Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਸ੍ਤਿਸ੍ਰੈਸਣੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧||
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातस्तिस्रैषणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਮਾਰੋਗ੍ਯਕਾਰਣਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਿਤਂ, ਤਤਸ਼੍ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸਮ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਰੋਗ੍ਯੇਣ ਸਤਾ ਯਦਨੁਸ੍ਠੇਯਂ ਪ੍ਰਾਣਪਰਿਪਾਲਨਸਾਧਨਂ, ਤਥਾ ਧਨਾਰ੍ਜਨਸਾਧਨਂ, ਤਥਾ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਜਨਸਾਧਨਂ, ਤਦਿਹੈਸਣਾਤ੍ਰਯਰੂਪਮਭਿਧੀਯਤ ਇਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਤਿਸ੍ਰੈਸਣੀਯੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਤਿਸ੍ਰੈਸਣਾਸ਼ਬ੍ਦੋਸ੍ਮਿਨ੍ਨਸ੍ਤੀਤਿ ਮਤ੍ਵਰ੍ਥੀਯਸ਼੍ਛਃ, ਅਤ੍ਰਾਨੁਕਾਰ੍ਯਾਨੁਕਰਣਯੋਰ੍ਭੇਦਾਵਿਵਕ੍ਸਯਾ ਯਲੋਪਾਸਿਦ੍ਧੇਰਭਾਵਾਤ੍ ਸਂਹਿਤਯਾ ‘ਤਿਸ੍ਰੈਸਣੀਯਃ’ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਯਤੇ, ਅਧ੍ਯਾਯਾਨ੍ਤੇ “ਤਿਸ੍ਰੈਸਣੀਯੇ ਮਾਰ੍ਗਾਸ਼੍ਚ” ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੋਕਪਾਦਂ ਕਰਿਸ੍ਯਤਿ; ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਨ੍ਯੇਪ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਾਃ ਸਨ੍ਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵੇਨਾਯਂ ਗਹ੍ਯਤੇ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਇਹ ਖਲੁ ਪੁਰੁਸੇਣਾਨੁਪਹਤਸਤ੍ਤ੍ਵਬੁਦ੍ਧਿਪੌਰੁਸਪਰਾਕ੍ਰਮੇਣ ਹਿਤਮਿਹ ਚਾਮੁਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਲੋਕੇ ਸਮਨੁਪਸ਼੍ਯਤਾ ਤਿਸ੍ਰ ਏਸਣਾਃ ਪਰ੍ਯੇਸ੍ਟਵ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ|
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪ੍ਰਾਣੈਸਣਾ, ਧਨੈਸਣਾ, ਪਰਲੋਕੈਸਣੇਤਿ||੩||
View original
इह खलु पुरुषेणानुपहतसत्त्वबुद्धिपौरुषपराक्रमेण हितमिह चामुष्मिंश्च लोके समनुपश्यता तिस्र एषणाः पर्येष्टव्या भवन्ति|
तद्यथा- प्राणैषणा, धनैषणा, परलोकैषणेति||३||
ਇਹੇਤਿ ਭੋਗਾਰ੍ਥਿਪੁਰੁਸਾਧਿਕਾਰੇ, ਯਤੋ ਮੋਕ੍ਸਾਰ੍ਥਿਪੁਰੁਸਂ ਪ੍ਰਤਿ ਧਨੈਸਣਾ ਸਰ੍ਵਥੈਵਾਨੁਪਯੁਕ੍ਤਾ| ਪੁਰੁਸੇਣੇਤਿ ਪਦਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਯ ਏਵ ਪੁਰੁਸ ਏਸਣਾਤ੍ਰਯਮਨ੍ਵਿਸ੍ਯਤਿ ਸ ਏਵ ਪੁਰੁਸੋ ਭਣ੍ਯਤੇ ਨਾਨ੍ਯਃ, ਪਸ਼ੁਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਪੌਰੁਸਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਬਲਂ, ਪਰਾਕ੍ਰਮਸ੍ਤੁ ਸ਼ੌਰ੍ਯਾਖ੍ਯਂ ਮਾਨਸਂ ਬਲਮ੍| ਇਹੇਤਿ ਇਹ ਜਨ੍ਮਨਿ, ਅਮੁਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰੇ| ਇਸ੍ਯਤੇਨ੍ਵਿਸ੍ਯਤੇ ਸਾਧ੍ਯਤੇਨਯੇਤ੍ਯੇਸਣਾ| ਪ੍ਰਾਣੋ ਜੀਵਿਤਂ, ਤਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਤੇ ਦੀਰ੍ਘਤ੍ਵੇਨ ਰੋਗਾਨੁਪਹਤਤ੍ਵੇਨ ਚਾਨਯੇਤਿ ਪ੍ਰਾਣੈਸਣਾ| ਏਵਂ ਧਨੈਸਣਾ| ਪਰਲੋਕੋਪਕਾਰਕਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯੈਸਣਾ ਪਰਲੋਕੈਸਣਾ| ਕਾਮੈਸਣਾ ਤੁ ਪ੍ਰਾਣੈਸਣਾਧਨੈਸਣਯੋਰਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਨੀਯਾ, ਸ਼ਰੀਰਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਧਨਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਮਸ੍ਯ; ਯਦਿ ਵਾ ਕਾਮੈਸਣਾਯਾਂ ਸ੍ਵਤ ਏਵ ਪੁਰੁਸਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਨੋਪਦੇਸ਼ਮਪੇਕ੍ਸਤ ਇਤਿ ਤਦੇਸਣੋਪਦੇਸ਼ੋ ਨ ਕਤਃ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਆਸਾਂ ਤੁ ਖਲ੍ਵੇਸਣਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣੈਸਣਾਂ ਤਾਵਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਤਰਮਾਪਦ੍ਯੇਤ|
ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਪ੍ਰਾਣਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇ ਹਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗਃ|
ਤਸ੍ਯਾਨੁਪਾਲਨਂ- ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਾਨੁਵਤ੍ਤਿਃ, ਆਤੁਰਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਸ਼ਮਨੇਪ੍ਰਮਾਦਃ, ਤਦੁਭਯਮੇਤਦੁਕ੍ਤਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਚ; ਤਦ੍ਯਥੋਕ੍ਤਮਨੁਵਰ੍ਤਮਾਨਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨੁਪਾਲਨਾਦ੍ਦੀਰ੍ਘਮਾਯੁਰਵਾਪ੍ਨੋਤੀਤਿ ਪ੍ਰਥਮੈਸਣਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਭਵਤਿ||੪||
View original
आसां तु खल्वेषणानां प्राणैषणां तावत् पूर्वतरमापद्येत|
कस्मात्? प्राणपरित्यागे हि सर्वत्यागः|
तस्यानुपालनं- स्वस्थस्य स्वस्थवृत्तानुवृत्तिः, आतुरस्य विकारप्रशमनेऽप्रमादः, तदुभयमेतदुक्तं वक्ष्यते च; तद्यथोक्तमनुवर्तमानः प्राणानुपालनाद्दीर्घमायुरवाप्नोतीति प्रथमैषणा व्याख्याता भवति||४||
ਪ੍ਰਾਣੈਸਣਾਯਾਃ ਪ੍ਰਥਮਾਨੁਸ੍ਠਾਨੇ ਉਪਪਤ੍ਤਿਮਾਹ- ਆਸਾਂ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਪੂਰ੍ਵੇ ਭਵਤਃ, ਤਤੀਯਾਯਾਃ ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਤਰਤ੍ਵੇਨਾਪੂਰ੍ਵਤ੍ਵਾਤ੍; ਤੇਨ ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤਰ ਇਤਿ ਨ੍ਯਾਯਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਤਰਂ ਪ੍ਰਾਣੈਸਣੇਤਿ ਸਾਧੁਸ੍ਤਰਪ੍ਰਯੋਗਃ| ਪ੍ਰਾਣਸ਼ਬ੍ਦੋ ਜੀਵਿਤਵਚਨ ਏਕਵਚਨਾਨ੍ਤੋਪ੍ਯਸ੍ਤਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਦਸ਼ੈਵਾਯਤਨਾਨ੍ਯਾਹੁਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਯੇਸੁ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਃ” (ਸੂ.ਅ.੩੦) ਇਤਿ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਤ੍ਯਵਮਰ੍ਸ਼ਕਂ ‘ਤਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਪਦਮੇਕਵਚਨੇਨ ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ| ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਮਯਤੀਤਿ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍| ਅਪ੍ਰਮਾਦਃ ਅਵਧਾਨੇਨਾਨੁਸ੍ਠਾਨਮ੍| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਚੇਤਿ ਨਿਖਿਲੇਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਣ| ਪ੍ਰਾਣਾਨੁਪਾਲਨਾਦਿਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਨੁਪਾਲਨਸਾਧਨਾਤ੍; ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣਾਨੁਪਾਲਨਦੀਰ੍ਘਾਯੁਸ੍ਟ੍ਵਯੋਰਰ੍ਥਾਭੇਦਾਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਸਾਧਨਭਾਵੋ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਯਚ੍ਚੋਚ੍ਯਤੇ ਤਨ੍ਨਿਰਸ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਪ੍ਰਥਮੇਤਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣੈਸਣਾ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਅਥ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਂ ਧਨੈਸਣਮਾਪਦ੍ਯੇਤ, ਪ੍ਰਾਣੇਭ੍ਯੋ ਹ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਧਨਮੇਵ ਪਰ੍ਯੇਸ੍ਟਵ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ; ਨ ਹ੍ਯਤਃ ਪਾਪਾਤ੍ ਪਾਪੀਯੋਸ੍ਤਿ ਯਦਨੁਪਕਰਣਸ੍ਯ ਦੀਰ੍ਘਮਾਯੁਃ, ਤਸ੍ਮਾਦੁਪਕਰਣਾਨਿ ਪਰ੍ਯੇਸ੍ਟੁਂ ਯਤੇਤ|
ਤਤ੍ਰੋਪਕਰਣੋਪਾਯਾਨਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕਸਿਪਾਸ਼ੁਪਾਲ੍ਯਵਾਣਿਜ੍ਯਰਾਜੋਪਸੇਵਾਦੀਨਿ, ਯਾਨਿ ਚਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਸਤਾਮਵਿਗਰ੍ਹਿਤਾਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵਤ੍ਤਿਪੁਸ੍ਟਿਕਰਾਣਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਾਨ੍ਯਾਰਭੇਤ ਕਰ੍ਤੁਂ; ਤਥਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਦੀਰ੍ਘਜੀਵਿਤਂ ਜੀਵਤ੍ਯਨਵਮਤਃ ਪੁਰੁਸੋ ਭਵਤਿ |
ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਧਨੈਸਣਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਭਵਤਿ||੫||
View original
अथ द्वितीयां धनैषणमापद्येत, प्राणेभ्यो ह्यनन्तरं धनमेव पर्येष्टव्यं भवति ; न ह्यतः पापात् पापीयोऽस्ति यदनुपकरणस्य दीर्घमायुः, तस्मादुपकरणानि पर्येष्टुं यतेत|
तत्रोपकरणोपायाननुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- कृषिपाशुपाल्यवाणिज्यराजोपसेवादीनि, यानि चान्यान्यपि सतामविगर्हितानि कर्माणि वृत्तिपुष्टिकराणि विद्यात्तान्यारभेत कर्तुं; तथा कुर्वन् दीर्घजीवितं जीवत्यनवमतः पुरुषो भवति |
इति द्वितीया धनैषणा व्याख्याता भवति||५||
ਅਥੇਤਿ ਪ੍ਰਾਣੈਸਣਾਨਨ੍ਤਰਮ੍| ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਮਿਤਿ ਹੇਤੁਗਰ੍ਭਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਯਸ੍ਮਾਦਿਯਮੇਵ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਪ੍ਰਾਣੈਸਣਾਨਨ੍ਤਰਮਵਸ਼੍ਯੋਪਾਦੇਯਤ੍ਵੇਨ, ਤਤ ਇਯਮੇਵੋਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਾਣੈਸਣਾਮਨੁ ਚਾਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਪ੍ਰਾਣੇਭ੍ਯੋ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਪਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪਾਪਕਾਰ੍ਯਂ ਦੁਃਖਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਉਪਕਰਣਮ੍ ਆਰੋਗ੍ਯਭੋਗਧਰ੍ਮਸਾਧਨੀਭੂਤੋ ਧਨਪ੍ਰਪਞ੍ਚਃ, ਸ ਯਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਸਾਵਨੁਪਕਰਣਃ| ਧਨੋਪਾਯਾਨਿਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਉਪਕਰਣੋਪਾਯਾਨਿਤਿ ਯਤਃ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਧਨਸ੍ਯ ਭੋਗਧਰ੍ਮਸਾਧਨਾਰ੍ਥਮੇਵੋਤ੍ਪਾਦਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਨ ਪੁਨਃ ਕਪਣਸ੍ਯੇਵ ਵਿਨਿਯੋਗਸ਼ੂਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸੁਸਂਵਰ੍ਧਿਤਮਾਤ੍ਰਕਰਣਾਰ੍ਥਮ੍ | ਅਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪੀਤਿ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹਾਧ੍ਯਾਪਨਾਦੀਨਿ| ਵਤ੍ਤਿਃ ਵਰ੍ਤਨਂ, ਪੁਸ੍ਟਿਃ ਧਨਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਅਨਵਮਤਃ ਅਨਵਜ੍ਞਾਤੋ ਬਹੁਮਾਨਗਹੀਤ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਦੀਰ੍ਘਂ ਜੀਵਿਤਂ ਜੀਵਤਿ ਧਾਰਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਨੇਕਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦ੍ਧਾਤੂਨਾਂ; ਯਦਿ ਵਾ ਦੀਰ੍ਘਜੀਵਿਤਂ ਯਥਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾ ਜੀਵਤੀਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਅਥ ਤਤੀਯਾਂ ਪਰਲੋਕੈਸਣਾਮਾਪਦ੍ਯੇਤ|
ਸਂਸ਼ਯਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ, ਕਥਂ? ਭਵਿਸ੍ਯਾਮ ਇਤਸ਼੍ਚ੍ਯੁਤਾ ਨਵੇਤਿ; ਕੁਤਃ ਪੁਨਃ ਸਂਸ਼ਯ ਇਤਿ, ਉਚ੍ਯਤੇ- ਸਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯੇਕੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਪਰਾਃ ਪਰੋਕ੍ਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਭਵਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ, ਸਨ੍ਤਿ ਚਾਗਮਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਦੇਵ ਪੁਨਰ੍ਭਵਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ; ਸ਼੍ਰੁਤਿਭੇਦਾਚ੍ਚ- ‘ਮਾਤਰਂ ਪਿਤਰਂ ਚੈਕੇ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਜਨ੍ਮਕਾਰਣਮ੍ |
ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਪਰਨਿਰ੍ਮਾਣਂ ਯਦਚ੍ਛਾਂ ਚਾਪਰੇ ਜਨਾਃ’ ||
ਇਤਿ |
ਅਤਃ ਸਂਸ਼ਯਃ- ਕਿਂ ਨੁ ਖਲ੍ਵਸ੍ਤਿ ਪੁਨਰ੍ਭਵੋ ਨ ਵੇਤਿ||੬||
View original
अथ तृतीयां परलोकैषणामापद्येत|
संशयश्चात्र, कथं? भविष्याम इतश्च्युता नवेति; कुतः पुनः संशय इति, उच्यते- सन्ति ह्येके प्रत्यक्षपराः परोक्षत्वात् पुनर्भवस्य नास्तिक्यमाश्रिताः, सन्ति चागमप्रत्ययादेव पुनर्भवमिच्छन्ति; श्रुतिभेदाच्च- ‘मातरं पितरं चैके मन्यन्ते जन्मकारणम् |
स्वभावं परनिर्माणं यदृच्छां चापरे जनाः’ ||
इति |
अतः संशयः- किं नु खल्वस्ति पुनर्भवो न वेति||६||
ਪਰਲੋਕੈਸਣਾਂ ਵ੍ਯਾਕਰੋਤਿ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਪਰਲੋਕਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਜ੍ਞੇਯਤ੍ਵੇਨ ਚਾਰ੍ਵਾਕਾਦਿਨਾਸ੍ਤਿਕਾਸਮ੍ਮਤਤ੍ਵੇਨ ਚ ਪਰਲੋਕਂ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਯਿਤੁਂ ਨਿਰ੍ਣਯਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਮਾਣਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਵਿਸਯਂ ਸਂਸ਼ਯਮੇਵ ਤਾਵਤ੍ ਪਰਲੋਕੇ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਸਂਸ਼ਯਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਤਸ਼੍ਚ੍ਯੁਤਾ ਇਹ ਜਨ੍ਮਨਿ ਮਤਾਃ, ਭਵਿਸ੍ਯਾਮੋ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਂਸ਼ਯਹੇਤੁਂ ਪਚ੍ਛਤਿ- ਕੁਤਃ ਸਂਸ਼ਯਃ ਪੁਨਰਿਤਿ| ਵਾਦਿਵਿਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਂ ਸਂਸ਼ਯਹੇਤੁਮਾਹ- ਉਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਪਰਾ ਅਨੁਮਤਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੈਕਪ੍ਰਮਾਣਾਃ| ਪਰੋਕ੍ਸਤ੍ਵਾਤ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਵਿਸਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਪੁਨਰ੍ਭਵਸ੍ਯ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਸ੍ਯ| ਨਾਸ੍ਤਿ ਪੁਨਰ੍ਭਵੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮਫਲਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਸ੍ਤਿਨਾ ਪ੍ਰਚਰਤੀਤਿ ਨਾਸ੍ਤਿਕਃ, ਤਸ੍ਯ ਭਾਵੋ ਨਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਮ੍| ਯਤ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣੇਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ ਘਟਪਟਾਦਿ, ਤਦੇਵ ਪਰਮਸ੍ਤਿ; ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੇਣ ਪਰਲੋਕਃ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਪਰਲੋਕ ਇਤਿ ਨਾਸ੍ਤਿਕਾਭਿਪ੍ਰਾਯਃ| ਅਸ੍ਤਿ ਪੁਨਰ੍ਭਵ ਇਤਿ ਯੇਸਾਂ ਮਤਂ ਤਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਸਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਤਿ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਅਪਰੇ’ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਆਗਮਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਤ੍ ਆਗਮਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਾਤ੍| ਆਗਮਂ ਚ ਪੁਨਰ੍ਭਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਂ ਦਾਨਤਪੋਯਜ੍ਞੇਤ੍ਯਾਦਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਸ੍ਯਤ੍ਯਗ੍ਰੇ| ਇਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਯੇ’ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਏਵਂ ਤਾਵਦ੍ਵਾਦਿਵਿਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰੇਕਾ ਸਂਸ਼ਯਕਾਰਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾ; ਸਂਸ਼ਯਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਸ਼੍ਰੁਤਿਭੇਦਾਚ੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਰੂਯਤ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ; ਪ੍ਰਤਿਵਾਦਿਵਚਨਮੇਵਙ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਨਿਬਦ੍ਧਮ੍| ਏਤਾਨਿ ਚ ਮਾਤਾਪਿਤਰਾਵੇਵ ਜਨ੍ਮਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਾਦੀਨਿ ਪੁਨਰ੍ਭਵਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸੇਪਕਾਣਿ ਵਚਨਾਨਿ| ਆਗਮਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਦਸ੍ਤਿ ਪੁਨਰ੍ਭਵ ਇਤਿ ਯੋ ਬ੍ਰੂਤੇ, ਤਦ੍ਵਚਨੇਨ ਸਮਂ ਵਾਦਿਵਿਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰੂਪਤਯੈਵ ਸਂਸ਼ਯਕਾਰਣਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਤ ਉਕ੍ਤਮੁਪਸਂਹਾਰੇ ‘ਅਤਃ ਸਂਸ਼ਯਃ’ ਇਤਿ| ਏਕੇ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਜਨ੍ਮਕਾਰਣਮਿਤਿ ਜਨ੍ਮਕਾਰਣਮਿਤਿ ਪਦਂ ਮਾਤਰਂ ਪਿਤਰਂ ਤਥਾ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਤਥਾ ਪਰਨਿਰ੍ਮਾਣਮਿਤਿ ਪਦਤ੍ਰਯੇਣ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਯਦਚ੍ਛਾਂ ਚਾਪਰੇ ਜਨਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਜਨ੍ਮਕਾਰਣਮਿਤਿ ਪਦਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਮਾਤਾਪਿਤਰਾਵੇਵਾਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰਨਿਰਪੇਕ੍ਸਾਵਪਤ੍ਯੋਤ੍ਪਾਦਨੇ ਕਾਰਣਂ, ਤੇਨ ਪੂਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਾਨ੍ਤਰਪਰਿਗ੍ਰਹਰੂਪ ਆਤ੍ਮਨਃ ਪਰਲੋਕੋ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਪ੍ਰਥਮਵਾਦਿਨਃ ਪਕ੍ਸਃ| ਪਰਿਦਸ਼੍ਯਮਾਨਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਭਾਵਾਨਾਮੇਵਾਯਂ ਸ੍ਵਭਾਵੋ- ਯਤ੍- ਸਂਯੋਗਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਮਿਲਿਤਾਃ ਸਨ੍ਤਸ਼੍ਚੇਤਨਂ ਪੁਰੁਸਾਦਿਲਕ੍ਸਣਂ ਕਾਰ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਮਾਰਭਨ੍ਤੇ, ਯਥਾ ਸੁਰਾਬੀਜਾਦੀਨਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਮਦਕਰਾਣ੍ਯਪਿ ਮਦਕਰਂ ਮਦ੍ਯਮਾਰਭਨ੍ਤੇ, ਨਾਤ੍ਰ ਕਸ਼੍ਚਿਦਾਤ੍ਮਾ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਪਰਲੋਕਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਵਾਦਿਨੋ ਭਾਵਃ| ਪਰ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤ ਆਤ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਤੇਨ ਸਂਸਾਰ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿਰਪੇਕ੍ਸਿਣਾ ਨਿਰ੍ਮਾਣਂ ਪਰਨਿਰ੍ਮਾਣਂ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪਰਸ੍ਯੈਵੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਭੂਤਾਨਿ ਚੇਤਯਨ੍ਤੇ ਨਾਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰਮਸ੍ਤੀਤਿ ਪਰਲੋਕਾਭਾਵਃ| ਯਦਚ੍ਛਾ ਕਾਰਣਾਪ੍ਰਤਿਨਿਯਮੇਨੋਤ੍ਪਾਦਃ; ਨ ਕਾਰਣਪ੍ਰਤਿਨਿਯਮੇਨ ਕਾਰ੍ਯੋਤ੍ਪਾਦੋਵਧਾਰਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ, ਅਵਧਾਰਕਪ੍ਰਮਾਣਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਾਨਵਧਾਰਣਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਦਾਤ੍ਮੈਵ ਪੁਨਰ੍ਭਵਮਨੁਭਵਤੀਤਿ ਨ ਵਾਚ੍ਯਮਿਤਿ ਯਾਦਚ੍ਛਿਕਸ੍ਯਾਭਿਪ੍ਰਾਯਃ||੬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਤਤ੍ਰ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਂ ਜਹ੍ਯਾਦ੍ਵਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਚ|
ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ ਹ੍ਯਲ੍ਪਮ੍; ਅਨਲ੍ਪਮਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮਸ੍ਤਿ, ਯਦਾਗਮਾਨੁਮਾਨਯੁਕ੍ਤਿਭਿਰੁਪਲਭ੍ਯਤੇ; ਯੈਰੇਵ ਤਾਵਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮੁਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਸਨ੍ਤਿ ਚਾਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਣਿ||੭||
View original
तत्र बुद्धिमान्नास्तिक्यबुद्धिं जह्याद्विचिकित्सां च|
कस्मात्? प्रत्यक्षं ह्यल्पम्; अनल्पमप्रत्यक्षमस्ति, यदागमानुमानयुक्तिभिरुपलभ्यते; यैरेव तावदिन्द्रियैः प्रत्यक्षमुपलभ्यते, तान्येव सन्ति चाप्रत्यक्षाणि||७||
ਪੁਨਰ੍ਭਵਾਸ੍ਤਿਤ੍ਵਪਕ੍ਸਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨਿਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਬੁਦ੍ਧਿਯੁਕ੍ਤਃ| ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਪਰਲੋਕ ਇਤਿ ਵਿਪਰ੍ਯਯਜ੍ਞਾਨਂ ਨਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਃ, ਤਾਂ ਜਹ੍ਯਾਤ੍| ਪਰਲੋਕਵਿਸਯੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਯਥਾ ਧਰ੍ਮਾਨੁਸ੍ਠਾਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਰੋਧਕਃ, ਤਥਾ ਸ੍ਤੋਕਕ੍ਰਮੇਣਾਸ੍ਤਿ ਪਰਲੋਕੋ ਨ ਵੇਤਿ ਸਂਸ਼ਯੋਪਿ ਧਰ੍ਮਾਨੁਸ੍ਠਾਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਰੋਧਕ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਵਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਚੇਤਿ; ਵਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਜਹ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਵਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਸਨ੍ਦੇਹਃ, ਸਾ ਚੇਹ ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਰਲੋਕਵਿਸਯੈਵ| ਅਤ੍ਰੈਵ ਹੇਤੁਪ੍ਰਸ਼੍ਨਪੂਰ੍ਵਕਂ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਕਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਰਲੋਕੋ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਪ੍ਰਥਮਵਾਦਿਮਤਂ ਦੂਸਯਤਿ- ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਪ੍ਰਮਾਜਨਕਤ੍ਵੇਨ; ਤਥਾਗਮਾਦੀਨ੍ਯਪਿ ਤਥਾਭੂਤਪ੍ਰਮਾਜਨਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨ੍ਯੇਵ; ਤਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਵਿਸਯਤ੍ਵੇਨੈਵ ਯਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਭਵਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪ੍ਯਤੇ ਤਨ੍ਨ ਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਕਰਣਾਰ੍ਥਃ| ਪੁਨਰ੍ਭਵਸਾਧਕਾਨਿ ਚਾਗਮਾਦੀਨ੍ਯਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯੇਵੇਤਿ ਭਾਵਃ| ਆਗਮਾਦੀਨਿ ਲਕ੍ਸਣਤੋਗ੍ਰੇਭਿਧਾਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਵਿਸਯਤ੍ਵੇ ਸਤ੍ਯਪਿ ਯਾਨ੍ਯਨ੍ਯਪ੍ਰਮਾਣਸਿਦ੍ਧਾਨਿ ਸਨ੍ਤਿ ਤਾਨ੍ਯਾਹ- ਯੈਰੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਵਿਸਯਂ ਘਟਾਦਿ| ਸਨ੍ਤੀਤਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੋਕ੍ਤਾਨੁਮਾਨਗਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਸਤਾਂ ਚ ਰੂਪਾਣਾਮਤਿਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਾਦਤਿਵਿਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਦਾਵਰਣਾਤ੍ ਕਰਣਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਨ੍ਮਨੋਨਵਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਸਮਾਨਾਭਿਹਾਰਾਦਭਿਭਵਾਦਤਿਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਨੁਪਲਬ੍ਧਿਃ; ਤਸ੍ਮਾਦਪਰੀਕ੍ਸਿਤਮੇਤਦੁਚ੍ਯਤੇ- ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮੇਵਾਸ੍ਤਿ, ਨਾਨ੍ਯਦਸ੍ਤੀਤਿ||੮||
View original
सतां च रूपाणामतिसन्निकर्षादतिविप्रकर्षादावरणात् करणदौर्बल्यान्मनोनवस्थानात् समानाभिहारादभिभवादतिसौक्ष्म्याच्च प्रत्यक्षानुपलब्धिः; तस्मादपरीक्षितमेतदुच्यते- प्रत्यक्षमेवास्ति, नान्यदस्तीति||८||
ਇਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਨੁਪਲਬ੍ਧਿਰ੍ਨ ਵਸ੍ਤ੍ਵਭਾਵਨਿਸ਼੍ਚਯਕਾਰਿਕੇਤ੍ਯਾਹ- ਸਤਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਤਾਮਿਤ੍ਯਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਤਿਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਾਦ੍ਯਭਾਵੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੇਣੈਵ ਗਹ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵੇਨ ਸਤਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਨੁਪਲਬ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਤਿਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਾਦਿਭਿਃ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਭਿਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਤਿਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਾਦਨੁਪਲਬ੍ਧਿਰ੍ਯਥਾ- ਨਯਨਗਤਕਜ੍ਜਲਾਦੇਃ, ਅਤਿਵਿਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਦ੍ਯਥਾ- ਦੂਰਾਕਾਸ਼ਗਤਸ੍ਯ ਪਕ੍ਸਿਣਃ, ਆਵਰਣਾਦ੍ਯਥਾ- ਕੁਡ੍ਯਾਦਿਪਿਹਿਤਸ੍ਯ ਘਟਾਦੇਃ, ਕਰਣਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾ- ਕਾਮਲਾਦ੍ਯੁਪਹਤਸ੍ਯ ਚਕ੍ਸੁਸਃ ਪਟਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਾਦ੍ਯਪ੍ਰਤਿਭਾਨਂ, ਮਨੋਨਵਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ਯਥਾ- ਕਾਨ੍ਤਾਮੁਖਨਿਰੀਕ੍ਸਣਪ੍ਰਹਿਤਮਨਸਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਗਤਵਚਨਾਨਵਬੋਧਃ, ਸਮਾਨਾਭਿਹਾਰਾਦ੍ਯਥਾ- ਬਿਲ੍ਵਰਾਸ਼ਿਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਬਿਲ੍ਵਸ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਮ੍ਬਦ੍ਧਸ੍ਯਾਪਿ ਭੇਦੇਨਾਗ੍ਰਹਣਮ੍, ਅਭਿਭਵਾਦ੍ਯਥਾ- ਮਧ੍ਯਨ੍ਦਿਨੇ ਉਲ੍ਕਾਪਾਤਸ੍ਯ, ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾ- ਤ੍ਰਿਚਤੁਰ੍ਹਸ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣਦੇਸ਼ਵਰ੍ਤਿਨਃ ਕ੍ਰਿਮਿਵਿਸ਼ੇਸਲਿਖ੍ਯਾਦੇਰਗ੍ਰਹਣਮ੍||੮||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10
ਸ਼੍ਰੁਤਯਸ਼੍ਚੈਤਾ ਨ ਕਾਰਣਂ, ਯੁਕ੍ਤਿਵਿਰੋਧਾਤ੍|
ਆਤ੍ਮਾ ਮਾਤੁਃ ਪਿਤੁਰ੍ਵਾ ਯਃ ਸੋਪਤ੍ਯਂ ਯਦਿ ਸਞ੍ਚਰੇਤ੍|
ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਸਞ੍ਚਰੇਦਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵੋਵਾਵਯਵੇਨ ਵਾ||੯||
ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਚੇਤ੍ ਸਞ੍ਚਰੇਨ੍ਮਾਤੁਃ ਪਿਤੁਰ੍ਵਾ ਮਰਣਂ ਭਵੇਤ੍|
ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ, ਨਾਵਯਵਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਯ ਚਾਤ੍ਮਨਃ||੧੦||
View original
श्रुतयश्चैता न कारणं, युक्तिविरोधात्|
आत्मा मातुः पितुर्वा यः सोऽपत्यं यदि सञ्चरेत्|
द्विविधं सञ्चरेदात्मा सर्वोवाऽवयवेन वा||९||
सर्वश्चेत् सञ्चरेन्मातुः पितुर्वा मरणं भवेत्|
निरन्तरं, नावयवः कश्चित्सूक्ष्मस्य चात्मनः||१०||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਭੇਦਵਾਦਿਮਤਂ ਦੂਸਯਤਿ- ਸ਼੍ਰੁਤਯਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਨ ਪੁਨਰ੍ਭਵਪ੍ਰਤਿਸੇਧੇ ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯੁਕ੍ਤਿਵਿਰੋਧਾਤ੍ ਉਪਪਤ੍ਤਿਵਿਰੋਧਾਤ੍| ਅਪਤ੍ਯਸ਼ਰੀਰੇ ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਃ ਕਾਰਣਤ੍ਵਮਨੁਮਤਮੇਵ, ਯਤਸ੍ਤਥਾਵਿਧੇ ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਃ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇ ਸਤ੍ਯਪਿ ਚੈਤਨ੍ਯਹੇਤੋਰਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਲੋਕਾਦਾਗਮਨੇ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯਭਾਵੋਖਣ੍ਡਿਤ ਏਵੇਤਿ| ਚੈਤਨ੍ਯਮਪਤ੍ਯਸ੍ਯ ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਰਪਿ ਚੈਤਨ੍ਯਹੇਤੁਰ੍ਯ ਆਤ੍ਮਾ ਤਤ ਏਵ ਭਵਤੀਤਿ ਯੋ ਮਨ੍ਯਤੇ ਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹ- ਆਤ੍ਮਾ ਮਾਤੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਮ੍| ਸਰ੍ਵ ਇਤਿ ਮਾਤਰਂ ਪਿਤਰਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯਾਪਤ੍ਯਂ ਗਚ੍ਛੇਤ੍; ਅਵਯਵੇਨੇਤਿ ਏਕੋਵਯਵੋ ਵਾਤ੍ਮਨੋ ਮਾਤਰਿ ਪਿਤਰਿ ਵਾ ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍, ਅਨ੍ਯਸ਼੍ਚੈਕਦੇਸ਼ ਆਤ੍ਮਨੋਪਤ੍ਯਂ ਗਚ੍ਛੇਤ੍| ਪ੍ਰਥਮਪਕ੍ਸੇ ਦੂਸਣਮਾਹ- ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰਨ੍ਤਰਮਿਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ, ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਤਤ੍ਕਾਲਮੇਵ, ਯਦਿ ਮਾਤੁਰਾਤ੍ਮਾਪਤ੍ਯਂ ਸਞ੍ਚਰੇਤ੍ਤਦਾ ਤਤ੍ਕਾਲਮੇਵ ਮਾਤੁਰ੍ਮਰਣਂ, ਯਦਿ ਤੁ ਪਿਤੁਰਾਤ੍ਮਾਪਤ੍ਯਂ ਸਞ੍ਚਰੇਤ੍ਤਦਾ ਤਤ੍ਕਾਲਮੇਵ ਪਿਤੁਰ੍ਮਰਣਂ, ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਪਕ੍ਸਂ ਦੂਸਯਤਿ- ਨਾਵਯਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਯੇਤਿ ਅਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ; ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਾਮਵਯਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਨ ਤੁ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਾਮਾਕਾਸ਼ਕਾਲਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ; ਤਤਸ਼੍ਚਾਵਯਵਾਭਾਵਾਦਾਤ੍ਮਨੋਵਯਵੇਨ ਸਞ੍ਚਰਣਂ ਦੂਰਮਪਾਸ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੯-੧੦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਣੀਤੇ ਯਥੈਵਾਤ੍ਮਾ ਤਥੈਵ ਤੇ|
ਯੇਸਾਂ ਚੈਸਾ ਮਤਿਸ੍ਤੇਸਾਂ ਯੋਨਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ||੧੧||
View original
बुद्धिर्मनश्च निर्णीते यथैवात्मा तथैव ते|
येषां चैषा मतिस्तेषां योनिर्नास्ति चतुर्विधा||११||
ਅਥ ਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਤੇ- ਮਾਤ੍ਮਾ ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਃ ਸਞ੍ਚਰਤੁ, ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤੁ ਤਯੋਰ੍ਮਨੋ ਵਾਪਤ੍ਯਂ ਸਞ੍ਚਰਤੁ, ਅਤ ਏਵਾਪਤ੍ਯਸ੍ਯ ਚੈਤਨ੍ਯਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਨਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰ੍ਣੀਤੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਿਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ, ਕਿਮ੍ਭੂਤੇਨੇਤ੍ਯਾਹ- ਯਥੈਵਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰਵਯਵਤ੍ਵੇਨਾਵਯਵਸਞ੍ਚਰਣਾਕ੍ਸਮਸ੍ਤਥਾ ਤਤ੍ਕਾਲਮੇਵ ਮਾਤਾਪਿਤਪਰਿਤ੍ਯਾਗਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨਾਪਿ ਸਞ੍ਚਰਿਤੁਮਕ੍ਸਮਃ, ਤਥਾ ਤੇ ਅਪਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਨਸੀ ਨਿਰਵਯਵਤ੍ਵਾਨ੍ਨੈਕਦੇਸ਼ੇਨ ਸਞ੍ਚਰੇਯਾਤਾਂ, ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਸ੍ਤਤ੍ਕਾਲਮੇਵਾਬੁਦ੍ਧਿਮਤ੍ਤ੍ਵਾਮਨਸ੍ਕਤ੍ਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਚ੍ਚ ਨ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਸਞ੍ਚਰੇਯਾਤਾਮਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਦੂਸਣਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਯੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇਸਾਂ ਮਤਿਰਿਤਿ ਮਾਤਾਪਿਤਰਾਵੇਵਾਪਤ੍ਯੇ ਚੈਤਨ੍ਯਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯੇਵਂਰੂਪਾ| ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਯੋਨਿਰਿਤਿ ਜਰਾਯੁਜਾਣ੍ਡਜਸਂਸ੍ਵੇਦਜੋਦ੍ਭਿਜ੍ਜਲਕ੍ਸਣਾ| ਏਵਂ ਮਨ੍ਯਤੇ- ਸਂਸ੍ਵੇਦਜਾਨਾਂ ਮਸ਼ਕਾਦੀਨਾਂ ਤਥੋਦ੍ਭਿਜ੍ਜਾਨਾਂ ਗਣ੍ਡੂਪਦਾਦੀਨਾਂ ਚੇਤਨਾਨਾਂ ਮਾਤਾਪਿਤਰੌ ਨ ਵਿਦ੍ਯੇਤੇ; ਤਤਸ੍ਤੇਸਾਮਚੈਤਨ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਸ਼੍ਚੇਤਨਕਾਰਣਯੋਰਭਾਵਾਦਿਤਿ||੧੧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਸਣ੍ਣਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮ੍|
ਸਂਯੋਗੇ ਚ ਵਿਯੋਗੇ ਚ ਤੇਸਾਂ ਕਰ੍ਮੈਵ ਕਾਰਣਮ੍||੧੨||
View original
विद्यात् स्वाभाविकं षण्णां धातूनां यत् स्वलक्षणम्|
संयोगे च वियोगे च तेषां कर्मैव कारणम्||१२||
ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਵਾਦਿਨੋ ਭੂਤਚੈਤਨ੍ਯਪਕ੍ਸਂ ਦੂਸਯਤਿ- ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਕਤਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਮ੍| ਸਣ੍ਣਾਂ ਧਾਤੂਨਾਮਿਤਿ ਪਥਿਵ੍ਯਪ੍ਤੇਜੋਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਨਾਮ੍, ਏਸਾਂ ਚ ਧਾਤੁਤ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਧਾਰਣਾਜ੍ਜਗਦ੍ਧਾਰਣਾਚ੍ਚ| ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮ੍ ਆਤ੍ਮੀਯਮਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿ ਲਕ੍ਸਣਂ; ਤਚ੍ਚ ਪਥਿਵ੍ਯਾਃ ਕਾਠਿਨ੍ਯਾਦਿ, ਅਪਾਂ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਦਿ, ਤੇਜਸ ਉਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦਿ, ਵਾਯੋਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਮਨਾਦਿ, ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਪ੍ਰਤਿਘਾਤਾਦਿ ਆਤ੍ਮਨੋ ਜ੍ਞਾਨਾਦਿ; ਏਤੇਨ, ਏਤਦੇਵ ਪਰਮੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ, ਨ ਤਾਵਦਾਤ੍ਮਰਹਿਤਾਨਾਮੇਸਾਂ ਚੈਤਨ੍ਯਮਪਿ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਮਸ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਤਨ੍ਮਿਲਿਤਾਨਾਮਪਿ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਚੈਤਨ੍ਯਂ; ਯਤੋ ਭੂਤਾਨਾਮਪਿ ਸਂਯੋਗਾਚ੍ਚੈਤਨ੍ਯਸਮ੍ਭਵੇ ਬਹੂਨਿ ਚੇਤਨਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਬਾਲ੍ਯਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਭੇਦਾਤ੍, ਤਤਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞਾਤਭੇਦਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਾਨਾਨੁਪਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਭਾਵਃ; ਆਤ੍ਮਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨ ਤੁ ਚੈਤਨ੍ਯਂ ਸਮ੍ਮਤਮੇਵ, ਪਰਂ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਗਰ੍ਭੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਭੂਤਾਨਾਮਾਤ੍ਮਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਤਥਾ ਮਰਣੇ ਭੂਤਾਨਾਮਾਤ੍ਮਨੋ ਵਿਯੋਗੇ ਕਰ੍ਮੈਵ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਕਤਂ ਕਾਰਣਂ, ਨਾਨ੍ਯਤ੍| ਤਤ੍ ਭੂਤਸਂਯੋਗਵਿਭਾਗਕਾਰਣਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਕਤਕਰ੍ਮਸ੍ਵੀਕਾਰਾਤ੍ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯਭਾਵਃ ਸ੍ਵੀਕਤੋ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ||੧੨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ਅਨਾਦੇਸ਼੍ਚੇਤਨਾਧਾਤੋਰ੍ਨੇਸ੍ਯਤੇ ਪਰਨਿਰ੍ਮਿਤਿਃ|
ਪਰ ਆਤ੍ਮਾ ਸ ਚੇਦ੍ਧੇਤੁਰਿਸ੍ਟੋਸ੍ਤੁ ਪਰਨਿਰ੍ਮਿਤਿਃ||੧੩||
View original
अनादेश्चेतनाधातोर्नेष्यते परनिर्मितिः|
पर आत्मा स चेद्धेतुरिष्टोऽस्तु परनिर्मितिः||१३||
ਪਰਨਿਰ੍ਮਾਣਪਕ੍ਸਂ ਦੂਸਯਤਿ- ਅਨਾਦੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਪਰਨਿਰ੍ਮਾਣਪਕ੍ਸੇ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਤ੍ਮਰਹਿਤਸ੍ਯ ਪਰੇਣ ਨਿਰ੍ਮਾਣਂ ਵਾਭਿਪ੍ਰੇਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਆਤ੍ਮਨੋ ਵਾਪਿ ਪਰੇਣ ਨਿਰ੍ਮਾਣਮਭਿਪ੍ਰੇਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਆਤ੍ਮਨਃ ਪਰਨਿਰ੍ਮਾਣਂ ਦੂਸਯਤਿ- ਅਨਾਦੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਚੇਤਨਾਧਾਤੋਰਿਤਿ ਆਤ੍ਮਨਃ; ਨੇਸ੍ਯਤੇ ਨਿਤ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਪਾਦਕਕਾਰਣਾਭਾਵਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ; ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚਾਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਸ੍ਯਤਿ| ਅਥ ਸ਼ਰੀਰਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਰਨਿਰ੍ਮਾਣਮਭਿਪ੍ਰੇਤਂ, ਤਦਨੁਮਤਮੇਵ; ਪਰੇਣਾਤ੍ਮਨਾ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਸਹਾਯੇਨ ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਪਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੇਤੁਰਿਸ੍ਟ ਇਤਿ ਸ਼ਰੀਰੋਤ੍ਪਾਦੇ ਹੇਤੁਰਿਸ੍ਟ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਸ੍ਤੁ ਪਰਨਿਰ੍ਮਿਤਿਰੀਦਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯਭਾਵਾਵਿਰੋਧਿਨੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਏਵਂ ਮਨ੍ਯਤੇ- ਪਰੇਣੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤੇਨਾਤ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸੇਣੈਤਚ੍ਚੇਤਨਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਂ ਚੇਤਨਾਹੇਤੁਭੂਤਾਤਿਰਿਕ੍ਤਾਤ੍ਮਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਨ੍ਤਰਾ (ਚੇਤਨਾਯੁਕ੍ਤਂ ) ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਪਾਰ੍ਯੇਤ, ਘਟਾਦਿਵਦਚੇਤਨਤ੍ਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਤ੍; ਚੇਤਨਾਹੇਤੁਸ਼੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚੇਤਨਾਹੇਤੁਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚੇਤਨਂ ਪਰਃ ਕਰੋਤੀਤਿ ਸ੍ਵੀਕਰਣੀਯਮ੍; ਏਵਮਪਿ ਚੇਸ਼੍ਵਰਦਰਿਦ੍ਰਾਦਿਜਗਦ੍ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਾਤ੍ਮਨੋ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਯੋਗਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਂ ਕਲ੍ਪਨੀਯਂ; ਤਥਾਚ ਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨ ਏਵ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਸਹਾਯਤਾਵਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਵੀਕਰਣੀਯਾ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ ਏਵ ਸ਼ਰੀਰਾਦ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਕਾਰਣਮਸ੍ਤੁ ਕਿਮਪਰੇਣੇਹਾਤ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਕਲ੍ਪਨੇਨ; ਯਦਿ ਵਾ, ਏਵਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯਨੇਕਜਨ੍ਮਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨਿ ਸਂਸਾਰਹੇਤੁਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਗੁਣਸ਼ਾਲਿਨਿ ਸਿਦ੍ਧੇ ਅਸ੍ਤੁ ਸੋਪ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਃ ਕਾਰਣਮ੍, ਅਤੋ ਨ ਕਾਚਿਤ੍ ਕ੍ਸਤਿਰਿਤਿ||੧੩||
Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15
ਨ ਪਰੀਕ੍ਸਾ ਨ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਂ ਨ ਕਰ੍ਤਾ ਕਾਰਣਂ ਨ ਚ|
ਨ ਦੇਵਾ ਨਰ੍ਸਯਃ ਸਿਦ੍ਧਾਃ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਮਫਲਂ ਨ ਚ||੧੪||
ਨਾਸ੍ਤਿਕਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਨੈਵਾਤ੍ਮਾ ਯਦਚ੍ਛੋਪਹਤਾਤ੍ਮਨਃ|
ਪਾਤਕੇਭ੍ਯਃ ਪਰਂ ਚੈਤਤ੍ ਪਾਤਕਂ ਨਾਸ੍ਤਿਕਗ੍ਰਹਃ||੧੫||
View original
न परीक्षा न परीक्ष्यं न कर्ता कारणं न च|
न देवा नर्षयः सिद्धाः कर्म कर्मफलं न च||१४||
नास्तिकस्यास्ति नैवात्मा यदृच्छोपहतात्मनः|
पातकेभ्यः परं चैतत् पातकं नास्तिकग्रहः||१५||
ਯਦਚ੍ਛਾਵਾਦਿਮਤਂ ਦੂਸਯਤਿ- ਨ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਚ੍ਛਾਵਾਦੀ ਖਲ੍ਵੇਕਮਪਿ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨਾਨੁਮਨ੍ਯਤੇ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਰਾਮਾਣਿਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਵਿਨੈਵ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਨ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧੇਯਂ ਵਚਨਂ ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦੁਪੇਕ੍ਸਣੀਯ ਏਵਾਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਕਰਣਾਭਿਪ੍ਰਾਯਃ| ਯਦਚ੍ਛਯਾ ਅਪਰਿਸ੍ਥਿਤਪਕ੍ਸਤਯਾ, ਉਪਹਤ ਇਹਲੋਕਪਰਲੋਕਾਨੁਪਯੁਕ੍ਤ ਆਤ੍ਮਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਯਦਚ੍ਛੋਪਹਤਾਤ੍ਮਾ; ਤਸ੍ਯ ਪਰੀਕ੍ਸਾ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਪਰੀਕ੍ਸਾਹੇਤੂਨਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਾਮਭਾਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਮਪਿ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਪਰੀਕ੍ਸਕਪ੍ਰਮਾਣਾਭਾਵਾਦੇਵ; ਏਵਂ ਕਰ੍ਤਾਪਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ਕਾਰਣਮਪਿ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਪ੍ਰਮਾਣਾਸ੍ਵੀਕਾਰਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ; ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਜਨਸਿਦ੍ਧਾ ਦੇਵਾਦਯੋਪਿ ਨ ਸਨ੍ਤੀਤ੍ਯਭਿਧਾਨੇਨ ਨਾਸ੍ਤਿਕਸ੍ਯ ਵਰ੍ਜਨੀਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਪਾਤਕੇਭ੍ਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਵਧਾਦਿਭ੍ਯਃ; ਪਰਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ; ਨਾਸ੍ਤਿ ਪਰਲੋਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕੋ ਗ੍ਰਹੋ ਨਾਸ੍ਤਿਕਗ੍ਰਹਃ; ਨਾਸ੍ਤਿਕਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਹ੍ਯੁਚ੍ਛਙ੍ਖਲਃ ਪੁਰੁਸਃ ਸਰ੍ਵਮਪਿ ਪਾਤਕਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਭਾਵਃ||੧੪-੧੫||
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਤਿਂ ਵਿਮੁਚ੍ਯੈਤਾਮਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਸਤਾਂ ਬੁਧਃ|
ਸਤਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਦੀਪੇਨ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਯਥਾਤਥਮ੍||੧੬||
View original
तस्मान्मतिं विमुच्यैताममार्गप्रसृतां बुधः|
सतां बुद्धिप्रदीपेन पश्येत्सर्वं यथातथम्||१६||
ਨਾਸ੍ਤਿਕਤਾਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇਨ ਯਥਾਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਮਾਹ- ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਾਮਿਤਿ ਨਾਸ੍ਤਿਕਬੁਦ੍ਧਿਮ੍| ਅਮਾਰ੍ਗੇ ਅਧਰ੍ਮੇ ਪ੍ਰਸਤਾ ਅਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਸਤਾ| ਬੁਦ੍ਧਿਰੇਵ ਪ੍ਰਦੀਪੋ ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਦੀਪਃ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਦਿਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਪਸ਼੍ਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਥਾਤਥਮਿਤਿ ਯਥਾਸ੍ਵਰੂਪਮ੍||੧੬||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
ਦ੍ਵਿਵਿਧਮੇਵ ਖਲੁ ਸਰ੍ਵਂ ਸਚ੍ਚਾਸਚ੍ਚ; ਤਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਪਰੀਕ੍ਸਾ- ਆਪ੍ਤੋਪਦੇਸ਼ਃ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮ੍, ਅਨੁਮਾਨਂ, ਯੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚੇਤਿ||੧੭||
View original
द्विविधमेव खलु सर्वं सच्चासच्च; तस्य चतुर्विधा परीक्षा- आप्तोपदेशः, प्रत्यक्षम्, अनुमानं, युक्तिश्चेति||१७||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਪਰਪਕ੍ਸਂ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਪਕ੍ਸਪਰਲੋਕਸਾਧਨਾਨਿ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨ੍ਯਵਤਾਰਯਤਿ- ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਮਿਤਿ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਪ੍ਰਤੀਯਮਾਨਂ, ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ; ਤਦ੍ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮਾਹ- ਸਚ੍ਚਾਸਚ੍ਚ; ਸਦਿਤਿ ਵਿਧਿਵਿਸਯਪ੍ਰਮਾਣਗਮ੍ਯਂ ਭਾਵਰੂਪਮ੍, ਅਸਦਿਤਿ ਨਿਸੇਧਵਿਸਯਪ੍ਰਮਾਣਗਮ੍ਯਮਭਾਵਰੂਪਮ੍| ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪ੍ਯਤੇ ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਰੂਪਮਨਯੇਤਿ ਪਰੀਕ੍ਸਾ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ, ਆਪ੍ਤੋਪਦੇਸ਼ਾਦਯ ਉਤ੍ਤਰਗ੍ਰਨ੍ਥੇ ਸ੍ਫੁਟਾ ਭਵਿਸ੍ਯਨ੍ਤਿ||੧੭||
Adhikarana 15 (18-19) · Śloka 19
ਆਪ੍ਤਾਸ੍ਤਾਵਤ੍- ਰਜਸ੍ਤਮੋਭ੍ਯਾਂ ਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤਪੋਜ੍ਞਾਨਬਲੇਨ ਯੇ|
ਯੇਸਾਂ ਤ੍ਰਿਕਾਲਮਮਲਂ ਜ੍ਞਾਨਮਵ੍ਯਾਹਤਂ ਸਦਾ||੧੮||
ਆਪ੍ਤਾਃ ਸ਼ਿਸ੍ਟਾ ਵਿਬੁਦ੍ਧਾਸ੍ਤੇ ਤੇਸਾਂ ਵਾਕ੍ਯਮਸਂਸ਼ਯਮ੍|
ਸਤ੍ਯਂ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤੇ ਕਸ੍ਮਾਦਸਤ੍ਯਂ ਨੀਰਜਸ੍ਤਮਾਃ ||੧੯||
View original
आप्तास्तावत्- रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तास्तपोज्ञानबलेन ये|
येषां त्रिकालममलं ज्ञानमव्याहतं सदा||१८||
आप्ताः शिष्टा विबुद्धास्ते तेषां वाक्यमसंशयम्|
सत्यं, वक्ष्यन्ति ते कस्मादसत्यं नीरजस्तमाः ||१९||
ਆਪ੍ਤੋਪਦੇਸ਼ਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਪ੍ਤਮੇਵ ਤਾਵਦਾਹ- ਆਪ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਃਸ਼ੇਸੇਣ ਮੁਕ੍ਤਾ ਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾਃ| ਤਪੋਜ੍ਞਾਨਬਲੇਨੇਤਿ ਰਜਸ੍ਤਮੋਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤੌ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਤ੍ਰਿਕਾਲਮਿਤਿ ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਵਰ੍ਤਮਾਨਵਿਸਯਮ੍| ਅਮਲਮਿਤਿ ਯਥਾਰ੍ਥਗ੍ਰਾਹਿਤ੍ਵੇਨ| ਅਵ੍ਯਾਹਤਮਿਤਿ ਕ੍ਵਚਿਦਪਿ ਵਿਸਯੇਕੁਣ੍ਠਿਤਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵੇਨ| ਆਪ੍ਤੀ ਰਜਸ੍ਤਮੋਰੂਪਦੋਸਕ੍ਸਯਃ, ਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਆਪ੍ਤਾਃ ; ਸ਼ਾਸਤਿ ਜਗਤ੍ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ੇਨੇਤਿ ਸ਼ਿਸ੍ਟਾਃ; ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਬੁਦ੍ਧਮੇਤੈਰਿਤਿ ਵਿਬੁਦ੍ਧਾਃ; ਆਪ੍ਤਾਃ, ਸ਼ਿਸ੍ਟਾਃ, ਵਿਬੁਦ੍ਧਾ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਰਯੇਣਾਪ੍ਤਾਨਾਂ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਤੇਸਾਮਾਪ੍ਤਾਨਾਂ ਵਾਕ੍ਯਮਸਂਸ਼ਯਂ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਸਤ੍ਯਂ ਯਥਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਸਤ੍ਯਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਵਕ੍ਸਨ੍ਤਿ ਤੇ ਕਸ੍ਮਾਦਸਤ੍ਯਂ ਨੀਰਜਸ੍ਤਮਾ ਇਤਿ| ਨੀਰਜਸ੍ਤਮਾ ਇਤਿ ਤਮਪ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਃ ਸ਼ਬ੍ਦਃ, ਤੇਨ ਨੀਰਜਸ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਤਮੋਪਿ ਵ੍ਯੁਦਸ੍ਤਂ ਭਵਤਿ; ਨ ਹਿ ਸਰ੍ਵਥਾ ਨੀਰਜਸ੍ਕੇ ਪੁਰੁਸੇ ਤਮੋ ਭਵਤਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਨਾਰਜਸ੍ਕਂ ਤਮਃ” (ਵਿ.ਅ.੬) ਇਤਿ| ਵਕ੍ਸਨ੍ਤਿ ਤੇ ਕਸ੍ਮਾਦਸਤ੍ਯਂ ਨ ਕਸ੍ਮਾਦਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਸਤ੍ਯਂ ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵਾਭਿਧੀਯਤੇ, ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨੇ ਸਤ੍ਯਪਿ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਾਭ੍ਯਾਂ ਵਾਭਿਧੀਯਤੇ, ਤਚ੍ਚ ਤ੍ਰਿਤਯਮਪਿ ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਰਾਗਦ੍ਵੇਸਰੂਪਂ ਰਜਸ੍ਤਮੋਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣੋਦ੍ਰੇਕਾਦਮਲਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਯਦਿ ਵਾ ‘ਨੀਰਜਸ੍ਤਮਸੋ ਮਸਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ ਸੁਗਮਃ| ਏਤਚ੍ਚਾਪ੍ਤਲਕ੍ਸਣਂ ਸਹਜਾਪ੍ਤਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ, ਲੌਕਿਕਾਨਾਂ ਤੁ ਪੁਰੁਸਾਣਾਮਾਪ੍ਤਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਵਿਸਯਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਸਮ੍ਭਵਨੇ ਤਦ੍ਵਿਸਯਰਾਗਦ੍ਵੇਸਾਸਮ੍ਭਵੇਨ ਚ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍; ਏਤੇਨ, ਆਪ੍ਤੋਪਦੇਸ਼ ਇਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਰੂਪਪ੍ਰਮਾਣਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ; ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਮਾਣਪਕ੍ਸੇ ਤੁ, ਆਪ੍ਤੋਪਦੇਸ਼ਜਨਿਤਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੧੮-੧੯||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
ਆਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ|
ਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਤਦਾਤ੍ਵੇ ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ ਸ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ||੨੦||
View original
आत्मेन्द्रियमनोर्थानां सन्निकर्षात् प्रवर्तते|
व्यक्ता तदात्वे या बुद्धिः प्रत्यक्षं स निरुच्यते||२०||
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਆਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍; ਸ ਚ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ- ਸਂਯੋਗਃ, ਸਮਵਾਯਃ, ਸਂਯੁਕ੍ਤਸਮਵਾਯਃ, ਸਂਯੁਕ੍ਤਸਮਵੇਤਸਮਵਾਯਃ, ਸਮਵੇਤਸਮਵਾਯਃ, ਵਿਸ਼ੇਸਣਵਿਸ਼ੇਸ੍ਯਭਾਵਲਕ੍ਸਣੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਣੀਮਯਥਾਰ੍ਥਬੁਦ੍ਧਿਂ ਸਂਸ਼ਯਂ ਚ ਨਿਰਾਕਰੋਤਿ| ਤਦਾਤ੍ਵੇ ਤਤ੍ਕ੍ਸਣਮ੍; ਅਨੇਨ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਜ੍ਞਾਨਾਨਨ੍ਤਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨੁਮਾਨਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਮਰਣਂ ਚ ਪਰਮ੍ਪਰਯਾਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਰ੍ਥਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਜਂ ਵ੍ਯਵਚ੍ਛਿਨਤ੍ਤਿ; ਆਤ੍ਮਾਦਿਚਤੁਸ੍ਟਯਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਾਭਿਧਾਨਂ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਕਾਰਣਾਭਿਧਾਨਪਰਂ; ਤੇਨ, ‘ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਯਾ’ ਇਤ੍ਯੇਤਾਵਦੇਵ ਲਕ੍ਸਣਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍; ਏਤੇਨ ਸੁਖਾਦਿਵਿਸਯਮਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ ਗਹੀਤਂ ਭਵਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਹਿ ਚਤੁਸ੍ਟਯਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸੋ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਆਤ੍ਮਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਾਨਸਾਧਾਰਣਤ੍ਵੇਨੈਵ ਲਕ੍ਸਣਾਨੁਪਯੁਕ੍ਤਃ | ਇਹ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਫਲਰੂਪਾਪਿ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਭਿਧੀਯਤੇ, ਤਥੈਵ ਲੋਕਵ੍ਯਵਹਾਰਾਤ੍; ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਸ੍ਤੁ ਯਤੋ ਭਵਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦੇਰੀਦਸ਼ੀ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮ੍||੨੦||
Adhikarana 17 (21-22) · Śloka 22
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਪੂਰ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਤ੍ਰਿਕਾਲਂ ਚਾਨੁਮੀਯਤੇ|
ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਨਿਗੂਢੋ ਧੂਮੇਨ ਮੈਥੁਨਂ ਗਰ੍ਭਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍||੨੧||
ਏਵਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਤੀਤਂ ਬੀਜਾਤ੍ ਫਲਮਨਾਗਤਮ੍|
ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਬੀਜਾਤ੍ ਫਲਂ ਜਾਤਮਿਹੈਵ ਸਦਸ਼ਂ ਬੁਧਾਃ||੨੨||
View original
प्रत्यक्षपूर्वं त्रिविधं त्रिकालं चानुमीयते|
वह्निर्निगूढो धूमेन मैथुनं गर्भदर्शनात्||२१||
एवं व्यवस्यन्त्यतीतं बीजात् फलमनागतम्|
दृष्ट्वा बीजात् फलं जातमिहैव सदृशं बुधाः||२२||
ਅਨੁਮਾਨਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ- ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਗ੍ਰਹਣਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਗ੍ਰਾਹਕਪ੍ਰਮਾਣੋਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਗ੍ਰਾਹਕਪ੍ਰਮਾਣਪੂਰ੍ਵਕਮ੍| ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਿਤ੍ਯਨੇਨਾਨੁਮਾਨਤ੍ਰੈਵਿਦ੍ਧ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਤੇਨ, ਕਾਰ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਨੁਮਾਨਂ, ਯਥਾ- ਗਰ੍ਭਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨ੍ਮੈਥੁਨਾਨੁਮਾਨਂ; ਤਥਾ ਕਾਰਣਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਾਨੁਮਾਨਂ, ਯਥਾ- ਬੀਜਾਤ੍ ਸਹਕਾਰਿਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ ਫਲਾਨੁਮਾਨਂ; ਤਥਾਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭੂਤਾਨਾਂ ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਨੁਮਾਨਂ, ਯਥਾ- ਧੂਮਾਦ੍ਵਰ੍ਤਮਾਨਕ੍ਸਣਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦਗ੍ਨ੍ਯਨੁਮਾਨਮ੍; ਏਤਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਨੁਮਾਨਂ ਗਹੀਤਂ ਭਵਤਿ| ਤ੍ਰਿਕਾਲਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਤ੍ਰਿਕਾਲਵਿਸਯਤ੍ਵਮਨੁਮਾਨਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਨੁਮੀਯਤੇ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਯੇਨ ਤਦਨੁਮਾਨਮ੍’ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਤੇਨ, ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਗ੍ਰਹਣਾਦਨੁ ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਮੀਯਤੇ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਸ਼੍ਚੀਯਤੇ ਪਰੋਕ੍ਸਾਰ੍ਥੋ ਯੇਨ ਤਦਨੁਮਾਨਂ, ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਸ੍ਮਰਣਸਹਾਯਲਿਙ੍ਗਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਿਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯੋਦਾਹਰਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਵਹ੍ਨਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਵ੍ਯਾਕਤਮੇਵ | ਨਿਗੂਢਃ ਅਦਸ਼੍ਯਮਾਨਃ| ਏਵਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਤੀਤਮਿਤਿ ਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਃ| ਬੀਜਾਦਿਤਿ ਸਹਕਾਰਿਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਜਲਕਰ੍ਸਣਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾਦਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਅਨਾਗਤਂ ਫਲਂ ਸਦਸ਼ਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਬੀਜਾਤ੍ ਫਲਂ ਜਾਤਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਬੀਜਫਲਯੋਃ ਕਾਰਣਕਾਰ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਯਦ੍ਯਪਿ ਚ ਕਾਰਣਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਵ੍ਯਭਿਚਰਤਿ, ਯਤੋ ਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਬੀਜਸਦ੍ਭਾਵੇ ਫਲਂ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਸਹਕਾਰਿਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਯੁਕ੍ਤਂ ਬੀਜਂ ਫਲਂ ਨ ਵ੍ਯਭਿਚਰਤੀਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ; ਕਾਰਣਸਾਮਗ੍ਰੀ ਚ ਕਾਰ੍ਯਂ ਨ ਵ੍ਯਭਿਚਰਤ੍ਯੇਵ||੨੧-੨੨||
Adhikarana 18 (23-24) · Śloka 24
ਜਲਕਰ੍ਸਣਬੀਜਰ੍ਤੁਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਸਸ੍ਯਸਮ੍ਭਵਃ|
ਯੁਕ੍ਤਿਃ ਸਡ੍ਧਾਤੁਸਂਯੋਗਾਦ੍ਗਰ੍ਭਾਣਾਂ ਸਮ੍ਭਵਸ੍ਤਥਾ||੨੩||
ਮਥ੍ਯਮਨ੍ਥਨ(ਕ)ਮਨ੍ਥਾਨਸਂਯੋਗਾਦਗ੍ਨਿਸਮ੍ਭਵਃ|
ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਾ ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸਮ੍ਪਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਬਰ੍ਹਣੀ||੨੪||
View original
जलकर्षणबीजर्तुसंयोगात् सस्यसम्भवः|
युक्तिः षड्धातुसंयोगाद्गर्भाणां सम्भवस्तथा||२३||
मथ्यमन्थन(क)मन्थानसंयोगादग्निसम्भवः|
युक्तियुक्ता चतुष्पादसम्पद्व्याधिनिबर्हणी||२४||
ਯੁਕ੍ਤੇਃ ਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਯਾਨ੍ਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨੋਦਾਹਰਣਾਨ੍ਯੇਵ ਤਾਵਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਉਦਾਹਰਣੇ ਜ੍ਞਾਤੇ ਯੁਕ੍ਤੇਰ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਸੁਖੇਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ- ਜਲਕਰ੍ਸਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਸਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਰ੍ਸਣਸਂਸ੍ਕਤਾ ਭੂਮਿਰ੍ਗਹ੍ਯਤੇ, ਜਲਕਰ੍ਸਣਬੀਜਰ੍ਤੁਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਸਸ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵੋ ਭਵਤੀਤਿ ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤਿਰਿਤਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਸਡ੍ਧਾਤੁਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਤ੍ਮਸਂਯੋਗਾਤ੍| ਤਥਾਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯੁਕ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਕਰ੍ਸਤਿ| ਮਥ੍ਯਂ ਮਨ੍ਥਨਕਾਸ੍ਠਯਨ੍ਤ੍ਰਕਂ, ਕਾਸ੍ਠਂ ਮਨ੍ਥਨਂ, ਮਨ੍ਥਾਨਂ ਕਾਸ੍ਠਭ੍ਰਾਮਣਂ; ਕਿਂਵਾ ‘ਮਨ੍ਥਕ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ, ਤਤ੍ਰ ਮਨ੍ਥਾਨਂ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਮਾਣਕਾਸ੍ਠਂ; ਸਂਯੋਗਾਨ੍ਮੇਲਕਾਦਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਯਤੋ ਮਨ੍ਥਨਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਰੂਪਸ੍ਯ ਸਂਯੋਗੋ ਨ ਸਙ੍ਗਚ੍ਛਤੇ; ਕਿਂਵਾ ਮਨ੍ਥਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਨ੍ਥਨਰਜ੍ਜੁਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇਨਯੇਤਿ ਯੁਕ੍ਤਿਃ, ਤਯਾ ਯੁਕ੍ਤਾ ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਾ| ਚਤੁਸ੍ਪਾਦ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਸਮ੍ਪਦ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਗੁਣਵਚ੍ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮ੍||੨੩-੨੪||
Adhikarana 19 (25) · Śloka 25
ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਯਾ ਭਾਵਾਨ੍ ਬਹੁਕਾਰਣਯੋਗਜਾਨ੍|
ਯੁਕ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਰਿਕਾਲਾ ਸਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਃ ਸਾਧ੍ਯਤੇ ਯਯਾ||੨੫||
View original
बुद्धिः पश्यति या भावान् बहुकारणयोगजान्|
युक्तिस्त्रिकाला सा ज्ञेया त्रिवर्गः साध्यते यया||२५||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਯੁਕ੍ਤੇਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਬੁਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਭਾਵਾਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵਿਸਯੀਕਰੋਤਿ, ਬਹੁਕਾਰਣਯੋਗੋ ਬਹੂਪਪਤ੍ਤਿਯੋਗਃ, ਜਨਿਸ਼੍ਚਾਯਂ ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥੇ, ਤੇਨ ਬਹੂਪਪਤ੍ਤਿਯੋਗਜ੍ਞਾਯਮਾਨਾਨਰ੍ਥਾਨ੍ ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਊਹਲਕ੍ਸਣਾ ਸਾ ਯੁਕ੍ਤਿਰਿਤਿ ਪ੍ਰਮਾਣਸਹਾਯੀਭੂਤਾ| ਏਵਮਨੇਨ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਵਂਰੂਪ ਊਹੋਤ੍ਰ ਯੁਕ੍ਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਭਿਧੀਯਤੇ; ਸਾ ਚ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤੋਪ੍ਰਮਾਣਭੂਤਾਪਿ ਵਸ੍ਤੁਪਰਿਚ੍ਛੇਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਸਹਾਯਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਥਾ ਤਯੈਵ ਊਹਰੂਪਯਾ ਪ੍ਰਾਯੋ ਲੋਕਾਨਾਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਦਿਹ ਪ੍ਰਮਾਣਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾ| ਅਤ ਏਵ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇ ਯੁਕ੍ਤਿਂ ਵਿਨਾ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਮਾਣਤ੍ਰਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਸ੍ਯਤਿ- “ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਵਾ (ਪਰੀਕ੍ਸਾ) ਸਹੋਪਦੇਸ਼ੇਨ” (ਵਿ. ਅ.੪) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਤਥਾ, ਉਪਮਾਨਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਰੋਗਭਿਸਗ੍ਜਿਤੀਯੇ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨ੍ਯਭਿਧਾਸ੍ਯਤਿ| ਤ੍ਰਿਕਾਲਾ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਤੀਤਾਨਾਗਤਵਿਸਯਾ; ਤ੍ਰਿਕਾਲਵਿਸਯਤ੍ਵਂ ਚਾਸ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਕਾਲਾਨੁਮਾਨਵਿਸਯੋਪਦੇਸ਼ਕਤ੍ਵੇਨੈਵ| ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਸਾਧਕਤ੍ਵਂ ਚ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਸਾਧਨਾਦੇਵ, ਊਹੇਨੈਵ ਹਿ ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਾਨੁਸ੍ਠਾਨੇ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ; (ਪ੍ਰਮਾਣਪਰਿਚ੍ਛੇਦੇਨ ਤੁ ਪ੍ਰਚਾਰੋ ਵਿਰਲ ਏਵ|) ਯਤ੍ਤੁ ਬਹੁਕਾਰਣਜਲਕਰ੍ਸਣਬੀਜਰ੍ਤੁਸਂਯੋਗਾਦ੍ਭਾਵਿਸਸ੍ਯਜ੍ਞਾਨਂ ਯੁਕ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਚ੍ਚਾਨੁਮਾਨਾਨ੍ਨਾਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਭੂਤਂ; ਤਤ੍ਰਾਨੁਮਾਨਾਦ੍ਭੇਦੋ ਦੁਸ੍ਕਰ ਇਤਿ ਨਾਦ੍ਰਿਯਾਮਹੇ; ਕਿਞ੍ਚ ਕਾਰਣੇਭ੍ਯਃ ਕਾਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤੀਯਮਾਨਂ ਨ ਕਦਾਪਿ ਵਰ੍ਤਮਾਨਂ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਕਾਲੇਤਿ ਪਰਾਹਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ਾਨ੍ਤਰਕ੍ਸਿਤਕਮਲਸ਼ੀਲਾਭ੍ਯਾਂ ਯੁਕ੍ਤਿਪ੍ਰਮਾਣਾਨ੍ਤਰਸ੍ਵੀਕਾਰੇ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਾਵੁਕ੍ਤੌ- “ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਤਿ ਭਵਤ੍ਯੇਵ ਨ ਭਵਤ੍ਯਸਤੀਤਿ ਚ| ਤਸ੍ਮਾਦਤੋ ਭਵਤ੍ਯੇਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤਿਰੇਸਾਭਿਧੀਯਤੇ|| ਪ੍ਰਮਾਣਾਨ੍ਤਰਮੇਵੇਦਮਿਤ੍ਯਾਹ ਚਰਕਾ ਮੁਨਿਃ| ਨਾਨੁਮਾਨਮਿਯਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੋਤ੍ਰ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ” (ਤ.ਸਂ.ਕਾ.੧੬੯੨-੯੩) ਇਤਿ| ਏਤਚ੍ਛਾਨ੍ਤਰਕ੍ਸਿਤਵਚਨਂ ਕਮਲਸ਼ੀਲੇਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ- “ਤਦ੍ਭਾਵਭਾਵਿਤ੍ਵੇਨ ਯਾ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਤਾਪ੍ਰਤੀਤਿਰਿਯਂ ਯੁਕ੍ਤਿਃ; ਇਯਂ ਚ ਸਵਿਕਲ੍ਪਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ; ਨਾਪ੍ਯਨੁਮਾਨਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਾਭਾਵਾਤ੍, ਤਥਾਹਿ- ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੋਪਿ- ਅਤ ਏਵ ਤਦ੍ਭਾਵਭਾਵਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਤਾਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਃ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੋਨ੍ਯੋਨ੍ਵੇਸਣੀਯਃ , ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਪਰ ਇਤ੍ਯਨਵਸ੍ਥਾ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨ੍ਤਰਂ ਯੁਕ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਹ ਚਰਕੋ ਵੈਦ੍ਯਃ; ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਮੁਤ੍ਥਾਪ੍ਯ ਦੂਸਿਤਂ ਯਤ੍- “ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨ ਸਙ੍ਗਤਾ| ਤਸ੍ਮਾਦਸ੍ਯਾਂ ਨ ਭੇਦੋਸ੍ਤਿ ਸਾਧ੍ਯਸਾਧਨਯੋਰ੍ਯਤਃ|| ਤਦ੍ਭਾਵਵ੍ਯਵਹਾਰੇ ਤੁ ਯੋਗ੍ਯਤਾਯਾਃ ਪ੍ਰਸਾਧਨੇ| ਸਙ੍ਕੇਤਕਾਲਵਿਜ੍ਞਾਤੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇਰ੍ਥੋ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍” (ਤ.ਸਂ.ਕਾ.੧੬੯੬-੪੮)| ਏਤਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਕਮਲਸ਼ੀਲੇਨ- “ਯੁਕ੍ਤੌ ਨ ਸਾਧ੍ਯਸਾਧਨਯੋਰ੍ਭੇਦਃ; ਤਥਾਹਿ- ਅਤ੍ਰ ਤਦ੍ਭਾਵਭਾਵਿਤਾ ਹੇਤੁਃ, ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤਾ ਚ ਸਾਧ੍ਯਾ, ਨ ਚਾਨਯੋਰ੍ਭੇਦ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ ਪਰ੍ਯਾਯਤ੍ਵਾਤ੍ਤਰੁਪਾਦਪਵਤ੍; ਅਥ ਮਤਂ- ਨ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤਾ ਸਾਧ੍ਯਤੇ ਕਿਨ੍ਤਰ੍ਹਿ ਤਦ੍ਭਾਵਵ੍ਯਵਹਾਰ ਇਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਹ- ਤਦ੍ਭਾਵਵ੍ਯਵਹਾਰੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਤਸ੍ਯਾ ਹੇਤੁਫਲਤਾਯਾ ਭਾਵਸ੍ਤਦ੍ਭਾਵਃ, ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਯਃ ਸ ਤਦ੍ਭਾਵਵ੍ਯਵਹਾਰਃ ਜ੍ਞਾਨਾਭਿਧਾਨਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਮਨੁਸ੍ਠਾਨਂ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੋਗ੍ਯਤਾ ਮੂਢਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਧ੍ਯਤੇ; ਯੇ ਯਦ੍ਵ੍ਯਾਪਾਰਾਨਨ੍ਤਰਨਿਯਤੋਪਲਮ੍ਭਸ੍ਵਭਾਵਾਸ੍ਤੇ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਵ੍ਯਵਹਾਰਯੋਗ੍ਯਾਃ, ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸਙ੍ਕੇਤਕਾਲਾਨੁਭੂਤਾਃ ਕੁਲਾਲਾਦਿਵ੍ਯਾਪਾਰਾਨਨ੍ਤਰੋਪਲਮ੍ਭਸ੍ਵਭਾਵਾ ਘਟਾਦਯਃ; ਤਥਾ ਚ ਤਾਲ੍ਵਾਦਿਵ੍ਯਾਪਾਰਾਨਨ੍ਤਰਨਿਯਤੋਪਲਮ੍ਭਸ੍ਵਭਾਵਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾ ਇਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਹੇਤੁਃ; ਤਤਸ਼੍ਚ ਸ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਤ੍ਵਾਦਨੁਮਾਨਾਦਭੇਦੋ ਯੁਕ੍ਤੇਃ”| ਏਤੌ ਚ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੌ ਏਵਮ੍ਭੂਤਯੁਕ੍ਤ੍ਯਸ੍ਵੀਕਾਰਾਦੇਵਾਪ੍ਰਤਿਵਿਧੇਯੌ ||੨੫||
Adhikarana 20 (26) · Śloka 26
ਏਸਾ ਪਰੀਕ੍ਸਾ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯਾ ਯਯਾ ਸਰ੍ਵਂ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਤੇ|
ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਂ ਸਦਸਚ੍ਚੈਵਂ ਤਯਾ ਚਾਸ੍ਤਿ ਪੁਨਰ੍ਭਵਃ||੨੬||
View original
एषा परीक्षा नास्त्यन्या यया सर्वं परीक्ष्यते|
परीक्ष्यं सदसच्चैवं तया चास्ति पुनर्भवः||२६||
ਉਪਸਂਹਰਤਿ- ਏਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇਤਿਵਚਨੇਨਾਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਮਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਾਂ ਨਿਸੇਧਂ ਕਰੋਤਿ| ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤੇ ਪਰੀਕ੍ਸਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯਤਿ- ਤਯਾ ਚਾਸ੍ਤਿ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ ਚ ਪੁਨਰ੍ਭਵ ਇਤਿ||੨੬||
Adhikarana 21 (27) · Śloka 27
ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਤਾਗਮਸ੍ਤਾਵਦ੍ਵੇਦਃ , ਯਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੋਪਿ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵੇਦਾਰ੍ਥਾਦਵਿਪਰੀਤਃ ਪਰੀਕ੍ਸਕੈਃ ਪ੍ਰਣੀਤਃ ਸ਼ਿਸ੍ਟਾਨੁਮਤੋ ਲੋਕਾਨੁਗ੍ਰਹਪ੍ਰਵਤ੍ਤਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਾਦਃ, ਸ ਚਾਪ੍ਤਾਗਮਃ; ਆਪ੍ਤਾਗਮਾਦੁਪਲਭ੍ਯਤੇਦਾਨਤਪੋਯਜ੍ਞਸਤ੍ਯਾਹਿਂਸਾਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਾਣ੍ਯਭ੍ਯੁਦਯਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰਾਣੀਤਿ||੨੭||
View original
तत्राप्तागमस्तावद्वेदः , यश्चान्योऽपि कश्चिद्वेदार्थादविपरीतः परीक्षकैः प्रणीतः शिष्टानुमतो लोकानुग्रहप्रवृत्तः शास्त्रवादः, स चाऽऽप्तागमः; आप्तागमादुपलभ्यतेदानतपोयज्ञसत्याहिंसाब्रह्मचर्याण्यभ्युदयनिःश्रेयसकराणीति||२७||
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਭਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਤਾਗਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਥਮਂ ਵੇਦਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ ਵੇਦਸ੍ਯ ਨਿਰਸ੍ਤਵਿਭ੍ਰਮਾਸ਼ਙ੍ਕਂ ਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਯਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੋਪੀਤ੍ਯਨੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਵੇਦਾਰ੍ਥਾਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਹੇਤੁਭਿਃ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦਨੀਯਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਮਤਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦੀਨਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਰੂਪੋ ਵਾਦਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਾਦਃ| ਆਪ੍ਤਾਗਮਾਦਿਤਿ ਵੇਦਾਤ੍| ਯਜ੍ਞਃ ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਟੋਮਾਦਿਃ; ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਚਰ੍ਯਮ੍ ਉਪਸ੍ਥਸਂਯਮਾਦਿ| ਅਭ੍ਯੁਦਯਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਃ, ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸਂ ਮੋਕ੍ਸਃ; ਅਤ੍ਰ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਤਯਾ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਮੋਕ੍ਸਸ੍ਯ ਚ ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਏਤੇਨ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਭੋਗ੍ਯਸ੍ਵਰ੍ਗਾਨੇਕਜਨ੍ਮਲਭ੍ਯਮੋਕ੍ਸੋਪਦੇਸ਼ੇਨਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਲੋਕਃ ਕਥਿਤੋ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ||੨੭||
Adhikarana 22 (28) · Śloka 28
ਨ ਚਾਨਤਿਵਤ੍ਤਸਤ੍ਤ੍ਵਦੋਸਾਣਾਮਦੋਸੈਰਪੁਨਰ੍ਭਵੋ ਧਰ੍ਮਦ੍ਵਾਰੇਸੂਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੨੮||
View original
न चानतिवृत्तसत्त्वदोषाणामदोषैरपुनर्भवो धर्मद्वारेषूपदिश्यते||२८||
ਆਗਮਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਨ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਤਿਵਤ੍ਤੌ ਅਵਨੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਸਤ੍ਤ੍ਵਦੋਸੌ ਮਨੋਦੋਸੌ ਰਜਸ੍ਤਮੋਰੂਪੌ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ, ਤੇਸਾਮ੍; ਪੁਨਰ੍ਭਵੋ ਮੋਕ੍ਸਃ, ਧਰ੍ਮਦ੍ਵਾਰੇਸੁ ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਸੁ, ਅਦੋਸੈਃ ਨਿਰ੍ਮਨੋਦੋਸੈਰ੍ਮਹਰ੍ਸਿਭਿਃ, ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ਨ, ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਤੇਨ ਪੁਨਰ੍ਭਵ ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੮||
Adhikarana 23 (29) · Śloka 29
ਧਰ੍ਮਦ੍ਵਾਰਾਵਹਿਤੈਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਪਗਤਭਯਰਾਗਦ੍ਵੇਸਲੋਭਮੋਹਮਾਨੈਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਰੈਰਾਪ੍ਤੈਃ ਕਰ੍ਮਵਿਦ੍ਭਿਰਨੁਪਹਤਸਤ੍ਤ੍ਵਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਚਾਰੈਃ ਪੂਰ੍ਵੈਃ ਪੂਰ੍ਵਤਰੈਰ੍ਮਹਰ੍ਸਿਭਿਰ੍ਦਿਵ੍ਯਚਕ੍ਸੁਭਿਰ੍ਦਸ੍ਟ੍ਵੋਪਦਿਸ੍ਟਃ ਪੁਨਰ੍ਭਵ ਇਤਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਦੇਵਮ੍ ||੨੯||
View original
धर्मद्वारावहितैश्च व्यपगतभयरागद्वेषलोभमोहमानैर्ब्रह्मपरैराप्तैः कर्मविद्भिरनुपहतसत्त्वबुद्धिप्रचारैः पूर्वैः पूर्वतरैर्महर्षिभिर्दिव्यचक्षुभिर्दृष्ट्वोपदिष्टः पुनर्भव इति व्यवस्येदेवम् ||२९||
ਆਗਮਾਨ੍ਤਰਮਸਿਵਚਨਮਾਹ- ਧਰ੍ਮਦ੍ਵਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਂ, ਤਤ੍ਪਰੈਃ| ਕਰ੍ਮਵਿਦ੍ਭਿਃ ਅਨੁਸ੍ਠਾਤਵ੍ਯਯਾਗਾਦਿਕਰ੍ਮਵਿਦ੍ਭਿਃ| ਅਨੁਪਹਤਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣੋ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ਪ੍ਰਚਾਰੋ ਬੋਧਲਕ੍ਸਣੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ, ਏਤੇਨ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਬੁਦ੍ਧਿਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਦਿਵ੍ਯਮਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਿ ਚਕ੍ਸੁਃ ਸਮਾਧਿਰੂਪਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯਚਕ੍ਸੁਸਃ, ਤੈਃ| ਦਸ੍ਟ੍ਵੋਪਦਿਸ੍ਟਃ ਸ੍ਵਯਮਨੁਭੂਯ ਕਥਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹੇਤੌ| ਏਵਮਿਤਿ ਆਗਮੇਨ||੨੯||
Adhikarana 24 (30) · Śloka 30
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮਪਿ ਚੋਪਲਭ੍ਯਤੇ- ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਰ੍ਵਿਸਦਸ਼ਾਨ੍ਯਪਤ੍ਯਾਨਿ, ਤੁਲ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਨਾਂ ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰਾਕਤਿਸਤ੍ਤ੍ਵਬੁਦ੍ਧਿਭਾਗ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਃ, ਪ੍ਰਵਰਾਵਰਕੁਲਜਨ੍ਮ, ਦਾਸ੍ਯੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ, ਸੁਖਾਸੁਖਮਾਯੁਃ, ਆਯੁਸੋ ਵੈਸਮ੍ਯਮ੍, ਇਹ ਕਤਸ੍ਯਾਵਾਪ੍ਤਿਃ, ਅਸ਼ਿਕ੍ਸਿਤਾਨਾਂ ਚ ਰੁਦਿਤਸ੍ਤਨਪਾਨਹਾਸਤ੍ਰਾਸਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਲਕ੍ਸਣੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ, ਕਰ੍ਮਸਾਦਸ਼੍ਯੇ ਫਲਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਮੇਧਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਮੇਧਾ, ਜਾਤਿਸ੍ਮਰਣਮ੍- ਇਹਾਗਮਨਮਿਤਸ਼੍ਚ੍ਯੁਤਾਨਾਮਿਤਿ , ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਪ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਮ੍||੩੦||
View original
प्रत्यक्षमपि चोपलभ्यते- मातापित्रोर्विसदृशान्यपत्यानि, तुल्यसम्भवानां वर्णस्वराकृतिसत्त्वबुद्धिभाग्यविशेषाः, प्रवरावरकुलजन्म, दास्यैश्वर्यं, सुखासुखमायुः, आयुषो वैषम्यम्, इह कृतस्यावाप्तिः, अशिक्षितानां च रुदितस्तनपानहासत्रासादीनां प्रवृत्तिः, लक्षणोत्पत्तिः, कर्मसादृश्ये फलविशेषः, मेधा क्वचित् क्वचित् कर्मण्यमेधा, जातिस्मरणम्- इहागमनमितश्च्युतानामिति , समदर्शने प्रियाप्रियत्वम्||३०||
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਪੁਨਰ੍ਭਵਂ ਨ ਗਹ੍ਣਾਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਤਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਭਵਗ੍ਰਾਹਕਾਨੁਮਾਨਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਗ੍ਰਹਣੇ ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਤੇ ਤਥਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਦਸ਼ਾਨੀਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕੁਰੂਪਃ, ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸੁਰੂਪਃ| ਤੁਲ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਨਾਂ ਤੁਲ੍ਯੋਤ੍ਪਾਦਕਾਰਣਾਨਾਂ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਗੌਰਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਸ੍ਣਃ, ਏਵਂ ਸ੍ਵਰਾਦਾਵਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਦਾਸ੍ਯੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮਿਤਿ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਦਾਸ੍ਯਂ ਕਸ੍ਯਚਿਦੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮ੍| ਏਵਮਪਰਤ੍ਰਾਪਿ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ਪੁਰੁਸਭੇਦੇਨ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਸੁਖਾਸੁਖਮਿਤਿ ਆਯੁਸੋ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਰੁਦਿਤਾਦਯੋਮੀ ਅਵ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਬਾਲਗੋਚਰਤਯਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ; ਏਤੇ ਚ ਰੁਦਿਤਾਦਯੋ ਯਥਾਯੋਗਮਿਸ੍ਟਾਨਿਸ੍ਟਸ੍ਮਰਣਮਨ੍ਤਰਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸ੍ਮਰਣਂ ਚ ਪੂਰ੍ਵਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਨਾ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਪੂਰ੍ਵਜਨ੍ਮਜ੍ਞਾਨਾਨੁਮਾਨਾਤ੍ ਪਰਲੋਕਾਨੁਮਾਯਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਂ ਚ ਵਿਸਦਸ਼ਤ੍ਵਾਦਿਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਮੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨੀਯਂ ਚ ਲਕ੍ਸਣੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾਦਿਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਾਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਸਤਿ ਪੂਰ੍ਵਜਨ੍ਮਕਤਕਾਰਣਾਨੁਮਾਯਕਮਿਤਿ ਪਰਲੋਕਾਨੁਮਾਯਕਂ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਲਕ੍ਸਣੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਸਾਮੁਦ੍ਰਕਲਕ੍ਸਣਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਲਕ੍ਸਣੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਕਰ੍ਮਸਾਦਸ਼੍ਯੇ ਸੇਵਾਦਿਸਾਦਸ਼੍ਯੇ| ਮੇਧਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਰ੍ਮਣਿ ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਨਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦ੍ਯਾਦੌ| ਜਾਤੇਰਤੀਤਾਯਾਃ ਸ੍ਮਰਣਂ ਜਾਤਿਸ੍ਮਰਣਂ; ਤਦੇਵ ਸ੍ਮਰਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਇਹਾਗਮਨਮਿਤਸ਼੍ਚ੍ਯੁਤਾਨਾਮਿਤਿ; ਇਹ ਕੁਲੇ ਜਾਤੋਸ੍ਮਿ, ਇਤਸ਼੍ਚ ਕੁਲਾਦਾਗਤੋਸ੍ਮੀਤ੍ਯੇਵਮਾਕਾਰਂ ਜਾਤਿਸ੍ਮਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ਯਦਿ ਵਾ, ਇਹ ਜਨ੍ਮਨਿ ਚ੍ਯੁਤਾਨਾਮਿਹ ਜਨ੍ਮਨਿ ਪੁਨਰਾਗਮਨਮ੍, ਅਨੇਨ ਚ ਨਾਮਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਯਮਪੁਰੁਸੈਰ੍ਨੀਤਸ੍ਯ ਪੁਨਰਾਗਮਨਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਤੁਲ੍ਯਾਕਾਰੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪੁਰੁਸੇ ਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪੁਨਰਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਮਿਤਿ ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਪ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚਾਵਾਨ੍ਤਰਾਨੁਮਾਨਭੇਦੋ ਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਨ੍ਨ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ||੩੦||
Adhikarana 25 (31) · Śloka 31
ਅਤ ਏਵਾਨੁਮੀਯਤੇ- ਯਤ੍- ਸ੍ਵਕਤਮਪਰਿਹਾਰ੍ਯਮਵਿਨਾਸ਼ਿ ਪੌਰ੍ਵਦੇਹਿਕਂ ਦੈਵਸਞ੍ਜ੍ਞਕਮਾਨੁਬਨ੍ਧਿਕਂ ਕਰ੍ਮ, ਤਸ੍ਯੈਤਤ੍ ਫਲਮ੍; ਇਤਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਦ੍ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤਿ; ਫਲਦ੍ਬੀਜਮਨੁਮੀਯਤੇ, ਫਲਂ ਚ ਬੀਜਾਤ੍||੩੧||
View original
अत एवानुमीयते- यत्- स्वकृतमपरिहार्यमविनाशि पौर्वदेहिकं दैवसञ्ज्ञकमानुबन्धिकं कर्म, तस्यैतत् फलम्; इतश्चान्यद्भविष्यतीति; फलद्बीजमनुमीयते, फलं च बीजात्||३१||
ਏਵਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੇਣ ਲਿਙ੍ਗਗ੍ਰਹਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾਨੁਮਾਨਮਾਹ- ਅਤ ਏਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਕਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ ਕਤਮ੍| ਅਵਿਨਾਸ਼ੀਤਿ ਉਪਭੋਗਂ ਵਿਨਾਵਿਨਾਸ਼ਿ| ਪੌਰ੍ਵਦੇਹਿਕਂ ਪੂਰ੍ਵਦੇਹਕਤਮ੍| ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯਨੁਗਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧਿਕਮ੍| ਏਤਤ੍ਫਲਮਿਤਿ ਵਿਸਦਸ਼ਾਪਤ੍ਯੋਤ੍ਪਾਦਾਦਿ ਫਲਮ੍; ਏਤਚ੍ਚ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਦ੍ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਿਤਮੇਵ| ਇਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਇਹ ਜਨ੍ਮਨਿ ਕਤਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਣਃ, ਅਨ੍ਯਦਿਤਿ ਭਾਵਿਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਂ, ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤ੍ਯਨੁਮੀਯਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕਥਮਨੁਮੀਯਤੇ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਫਲਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਫਲਾਤ੍ ਫਲਸਦਸ਼ਾਪਤ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ , ਬੀਜਂ ਪੂਰ੍ਵਜਨ੍ਮਕਤਂ ਕਰ੍ਮਾਦਿਕਾਰਣਮਨੁਮੀਯਤੇ; ਤਥਾ ਫਲਂ ਚ ਭਾਵਿਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰੇ ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿ, ਬੀਜਾਦਿਹਜਨ੍ਮਕਤਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਣੋਨੁਮੀਯਤ ਇਤਿ ਯੋਜਨਾ||੩੧||
Adhikarana 26 (32) · Śloka 32
ਯੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚੈਸਾ- ਸਡ੍ਧਾਤੁਸਮੁਦਯਾਦ੍ਗਰ੍ਭਜਨ੍ਮ, ਕਰ੍ਤਕਰਣਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾ; ਕਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਃ ਫਲਂ ਨਾਕਤਸ੍ਯ, ਨਾਙ੍ਕੁਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਬੀਜਾਤ੍; ਕਰ੍ਮਸਦਸ਼ਂ ਫਲਂ, ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਬੀਜਾਦਨ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ; ਇਤਿ ਯੁਕ੍ਤਿਃ||੩੨||
View original
युक्तिश्चैषा- षड्धातुसमुदयाद्गर्भजन्म, कर्तृकरणसंयोगात् क्रिया; कृतस्य कर्मणः फलं नाकृतस्य, नाङ्कुरोत्पत्तिरबीजात्; कर्मसदृशं फलं, नान्यस्माद्बीजादन्यस्योत्पत्तिः; इति युक्तिः||३२||
ਤਰ੍ਕਰੂਪਯੁਕ੍ਤਿਵਿਸਯਤਾਂ ਪਰਲੋਕਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਯੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚੈਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਡ੍ਧਾਤੁਸਮੁਦਾਯਾਦ੍ਗਰ੍ਭਜਨ੍ਮੇਤਿ ਵਦਤਾ ਆਤ੍ਮਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਨ੍ਤਰਾ ਚੇਤਨਾ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਨੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਆਤ੍ਮਾ ਚ ਪਰਲੋਕਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਏਵੇਤਿ ਪਰਲੋਕਸਦ੍ਭਾਵੇ ਯੁਕ੍ਤਿਰੁਪਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ| ਕਰ੍ਤਕਰਣਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯੇਤਿ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਕਰ੍ਤਾਰਂ ਵਿਨਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਪਰਿਦਸ਼੍ਯਮਾਨਾ ਯਾਗਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾ ਨ ਭਵਤੀਤਿ| ਆਤ੍ਮਨ ਊਹਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਕਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਬੀਜਾਦਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਪਰਿਦਸ਼੍ਯਮਾਨਦਾਸ੍ਯੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਾਦਿਫਲੇਨ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਕਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਃ ਕਾਰਣਭਾਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਕਰ੍ਮਸਦਸ਼ਂ ਫਲਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਕਤਸ਼ੁਭਕਰ੍ਮਣਃ ਸ਼ੁਭਂ ਪੁਤ੍ਰਧਨਾਦਿ ਫਲਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਨ੍ਯਬੀਜਾਤ੍ ਸ਼ਾਲਿਬੀਜਾਦਨ੍ਯਸ੍ਯ ਯਵਾਙ੍ਕੁਰਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯੁਕ੍ਤਿਮੁਪਸਂਹਰਤਿ- ਇਤਿ ਯੁਕ੍ਤਿਰਿਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਬਹੁਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਪ੍ਰਮੇਯੇ ਤਥਾਵਿਧੋਪਯੋਗਾਭਾਵਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਚ੍ਚ ਵਿਸ੍ਤਰੋ ਨ ਕਤਃ||੩੨||
Adhikarana 27 (33) · Śloka 33
ਏਵਂ ਪ੍ਰਮਾਣੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰੁਪਦਿਸ੍ਟੇ ਪੁਨਰ੍ਭਵੇ ਧਰ੍ਮਦ੍ਵਾਰੇਸ੍ਵਵਧੀਯੇਤ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਗੁਰੁਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸਾਯਾਮਧ੍ਯਯਨੇ ਵ੍ਰਤਚਰ੍ਯਾਯਾਂ ਦਾਰਕ੍ਰਿਯਾਯਾਮਪਤ੍ਯੋਤ੍ਪਾਦਨੇ ਭਤ੍ਯਭਰਣੇਤਿਥਿਪੂਜਾਯਾਂ ਦਾਨੇਨਭਿਧ੍ਯਾਯਾਂ ਤਪਸ੍ਯਨਸੂਯਾਯਾਂ ਦੇਹਵਾਙ੍ਮਾਨਸੇ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਕ੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਰ੍ਥਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ਮਪਰੀਕ੍ਸਾਯਾਂ ਮਨਃਸਮਾਧਾਵਿਤਿ; ਯਾਨਿ ਚਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪ੍ਯੇਵਂਵਿਧਾਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸਤਾਮਵਿਗਰ੍ਹਿਤਾਨਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗ੍ਯਾਣਿ ਵਤ੍ਤਿਪੁਸ੍ਟਿਕਰਾਣਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਾਨ੍ਯਾਰਭੇਤ ਕਰ੍ਤੁਂ; ਤਥਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਿਹ ਚੈਵ ਯਸ਼ੋ ਲਭਤੇ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਚ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮ੍|
ਇਤਿ ਤਤੀਯਾ ਪਰਲੋਕੈਸਣਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਭਵਤਿ||੩੩||
View original
एवं प्रमाणैश्चतुर्भिरुपदिष्टे पुनर्भवे धर्मद्वारेष्ववधीयेत; तद्यथा- गुरुशुश्रूषायामध्ययने व्रतचर्यायां दारक्रियायामपत्योत्पादने भृत्यभरणेऽतिथिपूजायां दानेऽनभिध्यायां तपस्यनसूयायां देहवाङ्मानसे कर्मण्यक्लिष्टे देहेन्द्रियमनोर्थबुद्ध्यात्मपरीक्षायां मनःसमाधाविति; यानि चान्यान्यप्येवंविधानि कर्माणि सतामविगर्हितानि स्वर्ग्याणि वृत्तिपुष्टिकराणि विद्यात्तान्यारभेत कर्तुं; तथा कुर्वन्निह चैव यशो लभते प्रेत्य च स्वर्गम्|
इति तृतीया परलोकैषणा व्याख्याता भवति||३३||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਪਰਲੋਕਂ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯ ਤਦੁਪਯੁਕ੍ਤਧਰ੍ਮਸਾਧਨਾਨ੍ਯਾਹ- ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਰ੍ਮਦ੍ਵਾਰੇਸੁ ਧਰ੍ਮਸਾਧਨਦ੍ਵਾਰੇਸੁ| ਇਹ ਚਾਤਿਥਿਪੂਜਾਦੀਨਿ ਸਦ੍ਵਤ੍ਤੋਕ੍ਤਾਨ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਕਰਣਪ੍ਰਾਪ੍ਤਤ੍ਵੇਨੋਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ| ਦੇਹਾਦਿਪਰੀਕ੍ਸਾਯਾਮਵਧੀਯੇਤੇਤਿ ਵਚਨਾਦਵਧਾਨੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਦੇਹਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਸਯਿਤ੍ਵਾਦਿ ਧਰ੍ਮਨਿਰੂਪਣੇਨੋਪਜਾਯਮਾਨਾਂ ਮਤਿਂ ਵਿਸਯਾਨਭਿਸਙ੍ਗਂ ਚ ਜਾਯਮਾਨਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਵਿਸਯੇਸੁ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਿਂ ਮਨਸੋ ਵਾਰਯਿਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸਮਾਧਾਨਂ ਮਨਃਸਮਾਧਿਃ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ‘ਅਵਧੀਯੇਤ’ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸ੍ਵਰ੍ਗ੍ਯਾਣਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਹਿਤਾਨਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਕਰਾਣੀਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਵਤ੍ਤੇਰ੍ਧਨਸ੍ਯ ਪੁਸ੍ਟਿਃ ਵਤ੍ਤਿਪੁਸ੍ਟਿਃ, ਧਰ੍ਮੈਸਣਾਯਾਂ ਚ ਵਤ੍ਤਿਪੁਸ੍ਟਿਕਰਾਭਿਧਾਨਂ ਧਰ੍ਮਹੇਤੂਨਾਂ ਵਤ੍ਤਿਹੇਤ੍ਵਵਿਰੋਧੇਨਾਚਰਣੋਪਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਮ੍| ਯਸ਼ੋ ਲਭਤੇ ਧਾਰ੍ਮਿਕੋਯਮਿਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿਖ੍ਯਾਤਿਰੂਪਮ੍| ਪਰਲੌਕੈਸਣਾ ਤਤੀਯੈਵ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਪੁਨਸ੍ਤਤੀਯੇਤਿ ਪਦਂ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਧਨਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ ਧਰ੍ਮੈਸਣਾਯਾਃ ਪ੍ਰਾਣਧਨੈਸਣਾਤ੍ਵਪ੍ਰਸਕ੍ਤਿਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍||੩੩||
Adhikarana 28 (34) · Śloka 34
ਅਥ ਖਲੁ ਤ੍ਰਯ ਉਪਸ੍ਤਮ੍ਭਾਃ, ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਬਲਂ, ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਾਯਤਨਾਨਿ, ਤ੍ਰਯੋ ਰੋਗਾਃ, ਤ੍ਰਯੋ ਰੋਗਮਾਰ੍ਗਾਃ, ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਭਿਸਜਃ, ਤ੍ਰਿਵਿਧਮੌਸਧਮਿਤਿ||੩੪||
View original
अथ खलु त्रय उपस्तम्भाः, त्रिविधं बलं, त्रीण्यायतनानि, त्रयो रोगाः, त्रयो रोगमार्गाः, त्रिविधा भिषजः, त्रिविधमौषधमिति||३४||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਤ੍ਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋਪੋਦ੍ਧਾਤੇਨਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਤ੍ਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਨਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਤੁਰਹਿਤਤ੍ਵੇਨੇਹ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਨ੍ਯਾਹ- ਅਥ ਖਲ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਥਮਮੁਪਸ੍ਤਮ੍ਭਾ ਅਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ ਮੂਲਭੂਤਸ਼ਰੀਰਧਾਰਕਤ੍ਵੇਨ, ਤਦਨੁ ਬਲਮੁਪਸ੍ਤਮ੍ਭਾਹਾਰਾਦਿਜਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਦਨੁ ਰੋਗਾਯਤਨਾਨਿ ਬਲਵਿਰੋਧਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ, ਤਦਨੁ ਰੋਗਾਸ੍ਤਜ੍ਜਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨ, ਤਦਨੁ ਤਨ੍ਮਾਰ੍ਗਜ੍ਞਾਨਂ ਸੁਵਿਨ੍ਯਸ੍ਤਮੇਵ, ਤਦਨੁ ਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਧਾਨਕਾਰਣਵੈਦ੍ਯਾਭਿਧਾਨਂ, ਤਦਨੁ ਤਦੁਪਕਰਣਤ੍ਵੇਨ ਭੈਸਜ੍ਯਮ੍||੩੪||
Adhikarana 29 (35) · Śloka 35
ਤ੍ਰਯ ਉਪਸ੍ਤਮ੍ਭਾ ਇਤਿ- ਆਹਾਰਃ, ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮਿਤਿ; ਏਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤੈਰੁਪਸ੍ਤਬ੍ਧਮੁਪਸ੍ਤਮ੍ਭੈਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਬਲਵਰ੍ਣੋਪਚਯੋਪਚਿਤਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ਯਾਵਦਾਯੁਃਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ ਸਂਸ੍ਕਾਰਮਹਿਤਮਨੁਪਸੇਵਮਾਨਸ੍ਯ , ਯ ਇਹੈਵੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੩੫||
View original
त्रय उपस्तम्भा इति- आहारः, स्वप्नो, ब्रह्मचर्यमिति; एभिस्त्रिभिर्युक्तियुक्तैरुपस्तब्धमुपस्तम्भैः शरीरं बलवर्णोपचयोपचितमनुवर्तते यावदायुःसंस्कारात् संस्कारमहितमनुपसेवमानस्य , य इहैवोपदेक्ष्यते||३५||
ਅਨ੍ਯੇਨ ਸ੍ਤਭ੍ਯਮਾਨਂ ਧਾਰ੍ਯਮਾਣਮੁਪ ਸਮੀਪਂ ਪ੍ਰਧਾਨਕਾਰਣਸ੍ਯ ਗਤ੍ਵਾ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤਿ ਧਾਰਯਤੀਤ੍ਯੁਪਸ੍ਤਮ੍ਭਃ; ਯਥਾ ਗਹਧਾਰਣਨਿਯੁਕ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਤਮ੍ਭਸਮੀਪਵਰ੍ਤੀ ਤਦ੍ਬਲਾਧਾਯਕ ਉਪਸ੍ਤਮ੍ਭਃ, ਤਥੇਹਾਪਿ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਯੁਃਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਧ੍ਰਿਯਮਾਣਸ੍ਯਾਹਾਰਾਦਯੋ ਧਾਰਕਤ੍ਵੇਨੋਪਸ੍ਤਮ੍ਭਾ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਆਯਤਨਾਨਿ ਕਾਰਣਾਨਿ ‘ਰੋਗਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਯਮਸੌਮਨਸ੍ਯਪ੍ਰਭਤਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜ੍ਞਾਨਾਨੁਗੁਣਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਆਹਾਰਾਦਯਸ਼੍ਚੇਹ ਪ੍ਰਧਾਨਕਲ੍ਪਨਯਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾ ਏਵ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇਨ ਵਿਰੂਢਕਾਹਾਰਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਾਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭਕਤ੍ਵਂ ਨੋਦ੍ਭਾਵਨੀਯਮ੍; ਅਤ ਏਵ ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤੈਰਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਕਰਿਸ੍ਯਤਿ, ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇਨ ਯੋਗੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾ ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਾਃ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਸ੍ਯਾਯੁਕ੍ਤਿਰਨਭ੍ਯਾਸਾਦਤਿਮਾਤ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਯਮਨਾਦਿਰੂਪਾ, ਸਾ ਹਿ ਮਨਃਕ੍ਸੋਭਾਦਿਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤਿ| ਉਪਚਿਤਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਆਯੁਃਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ ਆਯੁਃਕਾਰਣਂ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਾਵਸਾਨਂ ਯਾਵਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸਂਸ੍ਕਾਰਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕਾਰਣਵਚਨਃ| ਆਹਾਰਾਦਯਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤਾਃ; ਤੇਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਧਾਰਕਤ੍ਵਮਵਿਰੁਦ੍ਧਮੇਵ| ਨਨ੍ਵਾਹਾਰਾਦੀਨਿ ਸਮ੍ਯਗਾਚਰਤੋਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸੈਰਸਾਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਾਦਿਜਨ੍ਯੈਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਰਨ੍ਤਰਾਪਿ ਮਰਣਂ ਦਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸਂਸ੍ਕਾਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸ੍ਕਾਰਂ ਕਾਰਣਮ੍| ਅਹਿਤਂ ‘ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਯ ਇਹੈਵੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ‘ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਾਯਤਨਾਨਿ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ||੩੫||
Adhikarana 30 (36) · Śloka 36
ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਬਲਮਿਤਿ- ਸਹਜਂ, ਕਾਲਜਂ, ਯੁਕ੍ਤਿਕਤਂ ਚ|
ਸਹਜਂ ਯਚ੍ਛਰੀਰਸਤ੍ਤ੍ਵਯੋਃ ਪ੍ਰਾਕਤਂ, ਕਾਲਕਤਮਤੁਵਿਭਾਗਜਂ ਵਯਃਕਤਂ ਚ, ਯੁਕ੍ਤਿਕਤਂ ਪੁਨਸ੍ਤਦ੍ਯਦਾਹਾਰਚੇਸ੍ਟਾਯੋਗਜਮ੍||੩੬||
View original
त्रिविधं बलमिति- सहजं, कालजं, युक्तिकृतं च|
सहजं यच्छरीरसत्त्वयोः प्राकृतं, कालकृतमृतुविभागजं वयःकृतं च, युक्तिकृतं पुनस्तद्यदाहारचेष्टायोगजम्||३६||
ਯੁਕ੍ਤਿਃ ਆਹਾਰਚੇਸ੍ਟਯੋਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ਼ਰੀਰੇਣ ਯੋਜਨਾ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਨਃ, ਮਨਸੋ ਬਲਂ ਵਾ ਯਤ੍ ‘ਉਤ੍ਸਾਹ ’ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਕਤਮਿਤਿ ਜਨ੍ਮਾਦਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਕਤਧਾਤੁਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਨਿਰਪੇਕ੍ਸਂ ਵਦ੍ਧਂ, ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਵ ਬਲਿਨੋ ਦੁਰ੍ਬਲਾਸ਼੍ਚ ਕੇਚਿਤ੍| ਤੁਵਿਭਾਗਜਮ੍ “ਆਦਾਵਨ੍ਤੇ ਚ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ” (ਸੂ.ਅ.੬) ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਆਹਾਰਸ੍ਯ ਮਾਂਸਸਰ੍ਪਿਰਾਦੇਃ, ਚੇਸ੍ਟਾਯਾ ਉਚਿਤਵਿਸ਼੍ਰਾਮਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦੇਰ੍ਯੋਗ ਆਹਾਰਚੇਸ੍ਟਾਯੋਗਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਯੋਗਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਾਯਨਪ੍ਰਯੋਗਂ ਗ੍ਰਾਹਯਨ੍ਤਿ||੩੬||
Adhikarana 31 (37) · Śloka 37
ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਾਯਤਨਾਨੀਤਿ- ਅਰ੍ਥਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਃ ਕਾਲਸ੍ਯ ਚਾਤਿਯੋਗਾਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਃ|
ਤਤ੍ਰਾਤਿਪ੍ਰਭਾਵਤਾਂ ਦਸ਼੍ਯਾਨਾਮਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮਤਿਯੋਗਃ, ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਦਰ੍ਸ਼ਨਮਯੋਗਃ, ਅਤਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਾਤਿਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਰੌਦ੍ਰਭੈਰਵਾਦ੍ਭੁਤਦ੍ਵਿਸ੍ਟਬੀਭਤ੍ਸਨਵਿਕਤਵਿਤ੍ਰਾਸਨਾਦਿਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ; ਤਥਾਤਿਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤਨਿਤਪਟਹੋਤ੍ਕ੍ਰੁਸ੍ਟਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਮਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਸ਼੍ਰਵਣਮਤਿਯੋਗਃ, ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਸ਼੍ਰਵਣਮਯੋਗਃ, ਪਰੁਸੇਸ੍ਟਵਿਨਾਸ਼ੋਪਘਾਤਪ੍ਰਧਰ੍ਸਣਭੀਸਣਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰਵਣਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ; ਤਥਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਗ੍ਰਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਨਾਂ ਗਨ੍ਧਾਨਾਮਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਘ੍ਰਾਣਮਤਿਯੋਗਃ, ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਘ੍ਰਾਣਮਯੋਗਃ, ਪੂਤਿਦ੍ਵਿਸ੍ਟਾਮੇਧ੍ਯਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਿਸਪਵਨਕੁਣਪਗਨ੍ਧਾਦਿਘ੍ਰਾਣਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ; ਤਥਾ ਰਸਾਨਾਮਤ੍ਯਾਦਾਨਮਤਿਯੋਗਃ, ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਨਾਦਾਨਮਯੋਗਃ, ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੋ ਰਾਸ਼ਿਵਰ੍ਜ੍ਯੇਸ੍ਵਾਹਾਰਵਿਧਿਵਿਸ਼ੇਸਾਯਤਨੇਸੂਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ; ਤਥਾਤਿਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਨਾਂ ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਾਨਾਂ ਸ੍ਨਾਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗੋਤ੍ਸਾਦਨਾਦੀਨਾਂ ਚਾਤ੍ਯੁਪਸੇਵਨਮਤਿਯੋਗਃ, ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਨੁਪਸੇਵਨਮਯੋਗਃ, ਸ੍ਨਾਨਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਚ ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਾਨਾਮਨਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯੋਪਸੇਵਨਂ ਵਿਸਮਸ੍ਥਾਨਾਭਿਘਾਤਾਸ਼ੁਚਿਭੂਤਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ||੩੭||
View original
त्रीण्यायतनानीति- अर्थानां कर्मणः कालस्य चातियोगायोगमिथ्यायोगाः|
तत्रातिप्रभावतां दृश्यानामतिमात्रं दर्शनमतियोगः, सर्वशोऽदर्शनमयोगः, अतिश्लिष्टातिविप्रकृष्टरौद्रभैरवाद्भुतद्विष्टबीभत्सनविकृतवित्रासनादिरूपदर्शनं मिथ्यायोगः; तथाऽतिमात्रस्तनितपटहोत्क्रुष्टादीनां शब्दानामतिमात्रं श्रवणमतियोगः, सर्वशोऽश्रवणमयोगः, परुषेष्टविनाशोपघातप्रधर्षणभीषणादिशब्दश्रवणं मिथ्यायोगः; तथाऽतितीक्ष्णोग्राभिष्यन्दिनां गन्धानामतिमात्रं घ्राणमतियोगः, सर्वशोऽघ्राणमयोगः, पूतिद्विष्टामेध्यक्लिन्नविषपवनकुणपगन्धादिघ्राणं मिथ्यायोगः; तथा रसानामत्यादानमतियोगः, सर्वशोऽनादानमयोगः, मिथ्यायोगो राशिवर्ज्येष्वाहारविधिविशेषायतनेषूपदेक्ष्यते; तथाऽतिशीतोष्णानां स्पृश्यानां स्नानाभ्यङ्गोत्सादनादीनां चात्युपसेवनमतियोगः, सर्वशोऽनुपसेवनमयोगः, स्नानादीनां शीतोष्णादीनां च स्पृश्यानामनानुपूर्व्योपसेवनं विषमस्थानाभिघाताशुचिभूतसंस्पर्शादयश्चेति मिथ्यायोगः||३७||
ਅਰ੍ਥਾਨਾਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨਾਮ੍| ਕਰ੍ਮਣਃ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨਃਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਃ| ਕਾਲਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ| ਅਤਿਪ੍ਰਭਾਵਤਾਮ੍ ਆਤਪਾਗ੍ਨਿਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਵਿਕਾਰਂ ਨ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ‘ਸਰ੍ਵਸ਼’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚਾਤਿਪ੍ਰਭਾਵਤਾਮੇਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍, ਅਪ੍ਰਭਾਵਤਾਂ ਚ ਘਟਾਦੀਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮਤਿਯੋਗਾਦਪਿ ਨ ਦੋਸਕਰਮ੍; ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਅਤਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਨਯਨਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਮ੍, ਅਤਿਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਮ੍ ਅਤਿਦੂਰਵਰ੍ਤਿ, ਰੌਦ੍ਰਮ੍ ਅਦ੍ਭੁਤਕਾਰਣਾਤ੍ਮਕਂ ਭਯਜਨਕਂ, ਭੈਰਵਮ੍ ਅਨਦ੍ਭੁਤਮਪਿ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਿ, ਦਿਸ੍ਟਂ ਯਦ੍ਯਸ੍ਯ ਦ੍ਵੇਸ੍ਯਂ, ਬੀਭਤ੍ਸਨਂ ਮਨਸ ਉਦ੍ਵੇਗਕਾਰਕਂ, ਵਿਕਤਂ ਹੀਨਾਙ੍ਗਾਦਿ, ਵਿਤ੍ਰਾਸਨਂ ਝਟਿਤਿ ਭਯਜਨਕਮ੍; ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਦਮੇਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਰੌਦ੍ਰਾਦਯੋ ਯਦ੍ਯਪਿ ਨ ਰੂਪਂ ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਾਕਤਿਵਿਸ਼ੇਸਾਃ, ਤਥਾਪਿ ਰੂਪੈਕਾਰ੍ਥਸਮਵਾਯੇਨ ਚਕ੍ਸੁਰਰ੍ਥਾ ਏਵ; ਨ ਚੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਗ੍ਰਹਣੇਨ ਰੂਪਾਦੀਨਾਮੇਵ ਪਰਂ ਗ੍ਰਹਣਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ, ਯਤਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਰਸਨਯੋਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੇਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੇ ਚ ਬਹਵਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰਸਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਨਾਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਯਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਯਸ਼੍ਚ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਃ| ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤਨਿਤਂ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਮੇਘਧ੍ਵਨਿਃ, ਪਟਹਃ ਪਟਹਸ਼ਬ੍ਦਃ, ਉਤ੍ਕ੍ਰੁਸ੍ਟਂ ਦਰ੍ਪਾਦਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਸ਼ਬ੍ਦਿਤਂ, ਪ੍ਰਧਰ੍ਸਣਂ ਤਿਰਸ੍ਕਾਰਃ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਵਿਰੇਚਨਕਾਰਕਃ, ਯਥਾ- ਕਸ੍ਣਜੀਰਕਾਦੀਨਾਮ੍; ਉਗ੍ਰੋ ਵਮਨਕਾਰਕੋ ਵਚਾਦੀਨਾਮ੍; ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਕਾਰਕੋ ਮਸ੍ਤੁਸੁਰਾਸਵਾਦੀਨਾਂ ; ਪੂਤਿ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ; ਵਿਸਯੁਕ੍ਤਃ ਪਵਨੋ ਵਿਸਪਵਨਃ; ਕੁਣਪਃ ਸ਼ਵਃ| ਰਸਾਨਾਮਿਤਿ ਰਸਸਹਿਤਾਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮ੍| ਇਹਾਨਾਦਾਨਮਿਤਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਹੀਨਯੋਗੋਪਿ ਰਸਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਕਰ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਆਹਾਰਵਿਧਿਵਿਸ਼ੇਸਾਯਤਨਾਨਿ ਰਸਵਿਮਾਨੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਿ “ਪ੍ਰਕਤਿਕਰਣਸਂਯੋਗਰਾਸ਼ਿਦੇਸ਼ਕਾਲੋਪਯੋਗਸਂਸ੍ਥੋਪਯੋਤ੍ਕ੍ਰਸ੍ਟਮਾਨਿ” (ਵਿ.ਅ.੧); ਤਤ੍ਰ ਰਾਸ਼ਿਵਰ੍ਜ੍ਯੇਸ੍ਵਿਤਿਵਚਨੇਨ ਰਾਸ਼ਿਂ ਪਥਕ੍ਕਰੋਤਿ, ਰਾਸ਼ੇਰਾਹਾਰਸ੍ਯ ਪਰਿਮਾਣਰੂਪਸ੍ਯ ਯੋ ਦੋਸਃ- ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਮਤਿਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਵਾ, ਤਸ੍ਯਾਤਿਯੋਗਾਯੋਗਾਭ੍ਯਾਮੇਵ ਗਹੀਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਨ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੋ ਰਾਸ਼ੇਃ ਸਮ੍ਭਵਤਿ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਰਾਸ਼ਿਃ ਪੁਨਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਮਾਤ੍ਰਾਫਲਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਾਰ੍ਥਃ” (ਵਿ.ਅ.੧.) ਇਤਿ| ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਦੋਸਾਦਾਹਾਰਸ੍ਯ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗ ਏਵ ਪਰਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਯਤਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਮਾਸਾਦੀਨਾਂ ਭੋਜਨਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗ ਏਵਾਹਾਰਸ੍ਯ ਭਵਤਿ; ਏਵਂ ਸਂਸ੍ਕਾਰਵਿਰੁਦ੍ਧਸ਼ਕ੍ਤੁਪਿਣ੍ਡਿਕੇਪਿ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗ ਏਵ, ਤਥਾ ਸਂਯੋਗਵਿਰੁਦ੍ਧਸਮਧਤਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰੁਪਯੋਗੇਪਿ; ਏਵਂ ਕਾਲਾਦਿਵਿਰੁਦ੍ਧੋਦਾਹਰਣਮਪਿ ਰਸਵਿਮਾਨੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਰੂਪਮੇਵ, ਤੇਸਾਮਯੋਗਾਤਿਯੋਗਨਿਰਪੇਕ੍ਸਾਣਾਮੇਵ ਦੋਸਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦੀਨਾਮਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦੀਨਾਂ ਚ ਹੀਨਯੋਗੋਪਿ ਰੋਗਕਰਸ੍ਤਥਾਪਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਨੁਪਸੇਵਨਮਿਤਿ ਵਚਨਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਨੁਪਸੇਵਨਸ੍ਯ ਭੂਰਿਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤਵਿਕਾਰਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ| ਅਨਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਯਥੋਕ੍ਤਕ੍ਰਮਲਙ੍ਘਨੇਨ, ਯਥਾ- ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਉਤ੍ਸਾਦਨਂ, ਤਥੋਸ੍ਣਪੀਡਿਤਸ੍ਯ ਸਹਸਾ ਸ਼ੀਤਲਪਾਨੀਯਾਵਗਾਹਨਮ੍, ਏਵਮਾਦਿ| ਅਭਿਘਾਤਃ ਖਙ੍ਗਹਨਨਾਦਿ, ਭੂਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਪਿਸ਼ਾਚਪ੍ਰਭਤਯਃ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਸ਼ਰੀਰੋਪਘਾਤਕਮਯੋਗਾਤਿਯੋਗਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ਗਹ੍ਯਤੇ||੩੭||
Adhikarana 32 (38) · Śloka 38
ਤਤ੍ਰੈਕਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵ੍ਯਾਪਕਂ , ਚੇਤਃ- ਸਮਵਾਯਿ, ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇਰ੍ਵ੍ਯਾਪਕਮਪਿ ਚ ਚੇਤਃ; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਪਕਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਕਤੋ ਯੋ ਭਾਵਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਸੋਯਮਨੁਪਸ਼ਯਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਵਿਧਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਵਿਕਲ੍ਪੋ ਭਵਤ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਃ; ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਹ੍ਯੁਪਸ਼ਯਾਰ੍ਥਃ||੩੮||
View original
तत्रैकं स्पर्शनमिन्द्रियाणामिन्द्रियव्यापकं , चेतः- समवायि, स्पर्शनव्याप्तेर्व्यापकमपि च चेतः; तस्मात् सर्वेन्द्रियाणां व्यापकस्पर्शकृतो यो भावविशेषः, सोऽयमनुपशयात् पञ्चविधस्त्रिविधविकल्पो भवत्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः; सात्म्यार्थो ह्युपशयार्थः||३८||
ਨਨੁ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਿ ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਅਤਸ੍ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਾਃ ਪਞ੍ਚਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਾਃ, ਤਤ੍ ਕਥਮੇਕੋਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗ ਇਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤ ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨੁਗਤਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਰ੍ਥਗ੍ਰਹਣਕਾਰਣਮੇਕਰੂਪਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯੈਕਸ੍ਯਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਨ ਸਂਯੋਗਾਦੁਪਪਨ੍ਨ ਏਕਰੂਪੋਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਤਤ੍ਰੈਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਹ੍ਯੁਪਸ਼ਯਾਰ੍ਥ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਏਕਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਮਿਤਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮੇਵ, ਨਾਨ੍ਯਚ੍ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਧਾਰਣੇ ਸਸ੍ਠੀ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਿ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤੀਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵ੍ਯਾਪਕਂ; ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਸ੍ਵਸ੍ਤਿ, ਅਤ ਏਵ ਸ੍ਪਸ੍ਟ੍ਵੈਵਾਰ੍ਥਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ| ਤਰ੍ਹਿ ਕਥਂ ਨ ਸਰ੍ਵਦਾਰ੍ਥਗ੍ਰਹਣਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਤ ਆਹ- ਚੇਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਚਾਸ੍ਮਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਂ ਕਰ੍ਣਸ਼ਸ੍ਕੁਲੀਗਤਨਭੋਰੂਪਂ, ਤੇਨ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਸ੍ਤਿ; ਚੇਤਃਸਮਵਾਯਿ ਮਨਃਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿ; ਮਨਃਸਮ੍ਬਨ੍ਧਕਥਨੇਨ ਚਾਰ੍ਥਗ੍ਰਹਣਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਮਨੋਧਿਸ੍ਠਿਤਾਨਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਰ੍ਥਗ੍ਰਾਹਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਤ੍ ਕਿਮਣੁਪਰਿਮਾਣੇਨ ਮਨਸੈਕਤ੍ਰਸ੍ਥਿਤੇਨੈਵ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵ੍ਯਾਪਕਸ੍ਯ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ, ਤਥਾ ਸਤਿ ਯੁਗਪਤ੍ਪਞ੍ਚਜ੍ਞਾਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇਰ੍ਵ੍ਯਾਪਕਮਪਿ ਚੇਤ ਇਤਿ| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਃ, ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚੇਤੋਪਿ ਵ੍ਯਾਪਕਮ੍; ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਯਾਵਤਿ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਤਾਵਨ੍ਤਂ ਦੇਸ਼ਂ ਮਨੋਪਿ ਭ੍ਰਮਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੇਣਾਰ੍ਥਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਂ, ਤੇਨ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਯਦਾ ਮਨੋ ਵਰ੍ਤਤੇ ਤਦਾ ਤੇਨ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਨ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਰੂਪੇਣਾਰ੍ਥਂ ਗਹ੍ਣਾਤੀਤਿ ਨ ਯੁਗਪਜ੍ਜ੍ਞਾਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਪ੍ਰਕਤੇ ਯੋਜਯਤਿ- ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਪਕਸ਼੍ਚਾਸੌ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵ੍ਯਾਪਕਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ, ਤੇਨ ਕਤਸ੍ਤਨ੍ਨਿਬਨ੍ਧਨਃ; ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਭਾਵਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸ੍ਵਭਾਵਵਿਸ਼ੇਸੋਰ੍ਥਗ੍ਰਹਣਕਾਰਣੀਭੂਤਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਯਮਧਿਕਤ੍ਯੋਕ੍ਤਮ੍- “ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਮਾਨਸ ਏਵ ਚ| ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸੁਖਦੁਃਖਾਨਾਂ ਵੇਦਨਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਃ” (ਸ਼ਾ. ਅ.੧) ਇਤਿ; ਅਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕੇ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਕਤਃ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਕ੍ਤਃ, ਮਾਨਸਸ੍ਤੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯੇਨ ਵਿਸਯੇਣ ਸਤਾਪਿ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤਿ ਤਤ੍ਰੈਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਅਸ੍ਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸੋਯਮੇਕਸ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵ੍ਯਾਪਕਸ੍ਯ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯੈਕਰੂਪੋਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਃ, ਅਨੁਪਸ਼ਯਾਦਿਤਿ ਦੁਃਖਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ ਚਕ੍ਸੁਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗੋ ਘ੍ਰਾਣਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿਰੂਪਃ ਸਨ੍, ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਵਿਕਲ੍ਪੋ ਭਵਤਿ- ਅਯੋਗਾਤਿਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੇਨੇਤਿ ਭਾਵਃ| ਏਵਂ ਚੈਕਪ੍ਰਕਾਰਸ੍ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਸ੍ਤਥਾ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰੋਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗ ਉਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ| ਅਨੁਪਸ਼ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦ੍ਯਨੁਪਸ਼ਯਵਿਸ਼ੇਸੋਤ੍ਰਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਵਿਧਹੇਤੁਤ੍ਵੋਪਦੇਸ਼ਾਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ, ਨ ਹ੍ਯੇਕਰੂਪੋਨੁਪਸ਼ਯਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧਤ੍ਵਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤੁਂ ਸਮਰ੍ਥਃ, ਯਤਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਾਨ੍ਯੇਵੋਪਘਾਤਕਾਨ੍ਯਤਿਭਾਸ੍ਵਰਰੂਪਾਦੀਨਿ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵ੍ਯਾਪ੍ਤ੍ਯਾਪਿ ਨੈਕਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਾਮ੍, ਏਕਤ੍ਵੇ ਹ੍ਯੇਕੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਘਾਤਕਮਨ੍ਯੇਸਾਮਪ੍ਯੁਪਘਾਤਕਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੋਪਸ਼ਯਯੋਰੇਕਾਰ੍ਥਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਹ੍ਯੁਪਸ਼ਯਾਰ੍ਥ ਇਤਿ| ਏਤੇਨਾਨੁਪਸ਼ਯੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਕਰਣਮਵਿਰੁਦ੍ਧਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਭਵਤਿ||੩੮||
Adhikarana 33 (39) · Śloka 39
ਕਰ੍ਮ ਵਾਙ੍ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ|
ਤਤ੍ਰ ਵਾਙ੍ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਤਿਯੋਗਃ; ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਯੋਗਃ; ਵੇਗਧਾਰਣੋਦੀਰਣਵਿਸਮਸ੍ਖਲਨਪਤਨਾਙ੍ਗਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਙ੍ਗਪ੍ਰਦੂਸਣਪ੍ਰਹਾਰਮਰ੍ਦਨਪ੍ਰਾਣੋਪਰੋਧਸਙ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਾਦਿਃ ਸ਼ਾਰੀਰੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ, ਸੂਚਕਾਨਤਾਕਾਲਕਲਹਾਪ੍ਰਿਯਾਬਦ੍ਧਾਨੁਪਚਾਰਪਰੁਸਵਚਨਾਦਿਰ੍ਵਾਙ੍ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ, ਭਯਸ਼ੋਕਕ੍ਰੋਧਲੋਭਮੋਹਮਾਨੇਰ੍ਸ੍ਯਾਮਿਥ੍ਯਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਰ੍ਮਾਨਸੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ||੩੯||
View original
कर्म वाङ्मनःशरीरप्रवृत्तिः|
तत्र वाङ्मनःशरीरातिप्रवृत्तिरतियोगः; सर्वशोऽप्रवृत्तिरयोगः; वेगधारणोदीरणविषमस्खलनपतनाङ्गप्रणिधानाङ्गप्रदूषणप्रहारमर्दनप्राणोपरोधसङ्क्लेशनादिः शारीरो मिथ्यायोगः, सूचकानृताकालकलहाप्रियाबद्धानुपचारपरुषवचनादिर्वाङ्मिथ्यायोगः, भयशोकक्रोधलोभमोहमानेर्ष्यामिथ्यादर्शनादिर्मानसो मिथ्यायोगः||३९||
ਅਰ੍ਥਾਨਾਮਯੋਗਾਤਿਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਨਭਿਧਾਯ ਕਰ੍ਮਣਸ੍ਤਾਨਾਹ- ਕਰ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਪਿ ਭੂਰਿਪ੍ਰਧਾਨਸ਼ਰੀਰਰੋਗਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਾਰੀਰਮੇਵ ਕਰ੍ਮਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਭਿਧਾਤੁਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪ੍ਯਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨ ਵਾਙ੍ਮਨਸੇ ਕਰ੍ਮਣੀ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤੇ, ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਕਥਨੇ ਤੁ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਚ੍ਛਾਰੀਰ ਏਵ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਅਤ੍ਰਾਤਿਯੋਗਰੂਪਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾਯੋਗਰੂਪਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਹਿਤਾਨਾਂ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨਃ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ, ਅਹਿਤਾਚਰਣਸ੍ਯ ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਤ੍ਵੇਨ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਵੇਗੋਦੀਰਣਮ੍ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵੇਗੋਦੀਰਣਮ੍| ਵਿਸਮਸ਼ਬ੍ਦੋਙ੍ਗਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਨ੍ਤੈਃ ਸਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਙ੍ਗਦੂਸਣਮ੍ ਅਤਿਕਣ੍ਡੂਯਨਾਦਿਭਿਃ| ਸਙ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਂ ਮਦ੍ਯਾਤਪਜਲਸੇਚਨਾਦਿਭਿਃ| ਅਬਦ੍ਧਵਚਨਮ੍ ਅਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਯਾਵਤ੍ਤਾਵਤ੍ਕੀਰ੍ਤਨਮ੍| ਅਨੁਪਚਾਰਵਚਨਮ੍| ਇਹ ਚਾਨਤਵਚਨਾਦਯੋਧਰ੍ਮਦ੍ਵਾਰੇਣ ਰੋਗਕਰਾਃ||੩੯||
Adhikarana 34 (40) · Śloka 40
ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣ ਚਾਤਿਯੋਗਾਯੋਗਵਰ੍ਜਂ ਕਰ੍ਮ ਵਾਙ੍ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਜਮਹਿਤਮਨੁਪਦਿਸ੍ਟਂ ਯਤ੍ਤਚ੍ਚ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍||੪੦||
View original
सङ्ग्रहेण चातियोगायोगवर्जं कर्म वाङ्मनःशरीरजमहितमनुपदिष्टं यत्तच्च मिथ्यायोगं विद्यात्||४०||
ਅਨੁਕ੍ਤਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਹਿਤਮਿਹ ਜਨ੍ਮਨਿ, ਅਨੁਪਦਿਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪਰਲੋਕੇਧਰ੍ਮਹੇਤੁਤਯਾ ਪਾਪਕਾਰਕਂ ਪਰਦਾਰਸੇਵਾਦਿ ਗ੍ਰਾਹਯਤਿ; ਏਤੇਨ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ- ਅਧਰ੍ਮਸ੍ਯਾਗ੍ਰਹਣਾਨ੍ਨ੍ਯੂਨਮੇਤਦਾਯਤਨਕਥਨਮਿਤਿ, ਤਨ੍ਨ ਭਵਤਿ| ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਿਕਵਾਚਨਿਕਕਰ੍ਮਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੇਨੈਵਾਧਰ੍ਮੋਤ੍ਪਾਦਾਵਾਨ੍ਤਰਵ੍ਯਾਪਾਰੇਣਾਧਰ੍ਮਜਨ੍ਯਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍, ਯਥਾ- ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਟੋਮੇਨ ਸ੍ਵਰ੍ਗਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਧਰ੍ਮੋਤ੍ਪਾਦਾਵਾਨ੍ਤਰਵ੍ਯਾਪਾਰੇਣੈਵ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕਾਲਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੇਧਰ੍ਮਂ ਕ੍ਸਿਪਨ੍ਤਿ, ਅਧਰ੍ਮੋ ਹਿ ਕਾਲਵਸ਼ਾਦੇਵ ਫਲਤਿ ਨ ਤਤ੍ਕਾਲਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ; ਏਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਥਮਾਧ੍ਯਾਯ ਏਵ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਿਤਮ੍||੪੦||
Adhikarana 35 (41) · Śloka 41
ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਵਿਕਲ੍ਪਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮੇਵ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧ ਇਤਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍||੪੧||
View original
इति त्रिविधविकल्पं त्रिविधमेव कर्म प्रज्ञापराध इति व्यवस्येत्||४१||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਕਰ੍ਮਾਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧ ਏਵੋਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍, ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਹੇਤੁਤ੍ਰਯਕਥਨੇ “ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਃ ਪਰਿਣਾਮਸ਼੍ਚ” ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਵਿਰੋਧਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਏਵਂ ਯਦਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ‘ਕਾਲਃ ਪੁਨਃ ਪਰਿਣਾਮ ਉਚ੍ਯਤੇ’ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਵਿਰੋਧੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮਿਤਿ| ਤ੍ਰਿਵਿਧਵਿਕਲ੍ਪਮਿਹਾਤਿਯੋਗਾਦਿਰੂਪਮ੍||੪੧||
Adhikarana 36 (42) · Śloka 42
ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਾਃ ਪੁਨਰ੍ਹੇਮਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ, ਸ ਕਾਲਃ|
ਤਤ੍ਰਾਤਿਮਾਤ੍ਰਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਃ ਕਾਲਃ ਕਾਲਾਤਿਯੋਗਃ, ਹੀਨਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਃ (ਕਾਲਃ) ਕਾਲਾਯੋਗਃ, ਯਥਾਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਵਿਪਰੀਤਲਕ੍ਸਣਸ੍ਤੁ (ਕਾਲਃ) ਕਾਲਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ|
ਕਾਲਃ ਪੁਨਃ ਪਰਿਣਾਮ ਉਚ੍ਯਤੇ||੪੨||
View original
शीतोष्णवर्षलक्षणाः पुनर्हेमन्तग्रीष्मवर्षाः संवत्सरः, स कालः|
तत्रातिमात्रस्वलक्षणः कालः कालातियोगः, हीनस्वलक्षणः (कालः) कालायोगः, यथास्वलक्षणविपरीतलक्षणस्तु (कालः) कालमिथ्यायोगः|
कालः पुनः परिणाम उच्यते||४२||
ਕਾਲਾਤਿਸ਼ਯਯੋਗਾਦੀਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਃ ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਸ਼ੀਤਾਦਿਃ| ਯਥਾਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਚ੍ਛੀਤਾਦੇਰ੍ਵਿਪਰੀਤਲਕ੍ਸਣੋ ਯਥਾ- ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਵਰ੍ਸਣਂ, ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਸ਼ੀਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੪੨||
Adhikarana 37 (43) · Śloka 43
ਇਤ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਃ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਃ, ਪਰਿਣਾਮਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਵਿਕਲ੍ਪਾ ਹੇਤਵੋ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ; ਸਮਯੋਗਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕਤਿਹੇਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤਿ||੪੩||
View original
इत्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः, प्रज्ञापराधः, परिणामश्चेति त्रयस्त्रिविधविकल्पा हेतवो विकाराणां; समयोगयुक्तास्तु प्रकृतिहेतवो भवन्ति||४३||
ਆਯਤਨਾਨ੍ਯੁਪਸਂਹਰਤਿ- ਇਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਹੇਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਤਥਾ ਸਮਯੋਗਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਕਤਿਹੇਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਂ; ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਆਰੋਗ੍ਯਮ੍||੪੩||
Adhikarana 38 (44) · Śloka 44
ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਭਾਵਾਨਾਂ ਭਾਵਾਭਾਵੌ ਨਾਨ੍ਤਰੇਣ ਯੋਗਾਯੋਗਾਤਿਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਨ੍ ਸਮੁਪਲਭ੍ਯੇਤੇ; ਯਥਾਸ੍ਵਯੁਕ੍ਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸਿਣੌ ਹਿ ਭਾਵਾਭਾਵੌ||੪੪||
View original
सर्वेषामेव भावानां भावाभावौ नान्तरेण योगायोगातियोगमिथ्यायोगान् समुपलभ्येते; यथास्वयुक्त्यपेक्षिणौ हि भावाभावौ||४४||
ਇਦਾਨੀਂ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਵੈਸਮ੍ਯਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਾਯੋਗੌ ਚ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯਾਨਾਮਪਿ ਵਕ੍ਸਘਟਾਦੀਨਾਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ੍ਥਿਤਿਵਿਨਾਸ਼ਯੋਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਾਯੋਗਾਵੇਵ ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਾਰ੍ਥਂ ਭਾਵਸ੍ਵਰੂਪਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਚਾਹ- ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਾਵਃ ਸਮ੍ਯਗਵਸ੍ਥਾਨਮ੍, ਅਭਾਵਃ, ਅਸਮ੍ਯਗਵਸ੍ਥਾਨਂ ਵਿਨਾਸ਼ੋ ਵਾ; ਯੋਗਾਤ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਾਦ੍ਭਾਵਃ, ਅਯੋਗਾਦਿਭ੍ਯੋਭਾਵਃ; ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਯੁਕ੍ਤਿਰ੍ਯਾ ਯਸ੍ਯ ਭਾਵਸ੍ਯਾਭਾਵਸ੍ਯ ਵਾ ਯੁਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਵਕਾਰਣਯੁਕ੍ਤਿਃ, ਤਦਪੇਕ੍ਸਿਣੌ ਭਵਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਯਥਾ- ਵਕ੍ਸਸ੍ਯ ਭਾਵੇ ਅਵਸ੍ਥਾਨੇਨਤ੍ਯਲ੍ਪਪਾਨੀਯਯੋਗਾਦਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਿਃ, ਅਭਾਵੇ ਤੁ ਵਕ੍ਸਸ੍ਯ ਪਾਨੀਯਾਤਪਾਤਿਯੋਗਾਯੋਗੌ ਤਥਾ ਵਜ੍ਰਪਾਤਾਦਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਿਃ; ਤਤਸ੍ਤਦਪੇਕ੍ਸੌ ਵਕ੍ਸਸ੍ਯ ਭਾਵਾਭਾਵੌ ਭਵਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਕਲ੍ਪਨੀਯਮ੍||੪੪||
Adhikarana 39 (45) · Śloka 45
ਤ੍ਰਯੋ ਰੋਗਾ ਇਤਿ- ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਮਾਨਸਾਃ|
ਤਤ੍ਰ ਨਿਜਃ ਸ਼ਾਰੀਰਦੋਸਸਮੁਤ੍ਥਃ, ਆਗਨ੍ਤੁਰ੍ਭੂਤਵਿਸਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਸਮ੍ਪ੍ਰਹਾਰਾਦਿਸਮੁਤ੍ਥਃ, ਮਾਨਸਃ ਪੁਨਰਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਲਾਭਾਲ੍ਲਾਭਾਚ੍ਚਾਨਿਸ੍ਟਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ||੪੫||
View original
त्रयो रोगा इति- निजागन्तुमानसाः|
तत्र निजः शारीरदोषसमुत्थः, आगन्तुर्भूतविषवाय्वग्निसम्प्रहारादिसमुत्थः, मानसः पुनरिष्टस्य लाभाल्लाभाच्चानिष्टस्योपजायते||४५||
ਰੋਗਾਨਾਹ- ਤ੍ਰਯੋ ਰੋਗਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਸ੍ਟਲਾਭਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਕਾਮਹਰ੍ਸਾਦਿਃ, ਅਨਿਸ੍ਟਪ੍ਰਿਯਵਿਯੋਗਾਦਿਲਾਭਾਚ੍ਚ ਸ਼ੋਕਾਦਯਃ; ਯਦਿ ਵਾ ‘ਇਸ੍ਟਸ੍ਯਾਲਾਭਾਲ੍ਲਾਭਾਚ੍ਚਾਨਿਸ੍ਟਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ; ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਪਾਠੇ ਚਕਾਰਾਦਿਸ੍ਟਲਾਭੋਪਿ ਹੇਤੁਰ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ||੪੫||
Adhikarana 40 (46) · Śloka 46
ਤਤ੍ਰ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾ ਮਾਨਸਵ੍ਯਾਧਿਪਰੀਤੇਨਾਪਿ ਸਤਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਹਿਤਾਹਿਤਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯਾਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਾਨਾਮਹਿਤਾਨਾਮਨੁਪਸੇਵਨੇ ਹਿਤਾਨਾਂ ਚੋਪਸੇਵਨੇ ਪ੍ਰਯਤਿਤਵ੍ਯਂ, ਨ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰੇਣ ਲੋਕੇ ਤ੍ਰਯਮੇਤਨ੍ਮਾਨਸਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖਂ ਵਾ ਦੁਃਖਂ ਵਾ; ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਚ੍ਚਾਨੁਸ੍ਠੇਯਂ- ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਨਾਂ ਚੋਪਸੇਵਨੇ ਪ੍ਰਯਤਿਤਵ੍ਯਮ੍, ਆਤ੍ਮਦੇਸ਼ਕੁਲਕਾਲਬਲਸ਼ਕ੍ਤਿਜ੍ਞਾਨੇ ਯਥਾਵਚ੍ਚੇਤਿ||੪੬||
View original
तत्र बुद्धिमता मानसव्याधिपरीतेनापि सता बुद्ध्या हिताहितमवेक्ष्यावेक्ष्य धर्मार्थकामानामहितानामनुपसेवने हितानां चोपसेवने प्रयतितव्यं, न ह्यन्तरेण लोके त्रयमेतन्मानसं किञ्चिन्निष्पद्यते सुखं वा दुःखं वा; तस्मादेतच्चानुष्ठेयं- तद्विद्यानां चोपसेवने प्रयतितव्यम्, आत्मदेशकुलकालबलशक्तिज्ञाने यथावच्चेति||४६||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਮਾਨਸਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾ ਅਲ੍ਪਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵੇਨੇਹੈਵ ਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਨਸਵ੍ਯਾਧਿਪਰੀਤੇਨਾਪੀਤਿ ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ਾਰੀਰਵ੍ਯਾਧਿਯੁਕ੍ਤੇਨਾਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮਨੁਸ੍ਠੇਯਮਿਤਿ ਸੂਚਯਤਿ| ਤ੍ਰਯਮੇਤਦ੍ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਰੂਪਂ ਮਾਨਸਂ ਸੁਖਂ ਵਾ ਮਾਨਸਂ ਦੁਃਖਂ ਵਾ ਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਤ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯ ਇਹ ਮਾਨਸਵ੍ਯਾਧਿਭੇਸਜਵੇਦੀ| ਆਤ੍ਮਦੇਸ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਕੋਹਂ, ਕਿਂ ਮੇ ਹਿਤਮਿਤ੍ਯਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਂ; ਕੋ ਦੇਸ਼ਃ, ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਿਮੁਚਿਤਮਿਤਿ ਦੇਸ਼ਜ੍ਞਾਨਮ੍; ਏਵਂ ਕਾਲਾਦਾਵਪਿ ਜ੍ਞਾਨਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੪੬||
Adhikarana 41 (47) · Śloka 47
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਮਾਨਸਂ ਪ੍ਰਤਿ ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਸ੍ਯਾਨ੍ਵਵੇਕ੍ਸਣਮ੍|
ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਸੇਵਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ||੪੭||
View original
भवति चात्र- मानसं प्रति भैषज्यं त्रिवर्गस्यान्ववेक्षणम्|
तद्विद्यसेवा विज्ञानमात्मादीनां च सर्वशः||४७||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਮੁਮੇਵਾਰ੍ਥਂ ਸੁਖਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨਾਹ- ਮਾਨਸਂ ਪ੍ਰਤੀਤ੍ਯਾਦਿ|- ਮਾਨਸਂ ਵਿਕਾਰਮਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਾਦੇਃ||੪੭||
Adhikarana 42 (48) · Śloka 48
ਤ੍ਰਯੋ ਰੋਗਮਾਰ੍ਗਾ ਇਤਿ- ਸ਼ਾਖਾ, ਮਰ੍ਮਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਯਃ, ਕੋਸ੍ਠਸ਼੍ਚ|
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਖਾ ਰਕ੍ਤਾਦਯੋ ਧਾਤਵਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ ਚ, ਸ ਬਾਹ੍ਯੋ ਰੋਗਮਾਰ੍ਗਃ; ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਪੁਨਰ੍ਬਸ੍ਤਿਹਦਯਮੂਰ੍ਧਾਦੀਨਿ, ਅਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਯੋਸ੍ਥਿਸਂਯੋਗਾਸ੍ਤਤ੍ਰੋਪਨਿਬਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨਾਯੁਕਣ੍ਡਰਾਃ , ਸ ਮਧ੍ਯਮੋ ਰੋਗਮਾਰ੍ਗਃ; ਕੋਸ੍ਠਃ ਪੁਨਰੁਚ੍ਯਤੇ ਮਹਾਸ੍ਰੋਤਃ ਸ਼ਰੀਰਮਧ੍ਯਂ ਮਹਾਨਿਮ੍ਨਮਾਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦੈਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ, ਸ ਰੋਗਮਾਰ੍ਗ ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਃ||੪੮||
View original
त्रयो रोगमार्गा इति- शाखा, मर्मास्थिसन्धयः, कोष्ठश्च|
तत्र शाखा रक्तादयो धातवस्त्वक् च, स बाह्यो रोगमार्गः; मर्माणि पुनर्बस्तिहृदयमूर्धादीनि, अस्थिसन्धयोऽस्थिसंयोगास्तत्रोपनिबद्धाश्च स्नायुकण्डराः , स मध्यमो रोगमार्गः; कोष्ठः पुनरुच्यते महास्रोतः शरीरमध्यं महानिम्नमामपक्वाशयश्चेति पर्यायशब्दैस्तन्त्रे, स रोगमार्ग आभ्यन्तरः||४८||
ਅਤ੍ਰ ਰੋਗਮਾਰ੍ਗਾਨਾਹ - ਤ੍ਰਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਰ੍ਮਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਭ੍ਯਾਮੇਕੋ ਮਾਰ੍ਗਃ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ਾਖੇਤਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾਕਰਣਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ, ਤਥਾ ਰਕ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਸ਼ਾਖਾਭਿਧੇਯਾਨਾਂ ਵਕ੍ਸਸ਼ਾਖਾਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਬਾਹ੍ਯਤ੍ਵਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਤ੍ਵਕ੍ਚੇਤਿ ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯੋ ਰਸੋਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ; ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ਤੁ ਰਸਾਨਭਿਧਾਨਂ ਹਦਯਸ੍ਥਾਯਿਨੋ ਰਸਸ੍ਯ ਸ਼ਾਖਾਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਰ੍ਥਂ , ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਕੋਸ੍ਠਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਗ੍ਰਹਣਮ੍; ਅਨੇਨ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਕੋਸ੍ਠਤ੍ਵੇਨੈਵਾਭਿਪ੍ਰੇਤਮਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਸਮਾਨਨ੍ਯਾਯਤ੍ਵਾਤ੍ | ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਕੋਸ੍ਠਵਿਵਰਣੇ- “ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਾਮਾਗ੍ਨਿਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਰੁਧਿਰਸ੍ਯ ਚ| ਹਦੁਣ੍ਡੁਕਃ ਫੁਫ੍ਫੁਸਸ਼੍ਚ ਕੋਸ੍ਠ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ” (ਸੁ.ਚਿ. ਅ.੨) ਇਤਿ| ਅਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਵਿਵਰਣਮ੍- ਅਸ੍ਥਿਸਂਯੋਗਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਅਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧੌ| ਕਣ੍ਡਰਾ ਇਹ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਨਾਯੁਃ| ਆਮਸ੍ਯ ਪਕ੍ਵਸ੍ਯ ਚਾਸ਼ਯ ਆਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ| ਏਤਚ੍ਚ ਮਾਰ੍ਗਭੇਦਕਥਨਂ ਤਦਾਸ਼੍ਰਿਤਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮ੍||੪੮||
Adhikarana 43 (49) · Śloka 49
ਤਤ੍ਰ, ਗਣ੍ਡਪਿਡਕਾਲਜ੍ਯਪਚੀਚਰ੍ਮਕੀਲਾਧਿਮਾਂਸਮਸਕਕੁਸ੍ਠਵ੍ਯਙ੍ਗਾਦਯੋ ਵਿਕਾਰਾ ਬਹਿਰ੍ਮਾਰ੍ਗਜਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸਰ੍ਪਸ਼੍ਵਯਥੁਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ੋਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦਯਃ ਸ਼ਾਖਾਨੁਸਾਰਿਣੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਰੋਗਾਃ; ਪਕ੍ਸਵਧਗ੍ਰਹਾਪਤਾਨਕਾਰ੍ਦਿਤਸ਼ੋਸਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸ਼ੂਲਗੁਦਭ੍ਰਂਸ਼ਾਦਯਃ ਸ਼ਿਰੋਹਦ੍ਬਸ੍ਤਿਰੋਗਾਦਯਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਮਮਾਰ੍ਗਾਨੁਸਾਰਿਣੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਰੋਗਾਃ; ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਲਸਕਵਿਸੂਚਿਕਾਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਨਾਹੋਦਰਪ੍ਲੀਹਾਦਯੋਨ੍ਤਰ੍ਮਾਰ੍ਗਜਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸਰ੍ਪਸ਼੍ਵਯਥੁਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ੋਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦਯਃ ਕੋਸ੍ਠਾਨੁਸਾਰਿਣੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਰੋਗਾਃ||੪੯||
View original
तत्र, गण्डपिडकालज्यपचीचर्मकीलाधिमांसमषककुष्ठव्यङ्गादयो विकारा बहिर्मार्गजाश्च विसर्पश्वयथुगुल्मार्शोविद्रध्यादयः शाखानुसारिणो भवन्ति रोगाः; पक्षवधग्रहापतानकार्दितशोषराजयक्ष्मास्थिसन्धिशूलगुदभ्रंशादयः शिरोहृद्बस्तिरोगादयश्च मध्यममार्गानुसारिणो भवन्ति रोगाः; ज्वरातीसारच्छर्द्यलसकविसूचिकाकासश्वासहिक्कानाहोदरप्लीहादयोऽन्तर्मार्गजाश्च विसर्पश्वयथुगुल्मार्शोविद्रध्यादयः कोष्ठानुसारिणो भवन्ति रोगाः||४९||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਯਨ੍ਮਾਰ੍ਗਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ਯੋ ਰੋਗੋ ਭਵਤਿ ਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਤਤ੍ਰ ਗਣ੍ਡੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹਿਰ੍ਮਾਰ੍ਗਜਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਿਸਰ੍ਪਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਵਿਸਰ੍ਪਾਦਯੋ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਮਾਰ੍ਗਭਾਜੋਪਿ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਤਸ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯੁਦਾਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਪਕ੍ਸਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਧਗ੍ਰਹਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਸ਼ੋਸੋ ਧਾਤੁਸ਼ੋਸਃ| ਜ੍ਵਰੋ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਗ ਏਵ, ਤਥਾਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਮਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਤ੍ਵਾਦਿਹੋਚ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਮਾਰ੍ਗਜਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਿਸਰ੍ਪਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਅਰ੍ਸ਼ੋ ਬਹਿਰ੍ਵਲ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਸ਼ਾਖਾਗਤਮ੍, ਅਨ੍ਯਚ੍ਚ ਕੋਸ੍ਠਗਤਮ੍| ਬਹਿਰ੍ਮਾਰ੍ਗਜੋ ਗੁਲ੍ਮੋ ਯੋ ਬਹਿਰੁਤ੍ਤੁਣ੍ਡਿਤ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ ਬਹਿਸ਼੍ਚ ਪਚ੍ਯਤੇ ਸ ਜ੍ਞੇਯਃ, ਅਨ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਃ ਕੋਸ੍ਠਗਤ ਏਵ||੪੯||
Adhikarana 44 (50-53) · Śloka 53
ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਭਿਸਜ ਇਤਿ- ਭਿਸਕ੍ਛਦ੍ਮਚਰਾਃ ਸਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯੇਕੇ ਸਿਦ੍ਧਸਾਧਿਤਾਃ|
ਸਨ੍ਤਿ ਵੈਦ੍ਯਗੁਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਭਿਸਜੋ ਭੁਵਿ||੫੦||
ਵੈਦ੍ਯਭਾਣ੍ਡੌਸਧੈਃ ਪੁਸ੍ਤੈਃ ਪਲ੍ਲਵੈਰਵਲੋਕਨੈਃ|
ਲਭਨ੍ਤੇ ਯੇ ਭਿਸਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦਮਜ੍ਞਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪਕਾਃ||੫੧||
ਸ਼੍ਰੀਯਸ਼ੋਜ੍ਞਾਨਸਿਦ੍ਧਾਨਾਂ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਾਦਤਦ੍ਵਿਧਾਃ|
ਵੈਦ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਂ ਲਭਨ੍ਤੇ ਯੇ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੇ ਸਿਦ੍ਧਸਾਧਿਤਾਃ||੫੨||
ਪ੍ਰਯੋਗਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਸਿਦ੍ਧਿਸਿਦ੍ਧਾਃ ਸੁਖਪ੍ਰਦਾਃ|
ਜੀਵਿਤਾਭਿਸਰਾਸ੍ਤੇ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵੈਦ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤੇਸ੍ਵਵਸ੍ਥਿਤਮਿਤਿ||੫੩||
View original
त्रिविधा भिषज इति- भिषक्छद्मचराः सन्ति सन्त्येके सिद्धसाधिताः|
सन्ति वैद्यगुणैर्युक्तास्त्रिविधा भिषजो भुवि||५०||
वैद्यभाण्डौषधैः पुस्तैः पल्लवैरवलोकनैः|
लभन्ते ये भिषक्शब्दमज्ञास्ते प्रतिरूपकाः||५१||
श्रीयशोज्ञानसिद्धानां व्यपदेशादतद्विधाः|
वैद्यशब्दं लभन्ते ये ज्ञेयास्ते सिद्धसाधिताः||५२||
प्रयोगज्ञानविज्ञानसिद्धिसिद्धाः सुखप्रदाः|
जीविताभिसरास्ते स्युर्वैद्यत्वं तेष्ववस्थितमिति||५३||
ਭਿਸਕ੍ਛਦ੍ਮਚਰਾ ਭਿਸਗ੍ਵੇਸ਼ਚਰਾਃ| ਸਿਦ੍ਧੇਨ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਨ ਸਾਧਿਤਾਃ ਸਿਦ੍ਧਸਾਧਿਤਾਃ| ਵੈਦ੍ਯਭਾਣ੍ਡਂ ਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਿਰੂਪਕਾ ਵੈਦ੍ਯਸਦਸ਼ਾਃ| ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ ਅਨ੍ਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨ ਕੀਰ੍ਤਨਮ੍| ਅਤਦ੍ਵਿਧਾ ਜ੍ਞਾਨਹੀਨਾਃ||੫੦-੫੩||
Adhikarana 45 (54) · Śloka 54
ਤ੍ਰਿਵਿਧਮੌਸਧਮਿਤਿ- ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ, ਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਵਜਯਸ਼੍ਚ|
ਤਤ੍ਰ ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ- ਮਨ੍ਤ੍ਰੌਸਧਿਮਣਿਮਙ੍ਗਲਬਲ੍ਯੁਪਹਾਰਹੋਮਨਿਯਮਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤੋਪਵਾਸਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਪ੍ਰਣਿਪਾਤਗਮਨਾਦਿ, ਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ- ਪੁਨਰਾਹਾਰੌਸਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਯੋਜਨਾ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਵਜਯਃ- ਪੁਨਰਹਿਤੇਭ੍ਯੋਰ੍ਥੇਭ੍ਯੋ ਮਨੋਨਿਗ੍ਰਹਃ||੫੪||
View original
त्रिविधमौषधमिति- दैवव्यपाश्रयं, युक्तिव्यपाश्रयं, सत्त्वावजयश्च|
तत्र दैवव्यपाश्रयं- मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादि, युक्तिव्यपाश्रयं- पुनराहारौषधद्रव्याणां योजना, सत्त्वावजयः- पुनरहितेभ्योऽर्थेभ्यो मनोनिग्रहः||५४||
ਦੈਵਮਦਸ੍ਟਂ ਤਦ੍ਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ, ਤਚ੍ਚ ਯਦਦਸ੍ਟਜਨਨੇਨ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿ; ਯਦਿ ਵਾ ਦੈਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦੇਵਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਾਨਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਯਦੁਪਕਰੋਤਿ ਤਤ੍ਤਥਾ; ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦਯੋ ਹਿ ਦੇਵਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵ ਵ੍ਯਾਧਿਹਰਾਃ, ਬਲ੍ਯੁਪਹਾਰਾਦਿਪ੍ਰੀਤਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਾ ਏਵ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਮਾਦਾਵੁਕ੍ਤਮਾਸ਼ੁਵ੍ਯਾਧਿਹਰਤ੍ਵੇਨ| ਪ੍ਰਣਿਪਾਤੋ ਦੇਵਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰੋ ਨਮਸ੍ਕਾਰਃ, ਗਮਨਂ ਵਿਦੂਰਦੇਵਾਦਿਗਮਨਮ੍||੫੪||
Adhikarana 46 (55) · Śloka 55
ਸ਼ਰੀਰਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪੇ ਖਲੁ ਸ਼ਰੀਰਮੇਵਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਮੌਸਧਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ- ਅਨ੍ਤਃਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਂ, ਬਹਿਃਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਂ, ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਣਿਧਾਨਂ ਚੇਤਿ|
ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਤਃਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਂ ਯਦਨ੍ਤਃਸ਼ਰੀਰਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯੌਸਧਮਾਹਾਰਜਾਤਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਪ੍ਰਮਾਰ੍ਸ੍ਟਿ, ਯਤ੍ਪੁਨਰ੍ਬਹਿਃਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯਾਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਵੇਦਪ੍ਰਦੇਹਪਰਿਸੇਕੋਨ੍ਮਰ੍ਦਨਾਦ੍ਯੈਰਾਮਯਾਨ੍ ਪ੍ਰਮਾਰ੍ਸ੍ਟਿ ਤਦ੍ਬਹਿਃਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਂ, ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਣਿਧਾਨਂ ਪੁਨਸ਼੍ਛੇਦਨਭੇਦਨਵ੍ਯਧਨਦਾਰਣਲੇਖਨੋਤ੍ਪਾਟਨਪ੍ਰਚ੍ਛਨਸੀਵਨੈਸਣਕ੍ਸਾਰਜਲੌਕਸਸ਼੍ਚੇਤਿ||੫੫||
View original
शरीरदोषप्रकोपे खलु शरीरमेवाश्रित्य प्रायशस्त्रिविधमौषधमिच्छन्ति- अन्तःपरिमार्जनं, बहिःपरिमार्जनं, शस्त्रप्रणिधानं चेति|
तत्रान्तःपरिमार्जनं यदन्तःशरीरमनुप्रविश्यौषधमाहारजातव्याधीन् प्रमार्ष्टि, यत्पुनर्बहिःस्पर्शमाश्रित्याभ्यङ्गस्वेदप्रदेहपरिषेकोन्मर्दनाद्यैरामयान् प्रमार्ष्टि तद्बहिःपरिमार्जनं, शस्त्रप्रणिधानं पुनश्छेदनभेदनव्यधनदारणलेखनोत्पाटनप्रच्छनसीवनैषणक्षारजलौकसश्चेति||५५||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਤਰੇਣੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਭੇਸਜਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮਾਹ- ਸ਼ਰੀਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਯਃਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼ਰੀਰਦੋਸਕੋਪ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ, ਮਾਨਸਦੋਸਜੇਪ੍ਯੁਨ੍ਮਾਦਾਪਸ੍ਮਾਰਾਦਾਵਞ੍ਜਨਾਦਿ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਯਦਿ ਵਾ ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸ਼ਾਰੀਰੇਪਿ ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਾਦਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੫੫||
Adhikarana 47 (56-63) · Śloka 63
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਰੋਗੇ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਬਾਹ੍ਯੇਨਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇਣ ਵਾ|
ਕਰ੍ਮਣਾ ਲਭਤੇ ਸ਼ਰ੍ਮ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੋਪਕ੍ਰਮਣੇਨ ਵਾ||੫੬||
ਬਾਲਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਮੋਹਾਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਮਾਦਾਦ੍ਵਾ ਨ ਬੁਧ੍ਯਤੇ|
ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਰੋਗਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਮਿਵਾਬੁਧਃ||੫੭||
ਅਣੁਰ੍ਹਿ ਪ੍ਰਥਮਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਰੋਗਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ|
ਸ ਜਾਤਮੂਲੋ ਮੁਸ੍ਣਾਤਿ ਬਲਮਾਯੁਸ਼੍ਚ ਦੁਰ੍ਮਤੇਃ||੫੮||
ਨ ਮੂਢੋ ਲਭਤੇ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਤਾਵਦ੍ਯਾਵਨ੍ਨ ਪੀਡ੍ਯਤੇ|
ਪੀਡਿਤਸ੍ਤੁ ਮਤਿਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਗ੍ਰਹੇ||੫੯||
ਅਥ ਪੁਤ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਦਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞਾਤੀਂਸ਼੍ਚਾਹੂਯ ਭਾਸਤੇ|
ਸਰ੍ਵਸ੍ਵੇਨਾਪਿ ਮੇ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਭਿਸਗਾਨੀਯਤਾਮਿਤਿ||੬੦||
ਤਥਾਵਿਧਂ ਚ ਕਃ ਸ਼ਕ੍ਤੋ ਦੁਰ੍ਬਲਂ ਵ੍ਯਾਧਿਪੀਡਿਤਮ੍|
ਕਸ਼ਂ ਕ੍ਸੀਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਦੀਨਂ ਪਰਿਤ੍ਰਾਤੁਂ ਗਤਾਯੁਸਮ੍||੬੧||
ਸ ਤ੍ਰਾਤਾਰਮਨਾਸਾਦ੍ਯ ਬਾਲਸ੍ਤ੍ਯਜਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍|
ਗੋਧਾ ਲਾਙ੍ਗੂਲਬਦ੍ਧੇਵਾਕਸ੍ਯਮਾਣਾ ਬਲੀਯਸਾ||੬੨||
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਰੋਗੇਭ੍ਯੋ ਰੋਗੇਸੁ ਤਰੁਣੇਸੁ ਵਾ|
ਭੇਸਜੈਃ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵੀਤ ਯ ਇਚ੍ਛੇਤ੍ ਸੁਖਮਾਤ੍ਮਨਃ||੬੩||
View original
भवन्ति चात्र- प्राज्ञो रोगे समुत्पन्ने बाह्येनाभ्यन्तरेण वा|
कर्मणा लभते शर्म शस्त्रोपक्रमणेन वा||५६||
बालस्तु खलु मोहाद्वा प्रमादाद्वा न बुध्यते|
उत्पद्यमानं प्रथमं रोगं शत्रुमिवाबुधः||५७||
अणुर्हि प्रथमं भूत्वा रोगः पश्चाद्विवर्धते|
स जातमूलो मुष्णाति बलमायुश्च दुर्मतेः||५८||
न मूढो लभते सञ्ज्ञां तावद्यावन्न पीड्यते|
पीडितस्तु मतिं पश्चात् कुरुते व्याधिनिग्रहे||५९||
अथ पुत्रांश्च दारांश्च ज्ञातींश्चाहूय भाषते|
सर्वस्वेनापि मे कश्चिद्भिषगानीयतामिति||६०||
तथाविधं च कः शक्तो दुर्बलं व्याधिपीडितम्|
कृशं क्षीणेन्द्रियं दीनं परित्रातुं गतायुषम्||६१||
स त्रातारमनासाद्य बालस्त्यजति जीवितम्|
गोधा लाङ्गूलबद्धेवाकृष्यमाणा बलीयसा||६२||
तस्मात् प्रागेव रोगेभ्यो रोगेषु तरुणेषु वा|
भेषजैः प्रतिकुर्वीत य इच्छेत् सुखमात्मनः||६३||
ਵੈਦ੍ਯਭੇਦਾਭਿਧਾਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨਾਤੁਰਭੇਦਮਾਹ- ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਰ੍ਮ ਸੁਖਮਾਰੋਗ੍ਯਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਪ੍ਰਮਾਦਃ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾਪਿ ਰੋਗਮਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ| ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰਯਂ ਤ੍ਵਰਯਾ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਏਵਮਾਕਾਰਮ੍| ਤ੍ਰਾਤਾਰਂ ਵੈਦ੍ਯਮਨਾਸਾਦ੍ਯ; ਤਥਾਵਿਧਂ ਹਿ ਰੋਗਿਣਂ ਵੈਦ੍ਯੋ ਨੋਪਸਰ੍ਪਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਬਾਲਃ ਅਜ੍ਞਃ| ਗੋਧਾਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਜੀਵਨਾਰ੍ਥਂ ਯਤ੍ਨਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਪਿ ਵਿਪਦ੍ਯਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵੀਤ ‘ਯਤ੍ਨਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੫੬-੬੩||
Adhikarana 48 (64-65) · Śloka 65
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕੌ- ਏਸਣਾਃ ਸਮੁਪਸ੍ਤਮ੍ਭਾ ਬਲਂ ਕਾਰਣਮਾਮਯਾਃ|
ਤਿਸ੍ਰੈਸਣੀਯੇ ਮਾਰ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਭਿਸਜੋ ਭੇਸਜਾਨਿ ਚ||੬੪||
ਤ੍ਰਿਤ੍ਵੇਨਾਸ੍ਟੌ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ ਕਸ੍ਣਾਤ੍ਰੇਯੇਣ ਧੀਮਤਾ|
ਭਾਵਾ, ਭਾਵੇਸ੍ਵਸਕ੍ਤੇਨ ਯੇਸੁ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਮ੍||੬੫||
View original
तत्र श्लोकौ- एषणाः समुपस्तम्भा बलं कारणमामयाः|
तिस्रैषणीये मार्गाश्च भिषजो भेषजानि च||६४||
त्रित्वेनाष्टौ समुद्दिष्टाः कृष्णात्रेयेण धीमता|
भावा, भावेष्वसक्तेन येषु सर्वं प्रतिष्ठितम्||६५||
ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਧੀਮਤਾ ਭਾਵਾ ਇਤਿ ਛੇਦਃ; ਅਸ੍ਟੌ ਭਾਵਾ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਭਾਵੇਸੁ ਵਿਸਯੇਸੁ| ਅਸਕ੍ਤੇਨ ਅਪ੍ਰਸਕ੍ਤੇਨ| ਯੇਸੁ ਏਸਣਾਦਿਸ੍ਵਸ੍ਟਸੁ| ਸਰ੍ਵਮਿਤਿ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਾਃ||੬੪-੬੫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਤਿਸ੍ਰੈਸਣੀਯੋ ਨਾਮੈਕਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने तिस्रैषणीयो नामैकादशोऽध्यायः||११||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਚਤੁਸ੍ਕੇ ਤਿਸ੍ਰੈਸਣੀਯੋ ਨਾਮੈਕਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੧||