙ્ગાદયઃ પ્રકૃતિસંયોગસંસ્કારાદયશ્ચ કારણત્વેન વક્તવ્યાઃ| અતિમાત્રસ્તનિતં પ્રવૃદ્ધો મેઘધ્વનિઃ, પટહઃ પટહશબ્દઃ, ઉત્ક્રુષ્ટં દર્પાદતિમાત્રં શબ્દિતં, પ્રધર્ષણં તિરસ્કારઃ| તીક્ષ્ણો ગન્ધશ્ચક્ષુર્વિરેચનકારકઃ, યથા- કૃષ્ણજીરકાદીનામ્; ઉગ્રો વમનકારકો વચાદીનામ્; અભિષ્યન્દી સ્તૈમિત્યકારકો મસ્તુસુરાસવાદીનાં ; પૂતિ અત્યર્થક્લિન્નં; વિષયુક્તઃ પવનો વિષપવનઃ; કુણપઃ શવઃ| રસાનામિતિ રસસહિતાનાં દ્રવ્યાણામ્| ઇહાનાદાનમિતિ કુર્વન્ હીનયોગોઽપિ રસાનાં વિકારકર ઇતિ દર્શયતિ| આહારવિધિવિશેષાયતનાનિ રસવિમાને વક્ષ્યમાણાનિ “પ્રકૃતિકરણસંયોગરાશિદેશકાલોપયોગસંસ્થોપયોત્ક્રષ્ટમાનિ” (વિ.અ.૧); તત્ર રાશિવર્જ્યેષ્વિતિવચનેન રાશિં પૃથક્કરોતિ, રાશેરાહારસ્ય પરિમાણરૂપસ્ય યો દોષઃ- હીનમાત્રત્વમતિમાત્રત્વં વા, તસ્યાતિયોગાયોગાભ્યામેવ ગૃહીતત્વાત્; ન મિથ્યાયોગો રાશેઃ સમ્ભવતિ; ઉક્તં હિ- “રાશિઃ પુનર્માત્રામાત્રાફલવિનિશ્ચયાર્થઃ” (વિ.અ.૧.) ઇતિ| પ્રકૃત્યાદીનાં તુ દોષાદાહારસ્ય મિથ્યાયોગ એવ પરં સમ્ભવતિ, યતઃ પ્રકૃતિવિરુદ્ધાનાં માષાદીનાં ભોજનં મિથ્યાયોગ એવાહારસ્ય ભવતિ; એવં સંસ્કારવિરુદ્ધશક્તુપિણ્ડિકેઽપિ મિથ્યાયોગ એવ, તથા સંયોગવિરુદ્ધસમધૃતમધુસર્પિરુપયોગેઽપિ; એવં કાલાદિવિરુદ્ધોદાહરણમપિ રસવિમાને પ્રતિપાદિતં સર્વં મિથ્યાયોગરૂપમેવ, તેષામયોગાતિયોગનિરપેક્ષાણામેવ દોષકર્તૃત્વાત્| શીતોષ્ણાદીનામિત્યાદિ| યદ્યપિ શીતોષ્ણાદીનામભ્યઙ્ગાદીનાં ચ હીનયોગોઽપિ રોગકરસ્તથાઽપિ સર્વશોઽનુપસેવનમિતિ વચનં સર્વશોઽનુપસેવનસ્ય ભૂરિપ્રવ્યક્તવિકારકર્તૃત્વાભિપ્રાયેણ| અનાનુપૂર્વ્યા યથોક્તક્રમલઙ્ઘનેન, યથા- સ્નાત્વા ઉત્સાદનં, તથોષ્ણપીડિતસ્ય સહસા શીતલપાનીયાવગાહનમ્, એવમાદિ| અભિઘાતઃ ખઙ્ગહનનાદિ, ભૂતાઃ પ્રાણિનઃ પિશાચપ્રભૃતયઃ| આદિગ્રહણાદ્યત્કિઞ્ચિત્ સ્પર્શનસમ્બદ્ધં શરીરોપઘાતકમયોગાતિયોગવ્યતિરિક્તં તદ્ગૃહ્યતે||૩૭||

Adhikarana 32 (38) · Śloka 38

તત્રૈકં સ્પર્શનમિન્દ્રિયાણામિન્દ્રિયવ્યાપકં , ચેતઃ- સમવાયિ, સ્પર્શનવ્યાપ્તેર્વ્યાપકમપિ ચ ચેતઃ; તસ્માત્ સર્વેન્દ્રિયાણાં વ્યાપકસ્પર્શકૃતો યો ભાવવિશેષઃ, સોઽયમનુપશયાત્ પઞ્ચવિધસ્ત્રિવિધવિકલ્પો ભવત્યસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગઃ; સાત્મ્યાર્થો હ્યુપશયાર્થઃ||૩૮||

નનુ ચક્ષુરાદીનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ, અતસ્તેષાં પ્રતિનિયતાઃ પઞ્ચાસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગાઃ, તત્ કથમેકોઽસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગ ઇત્યાખ્યાયત ઇત્યાશઙ્ક્ય સ્પર્શનેન્દ્રિયસ્ય સર્વેન્દ્રિયવ્યાપકત્વં દર્શયિત્વા સર્વેન્દ્રિયાનુગતં સ્પર્શમર્થગ્રહણકારણમેકરૂપં દર્શયતિ, તતશ્ચ તસ્યૈકસ્યાસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થેન સંયોગાદુપપન્ન એકરૂપોઽસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગ ઇતિ દર્શયતિ- તત્રૈકમિત્યાદિના સાત્મ્યાર્થો હ્યુપશયાર્થ ઇત્યન્તેન| એકં સ્પર્શનમિતિ સ્પર્શનેન્દ્રિયમેવ, નાન્યચ્ચક્ષુરાદિ| ઇન્દ્રિયાણામિતિ નિર્ધારણે ષષ્ઠી| ઇન્દ્રિયાણિ ચક્ષુરાદીનિ વ્યાપ્નોતીતીન્દ્રિયવ્યાપકં; સ્પર્શનં હિ સર્વેષ્વિન્દ્રિયેષ્વસ્તિ, અત એવ સ્પૃષ્ટ્વૈવાર્થમિન્દ્રિયાણિ ગૃહ્ણન્તિ| તર્હિ કથં ન સર્વદાઽર્થગ્રહણં ભવતીત્યત આહ- ચેત ઇત્યાદિના| શ્રોત્રં ચાસ્મદ્દર્શને પાઞ્ચભૌતિકં કર્ણશષ્કુલીગતનભોરૂપં, તેન તસ્યાપિ સ્પર્શોઽસ્તિ; ચેતઃસમવાયિ મનઃસમ્બન્ધિ; મનઃસમ્બન્ધકથનેન ચાર્થગ્રહણં પ્રતિ સમર્થત્વં સ્પર્શસ્ય દર્શયતિ, મનોઽધિષ્ઠિતાનામિન્દ્રિયાણામર્થગ્રાહકત્વાત્| તત્ કિમણુપરિમાણેન મનસૈકત્રસ્થિતેનૈવ સ્પર્શનસ્ય સર્વેન્દ્રિયવ્યાપકસ્ય સમ્બન્ધાત્ સર્વેન્દ્રિયાણિ પ્રવર્તન્તે, તથા સતિ યુગપત્પઞ્ચજ્ઞાનોત્પત્તિપ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ- સ્પર્શનેન્દ્રિયવ્યાપ્તેર્વ્યાપકમપિ ચેત ઇતિ| સ્પર્શનેનેન્દ્રિયાણાં વ્યાપ્તિઃ સ્પર્શનેન્દ્રિયવ્યાપ્તિઃ, તસ્યાશ્ચેતોઽપિ વ્યાપકમ્; એતદુક્તં ભવતિ- યાવતિ પ્રદેશે સ્પર્શનં તિષ્ઠતિ તાવન્તં દેશં મનોઽપિ ભ્રમતિ પ્રત્યક્ષેણાર્થગ્રહણાર્થં, તેન યસ્મિન્ પ્રદેશે યદા મનો વર્તતે તદા તેન પ્રદેશેન ચક્ષુરાદિરૂપેણાર્થં ગૃહ્ણાતીતિ ન યુગપજ્જ્ઞાનોત્પત્તિઃ| પ્રકૃતે યોજયતિ- તસ્માદિત્યાદિ| વ્યાપકશ્ચાસૌ સ્પર્શશ્ચેતિ વ્યાપકસ્પર્શઃ, તેન કૃતસ્તન્નિબન્ધનઃ; સર્વેન્દ્રિયાણાં ભાવવિશેષઃ સ્વભાવવિશેષોઽર્થગ્રહણકારણીભૂતઃ સ્પર્શ ઇત્યર્થઃ; યમધિકૃત્યોક્તમ્- “સ્પર્શનેન્દ્રિયસંસ્પર્શઃ સ્પર્શો માનસ એવ ચ| દ્વિવિધઃ સુખદુઃખાનાં વેદનાનાં પ્રવર્તકઃ” (શા. અ.૧) ઇતિ; અત્ર શ્લોકે સ્પર્શનસમ્બન્ધકૃતઃ સર્વેન્દ્રિયસ્પર્શઃ સ્પર્શનેન્દ્રિયસંસ્પર્શશબ્દેનોક્તઃ, માનસસ્તુ સ્પર્શશ્ચિન્ત્યેન વિષયેણ સતાઽપિ સમ્ભવતીતિ તત્રૈવ વ્યાખ્યેયમ્| વિશેષ ઇત્યત્ર ‘અસ્તિ’ ઇતિ શેષઃ| સોઽયમેકસ્યેન્દ્રિયવ્યાપકસ્ય સ્પર્શસ્યૈકરૂપોઽસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગઃ, અનુપશયાદિતિ દુઃખકર્તૃત્વાત્, પઞ્ચવિધઃ ચક્ષુરસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગો ઘ્રાણાસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગ ઇત્યાદિરૂપઃ સન્, પુનસ્ત્રિવિધવિકલ્પો ભવતિ- અયોગાતિયોગમિથ્યાયોગેનેતિ ભાવઃ| એવં ચૈકપ્રકારસ્ત્રિપ્રકારસ્તથા પઞ્ચદશપ્રકારોઽસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગ ઉક્તો ભવતિ| અનુપશયશબ્દેન ચક્ષુરાદ્યનુપશયવિશેષોઽત્રાસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગસ્ય પઞ્ચવિધહેતુત્વોપદેશાદ્બોદ્ધવ્યઃ, ન હ્યેકરૂપોઽનુપશયઃ પઞ્ચવિધત્વમસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસ્ય કર્તું સમર્થઃ, યતશ્ચક્ષુરાદીનાં પ્રતિનિયતાન્યેવોપઘાતકાન્યતિભાસ્વરરૂપાદીનિ, તતશ્ચ સ્પર્શેન્દ્રિયવ્યાપ્ત્યાઽપિ નૈકસ્પર્શનેન્દ્રિયત્વં ચક્ષુરાદીનામ્, એકત્વે હ્યેકેન્દ્રિયોપઘાતકમન્યેષામપ્યુપઘાતકં સ્યાદિતિ મન્તવ્યમ્| સાત્મ્યોપશયયોરેકાર્થતાં દર્શયતિ- સાત્મ્યાર્થો હ્યુપશયાર્થ ઇતિ| એતેનાનુપશયેનેન્દ્રિયાર્થસંયોગં દર્શયિત્વાઽસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગ ઇતિ સઞ્જ્ઞાકરણમવિરુદ્ધમિતિ દર્શિતં ભવતિ||૩૮||

Adhikarana 33 (39) · Śloka 39

કર્મ વાઙ્મનઃશરીરપ્રવૃત્તિઃ| તત્ર વાઙ્મનઃશરીરાતિપ્રવૃત્તિરતિયોગઃ; સર્વશોઽપ્રવૃત્તિરયોગઃ; વેગધારણોદીરણવિષમસ્ખલનપતનાઙ્ગપ્રણિધાનાઙ્ગપ્રદૂષણપ્રહારમર્દનપ્રાણોપરોધસઙ્ક્લેશનાદિઃ શારીરો મિથ્યાયોગઃ, સૂચકાનૃતાકાલકલહાપ્રિયાબદ્ધાનુપચારપરુષવચનાદિર્વાઙ્મિથ્યાયોગઃ, ભયશોકક્રોધલોભમોહમાનેર્ષ્યામિથ્યાદર્શનાદિર્માનસો મિથ્યાયોગઃ||૩૯||

અર્થાનામયોગાતિયોગમિથ્યાયોગાનભિધાય કર્મણસ્તાનાહ- કર્મેત્યાદિ| અત્ર યદ્યપિ ભૂરિપ્રધાનશરીરરોગકર્તૃત્વેન પૂર્વં શારીરમેવ કર્માસાત્મ્યમભિધાતું યુજ્યતે, તથાઽપ્યલ્પત્વેન વાઙ્મનસે કર્મણી પૂર્વમુક્તે, પ્રત્યેકમિથ્યાયોગકથને તુ પ્રાધાન્યાચ્છારીર એવ મિથ્યાયોગઃ પ્રથમં દર્શિતઃ| અત્રાતિયોગરૂપાઽતિપ્રવૃત્તિસ્તથાઽયોગરૂપાઽપ્રવૃત્તિર્વિહિતાનાં કાયવાઙ્મનઃ કર્મણાં બોદ્ધવ્યા, અહિતાચરણસ્ય તુ સર્વસ્ય મિથ્યાયોગત્વેન વક્તવ્યત્વાત્| વેગોદીરણમ્ અપ્રાપ્તવેગોદીરણમ્| વિષમશબ્દોઽઙ્ગપ્રણિધાનાન્તૈઃ સબધ્યતે| અઙ્ગદૂષણમ્ અતિકણ્ડૂયનાદિભિઃ| સઙ્ક્લેશનં મદ્યાતપજલસેચનાદિભિઃ| અબદ્ધવચનમ્ અસમ્બદ્ધં યાવત્તાવત્કીર્તનમ્| અનુપચારવચનમ્| ઇહ ચાનૃતવચનાદયોઽધર્મદ્વારેણ રોગકરાઃ||૩૯||

Adhikarana 34 (40) · Śloka 40

સઙ્ગ્રહેણ ચાતિયોગાયોગવર્જં કર્મ વાઙ્મનઃશરીરજમહિતમનુપદિષ્ટં યત્તચ્ચ મિથ્યાયોગં વિદ્યાત્||૪૦||

અનુક્તમિથ્યાયોગસઙ્ગ્રહાર્થમાહ- સઙ્ગ્રહેણેત્યાદિ| અહિતમિહ જન્મનિ, અનુપદિષ્ટમિત્યનેન પરલોકેઽધર્મહેતુતયા પાપકારકં પરદારસેવાદિ ગ્રાહયતિ; એતેન યદુચ્યતે- અધર્મસ્યાગ્રહણાન્ન્યૂનમેતદાયતનકથનમિતિ, તન્ન ભવતિ| શારીરમાનસિકવાચનિકકર્મમિથ્યાયોગેનૈવાધર્મોત્પાદાવાન્તરવ્યાપારેણાધર્મજન્યાનાં વિકારાણાં ક્રિયમાણત્વાત્, યથા- અગ્નિષ્ટોમેન સ્વર્ગઃ ક્રિયતે ધર્મોત્પાદાવાન્તરવ્યાપારેણૈવ; અન્યે તુ કાલમિથ્યાયોગેઽધર્મં ક્ષિપન્તિ, અધર્મો હિ કાલવશાદેવ ફલતિ ન તત્કાલમિતિ કૃત્વા; એતચ્ચ પ્રથમાધ્યાય એવ પ્રપઞ્ચિતમ્||૪૦||

Adhikarana 35 (41) · Śloka 41

ઇતિ ત્રિવિધવિકલ્પં ત્રિવિધમેવ કર્મ પ્રજ્ઞાપરાધ ઇતિ વ્યવસ્યેત્||૪૧||

સમ્પ્રતિ કર્માસમ્યગ્યોગઃ પ્રજ્ઞાપરાધમૂલત્વાત્ પ્રજ્ઞાપરાધ એવોચ્યત ઇતિ ત્રિવિધમિત્યાદિના દર્શયન્, યદુક્તં પૂર્વં હેતુત્રયકથને “અસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગઃ પ્રજ્ઞાપરાધઃ પરિણામશ્ચ” ઇત્યસ્યાવિરોધં દર્શયતિ; એવં યદગ્રે વક્ષ્યતિ ‘કાલઃ પુનઃ પરિણામ ઉચ્યતે’ તત્રાપિ પૂર્વોક્તાવિરોધોપદર્શનં વ્યાખ્યેયમિતિ| ત્રિવિધવિકલ્પમિહાતિયોગાદિરૂપમ્||૪૧||

Adhikarana 36 (42) · Śloka 42

શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણાઃ પુનર્હેમન્તગ્રીષ્મવર્ષાઃ સંવત્સરઃ, સ કાલઃ| તત્રાતિમાત્રસ્વલક્ષણઃ કાલઃ કાલાતિયોગઃ, હીનસ્વલક્ષણઃ (કાલઃ) કાલાયોગઃ, યથાસ્વલક્ષણવિપરીતલક્ષણસ્તુ (કાલઃ) કાલમિથ્યાયોગઃ| કાલઃ પુનઃ પરિણામ ઉચ્યતે||૪૨||

કાલાતિશયયોગાદીન્ દર્શયતિ- શીતોષ્ણેત્યાદિ| અતિમાત્રસ્વલક્ષણઃ અતિમાત્રશીતાદિઃ| યથાસ્વલક્ષણાચ્છીતાદેર્વિપરીતલક્ષણો યથા- હેમન્તે વર્ષણં, વર્ષાસુ શીતમિત્યાદિ||૪૨||

Adhikarana 37 (43) · Śloka 43

ઇત્યસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગઃ, પ્રજ્ઞાપરાધઃ, પરિણામશ્ચેતિ ત્રયસ્ત્રિવિધવિકલ્પા હેતવો વિકારાણાં; સમયોગયુક્તાસ્તુ પ્રકૃતિહેતવો ભવન્તિ||૪૩||

આયતનાન્યુપસંહરતિ- ઇતીત્યાદિ| વિકારાણાં હેતવો ભવન્તીતિ સમ્બન્ધઃ; તથા સમયોગયુક્તાઃ સમ્યગ્યોગયુક્તાઃ પ્રકૃતિહેતવો ભવન્તીતિ યોજ્યં; પ્રકૃતિઃ આરોગ્યમ્||૪૩||

Adhikarana 38 (44) · Śloka 44

સર્વેષામેવ ભાવાનાં ભાવાભાવૌ નાન્તરેણ યોગાયોગાતિયોગમિથ્યાયોગાન્ સમુપલભ્યેતે; યથાસ્વયુક્ત્યપેક્ષિણૌ હિ ભાવાભાવૌ||૪૪||

ઇદાનીં ધાતુસામ્યવૈષમ્યહેતુત્વેન સમ્યગ્યોગાયોગૌ ચ પ્રતિપાદ્ય બાહ્યાનામપિ વૃક્ષઘટાદીનાં સમ્યક્સ્થિતિવિનાશયોઃ સમ્યગ્યોગાયોગાવેવ કારણમિતિ દૃષ્ટાન્તાર્થં ભાવસ્વરૂપજ્ઞાનાર્થં ચાહ- સર્વેષામિત્યાદિ| ભાવઃ સમ્યગવસ્થાનમ્, અભાવઃ, અસમ્યગવસ્થાનં વિનાશો વા; યોગાત્ સમ્યગ્યોગાદ્ભાવઃ, અયોગાદિભ્યોઽભાવઃ; યથાસ્વં યુક્તિર્યા યસ્ય ભાવસ્યાભાવસ્ય વા યુક્તિઃ સ્વકારણયુક્તિઃ, તદપેક્ષિણૌ ભવત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| યથા- વૃક્ષસ્ય ભાવે અવસ્થાનેઽનત્યલ્પપાનીયયોગાદિર્યુક્તિઃ, અભાવે તુ વૃક્ષસ્ય પાનીયાતપાતિયોગાયોગૌ તથા વજ્રપાતાદિર્યુક્તિઃ; તતસ્તદપેક્ષૌ વૃક્ષસ્ય ભાવાભાવૌ ભવત ઇત્યાદિ કલ્પનીયમ્||૪૪||

Adhikarana 39 (45) · Śloka 45

ત્રયો રોગા ઇતિ- નિજાગન્તુમાનસાઃ| તત્ર નિજઃ શારીરદોષસમુત્થઃ, આગન્તુર્ભૂતવિષવાય્વગ્નિસમ્પ્રહારાદિસમુત્થઃ, માનસઃ પુનરિષ્ટસ્ય લાભાલ્લાભાચ્ચાનિષ્ટસ્યોપજાયતે||૪૫||

રોગાનાહ- ત્રયો રોગા ઇત્યાદિ| ઇષ્ટલાભાજ્જાયતે કામહર્ષાદિઃ, અનિષ્ટપ્રિયવિયોગાદિલાભાચ્ચ શોકાદયઃ; યદિ વા ‘ઇષ્ટસ્યાલાભાલ્લાભાચ્ચાનિષ્ટસ્ય’ ઇતિ પાઠઃ; અત્ર તુ પાઠે ચકારાદિષ્ટલાભોઽપિ હેતુર્બોદ્ધવ્યઃ||૪૫||

Adhikarana 40 (46) · Śloka 46

તત્ર બુદ્ધિમતા માનસવ્યાધિપરીતેનાપિ સતા બુદ્ધ્યા હિતાહિતમવેક્ષ્યાવેક્ષ્ય ધર્માર્થકામાનામહિતાનામનુપસેવને હિતાનાં ચોપસેવને પ્રયતિતવ્યં, ન હ્યન્તરેણ લોકે ત્રયમેતન્માનસં કિઞ્ચિન્નિષ્પદ્યતે સુખં વા દુઃખં વા; તસ્માદેતચ્ચાનુષ્ઠેયં- તદ્વિદ્યાનાં ચોપસેવને પ્રયતિતવ્યમ્, આત્મદેશકુલકાલબલશક્તિજ્ઞાને યથાવચ્ચેતિ||૪૬||

સમ્પ્રતિ માનસવ્યાધિચિકિત્સાયા અલ્પવક્તવ્યત્વેનેહૈવ તચ્ચિકિત્સામાહ- તત્રેત્યાદિ| માનસવ્યાધિપરીતેનાપીતિ અપિશબ્દેન શારીરવ્યાધિયુક્તેનાપિ વક્ષ્યમાણમનુષ્ઠેયમિતિ સૂચયતિ| ત્રયમેતદ્ધર્માર્થકામરૂપં માનસં સુખં વા માનસં દુઃખં વા નિષ્પદ્યત ઇતિ યોજ્યમ્| તદ્વિદ્ય ઇહ માનસવ્યાધિભેષજવેદી| આત્મદેશેત્યાદિ|- કોઽહં, કિં મે હિતમિત્યાત્મજ્ઞાનં; કો દેશઃ, અસ્મિન્ કિમુચિતમિતિ દેશજ્ઞાનમ્; એવં કાલાદાવપિ જ્ઞાનં બોદ્ધવ્યમ્||૪૬||

Adhikarana 41 (47) · Śloka 47

ભવતિ ચાત્ર- માનસં પ્રતિ ભૈષજ્યં ત્રિવર્ગસ્યાન્વવેક્ષણમ્| તદ્વિદ્યસેવા વિજ્ઞાનમાત્માદીનાં ચ સર્વશઃ||૪૭||

સમ્પ્રત્યમુમેવાર્થં સુખગ્રહણાર્થં શ્લોકેનાહ- માનસં પ્રતીત્યાદિ|- માનસં વિકારમિતિ ભાવઃ| ત્રિવર્ગસ્ય ધર્માદેઃ||૪૭||

Adhikarana 42 (48) · Śloka 48

ત્રયો રોગમાર્ગા ઇતિ- શાખા, મર્માસ્થિસન્ધયઃ, કોષ્ઠશ્ચ| તત્ર શાખા રક્તાદયો ધાતવસ્ત્વક્ ચ, સ બાહ્યો રોગમાર્ગઃ; મર્માણિ પુનર્બસ્તિહૃદયમૂર્ધાદીનિ, અસ્થિસન્ધયોઽસ્થિસંયોગાસ્તત્રોપનિબદ્ધાશ્ચ સ્નાયુકણ્ડરાઃ , સ મધ્યમો રોગમાર્ગઃ; કોષ્ઠઃ પુનરુચ્યતે મહાસ્રોતઃ શરીરમધ્યં મહાનિમ્નમામપક્વાશયશ્ચેતિ પર્યાયશબ્દૈસ્તન્ત્રે, સ રોગમાર્ગ આભ્યન્તરઃ||૪૮||

અત્ર રોગમાર્ગાનાહ - ત્રય ઇત્યાદિ| મર્માસ્થિસન્ધિભ્યામેકો માર્ગઃ| અત્ર શાખેતિસઞ્જ્ઞાકરણં વ્યવહારાર્થં, તથા રક્તાદીનાં ધાતૂનાં શાખાભિધેયાનાં વૃક્ષશાખાતુલ્યત્વેન બાહ્યત્વજ્ઞાપનાર્થમ્| ત્વક્ચેતિ ત્વક્શબ્દેન તદાશ્રયો રસોઽપિ ગૃહ્યતે; સાક્ષાત્તુ રસાનભિધાનં હૃદયસ્થાયિનો રસસ્ય શાખાસઞ્જ્ઞાવ્યવચ્છેદાર્થં , તસ્ય હિ કોષ્ઠગ્રહણેનૈવ ગ્રહણમ્; અનેન ન્યાયેન યકૃત્પ્લીહાશ્રિતં ચ શોણિતં કોષ્ઠત્વેનૈવાભિપ્રેતમિતિ બોદ્ધવ્યં, સમાનન્યાયત્વાત્ | ઉક્તં ચ કોષ્ઠવિવરણે- “સ્થાનાન્યામાગ્નિપક્વાનાં મૂત્રસ્ય રુધિરસ્ય ચ| હૃદુણ્ડુકઃ ફુફ્ફુસશ્ચ કોષ્ઠ ઇત્યભિધીયતે” (સુ.ચિ. અ.૨) ઇતિ| અસ્થિસન્ધિવિવરણમ્- અસ્થિસંયોગા ઇત્યાદિ| તત્રેતિ અસ્થિસન્ધૌ| કણ્ડરા ઇહ તન્ત્રે સ્થૂલસ્નાયુઃ| આમસ્ય પક્વસ્ય ચાશય આમપક્વાશયઃ| એતચ્ચ માર્ગભેદકથનં તદાશ્રિતવ્યાધીનાં સુખસાધ્યત્વાદિજ્ઞાનાર્થમ્||૪૮||

Adhikarana 43 (49) · Śloka 49

તત્ર, ગણ્ડપિડકાલજ્યપચીચર્મકીલાધિમાંસમષકકુષ્ઠવ્યઙ્ગાદયો વિકારા બહિર્માર્ગજાશ્ચ વિસર્પશ્વયથુગુલ્માર્શોવિદ્રધ્યાદયઃ શાખાનુસારિણો ભવન્તિ રોગાઃ; પક્ષવધગ્રહાપતાનકાર્દિતશોષરાજયક્ષ્માસ્થિસન્ધિશૂલગુદભ્રંશાદયઃ શિરોહૃદ્બસ્તિરોગાદયશ્ચ મધ્યમમાર્ગાનુસારિણો ભવન્તિ રોગાઃ; જ્વરાતીસારચ્છર્દ્યલસકવિસૂચિકાકાસશ્વાસહિક્કાનાહોદરપ્લીહાદયોઽન્તર્માર્ગજાશ્ચ વિસર્પશ્વયથુગુલ્માર્શોવિદ્રધ્યાદયઃ કોષ્ઠાનુસારિણો ભવન્તિ રોગાઃ||૪૯||

સમ્પ્રતિ યન્માર્ગાશ્રિતો યો રોગો ભવતિ તં દર્શયતિ- તત્ર ગણ્ડેત્યાદિ| બહિર્માર્ગજાશ્ચેતિ વિસર્પાદીનાં વિશેષણં વિસર્પાદયો હ્યન્તર્માર્ગભાજોઽપિ સમ્ભવન્ત્યતસ્તદ્વ્યુદાસાર્થમ્| પક્ષશબ્દો વધગ્રહાભ્યાં સમ્બધ્યતે, શોષો ધાતુશોષઃ| જ્વરો યદ્યપિ સર્વશરીરગ એવ, તથાઽપિ વિશેષેણામાશયસમુત્થત્વાદિહોચ્યતે| અન્તર્માર્ગજાશ્ચેતિ વિસર્પાદિવિશેષણમ્| અર્શો બહિર્વલ્યાશ્રિતં શાખાગતમ્, અન્યચ્ચ કોષ્ઠગતમ્| બહિર્માર્ગજો ગુલ્મો યો બહિરુત્તુણ્ડિત ઉપલભ્યતે બહિશ્ચ પચ્યતે સ જ્ઞેયઃ, અન્યસ્તુ સર્વઃ કોષ્ઠગત એવ||૪૯||

Adhikarana 44 (50-53) · Śloka 53

ત્રિવિધા ભિષજ ઇતિ- ભિષક્છદ્મચરાઃ સન્તિ સન્ત્યેકે સિદ્ધસાધિતાઃ| સન્તિ વૈદ્યગુણૈર્યુક્તાસ્ત્રિવિધા ભિષજો ભુવિ||૫૦|| વૈદ્યભાણ્ડૌષધૈઃ પુસ્તૈઃ પલ્લવૈરવલોકનૈઃ| લભન્તે યે ભિષક્શબ્દમજ્ઞાસ્તે પ્રતિરૂપકાઃ||૫૧|| શ્રીયશોજ્ઞાનસિદ્ધાનાં વ્યપદેશાદતદ્વિધાઃ| વૈદ્યશબ્દં લભન્તે યે જ્ઞેયાસ્તે સિદ્ધસાધિતાઃ||૫૨|| પ્રયોગજ્ઞાનવિજ્ઞાનસિદ્ધિસિદ્ધાઃ સુખપ્રદાઃ| જીવિતાભિસરાસ્તે સ્યુર્વૈદ્યત્વં તેષ્વવસ્થિતમિતિ||૫૩||

ભિષક્છદ્મચરા ભિષગ્વેશચરાઃ| સિદ્ધેન પ્રસિદ્ધેન સાધિતાઃ સિદ્ધસાધિતાઃ| વૈદ્યભાણ્ડં બસ્તિનેત્રાદિ| પ્રતિરૂપકા વૈદ્યસદૃશાઃ| વ્યપદેશઃ અન્યસમ્બન્ધેન કીર્તનમ્| અતદ્વિધા જ્ઞાનહીનાઃ||૫૦-૫૩||

Adhikarana 45 (54) · Śloka 54

ત્રિવિધમૌષધમિતિ- દૈવવ્યપાશ્રયં, યુક્તિવ્યપાશ્રયં, સત્ત્વાવજયશ્ચ| તત્ર દૈવવ્યપાશ્રયં- મન્ત્રૌષધિમણિમઙ્ગલબલ્યુપહારહોમનિયમપ્રાયશ્ચિત્તોપવાસસ્વસ્ત્યયનપ્રણિપાતગમનાદિ, યુક્તિવ્યપાશ્રયં- પુનરાહારૌષધદ્રવ્યાણાં યોજના, સત્ત્વાવજયઃ- પુનરહિતેભ્યોઽર્થેભ્યો મનોનિગ્રહઃ||૫૪||

દૈવમદૃષ્ટં તદ્વ્યપાશ્રયં, તચ્ચ યદદૃષ્ટજનનેન વ્યાધિપ્રત્યનીકં મન્ત્રાદિ; યદિ વા દૈવશબ્દેન દેવા ઉચ્યન્તે, તાનાશ્રિત્ય યદુપકરોતિ તત્તથા; મન્ત્રાદયો હિ દેવપ્રભાવાદેવ વ્યાધિહરાઃ, બલ્યુપહારાદિપ્રીતાશ્ચ દેવા એવ પ્રભાવાદ્વ્યાધીન્ ઘ્નન્તિ| અત્ર દૈવવ્યપાશ્રયમાદાવુક્તમાશુવ્યાધિહરત્વેન| પ્રણિપાતો દેવાદીનાં શારીરો નમસ્કારઃ, ગમનં વિદૂરદેવાદિગમનમ્||૫૪||

Adhikarana 46 (55) · Śloka 55

શરીરદોષપ્રકોપે ખલુ શરીરમેવાશ્રિત્ય પ્રાયશસ્ત્રિવિધમૌષધમિચ્છન્તિ- અન્તઃપરિમાર્જનં, બહિઃપરિમાર્જનં, શસ્ત્રપ્રણિધાનં ચેતિ| તત્રાન્તઃપરિમાર્જનં યદન્તઃશરીરમનુપ્રવિશ્યૌષધમાહારજાતવ્યાધીન્ પ્રમાર્ષ્ટિ, યત્પુનર્બહિઃસ્પર્શમાશ્રિત્યાભ્યઙ્ગસ્વેદપ્રદેહપરિષેકોન્મર્દનાદ્યૈરામયાન્ પ્રમાર્ષ્ટિ તદ્બહિઃપરિમાર્જનં, શસ્ત્રપ્રણિધાનં પુનશ્છેદનભેદનવ્યધનદારણલેખનોત્પાટનપ્રચ્છનસીવનૈષણક્ષારજલૌકસશ્ચેતિ||૫૫||

સમ્પ્રતિ પ્રકારાન્તરેણોપયુક્તં ભેષજત્રૈવિધ્યમાહ- શરીરેત્યાદિ| પ્રાયઃશબ્દઃ શરીરદોષકોપ ઇત્યનેન સમ્બધ્યતે; તેન, માનસદોષજેઽપ્યુન્માદાપસ્મારાદાવઞ્જનાદિ ભવતીતિ દર્શયતિ; યદિ વા પ્રાયસ્ત્રિવિધમિત્યનેન શારીરેઽપિ દૈવવ્યપાશ્રયં સ્વસ્ત્યયનાદિ દર્શયતિ||૫૫||

Adhikarana 47 (56-63) · Śloka 63

ભવન્તિ ચાત્ર- પ્રાજ્ઞો રોગે સમુત્પન્ને બાહ્યેનાભ્યન્તરેણ વા| કર્મણા લભતે શર્મ શસ્ત્રોપક્રમણેન વા||૫૬|| બાલસ્તુ ખલુ મોહાદ્વા પ્રમાદાદ્વા ન બુધ્યતે| ઉત્પદ્યમાનં પ્રથમં રોગં શત્રુમિવાબુધઃ||૫૭|| અણુર્હિ પ્રથમં ભૂત્વા રોગઃ પશ્ચાદ્વિવર્ધતે| સ જાતમૂલો મુષ્ણાતિ બલમાયુશ્ચ દુર્મતેઃ||૫૮|| ન મૂઢો લભતે સઞ્જ્ઞાં તાવદ્યાવન્ન પીડ્યતે| પીડિતસ્તુ મતિં પશ્ચાત્ કુરુતે વ્યાધિનિગ્રહે||૫૯|| અથ પુત્રાંશ્ચ દારાંશ્ચ જ્ઞાતીંશ્ચાહૂય ભાષતે| સર્વસ્વેનાપિ મે કશ્ચિદ્ભિષગાનીયતામિતિ||૬૦|| તથાવિધં ચ કઃ શક્તો દુર્બલં વ્યાધિપીડિતમ્| કૃશં ક્ષીણેન્દ્રિયં દીનં પરિત્રાતું ગતાયુષમ્||૬૧|| સ ત્રાતારમનાસાદ્ય બાલસ્ત્યજતિ જીવિતમ્| ગોધા લાઙ્ગૂલબદ્ધેવાકૃષ્યમાણા બલીયસા||૬૨|| તસ્માત્ પ્રાગેવ રોગેભ્યો રોગેષુ તરુણેષુ વા| ભેષજૈઃ પ્રતિકુર્વીત ય ઇચ્છેત્ સુખમાત્મનઃ||૬૩||

વૈદ્યભેદાભિધાનપ્રસઙ્ગેનાતુરભેદમાહ- પ્રાજ્ઞ ઇત્યાદિ| શર્મ સુખમારોગ્યમિતિ યાવત્| પ્રમાદઃ બુદ્ધ્વાઽપિ રોગમપ્રતીકારઃ| સઞ્જ્ઞા સમ્યગ્જ્ઞાનં વ્યાધિરયં ત્વરયા પ્રતિકર્તવ્ય એવમાકારમ્| ત્રાતારં વૈદ્યમનાસાદ્ય; તથાવિધં હિ રોગિણં વૈદ્યો નોપસર્પતીતિ ભાવઃ| બાલઃ અજ્ઞઃ| ગોધાદૃષ્ટાન્તેન જીવનાર્થં યત્નં કુર્વન્નપિ વિપદ્યત ઇતિ દર્શયતિ| પ્રતિકુર્વીત ‘યત્નમ્’ ઇતિ શેષઃ||૫૬-૬૩||

Adhikarana 48 (64-65) · Śloka 65

તત્ર શ્લોકૌ- એષણાઃ સમુપસ્તમ્ભા બલં કારણમામયાઃ| તિસ્રૈષણીયે માર્ગાશ્ચ ભિષજો ભેષજાનિ ચ||૬૪|| ત્રિત્વેનાષ્ટૌ સમુદ્દિષ્ટાઃ કૃષ્ણાત્રેયેણ ધીમતા| ભાવા, ભાવેષ્વસક્તેન યેષુ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્||૬૫||

સઙ્ગ્રહે ધીમતા ભાવા ઇતિ છેદઃ; અષ્ટૌ ભાવા ઇતિ સમ્બન્ધઃ| ભાવેષુ વિષયેષુ| અસક્તેન અપ્રસક્તેન| યેષુ એષણાદિષ્વષ્ટસુ| સર્વમિતિ ધર્માર્થકામાઃ||૬૪-૬૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 11

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને તિસ્રૈષણીયો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યવ્યાખ્યાયામાયુર્વેદદીપિકાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને નિર્દેશચતુષ્કે તિસ્રૈષણીયો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||