11. tisraiṣaṇīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātastisraiṣaṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||

pūrvādhyāyē catuṣpādamārōgyakāraṇaṁ vyavasthāpitaṁ, tataścatuṣpādasampattyā prāptārōgyēṇa satā yadanuṣṭhēyaṁ prāṇaparipālanasādhanaṁ, tathā dhanārjanasādhanaṁ, tathā dharmārjanasādhanaṁ, tadihaiṣaṇātrayarūpamabhidhīyata ityanantaraṁ tisraiṣaṇīyō'bhidhīyatē| tisraiṣaṇāśabdō'sminnastīti matvarthīyaśchaḥ, atrānukāryānukaraṇayōrbhēdāvivakṣayā yalōpāsiddhērabhāvāt saṁhitayā ‘tisraiṣaṇīyaḥ’ iti sañjñāyatē, adhyāyāntē “tisraiṣaṇīyē mārgāśca” iti ślōkapādaṁ kariṣyati; yadyapyanyē'pyatra śabdāḥ santi, tathā'pi pradhānatvēnāyaṁ gr̥hyatē||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

iha khalu puruṣēṇānupahatasattvabuddhipauruṣaparākramēṇa hitamiha cāmuṣmiṁśca lōkē samanupaśyatā tisra ēṣaṇāḥ paryēṣṭavyā bhavanti| tadyathā- prāṇaiṣaṇā, dhanaiṣaṇā, paralōkaiṣaṇēti||3||

ihēti bhōgārthipuruṣādhikārē, yatō mōkṣārthipuruṣaṁ prati dhanaiṣaṇā sarvathaivānupayuktā| puruṣēṇēti padaṁ kurvan ya ēva puruṣa ēṣaṇātrayamanviṣyati sa ēva puruṣō bhaṇyatē nānyaḥ, paśutulyatvāditi darśayati| pauruṣaṁ śārīraṁ balaṁ, parākramastu śauryākhyaṁ mānasaṁ balam| ihēti iha janmani, amuṣminniti janmāntarē| iṣyatē'nviṣyatē sādhyatē'nayētyēṣaṇā| prāṇō jīvitaṁ, tat sādhyatē dīrghatvēna rōgānupahatatvēna cānayēti prāṇaiṣaṇā| ēvaṁ dhanaiṣaṇā| paralōkōpakārakasya dharmasyaiṣaṇā paralōkaiṣaṇā| kāmaiṣaṇā tu prāṇaiṣaṇādhanaiṣaṇayōrantarbhāvanīyā, śarīrasampattidhanasampattisādhyatvāt kāmasya; yadi vā kāmaiṣaṇāyāṁ svata ēva puruṣaḥ pravr̥ttō bhavati nōpadēśamapēkṣata iti tadēṣaṇōpadēśō na kr̥taḥ||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

āsāṁ tu khalvēṣaṇānāṁ prāṇaiṣaṇāṁ tāvat pūrvataramāpadyēta| kasmāt? prāṇaparityāgē hi sarvatyāgaḥ| tasyānupālanaṁ- svasthasya svasthavr̥ttānuvr̥ttiḥ, āturasya vikārapraśamanē'pramādaḥ, tadubhayamētaduktaṁ vakṣyatē ca; tadyathōktamanuvartamānaḥ prāṇānupālanāddīrghamāyuravāpnōtīti prathamaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||4||

prāṇaiṣaṇāyāḥ prathamānuṣṭhānē upapattimāha- āsāṁ tvityādi| trayāṇāṁ madhyē dvē pūrvē bhavataḥ, tr̥tīyāyāḥ sarvōttaratvēnāpūrvatvāt; tēna dvayōstara iti nyāyāt pūrvataraṁ prāṇaiṣaṇēti sādhustaraprayōgaḥ| prāṇaśabdō jīvitavacana ēkavacanāntō'pyasti; yaduktaṁ- “daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇō yēṣu pratiṣṭhitaḥ” (sū.a.30) iti, tēna prāṇapratyavamarśakaṁ ‘tasya’ iti padamēkavacanēna yuktamēva| vikārān praśamayatīti vikārapraśamanaṁ cikitsā, tasmin| apramādaḥ avadhānēnānuṣṭhānam| vakṣyatē cēti nikhilēna śāstrēṇa| prāṇānupālanāditi prāṇānupālanasādhanāt; tēna prāṇānupālanadīrghāyuṣṭvayōrarthābhēdāt sādhyasādhanabhāvō nāstīti yaccōcyatē tannirastaṁ bhavati| prathamēti prādhānyāt prāṇaiṣaṇā||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

atha dvitīyāṁ dhanaiṣaṇamāpadyēta, prāṇēbhyō hyanantaraṁ dhanamēva paryēṣṭavyaṁ bhavati ; na hyataḥ pāpāt pāpīyō'sti yadanupakaraṇasya dīrghamāyuḥ, tasmādupakaraṇāni paryēṣṭuṁ yatēta| tatrōpakaraṇōpāyānanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- kr̥ṣipāśupālyavāṇijyarājōpasēvādīni, yāni cānyānyapi satāmavigarhitāni karmāṇi vr̥ttipuṣṭikarāṇi vidyāttānyārabhēta kartuṁ; tathā kurvan dīrghajīvitaṁ jīvatyanavamataḥ puruṣō bhavati | iti dvitīyā dhanaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||5||

athēti prāṇaiṣaṇānantaram| dvitīyāmiti hētugarbhaṁ viśēṣaṇaṁ, yasmādiyamēva dvitīyā prāṇaiṣaṇānantaramavaśyōpādēyatvēna, tata iyamēvōcyata ityarthaḥ| prāṇaiṣaṇāmanu cāsyāḥ prādhānyaṁ darśayati- prāṇēbhyō hītyādi| pāpaśabdēna pāpakāryaṁ duḥkhamucyatē| upakaraṇam ārōgyabhōgadharmasādhanībhūtō dhanaprapañcaḥ, sa yasya nāstyasāvanupakaraṇaḥ| dhanōpāyāniti vaktavyē upakaraṇōpāyāniti yataḥ karōti, tēna dhanasya bhōgadharmasādhanārthamēvōtpādamicchanti, na punaḥ kr̥paṇasyēva viniyōgaśūnyasya susaṁvardhitamātrakaraṇārtham | anyānyapīti pratigrahādhyāpanādīni| vr̥ttiḥ vartanaṁ, puṣṭiḥ dhanasampattiḥ| anavamataḥ anavajñātō bahumānagr̥hīta iti yāvat| dīrghaṁ jīvitaṁ jīvati dhārayatītyarthaḥ, anēkārthatvāddhātūnāṁ; yadi vā dīrghajīvitaṁ yathā syāttathā jīvatīti kriyāviśēṣaṇatvēna vyākhyēyam||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

atha tr̥tīyāṁ paralōkaiṣaṇāmāpadyēta| saṁśayaścātra, kathaṁ? bhaviṣyāma itaścyutā navēti; kutaḥ punaḥ saṁśaya iti, ucyatē- santi hyēkē pratyakṣaparāḥ parōkṣatvāt punarbhavasya nāstikyamāśritāḥ, santi cāgamapratyayādēva punarbhavamicchanti; śrutibhēdācca- ‘mātaraṁ pitaraṁ caikē manyantē janmakāraṇam | svabhāvaṁ paranirmāṇaṁ yadr̥cchāṁ cāparē janāḥ’ || iti | ataḥ saṁśayaḥ- kiṁ nu khalvasti punarbhavō na vēti||6||

paralōkaiṣaṇāṁ vyākarōti- athētyādi| atra ca paralōkasya durjñēyatvēna cārvākādināstikāsammatatvēna ca paralōkaṁ pramāṇēna vyavasthāpayituṁ nirṇayārthaṁ pramāṇapravr̥ttiviṣayaṁ saṁśayamēva tāvat paralōkē darśayati- saṁśayaścātrētyādi| itaścyutā iha janmani mr̥tāḥ, bhaviṣyāmō janmāntara ityarthaḥ| saṁśayahētuṁ pr̥cchati- kutaḥ saṁśayaḥ punariti| vādivipratipattiṁ saṁśayahētumāha- ucyata ityādi| pratyakṣaparā anumatapratyakṣaikapramāṇāḥ| parōkṣatvāta pratyakṣāviṣayatvāt| punarbhavasya janmāntarasya| nāsti punarbhavō nāsti karmaphalaṁ nāstyātmētyādināstinā pracaratīti nāstikaḥ, tasya bhāvō nāstikyam| yata pratyakṣapramāṇēnōpalabhyatē ghaṭapaṭādi, tadēva paramasti; nōpalabhyatē ca pratyakṣēṇa paralōkaḥ, tasmānnāsti paralōka iti nāstikābhiprāyaḥ| asti punarbhava iti yēṣāṁ mataṁ tān darśayati- santītyādi| santi cētyatra ‘aparē’ iti vākyaśēṣaḥ| āgamapratyayāt āgamaprāmāṇyāt| āgamaṁ ca punarbhavapratipādakaṁ dānatapōyajñētyādi darśayiṣyatyagrē| icchantītyatra ‘yē’ iti vākyaśēṣaḥ| ēvaṁ tāvadvādivipratipattirēkā saṁśayakāraṇaṁ darśitā; saṁśayahētvantaramāha- śrutibhēdāccētyādi| śrūyata iti śrutiḥ; prativādivacanamēvaṅgranthanibaddham| ētāni ca mātāpitarāvēva janmakāraṇamityādīni punarbhavapratikṣēpakāṇi vacanāni| āgamapratyayādasti punarbhava iti yō brūtē, tadvacanēna samaṁ vādivipratipattirūpatayaiva saṁśayakāraṇaṁ bhavatītyata uktamupasaṁhārē ‘ataḥ saṁśayaḥ’ iti| ēkē manyantē janmakāraṇamiti janmakāraṇamiti padaṁ mātaraṁ pitaraṁ tathā svabhāvaṁ tathā paranirmāṇamiti padatrayēṇa sambadhyatē; yadr̥cchāṁ cā'parē janā ityatra manyantē janmakāraṇamiti padaṁ sambadhyatē| mātāpitarāvēvātmāntaranirapēkṣāvapatyōtpādanē kāraṇaṁ, tēna pūrvaśarīraṁ parityajya śarīrāntaraparigraharūpa ātmanaḥ paralōkō nāstīti prathamavādinaḥ pakṣaḥ| paridr̥śyamānapr̥thivyādibhāvānāmēvāyaṁ svabhāvō- yat- saṁyōgaviśēṣānmilitāḥ santaścētanaṁ puruṣādilakṣaṇaṁ kāryaviśēṣamārabhantē, yathā surābījādīni pratyēkamamadakarāṇyapi madakaraṁ madyamārabhantē, nātra kaścidātmā vidyatē yasya paralōkaḥ syāditi svabhāvavādinō bhāvaḥ| para aiśvaryādiguṇayukta ātmaviśēṣaḥ, tēna saṁsāryātmanirapēkṣiṇā nirmāṇaṁ paranirmāṇaṁ, tatrāpi parasyaivaiśvaryādiguṇayuktasyātmaviśēṣasya prabhāvādbhūtāni cētayantē nātmāntaramastīti paralōkābhāvaḥ| yadr̥cchā kāraṇāpratiniyamēnōtpādaḥ; na kāraṇapratiniyamēna kāryōtpādō'vadhārayituṁ śakyatē, avadhārakapramāṇānāṁ prāmāṇyānavadhāraṇāt; tasmādātmaiva punarbhavamanubhavatīti na vācyamiti yādr̥cchikasyābhiprāyaḥ||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

tatra buddhimānnāstikyabuddhiṁ jahyādvicikitsāṁ ca| kasmāt? pratyakṣaṁ hyalpam; analpamapratyakṣamasti, yadāgamānumānayuktibhirupalabhyatē; yairēva tāvadindriyaiḥ pratyakṣamupalabhyatē, tānyēva santi cāpratyakṣāṇi||7||

punarbhavāstitvapakṣaṁ gr̥hītvā prāha- tatrētyādi| buddhimāniti praśastabuddhiyuktaḥ| nāstyēva paralōka iti viparyayajñānaṁ nāstikyabuddhiḥ, tāṁ jahyāt| paralōkaviṣayō viparyayō yathā dharmānuṣṭhānaṁ prati virōdhakaḥ, tathā stōkakramēṇāsti paralōkō na vēti saṁśayō'pi dharmānuṣṭhānaṁ prati virōdhaka ityāha- vicikitsāṁ cēti; vicikitsāṁ jahyāditi sambandhaḥ, vicikitsā sandēhaḥ, sā cēha prakr̥tatvāt paralōkaviṣayaiva| atraiva hētupraśnapūrvakaṁ hētumāha- kasmādityādi| apratyakṣatvāt paralōkō nāstīti prathamavādimataṁ dūṣayati- pratyakṣamityādi| yathā, pratyakṣaṁ pramāṇamavyabhicāripramājanakatvēna; tathā''gamādīnyapi tathābhūtapramājanakatvāt pramāṇānyēva; tataśca pratyakṣāviṣayatvēnaiva yat punarbhavasya nāstitvaṁ vyavasthāpyatē tanna yuktamiti prakaraṇārthaḥ| punarbhavasādhakāni cāgamādīnyagrē vakṣyamāṇāni santyēvēti bhāvaḥ| āgamādīni lakṣaṇatō'grē'bhidhāsyantē| pratyakṣāviṣayatvē satyapi yānyanyapramāṇasiddhāni santi tānyāha- yairēvētyādi| pratyakṣamiti pratyakṣaviṣayaṁ ghaṭādi| santīti indriyōpakramaṇīyōktānumānagamyatvāditi bōddhavyam||7||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

satāṁ ca rūpāṇāmatisannikarṣādativiprakarṣādāvaraṇāt karaṇadaurbalyānmanōnavasthānāt samānābhihārādabhibhavādatisaukṣmyācca pratyakṣānupalabdhiḥ; tasmādaparīkṣitamētaducyatē- pratyakṣamēvāsti, nānyadastīti||8||

itaśca pratyakṣānupalabdhirna vastvabhāvaniścayakārikētyāha- satāmityādi| satāmityagrē vakṣyamāṇātisannikarṣādyabhāvē pratyakṣēṇaiva gr̥hyamāṇatvēna satāmityarthaḥ| pratyakṣānupalabdhirityatisannikarṣādibhiḥ saha pratyēkamabhisambadhyatē| atisannikarṣādanupalabdhiryathā- nayanagatakajjalādēḥ, ativiprakarṣādyathā- dūrākāśagatasya pakṣiṇaḥ, āvaraṇādyathā- kuḍyādipihitasya ghaṭādēḥ, karaṇadaurbalyādyathā- kāmalādyupahatasya cakṣuṣaḥ paṭaśauklyādyapratibhānaṁ, manōnavasthānādyathā- kāntāmukhanirīkṣaṇaprahitamanasaḥ pārśvāgatavacanānavabōdhaḥ, samānābhihārādyathā- bilvarāśipraviṣṭasya bilvasyēndriyasambaddhasyāpi bhēdēnāgrahaṇam, abhibhavādyathā- madhyandinē ulkāpātasya, saukṣmyādyathā- tricaturhastapramāṇadēśavartinaḥ krimiviśēṣalikhyādēragrahaṇam||8||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

śrutayaścaitā na kāraṇaṁ, yuktivirōdhāt| ātmā mātuḥ piturvā yaḥ sō'patyaṁ yadi sañcarēt| dvividhaṁ sañcarēdātmā sarvōvā'vayavēna vā||9|| sarvaścēt sañcarēnmātuḥ piturvā maraṇaṁ bhavēt| nirantaraṁ, nāvayavaḥ kaścitsūkṣmasya cātmanaḥ||10||

samprati śrutibhēdavādimataṁ dūṣayati- śrutayaścētyādi| na kāraṇamiti na punarbhavapratiṣēdhē kāraṇamityarthaḥ| yuktivirōdhāt upapattivirōdhāt| apatyaśarīrē mātāpitrōḥ kāraṇatvamanumatamēva, yatastathāvidhē mātāpitrōḥ kāraṇatvē satyapi caitanyahētōrātmanaḥ paralōkādāgamanē prētyabhāvō'khaṇḍita ēvēti| caitanyamapatyasya mātāpitrōrapi caitanyahēturya ātmā tata ēva bhavatīti yō manyatē taṁ pratyāha- ātmā māturityādi| dvividhaṁ dviprakāram| sarva iti mātaraṁ pitaraṁ parityajyāpatyaṁ gacchēt; avayavēnēti ēkō'vayavō vā''tmanō mātari pitari vā tiṣṭhēt, anyaścaikadēśa ātmanō'patyaṁ gacchēt| prathamapakṣē dūṣaṇamāha- sarvaścētyādi| nirantaramiti cchēdaḥ, nirantaraṁ tatkālamēva, yadi māturātmā'patyaṁ sañcarēttadā tatkālamēva māturmaraṇaṁ, yadi tu piturātmā'patyaṁ sañcarēttadā tatkālamēva piturmaraṇaṁ, syāditi| dvitīyaṁ pakṣaṁ dūṣayati- nāvayava ityādi| sūkṣmasyēti asthūlasya; sthūlānāṁ pr̥thivyādīnāmavayavā bhavanti, na tu sūkṣmāṇāmākāśakālamanōbuddhiprabhr̥tīnāṁ; tataścāvayavābhāvādātmanō'vayavēna sañcaraṇaṁ dūramapāstamityarthaḥ||9-10||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

buddhirmanaśca nirṇītē yathaivātmā tathaiva tē| yēṣāṁ caiṣā matistēṣāṁ yōnirnāsti caturvidhā||11||

atha śaṅkyatē- mā''tmā mātāpitrōḥ sañcaratu, buddhistu tayōrmanō vā'patyaṁ sañcaratu, ata ēvāpatyasya caitanyaṁ bhaviṣyatītyāha- buddhirmanaścētyādi| nirṇītē vyavasthāpitē pramāṇēna, kimbhūtēnētyāha- yathaivātmā niravayavatvēnāvayavasañcaraṇākṣamastathā tatkālamēva mātāpitr̥parityāgaprasaṅgēna kārtsnyēnāpi sañcaritumakṣamaḥ, tathā tē api buddhimanasī niravayavatvānnaikadēśēna sañcarēyātāṁ, mātāpitrōstatkālamēvābuddhimattvāmanaskatvaprasaṅgācca na kārtsnyēna sañcarēyātāmiti bhāvaḥ| dūṣaṇāntaramāha- yēṣāmityādi| yēṣāṁ matiriti mātāpitarāvēvāpatyē caitanyakāraṇamityēvaṁrūpā| caturvidhā yōniriti jarāyujāṇḍajasaṁsvēdajōdbhijjalakṣaṇā| ēvaṁ manyatē- saṁsvēdajānāṁ maśakādīnāṁ tathōdbhijjānāṁ gaṇḍūpadādīnāṁ cētanānāṁ mātāpitarau na vidyētē; tatastēṣāmacaitanyaṁ syāt, mātāpitrōścētanakāraṇayōrabhāvāditi||11||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

vidyāt svābhāvikaṁ ṣaṇṇāṁ dhātūnāṁ yat svalakṣaṇam| saṁyōgē ca viyōgē ca tēṣāṁ karmaiva kāraṇam||12||

svābhāvikavādinō bhūtacaitanyapakṣaṁ dūṣayati- vidyādityādi| svabhāvakr̥taṁ svābhāvikam| ṣaṇṇāṁ dhātūnāmiti pr̥thivyaptējōvāyvākāśātmanām, ēṣāṁ ca dhātutvaṁ śarīradhāraṇājjagaddhāraṇācca| svalakṣaṇam ātmīyamavyabhicāri lakṣaṇaṁ; tacca pr̥thivyāḥ kāṭhinyādi, apāṁ dravatvādi, tējasa uṣṇatvādi, vāyōstiryaggamanādi, ākāśasyāpratighātādi ātmanō jñānādi; ētēna, ētadēva paramēṣāṁ lakṣaṇaṁ svābhāvikaṁ, na tāvadātmarahitānāmēṣāṁ caitanyamapi svābhāvikamastīti darśayati| tataśca yat pratyēkaṁ bhūtānāṁ na sambhavati tanmilitānāmapi na sambhavati caitanyaṁ; yatō bhūtānāmapi saṁyōgāccaitanyasambhavē bahūni cētanāni syurbālyādyavasthābhēdāt, tataśca jñātr̥bhēdāt pratisandhānānupapattiriti bhāvaḥ; ātmasambandhēna tu caitanyaṁ sammatamēva, paraṁ tatrāpi garbhōtpattau bhūtānāmātmasambandhē tathā maraṇē bhūtānāmātmanō viyōgē karmaiva janmāntarakr̥taṁ kāraṇaṁ, nānyat| tat bhūtasaṁyōgavibhāgakāraṇajanmāntarakr̥takarmasvīkārāt prētyabhāvaḥ svīkr̥tō bhavatīti bhāvaḥ||12||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

anādēścētanādhātōrnēṣyatē paranirmitiḥ| para ātmā sa cēddhēturiṣṭō'stu paranirmitiḥ||13||

paranirmāṇapakṣaṁ dūṣayati- anādērityādi| atra paranirmāṇapakṣē śarīrasyātmarahitasya parēṇa nirmāṇaṁ vā'bhiprētaṁ syāt, ātmanō vā'pi parēṇa nirmāṇamabhiprētaṁ syāt; ātmanaḥ paranirmāṇaṁ dūṣayati- anādērityādi| nityasya cētanādhātōriti ātmanaḥ; nēṣyatē nityasyōtpādakakāraṇābhāvāditi bhāvaḥ; nityatvaṁ cātmanaḥ śārīrē pratipādayiṣyati| atha śarīramātrasya paranirmāṇamabhiprētaṁ, tadanumatamēva; parēṇā''tmanā dharmādharmasahāyēna tasya kriyamāṇatvādityāha- para ityādi| hēturiṣṭa iti śarīrōtpādē hēturiṣṭa ityarthaḥ; astu paranirmitirīdr̥śī prētyabhāvāvirōdhinīti bhāvaḥ| ēvaṁ manyatē- parēṇaiśvaryādiguṇayuktēnātmaviśēṣēṇaitaccētanaṁ śarīraṁ kriyamāṇaṁ cētanāhētubhūtātiriktātmasambandhamantarā (cētanāyuktaṁ ) kartuṁ na pāryēta, ghaṭādivadacētanatvaprasaṅgāt; cētanāhētuścātmā nityatvēna na kriyatē, tasmāccētanāhētunityatvēna janmāntarasambandhinamātmānaṁ gr̥hītvā śarīraṁ cētanaṁ paraḥ karōtīti svīkaraṇīyam; ēvamapi cēśvaradaridrādijagadvaicitryadarśanādātmanō dharmādharmayōgavaicitryaṁ kalpanīyaṁ; tathāca satyātmana ēva dharmādharmasahāyatā'vaśyaṁ svīkaraṇīyā, tasmāt sa ēva śarīrādyutpattau kāraṇamastu kimaparēṇēhātmaviśēṣakalpanēna; yadi vā, ēvamātmanyanēkajanmasambandhini saṁsārahētudharmādharmaguṇaśālini siddhē astu sō'pyātmaviśēṣaḥ kāraṇam, atō na kācit kṣatiriti||13||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

na parīkṣā na parīkṣyaṁ na kartā kāraṇaṁ na ca| na dēvā narṣayaḥ siddhāḥ karma karmaphalaṁ na ca||14|| nāstikasyāsti naivātmā yadr̥cchōpahatātmanaḥ| pātakēbhyaḥ paraṁ caitat pātakaṁ nāstikagrahaḥ||15||

yadr̥cchāvādimataṁ dūṣayati- na parīkṣētyādi| yadr̥cchāvādī khalvēkamapi pramāṇaṁ nānumanyatē, tataśca tasyāprāmāṇikatvāt pramāṇaṁ vinaiva yatkiñcidbruvatō na śraddhēyaṁ vacanaṁ bhavati, tasmādupēkṣaṇīya ēvāyamiti prakaraṇābhiprāyaḥ| yadr̥cchayā aparisthitapakṣatayā, upahata ihalōkaparalōkānupayukta ātmā yasya sa yadr̥cchōpahatātmā; tasya parīkṣā nāstīti parīkṣāhētūnāṁ pramāṇānāmabhāvādityarthaḥ; parīkṣyamapi nāsti, parīkṣakapramāṇābhāvādēva; ēvaṁ kartā'pi nāsti tatkāraṇamapi nāsti, pramāṇāsvīkārāditi bhāvaḥ; tathā sarvajanasiddhā dēvādayō'pi na santītyabhidhānēna nāstikasya varjanīyatvaṁ darśayati| pātakēbhyō brahmāvadhādibhyaḥ; paraṁ śrēṣṭhaṁ; nāsti paralōka ityādikō grahō nāstikagrahaḥ; nāstikabuddhyā hyucchr̥ṅkhalaḥ puruṣaḥ sarvamapi pātakaṁ karōtīti bhāvaḥ||14-15||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

tasmānmatiṁ vimucyaitāmamārgaprasr̥tāṁ budhaḥ| satāṁ buddhipradīpēna paśyētsarvaṁ yathātatham||16||

nāstikatāparityāgēna yathākartavyatāmāha- tasmādityādi| ētāmiti nāstikabuddhim| amārgē adharmē prasr̥tā amārgaprasr̥tā| buddhirēva pradīpō buddhipradīpaḥ, tēna pratyakṣādipramāṇēna paśyēdityarthaḥ| yathātathamiti yathāsvarūpam||16||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

dvividhamēva khalu sarvaṁ saccāsacca; tasya caturvidhā parīkṣā- āptōpadēśaḥ, pratyakṣam, anumānaṁ, yuktiścēti||17||

samprati parapakṣaṁ dūṣayitvā svapakṣaparalōkasādhanāni pramāṇānyavatārayati- dvividhamityādi| sarvamiti yatkiñcit pramāṇapratīyamānaṁ, taddvividhaṁ; taddvaividhyamāha- saccāsacca; saditi vidhiviṣayapramāṇagamyaṁ bhāvarūpam, asaditi niṣēdhaviṣayapramāṇagamyamabhāvarūpam| parīkṣyatē vyavasthāpyatē vastusvarūpamanayēti parīkṣā pramāṇāni, āptōpadēśādaya uttaragranthē sphuṭā bhaviṣyanti||17||

Adhikarana 15 (18-19) · Śloka 19

āptāstāvat- rajastamōbhyāṁ nirmuktāstapōjñānabalēna yē| yēṣāṁ trikālamamalaṁ jñānamavyāhataṁ sadā||18|| āptāḥ śiṣṭā vibuddhāstē tēṣāṁ vākyamasaṁśayam| satyaṁ, vakṣyanti tē kasmādasatyaṁ nīrajastamāḥ ||19||

āptōpadēśaṁ darśayitumāptamēva tāvadāha- āptā ityādi| niḥśēṣēṇa muktā nirmuktāḥ| tapōjñānabalēnēti rajastamōnirmuktau kāraṇatvēna yōjanīyam| trikālamiti atītānāgatavartamānaviṣayam| amalamiti yathārthagrāhitvēna| avyāhatamiti kvacidapi viṣayē'kuṇṭhitaśaktitvēna| āptī rajastamōrūpadōṣakṣayaḥ, tadyuktā āptāḥ ; śāsati jagatkr̥tsnaṁ kāryākāryapravr̥ttinivr̥ttyupadēśēnēti śiṣṭāḥ; bōddhavyaṁ viśēṣēṇa buddhamētairiti vibuddhāḥ; āptāḥ, śiṣṭāḥ, vibuddhā iti sañjñātrayēṇāptānāṁ lōkē prasiddhiṁ darśayati; tēṣāmāptānāṁ vākyamasaṁśayaṁ niścitaṁ satyaṁ yathārthamityarthaḥ| tadvākyasatyatvē hētumāha- vakṣanti tē kasmādasatyaṁ nīrajastamā iti| nīrajastamā iti tamappratyayāntaḥ śabdaḥ, tēna nīrajastvaprakarṣēṇa tamō'pi vyudastaṁ bhavati; na hi sarvathā nīrajaskē puruṣē tamō bhavati; yaduktaṁ- “nārajaskaṁ tamaḥ” (vi.a.6) iti| vakṣanti tē kasmādasatyaṁ na kasmādapītyarthaḥ; asatyaṁ mithyājñānādvā'bhidhīyatē, samyagjñānē satyapi rāgadvēṣābhyāṁ vā'bhidhīyatē, tacca tritayamapi mithyājñānarāgadvēṣarūpaṁ rajastamōnirmuktē sattvaguṇōdrēkādamalavijñānē na sambhavatītyarthaḥ; yadi vā ‘nīrajastamasō mr̥ṣā’ iti pāṭhaḥ sugamaḥ| ētaccāptalakṣaṇaṁ sahajāptabrahmādyabhiprāyēṇa, laukikānāṁ tu puruṣāṇāmāptatvaṁ prativiṣayasamyagjñānasambhavanē tadviṣayarāgadvēṣāsambhavēna ca bōddhavyam; ētēna, āptōpadēśa iti śabdarūpapramāṇalakṣaṇamuktaṁ bhavati; buddhipramāṇapakṣē tu, āptōpadēśajanitā buddhiḥ pramāṇamiti bōddhavyam||18-19||

Adhikarana 16 (20) · Śloka 20

ātmēndriyamanōrthānāṁ sannikarṣāt pravartatē| vyaktā tadātvē yā buddhiḥ pratyakṣaṁ sa nirucyatē||20||

pratyakṣalakṣaṇamāha- ātmēndriyētyādi| sannikarṣāditi sambandhāt; sa ca sambandhaḥ- saṁyōgaḥ, samavāyaḥ, saṁyuktasamavāyaḥ, saṁyuktasamavētasamavāyaḥ, samavētasamavāyaḥ, viśēṣaṇaviśēṣyabhāvalakṣaṇō bōddhavyaḥ| vyaktā ityanēna vyabhicāriṇīmayathārthabuddhiṁ saṁśayaṁ ca nirākarōti| tadātvē tatkṣaṇam; anēna ca pratyakṣajñānānantarōtpannānumānajñānaṁ smaraṇaṁ ca paramparayā''tmēndriyamanōrthasannikarṣajaṁ vyavacchinatti; ātmādicatuṣṭayasannikarṣābhidhānaṁ ca pratyakṣakāraṇābhidhānaparaṁ; tēna, ‘indriyārthasannikarṣāt pravartatē yā’ ityētāvadēva lakṣaṇaṁ bōddhavyam; ētēna sukhādiviṣayamapi pratyakṣaṁ gr̥hītaṁ bhavati; tatra hi catuṣṭayasannikarṣō nāsti, ātmasannikarṣastu pramāṇajñānasādhāraṇatvēnaiva lakṣaṇānupayuktaḥ | iha ca pratyakṣaphalarūpā'pi buddhiḥ pratyakṣaśabdēnābhidhīyatē, tathaiva lōkavyavahārāt; paramārthatastu yatō bhavatīndriyādērīdr̥śī buddhistat pratyakṣam||20||

Adhikarana 17 (21-22) · Śloka 22

pratyakṣapūrvaṁ trividhaṁ trikālaṁ cānumīyatē| vahnirnigūḍhō dhūmēna maithunaṁ garbhadarśanāt||21|| ēvaṁ vyavasyantyatītaṁ bījāt phalamanāgatam| dr̥ṣṭvā bījāt phalaṁ jātamihaiva sadr̥śaṁ budhāḥ||22||

anumānasvarūpamāha- pratyakṣētyādi| pratyakṣagrahaṇaṁ vyāptigrāhakapramāṇōpalakṣaṇārthaṁ, tēna pratyakṣapūrvamiti vyāptigrāhakapramāṇapūrvakam| trividhamityanēnānumānatraividdhyaṁ darśayati; tēna, kāryāt kāraṇānumānaṁ, yathā- garbhadarśanānmaithunānumānaṁ; tathā kāraṇāt kāryānumānaṁ, yathā- bījāt sahakārikāraṇāntarayuktāt phalānumānaṁ; tathā'kāryakāraṇabhūtānāṁ ca sāmānyatō darśanādanumānaṁ, yathā- dhūmādvartamānakṣaṇasambandhādagnyanumānam; ētattrividhamanumānaṁ gr̥hītaṁ bhavati| trikālamityanēna trikālaviṣayatvamanumānasya darśayati| anumīyatē ityatra ‘yēna tadanumānam’ iti vākyaśēṣaḥ| tēna, vyāptigrahaṇādanu anantaraṁ mīyatē samyaṅniścīyatē parōkṣārthō yēna tadanumānaṁ, vyāptismaraṇasahāyaliṅgadarśanamityarthaḥ| trividhamiti yaduktaṁ tasyōdāharaṇaṁ darśayati- vahnirityādi| ētacca vyākr̥tamēva | nigūḍhaḥ adr̥śyamānaḥ| ēvaṁ vyavasyantyatītamiti vyavacchēdaḥ| bījāditi sahakārikāraṇāntarajalakarṣaṇādiyuktāditi bōddhavyam| anāgataṁ phalaṁ sadr̥śaṁ vyavasyantīti sambandhaḥ| dr̥ṣṭvā bījāt phalaṁ jātamityanēna bījaphalayōḥ kāraṇakāryalakṣaṇāṁ vyāptiṁ darśayati; yadyapi ca kāraṇaṁ kāryaṁ vyabhicarati, yatō nāvaśyaṁ bījasadbhāvē phalaṁ bhavati, tathā'pi sahakārikāraṇāntarayuktaṁ bījaṁ phalaṁ na vyabhicaratītyabhiprāyō bōddhavyaḥ; kāraṇasāmagrī ca kāryaṁ na vyabhicaratyēva||21-22||

Adhikarana 18 (23-24) · Śloka 24

jalakarṣaṇabījartusaṁyōgāt sasyasambhavaḥ| yuktiḥ ṣaḍdhātusaṁyōgādgarbhāṇāṁ sambhavastathā||23|| mathyamanthana(ka)manthānasaṁyōgādagnisambhavaḥ| yuktiyuktā catuṣpādasampadvyādhinibarhaṇī||24||

yuktēḥ pramāṇasyānyaśāstraprasiddhatvēnōdāharaṇānyēva tāvaddarśayati, udāharaṇē jñātē yuktērlakṣaṇaṁ sukhēna jñāyatē ityabhiprāyēṇa- jalakarṣaṇētyādi| karṣaṇaśabdēna karṣaṇasaṁskr̥tā bhūmirgr̥hyatē, jalakarṣaṇabījartusaṁyōgāt sasyasya sambhavō bhavatīti yajjñānaṁ tadyuktiriti yōjanīyam| ṣaḍdhātusaṁyōgāt pañcamahābhūtātmasaṁyōgāt| tathāśabdō yuktirityākarṣati| mathyaṁ manthanakāṣṭhayantrakaṁ, kāṣṭhaṁ manthanaṁ, manthānaṁ kāṣṭhabhrāmaṇaṁ; kiṁvā ‘manthaka’ iti pāṭhaḥ, tatra manthānaṁ bhrāmyamāṇakāṣṭhaṁ; saṁyōgānmēlakāditi bōddhavyaṁ, yatō manthanasya kriyārūpasya saṁyōgō na saṅgacchatē; kiṁvā manthanaśabdēna manthanarajjurucyatē| yujyatē sambadhyatē'nayēti yuktiḥ, tayā yuktā yuktiyuktā| catuṣpāda iti vaktavyē sampadgrahaṇaṁ guṇavaccatuṣpādagrahaṇārtham||23-24||

Adhikarana 19 (25) · Śloka 25

buddhiḥ paśyati yā bhāvān bahukāraṇayōgajān| yuktistrikālā sā jñēyā trivargaḥ sādhyatē yayā||25||

samprati yuktērlakṣaṇamāha- buddhirityādi| yā buddhirbhāvān paśyati viṣayīkarōti, bahukāraṇayōgō bahūpapattiyōgaḥ, janiścāyaṁ jñānārthē, tēna bahūpapattiyōgajñāyamānānarthān yā buddhiḥ paśyati ūhalakṣaṇā sā yuktiriti pramāṇasahāyībhūtā| ēvamanēna bhavitavyamityēvaṁrūpa ūhō'tra yuktiśabdēnābhidhīyatē; sā ca paramārthatō'pramāṇabhūtā'pi vastuparicchēdē pramāṇasahāyatvēna vyāpriyamāṇatvāt, tathā tayaiva ūharūpayā prāyō lōkānāṁ vyavahārādiha pramāṇatvēnōktā| ata ēva pradēśāntarē yuktiṁ vinā yathōktaṁ pramāṇatrayaṁ darśayiṣyati- “trividhā vā (parīkṣā) sahōpadēśēna” (vi. a.4) iti vacanāt| tathā, upamānaṁ gr̥hītvā rōgabhiṣagjitīyē śabdādīni catvāri pramāṇānyabhidhāsyati| trikālā vartamānātītānāgataviṣayā; trikālaviṣayatvaṁ cāsyāstrikālānumānaviṣayōpadēśakatvēnaiva| trivargasādhakatvaṁ ca trivargasādhanādēva, ūhēnaiva hi prāyastrivargānuṣṭhānē pravr̥ttirbhavati; (pramāṇaparicchēdēna tu pracārō virala ēva|) yattu bahukāraṇajalakarṣaṇabījartusaṁyōgādbhāvisasyajñānaṁ yuktirucyatē, taccānumānānnārthāntarabhūtaṁ; tatrānumānādbhēdō duṣkara iti nādriyāmahē; kiñca kāraṇēbhyaḥ kāryaṁ pratīyamānaṁ na kadā'pi vartamānaṁ pratīyatē, tataśca trikālēti parāhataṁ syāt| atra śāntarakṣitakamalaśīlābhyāṁ yuktipramāṇāntarasvīkārē pūrvapakṣasiddhāntāvuktau- “yasmin sati bhavatyēva na bhavatyasatīti ca| tasmādatō bhavatyētadyuktirēṣā'bhidhīyatē|| pramāṇāntaramēvēdamityāha carakā muniḥ| nānumānamiyaṁ yasmāddr̥ṣṭāntō'tra na vidyatē” (ta.saṁ.kā.1692-93) iti| ētacchāntarakṣitavacanaṁ kamalaśīlēna vyākhyātaṁ- “tadbhāvabhāvitvēna yā tatkāryatāpratītiriyaṁ yuktiḥ; iyaṁ ca savikalpatvānna pratyakṣaṁ; nāpyanumānaṁ dr̥ṣṭāntābhāvāt, tathāhi- dr̥ṣṭāntō'pi- ata ēva tadbhāvabhāvitvāttatkāryatāpratipattiḥ, tatrāpi dr̥ṣṭāntō'nyō'nvēṣaṇīyaḥ , tatrāpyapara ityanavasthā syāt; tasmāt pramāṇāntaraṁ yuktirityāha carakō vaidyaḥ; ēvaṁ pūrvapakṣamutthāpya dūṣitaṁ yat- “kāryakāraṇabhāvasya pratipattirna saṅgatā| tasmādasyāṁ na bhēdō'sti sādhyasādhanayōryataḥ|| tadbhāvavyavahārē tu yōgyatāyāḥ prasādhanē| saṅkētakālavijñātō vidyatē'rthō nidarśanam” (ta.saṁ.kā.1696-48)| ētadvyākhyātaṁ kamalaśīlēna- “yuktau na sādhyasādhanayōrbhēdaḥ; tathāhi- atra tadbhāvabhāvitā hētuḥ, kāryakāraṇatā ca sādhyā, na cānayōrbhēda upalabhyatē paryāyatvāttarupādapavat; atha mataṁ- na kāryakāraṇatā sādhyatē kintarhi tadbhāvavyavahāra iti, tatrāha- tadbhāvavyavahārē ityādi; tasyā hētuphalatāyā bhāvastadbhāvaḥ, tatra vyavahārō yaḥ sa tadbhāvavyavahāraḥ jñānābhidhānapravr̥ttilakṣaṇamanuṣṭhānaṁ, tasmin yōgyatā mūḍhaṁ prati sādhyatē; yē yadvyāpārānantaraniyatōpalambhasvabhāvāstē tatkāryavyavahārayōgyāḥ, tadyathā- saṅkētakālānubhūtāḥ kulālādivyāpārānantarōpalambhasvabhāvā ghaṭādayaḥ; tathā ca tālvādivyāpārānantaraniyatōpalambhasvabhāvāḥ śabdā iti svabhāvō hētuḥ; tataśca sa dr̥ṣṭāntatvādanumānādabhēdō yuktēḥ”| ētau ca pūrvapakṣasiddhāntau ēvambhūtayuktyasvīkārādēvāpratividhēyau ||25||

Adhikarana 20 (26) · Śloka 26

ēṣā parīkṣā nāstyanyā yayā sarvaṁ parīkṣyatē| parīkṣyaṁ sadasaccaivaṁ tayā cāsti punarbhavaḥ||26||

upasaṁharati- ēṣētyādi| nāstyanyētivacanēnārthāpattyasambhavādīnāmanyatantramatānāṁ pramāṇānāṁ niṣēdhaṁ karōti| prastutē parīkṣāṁ prayōjayati- tayā cāsti upalabhyatē ca punarbhava iti||26||

Adhikarana 21 (27) · Śloka 27

tatrāptāgamastāvadvēdaḥ , yaścānyō'pi kaścidvēdārthādaviparītaḥ parīkṣakaiḥ praṇītaḥ śiṣṭānumatō lōkānugrahapravr̥ttaḥ śāstravādaḥ, sa cā''ptāgamaḥ; āptāgamādupalabhyatēdānatapōyajñasatyāhiṁsābrahmacaryāṇyabhyudayaniḥśrēyasakarāṇīti||27||

tatra śabdasya punarbhavapratipādakatvaṁ darśayati- tatrā''ptāgama ityādi| prathamaṁ vēdaṁ pradarśayan vēdasya nirastavibhramāśaṅkaṁ prāmāṇyaṁ darśayati, yaścānyō'pītyanēna granthēna vēdārthāviparītatvādibhirhētubhiḥ paricchēdanīyaprāmāṇyāyurvēdasmr̥tiśāstrādīni darśayati| śāstrarūpō vādaḥ śāstravādaḥ| āptāgamāditi vēdāt| yajñaḥ agniṣṭōmādiḥ; brahmācaryam upasthasaṁyamādi| abhyudayaḥ svargaḥ, niḥśrēyasaṁ mōkṣaḥ; atra yathāyōgyatayā svargasya mōkṣasya ca kāraṇamiti bōddhavyam| ētēna janmāntarabhōgyasvargānēkajanmalabhyamōkṣōpadēśēnātmanaḥ paralōkaḥ kathitō bhavatīti bhāvaḥ||27||

Adhikarana 22 (28) · Śloka 28

na cānativr̥ttasattvadōṣāṇāmadōṣairapunarbhavō dharmadvārēṣūpadiśyatē||28||

āgamāntaramāha- na cētyādi| anativr̥ttau avanupaśāntau sattvadōṣau manōdōṣau rajastamōrūpau yēṣāṁ tē tathā, tēṣām; punarbhavō mōkṣaḥ, dharmadvārēṣu dharmaśāstrēṣu, adōṣaiḥ nirmanōdōṣairmaharṣibhiḥ, upadiśyatē na, iti sambandhaḥ; tēna punarbhava upadiśyatē ityarthaḥ||28||

Adhikarana 23 (29) · Śloka 29

dharmadvārāvahitaiśca vyapagatabhayarāgadvēṣalōbhamōhamānairbrahmaparairāptaiḥ karmavidbhiranupahatasattvabuddhipracāraiḥ pūrvaiḥ pūrvatarairmaharṣibhirdivyacakṣubhirdr̥ṣṭvōpadiṣṭaḥ punarbhava iti vyavasyēdēvam ||29||

āgamāntaramr̥ṣivacanamāha- dharmadvārētyādi| brahmā adhyātmajñānaṁ, tatparaiḥ| karmavidbhiḥ anuṣṭhātavyayāgādikarmavidbhiḥ| anupahatasattvaguṇō buddhēḥ pracārō bōdhalakṣaṇō yēṣāṁ tē tathā, ētēna viśuddhabuddhitvaṁ darśayati| divyamatīndriyārthadarśi cakṣuḥ samādhirūpaṁ jñānaṁ yēṣāṁ tē divyacakṣuṣaḥ, taiḥ| dr̥ṣṭvōpadiṣṭaḥ svayamanubhūya kathita ityarthaḥ| itiśabdō hētau| ēvamiti āgamēna||29||

Adhikarana 24 (30) · Śloka 30

pratyakṣamapi cōpalabhyatē- mātāpitrōrvisadr̥śānyapatyāni, tulyasambhavānāṁ varṇasvarākr̥tisattvabuddhibhāgyaviśēṣāḥ, pravarāvarakulajanma, dāsyaiśvaryaṁ, sukhāsukhamāyuḥ, āyuṣō vaiṣamyam, iha kr̥tasyāvāptiḥ, aśikṣitānāṁ ca ruditastanapānahāsatrāsādīnāṁ pravr̥ttiḥ, lakṣaṇōtpattiḥ, karmasādr̥śyē phalaviśēṣaḥ, mēdhā kvacit kvacit karmaṇyamēdhā, jātismaraṇam- ihāgamanamitaścyutānāmiti , samadarśanē priyāpriyatvam||30||

pratyakṣaṁ ca yadyapi punarbhavaṁ na gr̥hṇāti, tathā'pi tat punarbhavagrāhakānumānasya liṅgagrahaṇē yathā vyāpriyatē tathā darśayati- pratyakṣamapītyādi| visadr̥śānīti kaścit kurūpaḥ, kaścit surūpaḥ| tulyasambhavānāṁ tulyōtpādakāraṇānāṁ kaścidgauraḥ kaścit kr̥ṣṇaḥ, ēvaṁ svarādāvapi viśēṣō bōddhavyaḥ| dāsyaiśvaryamiti kasyaciddāsyaṁ kasyacidaiśvaryam| ēvamaparatrāpi viparyayaḥ puruṣabhēdēna bōddhavyaḥ| sukhāsukhamiti āyuṣō viśēṣaṇam| ruditādayō'mī avyutpannabālagōcaratayā bōddhavyāḥ; ētē ca ruditādayō yathāyōgamiṣṭāniṣṭasmaraṇamantarā na bhavanti, smaraṇaṁ ca pūrvajñānaṁ vinā na bhavatīti pūrvajanmajñānānumānāt paralōkānumāyakā bhavanti| pūrvapratipāditaṁ ca visadr̥śatvādivaicitryamuttaratra pratipādanīyaṁ ca lakṣaṇōtpattyādikāraṇāntarādarśanē sati pūrvajanmakr̥takāraṇānumāyakamiti paralōkānumāyakaṁ mantavyam| lakṣaṇōtpattiriti sāmudrakalakṣaṇapratipāditalakṣaṇōtpattiḥ| karmasādr̥śyē sēvādisādr̥śyē| mēdhā kvacit karmaṇi citralēkhanāstravidyādau| jātēratītāyāḥ smaraṇaṁ jātismaraṇaṁ; tadēva smaraṇaṁ darśayati- ihāgamanamitaścyutānāmiti; iha kulē jātō'smi, itaśca kulādāgatō'smītyēvamākāraṁ jātismaraṇamityarthaḥ yadi vā, iha janmani cyutānāmiha janmani punarāgamanam, anēna ca nāmabhrāntyā yamapuruṣairnītasya punarāgamanaṁ dr̥śyatē| samadarśanē tulyākārē kvacit puruṣē priyatvaṁ kvacit punarapriyatvamiti samadarśanē priyāpriyatvam| atra cāvāntarānumānabhēdō vistarabhayānna darśitaḥ||30||

Adhikarana 25 (31) · Śloka 31

ata ēvānumīyatē- yat- svakr̥tamaparihāryamavināśi paurvadēhikaṁ daivasañjñakamānubandhikaṁ karma, tasyaitat phalam; itaścānyadbhaviṣyatīti; phaladbījamanumīyatē, phalaṁ ca bījāt||31||

ēvaṁ pratyakṣēṇa liṅgagrahaṇaṁ darśayitvā'numānamāha- ata ēvētyādi| svakr̥tam ātmanā kr̥tam| avināśīti upabhōgaṁ vinā'vināśi| paurvadēhikaṁ pūrvadēhakr̥tam| janmāntarāṇyanugacchatītyānubandhikam| ētatphalamiti visadr̥śāpatyōtpādādi phalam; ētacca saṅkṣēpādvyutpāditamēva| itaścēti iha janmani kr̥tāt karmaṇaḥ, anyaditi bhāvijanmāntaraṁ, bhaviṣyatītyanumīyata iti sambandhaḥ| kathamanumīyatē ityāha- phalādityādi| phalāt phalasadr̥śāpatyadarśanāt , bījaṁ pūrvajanmakr̥taṁ karmādikāraṇamanumīyatē; tathā phalaṁ ca bhāvijanmāntarē sukhaduḥkhādi, bījādihajanmakr̥tāt karmaṇō'numīyata iti yōjanā||31||

Adhikarana 26 (32) · Śloka 32

yuktiścaiṣā- ṣaḍdhātusamudayādgarbhajanma, kartr̥karaṇasaṁyōgāt kriyā; kr̥tasya karmaṇaḥ phalaṁ nākr̥tasya, nāṅkurōtpattirabījāt; karmasadr̥śaṁ phalaṁ, nānyasmādbījādanyasyōtpattiḥ; iti yuktiḥ||32||

tarkarūpayuktiviṣayatāṁ paralōkasya darśayati- yuktiścaiṣētyādi| ṣaḍdhātusamudāyādgarbhajanmēti vadatā ātmasambandhamantarā cētanā garbhasya nōtpadyatē, ātmā ca paralōkasambandha ēvēti paralōkasadbhāvē yuktirupadarśyatē| kartr̥karaṇasaṁyōgāt kriyēti ātmānaṁ kartāraṁ vinā kriyā paridr̥śyamānā yāgādilakṣaṇā na bhavatīti| ātmana ūhaṁ darśayati- kr̥tasyētyādinā'bījādityantēna| paridr̥śyamānadāsyaiśvaryādiphalēna janmāntarakr̥tasya karmaṇaḥ kāraṇabhāvaṁ darśayati| karmasadr̥śaṁ phalamiti pūrvakr̥taśubhakarmaṇaḥ śubhaṁ putradhanādi phalam| atra dr̥ṣṭāntamāha- nānyasmādityādi| nānyabījāt śālibījādanyasya yavāṅkurasyōtpattirityarthaḥ| yuktimupasaṁharati- iti yuktiriti| atra bahuvaktavyē pramēyē tathāvidhōpayōgābhāvādvistarabhayācca vistarō na kr̥taḥ||32||

Adhikarana 27 (33) · Śloka 33

ēvaṁ pramāṇaiścaturbhirupadiṣṭē punarbhavē dharmadvārēṣvavadhīyēta; tadyathā- guruśuśrūṣāyāmadhyayanē vratacaryāyāṁ dārakriyāyāmapatyōtpādanē bhr̥tyabharaṇē'tithipūjāyāṁ dānē'nabhidhyāyāṁ tapasyanasūyāyāṁ dēhavāṅmānasē karmaṇyakliṣṭē dēhēndriyamanōrthabuddhyātmaparīkṣāyāṁ manaḥsamādhāviti; yāni cānyānyapyēvaṁvidhāni karmāṇi satāmavigarhitāni svargyāṇi vr̥ttipuṣṭikarāṇi vidyāttānyārabhēta kartuṁ; tathā kurvanniha caiva yaśō labhatē prētya ca svargam| iti tr̥tīyā paralōkaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||33||

samprati paralōkaṁ vyutpādya tadupayuktadharmasādhanānyāha- ēvamityādi| dharmadvārēṣu dharmasādhanadvārēṣu| iha cātithipūjādīni sadvr̥ttōktānyapi prakaraṇaprāptatvēnōdāharaṇārthaṁ punarabhidhīyantē| dēhādiparīkṣāyāmavadhīyētēti vacanādavadhānōpadarśanēna dēhādīnāṁ kṣayitvādi dharmanirūpaṇēnōpajāyamānāṁ matiṁ viṣayānabhiṣaṅgaṁ ca jāyamānamicchanti| viṣayēṣu prasaktiṁ manasō vārayitvā''tmani samādhānaṁ manaḥsamādhiḥ| atra ca sarvatra ‘avadhīyēta’ iti sambandhaḥ| svargyāṇi svargahitāni svargakarāṇīti yāvat| vr̥ttērdhanasya puṣṭiḥ vr̥ttipuṣṭiḥ, dharmaiṣaṇāyāṁ ca vr̥ttipuṣṭikarābhidhānaṁ dharmahētūnāṁ vr̥ttihētvavirōdhēnācaraṇōpadēśārtham| yaśō labhatē dhārmikō'yamityēvamādikhyātirūpam| paralaukaiṣaṇā tr̥tīyaiva, tataśca punastr̥tīyēti padaṁ dharmasya prāṇadhanakāraṇatvēna dharmaiṣaṇāyāḥ prāṇadhanaiṣaṇātvaprasaktipratiṣēdhārtham||33||

Adhikarana 28 (34) · Śloka 34

atha khalu traya upastambhāḥ, trividhaṁ balaṁ, trīṇyāyatanāni, trayō rōgāḥ, trayō rōgamārgāḥ, trividhā bhiṣajaḥ, trividhamauṣadhamiti||34||

samprati trisaṅkhyāvacchinnōpōddhātēnānyānyapi trisaṅkhyāvacchinnāni svasthāturahitatvēnēha vaktavyānyāha- atha khalvityādi| prathamamupastambhā abhidhīyantē mūlabhūtaśarīradhārakatvēna, tadanu balamupastambhāhārādijanyatvāt, tadanu rōgāyatanāni balavirōdhakartr̥tvēna, tadanu rōgāstajjanyatvēna, tadanu tanmārgajñānaṁ suvinyastamēva, tadanu rōgapratiṣēdhārthaṁ pradhānakāraṇavaidyābhidhānaṁ, tadanu tadupakaraṇatvēna bhaiṣajyam||34||

Adhikarana 29 (35) · Śloka 35

traya upastambhā iti- āhāraḥ, svapnō, brahmacaryamiti; ēbhistribhiryuktiyuktairupastabdhamupastambhaiḥ śarīraṁ balavarṇōpacayōpacitamanuvartatē yāvadāyuḥsaṁskārāt saṁskāramahitamanupasēvamānasya , ya ihaivōpadēkṣyatē||35||

anyēna stabhyamānaṁ dhāryamāṇamupa samīpaṁ pradhānakāraṇasya gatvā stambhayati dhārayatītyupastambhaḥ; yathā gr̥hadhāraṇaniyuktapradhānastambhasamīpavartī tadbalādhāyaka upastambhaḥ, tathēhāpi śarīrasyāyuḥsampravartakēna karmaṇā dhriyamāṇasyāhārādayō dhārakatvēnōpastambhā ityucyantē| āyatanāni kāraṇāni ‘rōgasya’ iti śēṣaḥ| brahmacaryaśabdēna indriyasaṁyamasaumanasyaprabhr̥tayō brahmajñānānuguṇā gr̥hyantē| āhārādayaścēha pradhānakalpanayā praśastā ēva gr̥hyantē, tēna virūḍhakāhārādīnāṁ śarīrānustambhakatvaṁ nōdbhāvanīyam; ata ēva yuktiyuktairiti viśēṣaṇaṁ kariṣyati, yuktyā praśastēna yōgēna yuktā yuktiyuktāḥ| brahmacaryasyāyuktiranabhyāsādatimātrēndriyasaṁyamanādirūpā, sā hi manaḥkṣōbhādihēturbhavati| upacitaṁ yuktam| āyuḥsaṁskārāt āyuḥkāraṇaṁ dharmādharmāvasānaṁ yāvadityarthaḥ; saṁskāraśabdaḥ kāraṇavacanaḥ| āhārādayaśca prādhānyēnōktāḥ; tēnābhyaṅgādīnāṁ śarīradhārakatvamaviruddhamēva| nanvāhārādīni samyagācaratō'pi viśēṣairasātmēndriyārthasaṁyōgādijanyairvyādhibhirantarāpi maraṇaṁ dr̥ṣṭamityāha- saṁskāramityādi| saṁskāraṁ kāraṇam| ahitaṁ ‘śarīrasya’ iti śēṣaḥ| ya ihaivōpadēkṣyata iti ‘trīṇyāyatanāni’ ityādinā granthēna||35||

Adhikarana 30 (36) · Śloka 36

trividhaṁ balamiti- sahajaṁ, kālajaṁ, yuktikr̥taṁ ca| sahajaṁ yaccharīrasattvayōḥ prākr̥taṁ, kālakr̥tamr̥tuvibhāgajaṁ vayaḥkr̥taṁ ca, yuktikr̥taṁ punastadyadāhāracēṣṭāyōgajam||36||

yuktiḥ āhāracēṣṭayōḥ samyak śarīrēṇa yōjanā| sattvaṁ manaḥ, manasō balaṁ vā yat ‘utsāha ’ ucyatē| prākr̥tamiti janmādipravr̥ttaṁ prākr̥tadhātuvr̥ddhyā hētvantaranirapēkṣaṁ vr̥ddhaṁ, dr̥śyantē hi kēcit svabhāvādēva balinō durbalāśca kēcit| r̥tuvibhāgajam “ādāvantē ca daurbalyaṁ” (sū.a.6) ityādyuktam| āhārasya māṁsasarpirādēḥ, cēṣṭāyā ucitaviśrāmavyāyāmādēryōga āhāracēṣṭāyōgaḥ; anyē tu yōgaśabdēna rasāyanaprayōgaṁ grāhayanti||36||

Adhikarana 31 (37) · Śloka 37

trīṇyāyatanānīti- arthānāṁ karmaṇaḥ kālasya cātiyōgāyōgamithyāyōgāḥ| tatrātiprabhāvatāṁ dr̥śyānāmatimātraṁ darśanamatiyōgaḥ, sarvaśō'darśanamayōgaḥ, atiśliṣṭātiviprakr̥ṣṭaraudrabhairavādbhutadviṣṭabībhatsanavikr̥tavitrāsanādirūpadarśanaṁ mithyāyōgaḥ; tathā'timātrastanitapaṭahōtkruṣṭādīnāṁ śabdānāmatimātraṁ śravaṇamatiyōgaḥ, sarvaśō'śravaṇamayōgaḥ, paruṣēṣṭavināśōpaghātapradharṣaṇabhīṣaṇādiśabdaśravaṇaṁ mithyāyōgaḥ; tathā'titīkṣṇōgrābhiṣyandināṁ gandhānāmatimātraṁ ghrāṇamatiyōgaḥ, sarvaśō'ghrāṇamayōgaḥ, pūtidviṣṭāmēdhyaklinnaviṣapavanakuṇapagandhādighrāṇaṁ mithyāyōgaḥ; tathā rasānāmatyādānamatiyōgaḥ, sarvaśō'nādānamayōgaḥ, mithyāyōgō rāśivarjyēṣvāhāravidhiviśēṣāyatanēṣūpadēkṣyatē; tathā'tiśītōṣṇānāṁ spr̥śyānāṁ snānābhyaṅgōtsādanādīnāṁ cātyupasēvanamatiyōgaḥ, sarvaśō'nupasēvanamayōgaḥ, snānādīnāṁ śītōṣṇādīnāṁ ca spr̥śyānāmanānupūrvyōpasēvanaṁ viṣamasthānābhighātāśucibhūtasaṁsparśādayaścēti mithyāyōgaḥ||37||

arthānām indriyārthānām| karmaṇaḥ kāyavāṅmanaḥpravr̥ttēḥ| kālasya śītōṣṇavarṣalakṣaṇasya| atiprabhāvatām ātapāgniprabhr̥tīnām| atra hīnamātradarśanaṁ vikāraṁ na karōti, tēna ‘sarvaśa’ ityuktam| adarśanaṁ cātiprabhāvatāmēva bōddhavyam, aprabhāvatāṁ ca ghaṭādīnāṁ darśanamatiyōgādapi na dōṣakaram; ēvamanyatrāpi sarvaśa iti vyākhyēyam| atiśliṣṭaṁ nayanapratyāsannam, ativiprakr̥ṣṭam atidūravarti, raudram adbhutakāraṇātmakaṁ bhayajanakaṁ, bhairavam anadbhutamapi vyāghrādi, diṣṭaṁ yadyasya dvēṣyaṁ, bībhatsanaṁ manasa udvēgakārakaṁ, vikr̥taṁ hīnāṅgādi, vitrāsanaṁ jhaṭiti bhayajanakam; ādigrahaṇādamēdhyādīnāṁ grahaṇam| raudrādayō yadyapi na rūpaṁ kintvākr̥tiviśēṣāḥ, tathā'pi rūpaikārthasamavāyēna cakṣurarthā ēva; na cēhēndriyārthagrahaṇēna rūpādīnāmēva paraṁ grahaṇamiti pūrvamēva vyākhyātaṁ, yataḥ sparśanarasanayōḥ samyagyōgē'samyagyōgē ca bahavaḥ sparśarasavyatiriktāḥ snānābhyaṅgādayaḥ prakr̥tisaṁyōgasaṁskārādayaśca kāraṇatvēna vaktavyāḥ| atimātrastanitaṁ pravr̥ddhō mēghadhvaniḥ, paṭahaḥ paṭahaśabdaḥ, utkruṣṭaṁ darpādatimātraṁ śabditaṁ, pradharṣaṇaṁ tiraskāraḥ| tīkṣṇō gandhaścakṣurvirēcanakārakaḥ, yathā- kr̥ṣṇajīrakādīnām; ugrō vamanakārakō vacādīnām; abhiṣyandī staimityakārakō mastusurāsavādīnāṁ ; pūti atyarthaklinnaṁ; viṣayuktaḥ pavanō viṣapavanaḥ; kuṇapaḥ śavaḥ| rasānāmiti rasasahitānāṁ dravyāṇām| ihānādānamiti kurvan hīnayōgō'pi rasānāṁ vikārakara iti darśayati| āhāravidhiviśēṣāyatanāni rasavimānē vakṣyamāṇāni “prakr̥tikaraṇasaṁyōgarāśidēśakālōpayōgasaṁsthōpayōtkraṣṭamāni” (vi.a.1); tatra rāśivarjyēṣvitivacanēna rāśiṁ pr̥thakkarōti, rāśērāhārasya parimāṇarūpasya yō dōṣaḥ- hīnamātratvamatimātratvaṁ vā, tasyātiyōgāyōgābhyāmēva gr̥hītatvāt; na mithyāyōgō rāśēḥ sambhavati; uktaṁ hi- “rāśiḥ punarmātrāmātrāphalaviniścayārthaḥ” (vi.a.1.) iti| prakr̥tyādīnāṁ tu dōṣādāhārasya mithyāyōga ēva paraṁ sambhavati, yataḥ prakr̥tiviruddhānāṁ māṣādīnāṁ bhōjanaṁ mithyāyōga ēvāhārasya bhavati; ēvaṁ saṁskāraviruddhaśaktupiṇḍikē'pi mithyāyōga ēva, tathā saṁyōgaviruddhasamadhr̥tamadhusarpirupayōgē'pi; ēvaṁ kālādiviruddhōdāharaṇamapi rasavimānē pratipāditaṁ sarvaṁ mithyāyōgarūpamēva, tēṣāmayōgātiyōganirapēkṣāṇāmēva dōṣakartr̥tvāt| śītōṣṇādīnāmityādi| yadyapi śītōṣṇādīnāmabhyaṅgādīnāṁ ca hīnayōgō'pi rōgakarastathā'pi sarvaśō'nupasēvanamiti vacanaṁ sarvaśō'nupasēvanasya bhūripravyaktavikārakartr̥tvābhiprāyēṇa| anānupūrvyā yathōktakramalaṅghanēna, yathā- snātvā utsādanaṁ, tathōṣṇapīḍitasya sahasā śītalapānīyāvagāhanam, ēvamādi| abhighātaḥ khaṅgahananādi, bhūtāḥ prāṇinaḥ piśācaprabhr̥tayaḥ| ādigrahaṇādyatkiñcit sparśanasambaddhaṁ śarīrōpaghātakamayōgātiyōgavyatiriktaṁ tadgr̥hyatē||37||

Adhikarana 32 (38) · Śloka 38

tatraikaṁ sparśanamindriyāṇāmindriyavyāpakaṁ , cētaḥ- samavāyi, sparśanavyāptērvyāpakamapi ca cētaḥ; tasmāt sarvēndriyāṇāṁ vyāpakasparśakr̥tō yō bhāvaviśēṣaḥ, sō'yamanupaśayāt pañcavidhastrividhavikalpō bhavatyasātmyēndriyārthasaṁyōgaḥ; sātmyārthō hyupaśayārthaḥ||38||

nanu cakṣurādīni pañcēndriyāṇi, atastēṣāṁ pratiniyatāḥ pañcāsātmyēndriyārthasaṁyōgāḥ, tat kathamēkō'sātmyēndriyārthasaṁyōga ityākhyāyata ityāśaṅkya sparśanēndriyasya sarvēndriyavyāpakatvaṁ darśayitvā sarvēndriyānugataṁ sparśamarthagrahaṇakāraṇamēkarūpaṁ darśayati, tataśca tasyaikasyāsātmyēndriyārthēna saṁyōgādupapanna ēkarūpō'sātmyēndriyārthasaṁyōga iti darśayati- tatraikamityādinā sātmyārthō hyupaśayārtha ityantēna| ēkaṁ sparśanamiti sparśanēndriyamēva, nānyaccakṣurādi| indriyāṇāmiti nirdhāraṇē ṣaṣṭhī| indriyāṇi cakṣurādīni vyāpnōtītīndriyavyāpakaṁ; sparśanaṁ hi sarvēṣvindriyēṣvasti, ata ēva spr̥ṣṭvaivārthamindriyāṇi gr̥hṇanti| tarhi kathaṁ na sarvadā'rthagrahaṇaṁ bhavatītyata āha- cēta ityādinā| śrōtraṁ cāsmaddarśanē pāñcabhautikaṁ karṇaśaṣkulīgatanabhōrūpaṁ, tēna tasyāpi sparśō'sti; cētaḥsamavāyi manaḥsambandhi; manaḥsambandhakathanēna cārthagrahaṇaṁ prati samarthatvaṁ sparśasya darśayati, manō'dhiṣṭhitānāmindriyāṇāmarthagrāhakatvāt| tat kimaṇuparimāṇēna manasaikatrasthitēnaiva sparśanasya sarvēndriyavyāpakasya sambandhāt sarvēndriyāṇi pravartantē, tathā sati yugapatpañcajñānōtpattiprasaṅga ityāha- sparśanēndriyavyāptērvyāpakamapi cēta iti| sparśanēnēndriyāṇāṁ vyāptiḥ sparśanēndriyavyāptiḥ, tasyāścētō'pi vyāpakam; ētaduktaṁ bhavati- yāvati pradēśē sparśanaṁ tiṣṭhati tāvantaṁ dēśaṁ manō'pi bhramati pratyakṣēṇārthagrahaṇārthaṁ, tēna yasmin pradēśē yadā manō vartatē tadā tēna pradēśēna cakṣurādirūpēṇārthaṁ gr̥hṇātīti na yugapajjñānōtpattiḥ| prakr̥tē yōjayati- tasmādityādi| vyāpakaścāsau sparśaścēti vyāpakasparśaḥ, tēna kr̥tastannibandhanaḥ; sarvēndriyāṇāṁ bhāvaviśēṣaḥ svabhāvaviśēṣō'rthagrahaṇakāraṇībhūtaḥ sparśa ityarthaḥ; yamadhikr̥tyōktam- “sparśanēndriyasaṁsparśaḥ sparśō mānasa ēva ca| dvividhaḥ sukhaduḥkhānāṁ vēdanānāṁ pravartakaḥ” (śā. a.1) iti; atra ślōkē sparśanasambandhakr̥taḥ sarvēndriyasparśaḥ sparśanēndriyasaṁsparśaśabdēnōktaḥ, mānasastu sparśaścintyēna viṣayēṇa satā'pi sambhavatīti tatraiva vyākhyēyam| viśēṣa ityatra ‘asti’ iti śēṣaḥ| sō'yamēkasyēndriyavyāpakasya sparśasyaikarūpō'sātmyēndriyārthasaṁyōgaḥ, anupaśayāditi duḥkhakartr̥tvāt, pañcavidhaḥ cakṣurasātmyēndriyārthasaṁyōgō ghrāṇāsātmyēndriyārthasaṁyōga ityādirūpaḥ san, punastrividhavikalpō bhavati- ayōgātiyōgamithyāyōgēnēti bhāvaḥ| ēvaṁ caikaprakārastriprakārastathā pañcadaśaprakārō'sātmyēndriyārthasaṁyōga uktō bhavati| anupaśayaśabdēna cakṣurādyanupaśayaviśēṣō'trāsātmyēndriyārthasaṁyōgasya pañcavidhahētutvōpadēśādbōddhavyaḥ, na hyēkarūpō'nupaśayaḥ pañcavidhatvamasātmyēndriyārthasya kartuṁ samarthaḥ, yataścakṣurādīnāṁ pratiniyatānyēvōpaghātakānyatibhāsvararūpādīni, tataśca sparśēndriyavyāptyā'pi naikasparśanēndriyatvaṁ cakṣurādīnām, ēkatvē hyēkēndriyōpaghātakamanyēṣāmapyupaghātakaṁ syāditi mantavyam| sātmyōpaśayayōrēkārthatāṁ darśayati- sātmyārthō hyupaśayārtha iti| ētēnānupaśayēnēndriyārthasaṁyōgaṁ darśayitvā'sātmyēndriyārthasaṁyōga iti sañjñākaraṇamaviruddhamiti darśitaṁ bhavati||38||

Adhikarana 33 (39) · Śloka 39

karma vāṅmanaḥśarīrapravr̥ttiḥ| tatra vāṅmanaḥśarīrātipravr̥ttiratiyōgaḥ; sarvaśō'pravr̥ttirayōgaḥ; vēgadhāraṇōdīraṇaviṣamaskhalanapatanāṅgapraṇidhānāṅgapradūṣaṇaprahāramardanaprāṇōparōdhasaṅklēśanādiḥ śārīrō mithyāyōgaḥ, sūcakānr̥tākālakalahāpriyābaddhānupacāraparuṣavacanādirvāṅmithyāyōgaḥ, bhayaśōkakrōdhalōbhamōhamānērṣyāmithyādarśanādirmānasō mithyāyōgaḥ||39||

arthānāmayōgātiyōgamithyāyōgānabhidhāya karmaṇastānāha- karmētyādi| atra yadyapi bhūripradhānaśarīrarōgakartr̥tvēna pūrvaṁ śārīramēva karmāsātmyamabhidhātuṁ yujyatē, tathā'pyalpatvēna vāṅmanasē karmaṇī pūrvamuktē, pratyēkamithyāyōgakathanē tu prādhānyācchārīra ēva mithyāyōgaḥ prathamaṁ darśitaḥ| atrātiyōgarūpā'tipravr̥ttistathā'yōgarūpā'pravr̥ttirvihitānāṁ kāyavāṅmanaḥ karmaṇāṁ bōddhavyā, ahitācaraṇasya tu sarvasya mithyāyōgatvēna vaktavyatvāt| vēgōdīraṇam aprāptavēgōdīraṇam| viṣamaśabdō'ṅgapraṇidhānāntaiḥ sabadhyatē| aṅgadūṣaṇam atikaṇḍūyanādibhiḥ| saṅklēśanaṁ madyātapajalasēcanādibhiḥ| abaddhavacanam asambaddhṁ yāvattāvatkīrtanam| anupacāravacanam| iha cānr̥tavacanādayō'dharmadvārēṇa rōgakarāḥ||39||

Adhikarana 34 (40) · Śloka 40

saṅgrahēṇa cātiyōgāyōgavarjaṁ karma vāṅmanaḥśarīrajamahitamanupadiṣṭaṁ yattacca mithyāyōgaṁ vidyāt||40||

anuktamithyāyōgasaṅgrahārthamāha- saṅgrahēṇētyādi| ahitamiha janmani, anupadiṣṭamityanēna paralōkē'dharmahētutayā pāpakārakaṁ paradārasēvādi grāhayati; ētēna yaducyatē- adharmasyāgrahaṇānnyūnamētadāyatanakathanamiti, tanna bhavati| śārīramānasikavācanikakarmamithyāyōgēnaivādharmōtpādāvāntaravyāpārēṇādharmajanyānāṁ vikārāṇāṁ kriyamāṇatvāt, yathā- agniṣṭōmēna svargaḥ kriyatē dharmōtpādāvāntaravyāpārēṇaiva; anyē tu kālamithyāyōgē'dharmaṁ kṣipanti, adharmō hi kālavaśādēva phalati na tatkālamiti kr̥tvā; ētacca prathamādhyāya ēva prapañcitam||40||

Adhikarana 35 (41) · Śloka 41

iti trividhavikalpaṁ trividhamēva karma prajñāparādha iti vyavasyēt||41||

samprati karmāsamyagyōgaḥ prajñāparādhamūlatvāt prajñāparādha ēvōcyata iti trividhamityādinā darśayan, yaduktaṁ pūrvaṁ hētutrayakathanē “asātmyēndriyārthasaṁyōgaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaśca” ityasyāvirōdhaṁ darśayati; ēvaṁ yadagrē vakṣyati ‘kālaḥ punaḥ pariṇāma ucyatē’ tatrāpi pūrvōktāvirōdhōpadarśanaṁ vyākhyēyamiti| trividhavikalpamihātiyōgādirūpam||41||

Adhikarana 36 (42) · Śloka 42

śītōṣṇavarṣalakṣaṇāḥ punarhēmantagrīṣmavarṣāḥ saṁvatsaraḥ, sa kālaḥ| tatrātimātrasvalakṣaṇaḥ kālaḥ kālātiyōgaḥ, hīnasvalakṣaṇaḥ (kālaḥ) kālāyōgaḥ, yathāsvalakṣaṇaviparītalakṣaṇastu (kālaḥ) kālamithyāyōgaḥ| kālaḥ punaḥ pariṇāma ucyatē||42||

kālātiśayayōgādīn darśayati- śītōṣṇētyādi| atimātrasvalakṣaṇaḥ atimātraśītādiḥ| yathāsvalakṣaṇācchītādērviparītalakṣaṇō yathā- hēmantē varṣaṇaṁ, varṣāsu śītamityādi||42||

Adhikarana 37 (43) · Śloka 43

ityasātmyēndriyārthasaṁyōgaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaścēti trayastrividhavikalpā hētavō vikārāṇāṁ; samayōgayuktāstu prakr̥tihētavō bhavanti||43||

āyatanānyupasaṁharati- itītyādi| vikārāṇāṁ hētavō bhavantīti sambandhaḥ; tathā samayōgayuktāḥ samyagyōgayuktāḥ prakr̥tihētavō bhavantīti yōjyaṁ; prakr̥tiḥ ārōgyam||43||

Adhikarana 38 (44) · Śloka 44

sarvēṣāmēva bhāvānāṁ bhāvābhāvau nāntarēṇa yōgāyōgātiyōgamithyāyōgān samupalabhyētē; yathāsvayuktyapēkṣiṇau hi bhāvābhāvau||44||

idānīṁ dhātusāmyavaiṣamyahētutvēna samyagyōgāyōgau ca pratipādya bāhyānāmapi vr̥kṣaghaṭādīnāṁ samyaksthitivināśayōḥ samyagyōgāyōgāvēva kāraṇamiti dr̥ṣṭāntārthaṁ bhāvasvarūpajñānārthaṁ cāha- sarvēṣāmityādi| bhāvaḥ samyagavasthānam, abhāvaḥ, asamyagavasthānaṁ vināśō vā; yōgāt samyagyōgādbhāvaḥ, ayōgādibhyō'bhāvaḥ; yathāsvaṁ yuktiryā yasya bhāvasyābhāvasya vā yuktiḥ svakāraṇayuktiḥ, tadapēkṣiṇau bhavata iti sambandhaḥ| yathā- vr̥kṣasya bhāvē avasthānē'natyalpapānīyayōgādiryuktiḥ, abhāvē tu vr̥kṣasya pānīyātapātiyōgāyōgau tathā vajrapātādiryuktiḥ; tatastadapēkṣau vr̥kṣasya bhāvābhāvau bhavata ityādi kalpanīyam||44||

Adhikarana 39 (45) · Śloka 45

trayō rōgā iti- nijāgantumānasāḥ| tatra nijaḥ śārīradōṣasamutthaḥ, āganturbhūtaviṣavāyvagnisamprahārādisamutthaḥ, mānasaḥ punariṣṭasya lābhāllābhāccāniṣṭasyōpajāyatē||45||

rōgānāha- trayō rōgā ityādi| iṣṭalābhājjāyatē kāmaharṣādiḥ, aniṣṭapriyaviyōgādilābhācca śōkādayaḥ; yadi vā ‘iṣṭasyālābhāllābhāccāniṣṭasya’ iti pāṭhaḥ; atra tu pāṭhē cakārādiṣṭalābhō'pi hēturbōddhavyaḥ||45||

Adhikarana 40 (46) · Śloka 46

tatra buddhimatā mānasavyādhiparītēnāpi satā buddhyā hitāhitamavēkṣyāvēkṣya dharmārthakāmānāmahitānāmanupasēvanē hitānāṁ cōpasēvanē prayatitavyaṁ, na hyantarēṇa lōkē trayamētanmānasaṁ kiñcinniṣpadyatē sukhaṁ vā duḥkhaṁ vā; tasmādētaccānuṣṭhēyaṁ- tadvidyānāṁ cōpasēvanē prayatitavyam, ātmadēśakulakālabalaśaktijñānē yathāvaccēti||46||

samprati mānasavyādhicikitsāyā alpavaktavyatvēnēhaiva taccikitsāmāha- tatrētyādi| mānasavyādhiparītēnāpīti apiśabdēna śārīravyādhiyuktēnāpi vakṣyamāṇamanuṣṭhēyamiti sūcayati| trayamētaddharmārthakāmarūpaṁ mānasaṁ sukhaṁ vā mānasaṁ duḥkhaṁ vā niṣpadyata iti yōjyam| tadvidya iha mānasavyādhibhēṣajavēdī| ātmadēśētyādi|- kō'haṁ, kiṁ mē hitamityātmajñānaṁ; kō dēśaḥ, asmin kimucitamiti dēśajñānam; ēvaṁ kālādāvapi jñānaṁ bōddhavyam||46||

Adhikarana 41 (47) · Śloka 47

bhavati cātra- mānasaṁ prati bhaiṣajyaṁ trivargasyānvavēkṣaṇam| tadvidyasēvā vijñānamātmādīnāṁ ca sarvaśaḥ||47||

sampratyamumēvārthaṁ sukhagrahaṇārthaṁ ślōkēnāha- mānasaṁ pratītyādi|- mānasaṁ vikāramiti bhāvaḥ| trivargasya dharmādēḥ||47||

Adhikarana 42 (48) · Śloka 48

trayō rōgamārgā iti- śākhā, marmāsthisandhayaḥ, kōṣṭhaśca| tatra śākhā raktādayō dhātavastvak ca, sa bāhyō rōgamārgaḥ; marmāṇi punarbastihr̥dayamūrdhādīni, asthisandhayō'sthisaṁyōgāstatrōpanibaddhāśca snāyukaṇḍarāḥ , sa madhyamō rōgamārgaḥ; kōṣṭhaḥ punarucyatē mahāsrōtaḥ śarīramadhyaṁ mahānimnamāmapakvāśayaścēti paryāyaśabdaistantrē, sa rōgamārga ābhyantaraḥ||48||

atra rōgamārgānāha - traya ityādi| marmāsthisandhibhyāmēkō mārgaḥ| atra śākhētisañjñākaraṇaṁ vyavahārārthaṁ, tathā raktādīnāṁ dhātūnāṁ śākhābhidhēyānāṁ vr̥kṣaśākhātulyatvēna bāhyatvajñāpanārtham| tvakcēti tvakśabdēna tadāśrayō rasō'pi gr̥hyatē; sākṣāttu rasānabhidhānaṁ hr̥dayasthāyinō rasasya śākhāsañjñāvyavacchēdārthaṁ , tasya hi kōṣṭhagrahaṇēnaiva grahaṇam; anēna nyāyēna yakr̥tplīhāśritaṁ ca śōṇitaṁ kōṣṭhatvēnaivābhiprētamiti bōddhavyaṁ, samānanyāyatvāt | uktaṁ ca kōṣṭhavivaraṇē- “sthānānyāmāgnipakvānāṁ mūtrasya rudhirasya ca| hr̥duṇḍukaḥ phuphphusaśca kōṣṭha ityabhidhīyatē” (su.ci. a.2) iti| asthisandhivivaraṇam- asthisaṁyōgā ityādi| tatrēti asthisandhau| kaṇḍarā iha tantrē sthūlasnāyuḥ| āmasya pakvasya cāśaya āmapakvāśayaḥ| ētacca mārgabhēdakathanaṁ tadāśritavyādhīnāṁ sukhasādhyatvādijñānārtham||48||

Adhikarana 43 (49) · Śloka 49

tatra, gaṇḍapiḍakālajyapacīcarmakīlādhimāṁsamaṣakakuṣṭhavyaṅgādayō vikārā bahirmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśōvidradhyādayaḥ śākhānusāriṇō bhavanti rōgāḥ; pakṣavadhagrahāpatānakārditaśōṣarājayakṣmāsthisandhiśūlagudabhraṁśādayaḥ śirōhr̥dbastirōgādayaśca madhyamamārgānusāriṇō bhavanti rōgāḥ; jvarātīsāracchardyalasakavisūcikākāsaśvāsahikkānāhōdaraplīhādayō'ntarmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśōvidradhyādayaḥ kōṣṭhānusāriṇō bhavanti rōgāḥ||49||

samprati yanmārgāśritō yō rōgō bhavati taṁ darśayati- tatra gaṇḍētyādi| bahirmārgajāścēti visarpādīnāṁ viśēṣaṇaṁ visarpādayō hyantarmārgabhājō'pi sambhavantyatastadvyudāsārtham| pakṣaśabdō vadhagrahābhyāṁ sambadhyatē, śōṣō dhātuśōṣaḥ| jvarō yadyapi sarvaśarīraga ēva, tathā'pi viśēṣēṇāmāśayasamutthatvādihōcyatē| antarmārgajāścēti visarpādiviśēṣaṇam| arśō bahirvalyāśritaṁ śākhāgatam, anyacca kōṣṭhagatam| bahirmārgajō gulmō yō bahiruttuṇḍita upalabhyatē bahiśca pacyatē sa jñēyaḥ, anyastu sarvaḥ kōṣṭhagata ēva||49||

Adhikarana 44 (50-53) · Śloka 53

trividhā bhiṣaja iti- bhiṣakchadmacarāḥ santi santyēkē siddhasādhitāḥ| santi vaidyaguṇairyuktāstrividhā bhiṣajō bhuvi||50|| vaidyabhāṇḍauṣadhaiḥ pustaiḥ pallavairavalōkanaiḥ| labhantē yē bhiṣakśabdamajñāstē pratirūpakāḥ||51|| śrīyaśōjñānasiddhānāṁ vyapadēśādatadvidhāḥ| vaidyaśabdaṁ labhantē yē jñēyāstē siddhasādhitāḥ||52|| prayōgajñānavijñānasiddhisiddhāḥ sukhapradāḥ| jīvitābhisarāstē syurvaidyatvaṁ tēṣvavasthitamiti||53||

bhiṣakchadmacarā bhiṣagvēśacarāḥ| siddhēna prasiddhēna sādhitāḥ siddhasādhitāḥ| vaidyabhāṇḍaṁ bastinētrādi| pratirūpakā vaidyasadr̥śāḥ| vyapadēśaḥ anyasambandhēna kīrtanam| atadvidhā jñānahīnāḥ||50-53||

Adhikarana 45 (54) · Śloka 54

trividhamauṣadhamiti- daivavyapāśrayaṁ, yuktivyapāśrayaṁ, sattvāvajayaśca| tatra daivavyapāśrayaṁ- mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahōmaniyamaprāyaścittōpavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi, yuktivyapāśrayaṁ- punarāhārauṣadhadravyāṇāṁ yōjanā, sattvāvajayaḥ- punarahitēbhyō'rthēbhyō manōnigrahaḥ||54||

daivamadr̥ṣṭaṁ tadvyapāśrayaṁ, tacca yadadr̥ṣṭajananēna vyādhipratyanīkaṁ mantrādi; yadi vā daivaśabdēna dēvā ucyantē, tānāśritya yadupakarōti tattathā; mantrādayō hi dēvaprabhāvādēva vyādhiharāḥ, balyupahārādiprītāśca dēvā ēva prabhāvādvyādhīn ghnanti| atra daivavyapāśrayamādāvuktamāśuvyādhiharatvēna| praṇipātō dēvādīnāṁ śārīrō namaskāraḥ, gamanaṁ vidūradēvādigamanam||54||

Adhikarana 46 (55) · Śloka 55

śarīradōṣaprakōpē khalu śarīramēvāśritya prāyaśastrividhamauṣadhamicchanti- antaḥparimārjanaṁ, bahiḥparimārjanaṁ, śastrapraṇidhānaṁ cēti| tatrāntaḥparimārjanaṁ yadantaḥśarīramanupraviśyauṣadhamāhārajātavyādhīn pramārṣṭi, yatpunarbahiḥsparśamāśrityābhyaṅgasvēdapradēhapariṣēkōnmardanādyairāmayān pramārṣṭi tadbahiḥparimārjanaṁ, śastrapraṇidhānaṁ punaśchēdanabhēdanavyadhanadāraṇalēkhanōtpāṭanapracchanasīvanaiṣaṇakṣārajalaukasaścēti||55||

samprati prakārāntarēṇōpayuktaṁ bhēṣajatraividhyamāha- śarīrētyādi| prāyaḥśabdaḥ śarīradōṣakōpa ityanēna sambadhyatē; tēna, mānasadōṣajē'pyunmādāpasmārādāvañjanādi bhavatīti darśayati; yadi vā prāyastrividhamityanēna śārīrē'pi daivavyapāśrayaṁ svastyayanādi darśayati||55||

Adhikarana 47 (56-63) · Śloka 63

bhavanti cātra- prājñō rōgē samutpannē bāhyēnābhyantarēṇa vā| karmaṇā labhatē śarma śastrōpakramaṇēna vā||56|| bālastu khalu mōhādvā pramādādvā na budhyatē| utpadyamānaṁ prathamaṁ rōgaṁ śatrumivābudhaḥ||57|| aṇurhi prathamaṁ bhūtvā rōgaḥ paścādvivardhatē| sa jātamūlō muṣṇāti balamāyuśca durmatēḥ||58|| na mūḍhō labhatē sañjñāṁ tāvadyāvanna pīḍyatē| pīḍitastu matiṁ paścāt kurutē vyādhinigrahē||59|| atha putrāṁśca dārāṁśca jñātīṁścāhūya bhāṣatē| sarvasvēnāpi mē kaścidbhiṣagānīyatāmiti||60|| tathāvidhaṁ ca kaḥ śaktō durbalaṁ vyādhipīḍitam| kr̥śaṁ kṣīṇēndriyaṁ dīnaṁ paritrātuṁ gatāyuṣam||61|| sa trātāramanāsādya bālastyajati jīvitam| gōdhā lāṅgūlabaddhēvākr̥ṣyamāṇā balīyasā||62|| tasmāt prāgēva rōgēbhyō rōgēṣu taruṇēṣu vā| bhēṣajaiḥ pratikurvīta ya icchēt sukhamātmanaḥ||63||

vaidyabhēdābhidhānaprasaṅgēnāturabhēdamāha- prājña ityādi| śarma sukhamārōgyamiti yāvat| pramādaḥ buddhvā'pi rōgamapratīkāraḥ| sañjñā samyagjñānaṁ vyādhirayaṁ tvarayā pratikartavya ēvamākāram| trātāraṁ vaidyamanāsādya; tathāvidhaṁ hi rōgiṇaṁ vaidyō nōpasarpatīti bhāvaḥ| bālaḥ ajñaḥ| gōdhādr̥ṣṭāntēna jīvanārthaṁ yatnaṁ kurvannapi vipadyata iti darśayati| pratikurvīta ‘yatnam’ iti śēṣaḥ||56-63||

Adhikarana 48 (64-65) · Śloka 65

tatra ślōkau- ēṣaṇāḥ samupastambhā balaṁ kāraṇamāmayāḥ| tisraiṣaṇīyē mārgāśca bhiṣajō bhēṣajāni ca||64|| tritvēnāṣṭau samuddiṣṭāḥ kr̥ṣṇātrēyēṇa dhīmatā| bhāvā, bhāvēṣvasaktēna yēṣu sarvaṁ pratiṣṭhitam||65||

saṅgrahē dhīmatā bhāvā iti chēdaḥ; aṣṭau bhāvā iti sambandhaḥ| bhāvēṣu viṣayēṣu| asaktēna aprasaktēna| yēṣu ēṣaṇādiṣvaṣṭasu| sarvamiti dharmārthakāmāḥ||64-65||

Adhikarana puShpikA · Śloka 11

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē tisraiṣaṇīyō nāmaikādaśō'dhyāyaḥ||11||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvēdadīpikākhyāyāṁ sūtrasthānē nirdēśacatuṣkē tisraiṣaṇīyō nāmaikādaśō'dhyāyaḥ||11||