11. tisraiṣaṇīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતસ્તિસ્રૈષણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઇહ ખલુ પુરુષેણાનુપહતસત્ત્વબુદ્ધિપૌરુષપરાક્રમેણ હિતમિહ ચામુષ્મિંશ્ચ લોકે સમનુપશ્યતા તિસ્ર એષણાઃ પર્યેષ્ટવ્યા ભવન્તિ| તદ્યથા- પ્રાણૈષણા, ધનૈષણા, પરલોકૈષણેતિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

આસાં તુ ખલ્વેષણાનાં પ્રાણૈષણાં તાવત્ પૂર્વતરમાપદ્યેત| કસ્માત્? પ્રાણપરિત્યાગે હિ સર્વત્યાગઃ| તસ્યાનુપાલનં- સ્વસ્થસ્ય સ્વસ્થવૃત્તાનુવૃત્તિઃ, આતુરસ્ય વિકારપ્રશમનેઽપ્રમાદઃ, તદુભયમેતદુક્તં વક્ષ્યતે ચ; તદ્યથોક્તમનુવર્તમાનઃ પ્રાણાનુપાલનાદ્દીર્ઘમાયુરવાપ્નોતીતિ પ્રથમૈષણા વ્યાખ્યાતા ભવતિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

અથ દ્વિતીયાં ધનૈષણમાપદ્યેત, પ્રાણેભ્યો હ્યનન્તરં ધનમેવ પર્યેષ્ટવ્યં ભવતિ ; ન હ્યતઃ પાપાત્ પાપીયોઽસ્તિ યદનુપકરણસ્ય દીર્ઘમાયુઃ, તસ્માદુપકરણાનિ પર્યેષ્ટું યતેત| તત્રોપકરણોપાયાનનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ; તદ્યથા- કૃષિપાશુપાલ્યવાણિજ્યરાજોપસેવાદીનિ, યાનિ ચાન્યાન્યપિ સતામવિગર્હિતાનિ કર્માણિ વૃત્તિપુષ્ટિકરાણિ વિદ્યાત્તાન્યારભેત કર્તું; તથા કુર્વન્ દીર્ઘજીવિતં જીવત્યનવમતઃ પુરુષો ભવતિ | ઇતિ દ્વિતીયા ધનૈષણા વ્યાખ્યાતા ભવતિ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

અથ તૃતીયાં પરલોકૈષણામાપદ્યેત| સંશયશ્ચાત્ર, કથં? ભવિષ્યામ ઇતશ્ચ્યુતા નવેતિ; કુતઃ પુનઃ સંશય ઇતિ, ઉચ્યતે- સન્તિ હ્યેકે પ્રત્યક્ષપરાઃ પરોક્ષત્વાત્ પુનર્ભવસ્ય નાસ્તિક્યમાશ્રિતાઃ, સન્તિ ચાગમપ્રત્યયાદેવ પુનર્ભવમિચ્છન્તિ; શ્રુતિભેદાચ્ચ- ‘માતરં પિતરં ચૈકે મન્યન્તે જન્મકારણમ્ | સ્વભાવં પરનિર્માણં યદૃચ્છાં ચાપરે જનાઃ’ || ઇતિ | અતઃ સંશયઃ- કિં નુ ખલ્વસ્તિ પુનર્ભવો ન વેતિ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

તત્ર બુદ્ધિમાન્નાસ્તિક્યબુદ્ધિં જહ્યાદ્વિચિકિત્સાં ચ| કસ્માત્? પ્રત્યક્ષં હ્યલ્પમ્; અનલ્પમપ્રત્યક્ષમસ્તિ, યદાગમાનુમાનયુક્તિભિરુપલભ્યતે; યૈરેવ તાવદિન્દ્રિયૈઃ પ્રત્યક્ષમુપલભ્યતે, તાન્યેવ સન્તિ ચાપ્રત્યક્ષાણિ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

સતાં ચ રૂપાણામતિસન્નિકર્ષાદતિવિપ્રકર્ષાદાવરણાત્ કરણદૌર્બલ્યાન્મનોનવસ્થાનાત્ સમાનાભિહારાદભિભવાદતિસૌક્ષ્મ્યાચ્ચ પ્રત્યક્ષાનુપલબ્ધિઃ; તસ્માદપરીક્ષિતમેતદુચ્યતે- પ્રત્યક્ષમેવાસ્તિ, નાન્યદસ્તીતિ||૮||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

શ્રુતયશ્ચૈતા ન કારણં, યુક્તિવિરોધાત્| આત્મા માતુઃ પિતુર્વા યઃ સોઽપત્યં યદિ સઞ્ચરેત્| દ્વિવિધં સઞ્ચરેદાત્મા સર્વોવાઽવયવેન વા||૯|| સર્વશ્ચેત્ સઞ્ચરેન્માતુઃ પિતુર્વા મરણં ભવેત્| નિરન્તરં, નાવયવઃ કશ્ચિત્સૂક્ષ્મસ્ય ચાત્મનઃ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

બુદ્ધિર્મનશ્ચ નિર્ણીતે યથૈવાત્મા તથૈવ તે| યેષાં ચૈષા મતિસ્તેષાં યોનિર્નાસ્તિ ચતુર્વિધા||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

વિદ્યાત્ સ્વાભાવિકં ષણ્ણાં ધાતૂનાં યત્ સ્વલક્ષણમ્| સંયોગે ચ વિયોગે ચ તેષાં કર્મૈવ કારણમ્||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

અનાદેશ્ચેતનાધાતોર્નેષ્યતે પરનિર્મિતિઃ| પર આત્મા સ ચેદ્ધેતુરિષ્ટોઽસ્તુ પરનિર્મિતિઃ||૧૩||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

ન પરીક્ષા ન પરીક્ષ્યં ન કર્તા કારણં ન ચ| ન દેવા નર્ષયઃ સિદ્ધાઃ કર્મ કર્મફલં ન ચ||૧૪|| નાસ્તિકસ્યાસ્તિ નૈવાત્મા યદૃચ્છોપહતાત્મનઃ| પાતકેભ્યઃ પરં ચૈતત્ પાતકં નાસ્તિકગ્રહઃ||૧૫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

તસ્માન્મતિં વિમુચ્યૈતામમાર્ગપ્રસૃતાં બુધઃ| સતાં બુદ્ધિપ્રદીપેન પશ્યેત્સર્વં યથાતથમ્||૧૬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

દ્વિવિધમેવ ખલુ સર્વં સચ્ચાસચ્ચ; તસ્ય ચતુર્વિધા પરીક્ષા- આપ્તોપદેશઃ, પ્રત્યક્ષમ્, અનુમાનં, યુક્તિશ્ચેતિ||૧૭||

Adhikarana 15 (18-19) · Śloka 19

આપ્તાસ્તાવત્- રજસ્તમોભ્યાં નિર્મુક્તાસ્તપોજ્ઞાનબલેન યે| યેષાં ત્રિકાલમમલં જ્ઞાનમવ્યાહતં સદા||૧૮|| આપ્તાઃ શિષ્ટા વિબુદ્ધાસ્તે તેષાં વાક્યમસંશયમ્| સત્યં, વક્ષ્યન્તિ તે કસ્માદસત્યં નીરજસ્તમાઃ ||૧૯||

Adhikarana 16 (20) · Śloka 20

આત્મેન્દ્રિયમનોર્થાનાં સન્નિકર્ષાત્ પ્રવર્તતે| વ્યક્તા તદાત્વે યા બુદ્ધિઃ પ્રત્યક્ષં સ નિરુચ્યતે||૨૦||

Adhikarana 17 (21-22) · Śloka 22

પ્રત્યક્ષપૂર્વં ત્રિવિધં ત્રિકાલં ચાનુમીયતે| વહ્નિર્નિગૂઢો ધૂમેન મૈથુનં ગર્ભદર્શનાત્||૨૧|| એવં વ્યવસ્યન્ત્યતીતં બીજાત્ ફલમનાગતમ્| દૃષ્ટ્વા બીજાત્ ફલં જાતમિહૈવ સદૃશં બુધાઃ||૨૨||

Adhikarana 18 (23-24) · Śloka 24

જલકર્ષણબીજર્તુસંયોગાત્ સસ્યસમ્ભવઃ| યુક્તિઃ ષડ્ધાતુસંયોગાદ્ગર્ભાણાં સમ્ભવસ્તથા||૨૩|| મથ્યમન્થન(ક)મન્થાનસંયોગાદગ્નિસમ્ભવઃ| યુક્તિયુક્તા ચતુષ્પાદસમ્પદ્વ્યાધિનિબર્હણી||૨૪||

Adhikarana 19 (25) · Śloka 25

બુદ્ધિઃ પશ્યતિ યા ભાવાન્ બહુકારણયોગજાન્| યુક્તિસ્ત્રિકાલા સા જ્ઞેયા ત્રિવર્ગઃ સાધ્યતે યયા||૨૫||

Adhikarana 20 (26) · Śloka 26

એષા પરીક્ષા નાસ્ત્યન્યા યયા સર્વં પરીક્ષ્યતે| પરીક્ષ્યં સદસચ્ચૈવં તયા ચાસ્તિ પુનર્ભવઃ||૨૬||

Adhikarana 21 (27) · Śloka 27

તત્રાપ્તાગમસ્તાવદ્વેદઃ , યશ્ચાન્યોઽપિ કશ્ચિદ્વેદાર્થાદવિપરીતઃ પરીક્ષકૈઃ પ્રણીતઃ શિષ્ટાનુમતો લોકાનુગ્રહપ્રવૃત્તઃ શાસ્ત્રવાદઃ, સ ચાઽઽપ્તાગમઃ; આપ્તાગમાદુપલભ્યતેદાનતપોયજ્ઞસત્યાહિંસાબ્રહ્મચર્યાણ્યભ્યુદયનિઃશ્રેયસકરાણીતિ||૨૭||

Adhikarana 22 (28) · Śloka 28

ન ચાનતિવૃત્તસત્ત્વદોષાણામદોષૈરપુનર્ભવો ધર્મદ્વારેષૂપદિશ્યતે||૨૮||

Adhikarana 23 (29) · Śloka 29

ધર્મદ્વારાવહિતૈશ્ચ વ્યપગતભયરાગદ્વેષલોભમોહમાનૈર્બ્રહ્મપરૈરાપ્તૈઃ કર્મવિદ્ભિરનુપહતસત્ત્વબુદ્ધિપ્રચારૈઃ પૂર્વૈઃ પૂર્વતરૈર્મહર્ષિભિર્દિવ્યચક્ષુભિર્દૃષ્ટ્વોપદિષ્ટઃ પુનર્ભવ ઇતિ વ્યવસ્યેદેવમ્ ||૨૯||

Adhikarana 24 (30) · Śloka 30

પ્રત્યક્ષમપિ ચોપલભ્યતે- માતાપિત્રોર્વિસદૃશાન્યપત્યાનિ, તુલ્યસમ્ભવાનાં વર્ણસ્વરાકૃતિસત્ત્વબુદ્ધિભાગ્યવિશેષાઃ, પ્રવરાવરકુલજન્મ, દાસ્યૈશ્વર્યં, સુખાસુખમાયુઃ, આયુષો વૈષમ્યમ્, ઇહ કૃતસ્યાવાપ્તિઃ, અશિક્ષિતાનાં ચ રુદિતસ્તનપાનહાસત્રાસાદીનાં પ્રવૃત્તિઃ, લક્ષણોત્પત્તિઃ, કર્મસાદૃશ્યે ફલવિશેષઃ, મેધા ક્વચિત્ ક્વચિત્ કર્મણ્યમેધા, જાતિસ્મરણમ્- ઇહાગમનમિતશ્ચ્યુતાનામિતિ , સમદર્શને પ્રિયાપ્રિયત્વમ્||૩૦||

Adhikarana 25 (31) · Śloka 31

અત એવાનુમીયતે- યત્- સ્વકૃતમપરિહાર્યમવિનાશિ પૌર્વદેહિકં દૈવસઞ્જ્ઞકમાનુબન્ધિકં કર્મ, તસ્યૈતત્ ફલમ્; ઇતશ્ચાન્યદ્ભવિષ્યતીતિ; ફલદ્બીજમનુમીયતે, ફલં ચ બીજાત્||૩૧||

Adhikarana 26 (32) · Śloka 32

યુક્તિશ્ચૈષા- ષડ્ધાતુસમુદયાદ્ગર્ભજન્મ, કર્તૃકરણસંયોગાત્ ક્રિયા; કૃતસ્ય કર્મણઃ ફલં નાકૃતસ્ય, નાઙ્કુરોત્પત્તિરબીજાત્; કર્મસદૃશં ફલં, નાન્યસ્માદ્બીજાદન્યસ્યોત્પત્તિઃ; ઇતિ યુક્તિઃ||૩૨||

Adhikarana 27 (33) · Śloka 33

એવં પ્રમાણૈશ્ચતુર્ભિરુપદિષ્ટે પુનર્ભવે ધર્મદ્વારેષ્વવધીયેત; તદ્યથા- ગુરુશુશ્રૂષાયામધ્યયને વ્રતચર્યાયાં દારક્રિયાયામપત્યોત્પાદને ભૃત્યભરણેઽતિથિપૂજાયાં દાનેઽનભિધ્યાયાં તપસ્યનસૂયાયાં દેહવાઙ્માનસે કર્મણ્યક્લિષ્ટે દેહેન્દ્રિયમનોર્થબુદ્ધ્યાત્મપરીક્ષાયાં મનઃસમાધાવિતિ; યાનિ ચાન્યાન્યપ્યેવંવિધાનિ કર્માણિ સતામવિગર્હિતાનિ સ્વર્ગ્યાણિ વૃત્તિપુષ્ટિકરાણિ વિદ્યાત્તાન્યારભેત કર્તું; તથા કુર્વન્નિહ ચૈવ યશો લભતે પ્રેત્ય ચ સ્વર્ગમ્| ઇતિ તૃતીયા પરલોકૈષણા વ્યાખ્યાતા ભવતિ||૩૩||

Adhikarana 28 (34) · Śloka 34

અથ ખલુ ત્રય ઉપસ્તમ્ભાઃ, ત્રિવિધં બલં, ત્રીણ્યાયતનાનિ, ત્રયો રોગાઃ, ત્રયો રોગમાર્ગાઃ, ત્રિવિધા ભિષજઃ, ત્રિવિધમૌષધમિતિ||૩૪||

Adhikarana 29 (35) · Śloka 35

ત્રય ઉપસ્તમ્ભા ઇતિ- આહારઃ, સ્વપ્નો, બ્રહ્મચર્યમિતિ; એભિસ્ત્રિભિર્યુક્તિયુક્તૈરુપસ્તબ્ધમુપસ્તમ્ભૈઃ શરીરં બલવર્ણોપચયોપચિતમનુવર્તતે યાવદાયુઃસંસ્કારાત્ સંસ્કારમહિતમનુપસેવમાનસ્ય , ય ઇહૈવોપદેક્ષ્યતે||૩૫||

Adhikarana 30 (36) · Śloka 36

ત્રિવિધં બલમિતિ- સહજં, કાલજં, યુક્તિકૃતં ચ| સહજં યચ્છરીરસત્ત્વયોઃ પ્રાકૃતં, કાલકૃતમૃતુવિભાગજં વયઃકૃતં ચ, યુક્તિકૃતં પુનસ્તદ્યદાહારચેષ્ટાયોગજમ્||૩૬||

Adhikarana 31 (37) · Śloka 37

ત્રીણ્યાયતનાનીતિ- અર્થાનાં કર્મણઃ કાલસ્ય ચાતિયોગાયોગમિથ્યાયોગાઃ| તત્રાતિપ્રભાવતાં દૃશ્યાનામતિમાત્રં દર્શનમતિયોગઃ, સર્વશોઽદર્શનમયોગઃ, અતિશ્લિષ્ટાતિવિપ્રકૃષ્ટરૌદ્રભૈરવાદ્ભુતદ્વિષ્ટબીભત્સનવિકૃતવિત્રાસનાદિરૂપદર્શનં મિથ્યાયોગઃ; તથાઽતિમાત્રસ્તનિતપટહોત્ક્રુષ્ટાદીનાં શબ્દાનામતિમાત્રં શ્રવણમતિયોગઃ, સર્વશોઽશ્રવણમયોગઃ, પરુષેષ્ટવિનાશોપઘાતપ્રધર્ષણભીષણાદિશબ્દશ્રવણં મિથ્યાયોગઃ; તથાઽતિતીક્ષ્ણોગ્રાભિષ્યન્દિનાં ગન્ધાનામતિમાત્રં ઘ્રાણમતિયોગઃ, સર્વશોઽઘ્રાણમયોગઃ, પૂતિદ્વિષ્ટામેધ્યક્લિન્નવિષપવનકુણપગન્ધાદિઘ્રાણં મિથ્યાયોગઃ; તથા રસાનામત્યાદાનમતિયોગઃ, સર્વશોઽનાદાનમયોગઃ, મિથ્યાયોગો રાશિવર્જ્યેષ્વાહારવિધિવિશેષાયતનેષૂપદેક્ષ્યતે; તથાઽતિશીતોષ્ણાનાં સ્પૃશ્યાનાં સ્નાનાભ્યઙ્ગોત્સાદનાદીનાં ચાત્યુપસેવનમતિયોગઃ, સર્વશોઽનુપસેવનમયોગઃ, સ્નાનાદીનાં શીતોષ્ણાદીનાં ચ સ્પૃશ્યાનામનાનુપૂર્વ્યોપસેવનં વિષમસ્થાનાભિઘાતાશુચિભૂતસંસ્પર્શાદયશ્ચેતિ મિથ્યાયોગઃ||૩૭||

Adhikarana 32 (38) · Śloka 38

તત્રૈકં સ્પર્શનમિન્દ્રિયાણામિન્દ્રિયવ્યાપકં , ચેતઃ- સમવાયિ, સ્પર્શનવ્યાપ્તેર્વ્યાપકમપિ ચ ચેતઃ; તસ્માત્ સર્વેન્દ્રિયાણાં વ્યાપકસ્પર્શકૃતો યો ભાવવિશેષઃ, સોઽયમનુપશયાત્ પઞ્ચવિધસ્ત્રિવિધવિકલ્પો ભવત્યસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગઃ; સાત્મ્યાર્થો હ્યુપશયાર્થઃ||૩૮||

Adhikarana 33 (39) · Śloka 39

કર્મ વાઙ્મનઃશરીરપ્રવૃત્તિઃ| તત્ર વાઙ્મનઃશરીરાતિપ્રવૃત્તિરતિયોગઃ; સર્વશોઽપ્રવૃત્તિરયોગઃ; વેગધારણોદીરણવિષમસ્ખલનપતનાઙ્ગપ્રણિધાનાઙ્ગપ્રદૂષણપ્રહારમર્દનપ્રાણોપરોધસઙ્ક્લેશનાદિઃ શારીરો મિથ્યાયોગઃ, સૂચકાનૃતાકાલકલહાપ્રિયાબદ્ધાનુપચારપરુષવચનાદિર્વાઙ્મિથ્યાયોગઃ, ભયશોકક્રોધલોભમોહમાનેર્ષ્યામિથ્યાદર્શનાદિર્માનસો મિથ્યાયોગઃ||૩૯||

Adhikarana 34 (40) · Śloka 40

સઙ્ગ્રહેણ ચાતિયોગાયોગવર્જં કર્મ વાઙ્મનઃશરીરજમહિતમનુપદિષ્ટં યત્તચ્ચ મિથ્યાયોગં વિદ્યાત્||૪૦||

Adhikarana 35 (41) · Śloka 41

ઇતિ ત્રિવિધવિકલ્પં ત્રિવિધમેવ કર્મ પ્રજ્ઞાપરાધ ઇતિ વ્યવસ્યેત્||૪૧||

Adhikarana 36 (42) · Śloka 42

શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણાઃ પુનર્હેમન્તગ્રીષ્મવર્ષાઃ સંવત્સરઃ, સ કાલઃ| તત્રાતિમાત્રસ્વલક્ષણઃ કાલઃ કાલાતિયોગઃ, હીનસ્વલક્ષણઃ (કાલઃ) કાલાયોગઃ, યથાસ્વલક્ષણવિપરીતલક્ષણસ્તુ (કાલઃ) કાલમિથ્યાયોગઃ| કાલઃ પુનઃ પરિણામ ઉચ્યતે||૪૨||

Adhikarana 37 (43) · Śloka 43

ઇત્યસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગઃ, પ્રજ્ઞાપરાધઃ, પરિણામશ્ચેતિ ત્રયસ્ત્રિવિધવિકલ્પા હેતવો વિકારાણાં; સમયોગયુક્તાસ્તુ પ્રકૃતિહેતવો ભવન્તિ||૪૩||

Adhikarana 38 (44) · Śloka 44

સર્વેષામેવ ભાવાનાં ભાવાભાવૌ નાન્તરેણ યોગાયોગાતિયોગમિથ્યાયોગાન્ સમુપલભ્યેતે; યથાસ્વયુક્ત્યપેક્ષિણૌ હિ ભાવાભાવૌ||૪૪||

Adhikarana 39 (45) · Śloka 45

ત્રયો રોગા ઇતિ- નિજાગન્તુમાનસાઃ| તત્ર નિજઃ શારીરદોષસમુત્થઃ, આગન્તુર્ભૂતવિષવાય્વગ્નિસમ્પ્રહારાદિસમુત્થઃ, માનસઃ પુનરિષ્ટસ્ય લાભાલ્લાભાચ્ચાનિષ્ટસ્યોપજાયતે||૪૫||

Adhikarana 40 (46) · Śloka 46

તત્ર બુદ્ધિમતા માનસવ્યાધિપરીતેનાપિ સતા બુદ્ધ્યા હિતાહિતમવેક્ષ્યાવેક્ષ્ય ધર્માર્થકામાનામહિતાનામનુપસેવને હિતાનાં ચોપસેવને પ્રયતિતવ્યં, ન હ્યન્તરેણ લોકે ત્રયમેતન્માનસં કિઞ્ચિન્નિષ્પદ્યતે સુખં વા દુઃખં વા; તસ્માદેતચ્ચાનુષ્ઠેયં- તદ્વિદ્યાનાં ચોપસેવને પ્રયતિતવ્યમ્, આત્મદેશકુલકાલબલશક્તિજ્ઞાને યથાવચ્ચેતિ||૪૬||

Adhikarana 41 (47) · Śloka 47

ભવતિ ચાત્ર- માનસં પ્રતિ ભૈષજ્યં ત્રિવર્ગસ્યાન્વવેક્ષણમ્| તદ્વિદ્યસેવા વિજ્ઞાનમાત્માદીનાં ચ સર્વશઃ||૪૭||

Adhikarana 42 (48) · Śloka 48

ત્રયો રોગમાર્ગા ઇતિ- શાખા, મર્માસ્થિસન્ધયઃ, કોષ્ઠશ્ચ| તત્ર શાખા રક્તાદયો ધાતવસ્ત્વક્ ચ, સ બાહ્યો રોગમાર્ગઃ; મર્માણિ પુનર્બસ્તિહૃદયમૂર્ધાદીનિ, અસ્થિસન્ધયોઽસ્થિસંયોગાસ્તત્રોપનિબદ્ધાશ્ચ સ્નાયુકણ્ડરાઃ , સ મધ્યમો રોગમાર્ગઃ; કોષ્ઠઃ પુનરુચ્યતે મહાસ્રોતઃ શરીરમધ્યં મહાનિમ્નમામપક્વાશયશ્ચેતિ પર્યાયશબ્દૈસ્તન્ત્રે, સ રોગમાર્ગ આભ્યન્તરઃ||૪૮||

Adhikarana 43 (49) · Śloka 49

તત્ર, ગણ્ડપિડકાલજ્યપચીચર્મકીલાધિમાંસમષકકુષ્ઠવ્યઙ્ગાદયો વિકારા બહિર્માર્ગજાશ્ચ વિસર્પશ્વયથુગુલ્માર્શોવિદ્રધ્યાદયઃ શાખાનુસારિણો ભવન્તિ રોગાઃ; પક્ષવધગ્રહાપતાનકાર્દિતશોષરાજયક્ષ્માસ્થિસન્ધિશૂલગુદભ્રંશાદયઃ શિરોહૃદ્બસ્તિરોગાદયશ્ચ મધ્યમમાર્ગાનુસારિણો ભવન્તિ રોગાઃ; જ્વરાતીસારચ્છર્દ્યલસકવિસૂચિકાકાસશ્વાસહિક્કાનાહોદરપ્લીહાદયોઽન્તર્માર્ગજાશ્ચ વિસર્પશ્વયથુગુલ્માર્શોવિદ્રધ્યાદયઃ કોષ્ઠાનુસારિણો ભવન્તિ રોગાઃ||૪૯||

Adhikarana 44 (50-53) · Śloka 53

ત્રિવિધા ભિષજ ઇતિ- ભિષક્છદ્મચરાઃ સન્તિ સન્ત્યેકે સિદ્ધસાધિતાઃ| સન્તિ વૈદ્યગુણૈર્યુક્તાસ્ત્રિવિધા ભિષજો ભુવિ||૫૦|| વૈદ્યભાણ્ડૌષધૈઃ પુસ્તૈઃ પલ્લવૈરવલોકનૈઃ| લભન્તે યે ભિષક્શબ્દમજ્ઞાસ્તે પ્રતિરૂપકાઃ||૫૧|| શ્રીયશોજ્ઞાનસિદ્ધાનાં વ્યપદેશાદતદ્વિધાઃ| વૈદ્યશબ્દં લભન્તે યે જ્ઞેયાસ્તે સિદ્ધસાધિતાઃ||૫૨|| પ્રયોગજ્ઞાનવિજ્ઞાનસિદ્ધિસિદ્ધાઃ સુખપ્રદાઃ| જીવિતાભિસરાસ્તે સ્યુર્વૈદ્યત્વં તેષ્વવસ્થિતમિતિ||૫૩||

Adhikarana 45 (54) · Śloka 54

ત્રિવિધમૌષધમિતિ- દૈવવ્યપાશ્રયં, યુક્તિવ્યપાશ્રયં, સત્ત્વાવજયશ્ચ| તત્ર દૈવવ્યપાશ્રયં- મન્ત્રૌષધિમણિમઙ્ગલબલ્યુપહારહોમનિયમપ્રાયશ્ચિત્તોપવાસસ્વસ્ત્યયનપ્રણિપાતગમનાદિ, યુક્તિવ્યપાશ્રયં- પુનરાહારૌષધદ્રવ્યાણાં યોજના, સત્ત્વાવજયઃ- પુનરહિતેભ્યોઽર્થેભ્યો મનોનિગ્રહઃ||૫૪||

Adhikarana 46 (55) · Śloka 55

શરીરદોષપ્રકોપે ખલુ શરીરમેવાશ્રિત્ય પ્રાયશસ્ત્રિવિધમૌષધમિચ્છન્તિ- અન્તઃપરિમાર્જનં, બહિઃપરિમાર્જનં, શસ્ત્રપ્રણિધાનં ચેતિ| તત્રાન્તઃપરિમાર્જનં યદન્તઃશરીરમનુપ્રવિશ્યૌષધમાહારજાતવ્યાધીન્ પ્રમાર્ષ્ટિ, યત્પુનર્બહિઃસ્પર્શમાશ્રિત્યાભ્યઙ્ગસ્વેદપ્રદેહપરિષેકોન્મર્દનાદ્યૈરામયાન્ પ્રમાર્ષ્ટિ તદ્બહિઃપરિમાર્જનં, શસ્ત્રપ્રણિધાનં પુનશ્છેદનભેદનવ્યધનદારણલેખનોત્પાટનપ્રચ્છનસીવનૈષણક્ષારજલૌકસશ્ચેતિ||૫૫||

Adhikarana 47 (56-63) · Śloka 63

ભવન્તિ ચાત્ર- પ્રાજ્ઞો રોગે સમુત્પન્ને બાહ્યેનાભ્યન્તરેણ વા| કર્મણા લભતે શર્મ શસ્ત્રોપક્રમણેન વા||૫૬|| બાલસ્તુ ખલુ મોહાદ્વા પ્રમાદાદ્વા ન બુધ્યતે| ઉત્પદ્યમાનં પ્રથમં રોગં શત્રુમિવાબુધઃ||૫૭|| અણુર્હિ પ્રથમં ભૂત્વા રોગઃ પશ્ચાદ્વિવર્ધતે| સ જાતમૂલો મુષ્ણાતિ બલમાયુશ્ચ દુર્મતેઃ||૫૮|| ન મૂઢો લભતે સઞ્જ્ઞાં તાવદ્યાવન્ન પીડ્યતે| પીડિતસ્તુ મતિં પશ્ચાત્ કુરુતે વ્યાધિનિગ્રહે||૫૯|| અથ પુત્રાંશ્ચ દારાંશ્ચ જ્ઞાતીંશ્ચાહૂય ભાષતે| સર્વસ્વેનાપિ મે કશ્ચિદ્ભિષગાનીયતામિતિ||૬૦|| તથાવિધં ચ કઃ શક્તો દુર્બલં વ્યાધિપીડિતમ્| કૃશં ક્ષીણેન્દ્રિયં દીનં પરિત્રાતું ગતાયુષમ્||૬૧|| સ ત્રાતારમનાસાદ્ય બાલસ્ત્યજતિ જીવિતમ્| ગોધા લાઙ્ગૂલબદ્ધેવાકૃષ્યમાણા બલીયસા||૬૨|| તસ્માત્ પ્રાગેવ રોગેભ્યો રોગેષુ તરુણેષુ વા| ભેષજૈઃ પ્રતિકુર્વીત ય ઇચ્છેત્ સુખમાત્મનઃ||૬૩||

Adhikarana 48 (64-65) · Śloka 65

તત્ર શ્લોકૌ- એષણાઃ સમુપસ્તમ્ભા બલં કારણમામયાઃ| તિસ્રૈષણીયે માર્ગાશ્ચ ભિષજો ભેષજાનિ ચ||૬૪|| ત્રિત્વેનાષ્ટૌ સમુદ્દિષ્ટાઃ કૃષ્ણાત્રેયેણ ધીમતા| ભાવા, ભાવેષ્વસક્તેન યેષુ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્||૬૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 11

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને તિસ્રૈષણીયો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||