Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātastisraiṣaṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातस्तिस्रैषणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
11. tisraiṣaṇīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
iha khalu puruṣēṇānupahatasattvabuddhipauruṣaparākramēṇa hitamiha cāmuṣmiṁśca lōkē samanupaśyatā tisra ēṣaṇāḥ paryēṣṭavyā bhavanti| tadyathā- prāṇaiṣaṇā, dhanaiṣaṇā, paralōkaiṣaṇēti||3||
View original
इह खलु पुरुषेणानुपहतसत्त्वबुद्धिपौरुषपराक्रमेण हितमिह चामुष्मिंश्च लोके समनुपश्यता तिस्र एषणाः पर्येष्टव्या भवन्ति| तद्यथा- प्राणैषणा, धनैषणा, परलोकैषणेति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
āsāṁ tu khalvēṣaṇānāṁ prāṇaiṣaṇāṁ tāvat pūrvataramāpadyēta| kasmāt? prāṇaparityāgē hi sarvatyāgaḥ| tasyānupālanaṁ- svasthasya svasthavr̥ttānuvr̥ttiḥ, āturasya vikārapraśamanē'pramādaḥ, tadubhayamētaduktaṁ vakṣyatē ca; tadyathōktamanuvartamānaḥ prāṇānupālanāddīrghamāyuravāpnōtīti prathamaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||4||
View original
आसां तु खल्वेषणानां प्राणैषणां तावत् पूर्वतरमापद्येत| कस्मात्? प्राणपरित्यागे हि सर्वत्यागः| तस्यानुपालनं- स्वस्थस्य स्वस्थवृत्तानुवृत्तिः, आतुरस्य विकारप्रशमनेऽप्रमादः, तदुभयमेतदुक्तं वक्ष्यते च; तद्यथोक्तमनुवर्तमानः प्राणानुपालनाद्दीर्घमायुरवाप्नोतीति प्रथमैषणा व्याख्याता भवति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
atha dvitīyāṁ dhanaiṣaṇamāpadyēta, prāṇēbhyō hyanantaraṁ dhanamēva paryēṣṭavyaṁ bhavati ; na hyataḥ pāpāt pāpīyō'sti yadanupakaraṇasya dīrghamāyuḥ, tasmādupakaraṇāni paryēṣṭuṁ yatēta| tatrōpakaraṇōpāyānanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- kr̥ṣipāśupālyavāṇijyarājōpasēvādīni, yāni cānyānyapi satāmavigarhitāni karmāṇi vr̥ttipuṣṭikarāṇi vidyāttānyārabhēta kartuṁ; tathā kurvan dīrghajīvitaṁ jīvatyanavamataḥ puruṣō bhavati | iti dvitīyā dhanaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||5||
View original
अथ द्वितीयां धनैषणमापद्येत, प्राणेभ्यो ह्यनन्तरं धनमेव पर्येष्टव्यं भवति ; न ह्यतः पापात् पापीयोऽस्ति यदनुपकरणस्य दीर्घमायुः, तस्मादुपकरणानि पर्येष्टुं यतेत| तत्रोपकरणोपायाननुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- कृषिपाशुपाल्यवाणिज्यराजोपसेवादीनि, यानि चान्यान्यपि सतामविगर्हितानि कर्माणि वृत्तिपुष्टिकराणि विद्यात्तान्यारभेत कर्तुं; तथा कुर्वन् दीर्घजीवितं जीवत्यनवमतः पुरुषो भवति | इति द्वितीया धनैषणा व्याख्याता भवति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
atha tr̥tīyāṁ paralōkaiṣaṇāmāpadyēta| saṁśayaścātra, kathaṁ? bhaviṣyāma itaścyutā navēti; kutaḥ punaḥ saṁśaya iti, ucyatē- santi hyēkē pratyakṣaparāḥ parōkṣatvāt punarbhavasya nāstikyamāśritāḥ, santi cāgamapratyayādēva punarbhavamicchanti; śrutibhēdācca- ‘mātaraṁ pitaraṁ caikē manyantē janmakāraṇam | svabhāvaṁ paranirmāṇaṁ yadr̥cchāṁ cāparē janāḥ’ || iti | ataḥ saṁśayaḥ- kiṁ nu khalvasti punarbhavō na vēti||6||
View original
अथ तृतीयां परलोकैषणामापद्येत| संशयश्चात्र, कथं? भविष्याम इतश्च्युता नवेति; कुतः पुनः संशय इति, उच्यते- सन्ति ह्येके प्रत्यक्षपराः परोक्षत्वात् पुनर्भवस्य नास्तिक्यमाश्रिताः, सन्ति चागमप्रत्ययादेव पुनर्भवमिच्छन्ति; श्रुतिभेदाच्च- ‘मातरं पितरं चैके मन्यन्ते जन्मकारणम् | स्वभावं परनिर्माणं यदृच्छां चापरे जनाः’ || इति | अतः संशयः- किं नु खल्वस्ति पुनर्भवो न वेति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
tatra buddhimānnāstikyabuddhiṁ jahyādvicikitsāṁ ca| kasmāt? pratyakṣaṁ hyalpam; analpamapratyakṣamasti, yadāgamānumānayuktibhirupalabhyatē; yairēva tāvadindriyaiḥ pratyakṣamupalabhyatē, tānyēva santi cāpratyakṣāṇi||7||
View original
तत्र बुद्धिमान्नास्तिक्यबुद्धिं जह्याद्विचिकित्सां च| कस्मात्? प्रत्यक्षं ह्यल्पम्; अनल्पमप्रत्यक्षमस्ति, यदागमानुमानयुक्तिभिरुपलभ्यते; यैरेव तावदिन्द्रियैः प्रत्यक्षमुपलभ्यते, तान्येव सन्ति चाप्रत्यक्षाणि||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
satāṁ ca rūpāṇāmatisannikarṣādativiprakarṣādāvaraṇāt karaṇadaurbalyānmanōnavasthānāt samānābhihārādabhibhavādatisaukṣmyācca pratyakṣānupalabdhiḥ; tasmādaparīkṣitamētaducyatē- pratyakṣamēvāsti, nānyadastīti||8||
View original
सतां च रूपाणामतिसन्निकर्षादतिविप्रकर्षादावरणात् करणदौर्बल्यान्मनोनवस्थानात् समानाभिहारादभिभवादतिसौक्ष्म्याच्च प्रत्यक्षानुपलब्धिः; तस्मादपरीक्षितमेतदुच्यते- प्रत्यक्षमेवास्ति, नान्यदस्तीति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10
śrutayaścaitā na kāraṇaṁ, yuktivirōdhāt| ātmā mātuḥ piturvā yaḥ sō'patyaṁ yadi sañcarēt| dvividhaṁ sañcarēdātmā sarvōvā'vayavēna vā||9|| sarvaścēt sañcarēnmātuḥ piturvā maraṇaṁ bhavēt| nirantaraṁ, nāvayavaḥ kaścitsūkṣmasya cātmanaḥ||10||
View original
श्रुतयश्चैता न कारणं, युक्तिविरोधात्| आत्मा मातुः पितुर्वा यः सोऽपत्यं यदि सञ्चरेत्| द्विविधं सञ्चरेदात्मा सर्वोवाऽवयवेन वा||९|| सर्वश्चेत् सञ्चरेन्मातुः पितुर्वा मरणं भवेत्| निरन्तरं, नावयवः कश्चित्सूक्ष्मस्य चात्मनः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
buddhirmanaśca nirṇītē yathaivātmā tathaiva tē| yēṣāṁ caiṣā matistēṣāṁ yōnirnāsti caturvidhā||11||
View original
बुद्धिर्मनश्च निर्णीते यथैवात्मा तथैव ते| येषां चैषा मतिस्तेषां योनिर्नास्ति चतुर्विधा||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
vidyāt svābhāvikaṁ ṣaṇṇāṁ dhātūnāṁ yat svalakṣaṇam| saṁyōgē ca viyōgē ca tēṣāṁ karmaiva kāraṇam||12||
View original
विद्यात् स्वाभाविकं षण्णां धातूनां यत् स्वलक्षणम्| संयोगे च वियोगे च तेषां कर्मैव कारणम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
anādēścētanādhātōrnēṣyatē paranirmitiḥ| para ātmā sa cēddhēturiṣṭō'stu paranirmitiḥ||13||
View original
अनादेश्चेतनाधातोर्नेष्यते परनिर्मितिः| पर आत्मा स चेद्धेतुरिष्टोऽस्तु परनिर्मितिः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15
na parīkṣā na parīkṣyaṁ na kartā kāraṇaṁ na ca| na dēvā narṣayaḥ siddhāḥ karma karmaphalaṁ na ca||14|| nāstikasyāsti naivātmā yadr̥cchōpahatātmanaḥ| pātakēbhyaḥ paraṁ caitat pātakaṁ nāstikagrahaḥ||15||
View original
न परीक्षा न परीक्ष्यं न कर्ता कारणं न च| न देवा नर्षयः सिद्धाः कर्म कर्मफलं न च||१४|| नास्तिकस्यास्ति नैवात्मा यदृच्छोपहतात्मनः| पातकेभ्यः परं चैतत् पातकं नास्तिकग्रहः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
tasmānmatiṁ vimucyaitāmamārgaprasr̥tāṁ budhaḥ| satāṁ buddhipradīpēna paśyētsarvaṁ yathātatham||16||
View original
तस्मान्मतिं विमुच्यैताममार्गप्रसृतां बुधः| सतां बुद्धिप्रदीपेन पश्येत्सर्वं यथातथम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
dvividhamēva khalu sarvaṁ saccāsacca; tasya caturvidhā parīkṣā- āptōpadēśaḥ, pratyakṣam, anumānaṁ, yuktiścēti||17||
View original
द्विविधमेव खलु सर्वं सच्चासच्च; तस्य चतुर्विधा परीक्षा- आप्तोपदेशः, प्रत्यक्षम्, अनुमानं, युक्तिश्चेति||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (18-19) · Śloka 19
āptāstāvat- rajastamōbhyāṁ nirmuktāstapōjñānabalēna yē| yēṣāṁ trikālamamalaṁ jñānamavyāhataṁ sadā||18|| āptāḥ śiṣṭā vibuddhāstē tēṣāṁ vākyamasaṁśayam| satyaṁ, vakṣyanti tē kasmādasatyaṁ nīrajastamāḥ ||19||
View original
आप्तास्तावत्- रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तास्तपोज्ञानबलेन ये| येषां त्रिकालममलं ज्ञानमव्याहतं सदा||१८|| आप्ताः शिष्टा विबुद्धास्ते तेषां वाक्यमसंशयम्| सत्यं, वक्ष्यन्ति ते कस्मादसत्यं नीरजस्तमाः ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
ātmēndriyamanōrthānāṁ sannikarṣāt pravartatē| vyaktā tadātvē yā buddhiḥ pratyakṣaṁ sa nirucyatē||20||
View original
आत्मेन्द्रियमनोर्थानां सन्निकर्षात् प्रवर्तते| व्यक्ता तदात्वे या बुद्धिः प्रत्यक्षं स निरुच्यते||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (21-22) · Śloka 22
pratyakṣapūrvaṁ trividhaṁ trikālaṁ cānumīyatē| vahnirnigūḍhō dhūmēna maithunaṁ garbhadarśanāt||21|| ēvaṁ vyavasyantyatītaṁ bījāt phalamanāgatam| dr̥ṣṭvā bījāt phalaṁ jātamihaiva sadr̥śaṁ budhāḥ||22||
View original
प्रत्यक्षपूर्वं त्रिविधं त्रिकालं चानुमीयते| वह्निर्निगूढो धूमेन मैथुनं गर्भदर्शनात्||२१|| एवं व्यवस्यन्त्यतीतं बीजात् फलमनागतम्| दृष्ट्वा बीजात् फलं जातमिहैव सदृशं बुधाः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (23-24) · Śloka 24
jalakarṣaṇabījartusaṁyōgāt sasyasambhavaḥ| yuktiḥ ṣaḍdhātusaṁyōgādgarbhāṇāṁ sambhavastathā||23|| mathyamanthana(ka)manthānasaṁyōgādagnisambhavaḥ| yuktiyuktā catuṣpādasampadvyādhinibarhaṇī||24||
View original
जलकर्षणबीजर्तुसंयोगात् सस्यसम्भवः| युक्तिः षड्धातुसंयोगाद्गर्भाणां सम्भवस्तथा||२३|| मथ्यमन्थन(क)मन्थानसंयोगादग्निसम्भवः| युक्तियुक्ता चतुष्पादसम्पद्व्याधिनिबर्हणी||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (25) · Śloka 25
buddhiḥ paśyati yā bhāvān bahukāraṇayōgajān| yuktistrikālā sā jñēyā trivargaḥ sādhyatē yayā||25||
View original
बुद्धिः पश्यति या भावान् बहुकारणयोगजान्| युक्तिस्त्रिकाला सा ज्ञेया त्रिवर्गः साध्यते यया||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (26) · Śloka 26
ēṣā parīkṣā nāstyanyā yayā sarvaṁ parīkṣyatē| parīkṣyaṁ sadasaccaivaṁ tayā cāsti punarbhavaḥ||26||
View original
एषा परीक्षा नास्त्यन्या यया सर्वं परीक्ष्यते| परीक्ष्यं सदसच्चैवं तया चास्ति पुनर्भवः||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (27) · Śloka 27
tatrāptāgamastāvadvēdaḥ , yaścānyō'pi kaścidvēdārthādaviparītaḥ parīkṣakaiḥ praṇītaḥ śiṣṭānumatō lōkānugrahapravr̥ttaḥ śāstravādaḥ, sa cā''ptāgamaḥ; āptāgamādupalabhyatēdānatapōyajñasatyāhiṁsābrahmacaryāṇyabhyudayaniḥśrēyasakarāṇīti||27||
View original
तत्राप्तागमस्तावद्वेदः , यश्चान्योऽपि कश्चिद्वेदार्थादविपरीतः परीक्षकैः प्रणीतः शिष्टानुमतो लोकानुग्रहप्रवृत्तः शास्त्रवादः, स चाऽऽप्तागमः; आप्तागमादुपलभ्यतेदानतपोयज्ञसत्याहिंसाब्रह्मचर्याण्यभ्युदयनिःश्रेयसकराणीति||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (28) · Śloka 28
na cānativr̥ttasattvadōṣāṇāmadōṣairapunarbhavō dharmadvārēṣūpadiśyatē||28||
View original
न चानतिवृत्तसत्त्वदोषाणामदोषैरपुनर्भवो धर्मद्वारेषूपदिश्यते||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (29) · Śloka 29
dharmadvārāvahitaiśca vyapagatabhayarāgadvēṣalōbhamōhamānairbrahmaparairāptaiḥ karmavidbhiranupahatasattvabuddhipracāraiḥ pūrvaiḥ pūrvatarairmaharṣibhirdivyacakṣubhirdr̥ṣṭvōpadiṣṭaḥ punarbhava iti vyavasyēdēvam ||29||
View original
धर्मद्वारावहितैश्च व्यपगतभयरागद्वेषलोभमोहमानैर्ब्रह्मपरैराप्तैः कर्मविद्भिरनुपहतसत्त्वबुद्धिप्रचारैः पूर्वैः पूर्वतरैर्महर्षिभिर्दिव्यचक्षुभिर्दृष्ट्वोपदिष्टः पुनर्भव इति व्यवस्येदेवम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (30) · Śloka 30
pratyakṣamapi cōpalabhyatē- mātāpitrōrvisadr̥śānyapatyāni, tulyasambhavānāṁ varṇasvarākr̥tisattvabuddhibhāgyaviśēṣāḥ, pravarāvarakulajanma, dāsyaiśvaryaṁ, sukhāsukhamāyuḥ, āyuṣō vaiṣamyam, iha kr̥tasyāvāptiḥ, aśikṣitānāṁ ca ruditastanapānahāsatrāsādīnāṁ pravr̥ttiḥ, lakṣaṇōtpattiḥ, karmasādr̥śyē phalaviśēṣaḥ, mēdhā kvacit kvacit karmaṇyamēdhā, jātismaraṇam- ihāgamanamitaścyutānāmiti , samadarśanē priyāpriyatvam||30||
View original
प्रत्यक्षमपि चोपलभ्यते- मातापित्रोर्विसदृशान्यपत्यानि, तुल्यसम्भवानां वर्णस्वराकृतिसत्त्वबुद्धिभाग्यविशेषाः, प्रवरावरकुलजन्म, दास्यैश्वर्यं, सुखासुखमायुः, आयुषो वैषम्यम्, इह कृतस्यावाप्तिः, अशिक्षितानां च रुदितस्तनपानहासत्रासादीनां प्रवृत्तिः, लक्षणोत्पत्तिः, कर्मसादृश्ये फलविशेषः, मेधा क्वचित् क्वचित् कर्मण्यमेधा, जातिस्मरणम्- इहागमनमितश्च्युतानामिति , समदर्शने प्रियाप्रियत्वम्||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (31) · Śloka 31
ata ēvānumīyatē- yat- svakr̥tamaparihāryamavināśi paurvadēhikaṁ daivasañjñakamānubandhikaṁ karma, tasyaitat phalam; itaścānyadbhaviṣyatīti; phaladbījamanumīyatē, phalaṁ ca bījāt||31||
View original
अत एवानुमीयते- यत्- स्वकृतमपरिहार्यमविनाशि पौर्वदेहिकं दैवसञ्ज्ञकमानुबन्धिकं कर्म, तस्यैतत् फलम्; इतश्चान्यद्भविष्यतीति; फलद्बीजमनुमीयते, फलं च बीजात्||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (32) · Śloka 32
yuktiścaiṣā- ṣaḍdhātusamudayādgarbhajanma, kartr̥karaṇasaṁyōgāt kriyā; kr̥tasya karmaṇaḥ phalaṁ nākr̥tasya, nāṅkurōtpattirabījāt; karmasadr̥śaṁ phalaṁ, nānyasmādbījādanyasyōtpattiḥ; iti yuktiḥ||32||
View original
युक्तिश्चैषा- षड्धातुसमुदयाद्गर्भजन्म, कर्तृकरणसंयोगात् क्रिया; कृतस्य कर्मणः फलं नाकृतस्य, नाङ्कुरोत्पत्तिरबीजात्; कर्मसदृशं फलं, नान्यस्माद्बीजादन्यस्योत्पत्तिः; इति युक्तिः||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (33) · Śloka 33
ēvaṁ pramāṇaiścaturbhirupadiṣṭē punarbhavē dharmadvārēṣvavadhīyēta; tadyathā- guruśuśrūṣāyāmadhyayanē vratacaryāyāṁ dārakriyāyāmapatyōtpādanē bhr̥tyabharaṇē'tithipūjāyāṁ dānē'nabhidhyāyāṁ tapasyanasūyāyāṁ dēhavāṅmānasē karmaṇyakliṣṭē dēhēndriyamanōrthabuddhyātmaparīkṣāyāṁ manaḥsamādhāviti; yāni cānyānyapyēvaṁvidhāni karmāṇi satāmavigarhitāni svargyāṇi vr̥ttipuṣṭikarāṇi vidyāttānyārabhēta kartuṁ; tathā kurvanniha caiva yaśō labhatē prētya ca svargam| iti tr̥tīyā paralōkaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||33||
View original
एवं प्रमाणैश्चतुर्भिरुपदिष्टे पुनर्भवे धर्मद्वारेष्ववधीयेत; तद्यथा- गुरुशुश्रूषायामध्ययने व्रतचर्यायां दारक्रियायामपत्योत्पादने भृत्यभरणेऽतिथिपूजायां दानेऽनभिध्यायां तपस्यनसूयायां देहवाङ्मानसे कर्मण्यक्लिष्टे देहेन्द्रियमनोर्थबुद्ध्यात्मपरीक्षायां मनःसमाधाविति; यानि चान्यान्यप्येवंविधानि कर्माणि सतामविगर्हितानि स्वर्ग्याणि वृत्तिपुष्टिकराणि विद्यात्तान्यारभेत कर्तुं; तथा कुर्वन्निह चैव यशो लभते प्रेत्य च स्वर्गम्| इति तृतीया परलोकैषणा व्याख्याता भवति||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (34) · Śloka 34
atha khalu traya upastambhāḥ, trividhaṁ balaṁ, trīṇyāyatanāni, trayō rōgāḥ, trayō rōgamārgāḥ, trividhā bhiṣajaḥ, trividhamauṣadhamiti||34||
View original
अथ खलु त्रय उपस्तम्भाः, त्रिविधं बलं, त्रीण्यायतनानि, त्रयो रोगाः, त्रयो रोगमार्गाः, त्रिविधा भिषजः, त्रिविधमौषधमिति||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (35) · Śloka 35
traya upastambhā iti- āhāraḥ, svapnō, brahmacaryamiti; ēbhistribhiryuktiyuktairupastabdhamupastambhaiḥ śarīraṁ balavarṇōpacayōpacitamanuvartatē yāvadāyuḥsaṁskārāt saṁskāramahitamanupasēvamānasya , ya ihaivōpadēkṣyatē||35||
View original
त्रय उपस्तम्भा इति- आहारः, स्वप्नो, ब्रह्मचर्यमिति; एभिस्त्रिभिर्युक्तियुक्तैरुपस्तब्धमुपस्तम्भैः शरीरं बलवर्णोपचयोपचितमनुवर्तते यावदायुःसंस्कारात् संस्कारमहितमनुपसेवमानस्य , य इहैवोपदेक्ष्यते||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (36) · Śloka 36
trividhaṁ balamiti- sahajaṁ, kālajaṁ, yuktikr̥taṁ ca| sahajaṁ yaccharīrasattvayōḥ prākr̥taṁ, kālakr̥tamr̥tuvibhāgajaṁ vayaḥkr̥taṁ ca, yuktikr̥taṁ punastadyadāhāracēṣṭāyōgajam||36||
View original
त्रिविधं बलमिति- सहजं, कालजं, युक्तिकृतं च| सहजं यच्छरीरसत्त्वयोः प्राकृतं, कालकृतमृतुविभागजं वयःकृतं च, युक्तिकृतं पुनस्तद्यदाहारचेष्टायोगजम्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (37) · Śloka 37
trīṇyāyatanānīti- arthānāṁ karmaṇaḥ kālasya cātiyōgāyōgamithyāyōgāḥ| tatrātiprabhāvatāṁ dr̥śyānāmatimātraṁ darśanamatiyōgaḥ, sarvaśō'darśanamayōgaḥ, atiśliṣṭātiviprakr̥ṣṭaraudrabhairavādbhutadviṣṭabībhatsanavikr̥tavitrāsanādirūpadarśanaṁ mithyāyōgaḥ; tathā'timātrastanitapaṭahōtkruṣṭādīnāṁ śabdānāmatimātraṁ śravaṇamatiyōgaḥ, sarvaśō'śravaṇamayōgaḥ, paruṣēṣṭavināśōpaghātapradharṣaṇabhīṣaṇādiśabdaśravaṇaṁ mithyāyōgaḥ; tathā'titīkṣṇōgrābhiṣyandināṁ gandhānāmatimātraṁ ghrāṇamatiyōgaḥ, sarvaśō'ghrāṇamayōgaḥ, pūtidviṣṭāmēdhyaklinnaviṣapavanakuṇapagandhādighrāṇaṁ mithyāyōgaḥ; tathā rasānāmatyādānamatiyōgaḥ, sarvaśō'nādānamayōgaḥ, mithyāyōgō rāśivarjyēṣvāhāravidhiviśēṣāyatanēṣūpadēkṣyatē; tathā'tiśītōṣṇānāṁ spr̥śyānāṁ snānābhyaṅgōtsādanādīnāṁ cātyupasēvanamatiyōgaḥ, sarvaśō'nupasēvanamayōgaḥ, snānādīnāṁ śītōṣṇādīnāṁ ca spr̥śyānāmanānupūrvyōpasēvanaṁ viṣamasthānābhighātāśucibhūtasaṁsparśādayaścēti mithyāyōgaḥ||37||
View original
त्रीण्यायतनानीति- अर्थानां कर्मणः कालस्य चातियोगायोगमिथ्यायोगाः| तत्रातिप्रभावतां दृश्यानामतिमात्रं दर्शनमतियोगः, सर्वशोऽदर्शनमयोगः, अतिश्लिष्टातिविप्रकृष्टरौद्रभैरवाद्भुतद्विष्टबीभत्सनविकृतवित्रासनादिरूपदर्शनं मिथ्यायोगः; तथाऽतिमात्रस्तनितपटहोत्क्रुष्टादीनां शब्दानामतिमात्रं श्रवणमतियोगः, सर्वशोऽश्रवणमयोगः, परुषेष्टविनाशोपघातप्रधर्षणभीषणादिशब्दश्रवणं मिथ्यायोगः; तथाऽतितीक्ष्णोग्राभिष्यन्दिनां गन्धानामतिमात्रं घ्राणमतियोगः, सर्वशोऽघ्राणमयोगः, पूतिद्विष्टामेध्यक्लिन्नविषपवनकुणपगन्धादिघ्राणं मिथ्यायोगः; तथा रसानामत्यादानमतियोगः, सर्वशोऽनादानमयोगः, मिथ्यायोगो राशिवर्ज्येष्वाहारविधिविशेषायतनेषूपदेक्ष्यते; तथाऽतिशीतोष्णानां स्पृश्यानां स्नानाभ्यङ्गोत्सादनादीनां चात्युपसेवनमतियोगः, सर्वशोऽनुपसेवनमयोगः, स्नानादीनां शीतोष्णादीनां च स्पृश्यानामनानुपूर्व्योपसेवनं विषमस्थानाभिघाताशुचिभूतसंस्पर्शादयश्चेति मिथ्यायोगः||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (38) · Śloka 38
tatraikaṁ sparśanamindriyāṇāmindriyavyāpakaṁ , cētaḥ- samavāyi, sparśanavyāptērvyāpakamapi ca cētaḥ; tasmāt sarvēndriyāṇāṁ vyāpakasparśakr̥tō yō bhāvaviśēṣaḥ, sō'yamanupaśayāt pañcavidhastrividhavikalpō bhavatyasātmyēndriyārthasaṁyōgaḥ; sātmyārthō hyupaśayārthaḥ||38||
View original
तत्रैकं स्पर्शनमिन्द्रियाणामिन्द्रियव्यापकं , चेतः- समवायि, स्पर्शनव्याप्तेर्व्यापकमपि च चेतः; तस्मात् सर्वेन्द्रियाणां व्यापकस्पर्शकृतो यो भावविशेषः, सोऽयमनुपशयात् पञ्चविधस्त्रिविधविकल्पो भवत्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः; सात्म्यार्थो ह्युपशयार्थः||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (39) · Śloka 39
karma vāṅmanaḥśarīrapravr̥ttiḥ| tatra vāṅmanaḥśarīrātipravr̥ttiratiyōgaḥ; sarvaśō'pravr̥ttirayōgaḥ; vēgadhāraṇōdīraṇaviṣamaskhalanapatanāṅgapraṇidhānāṅgapradūṣaṇaprahāramardanaprāṇōparōdhasaṅklēśanādiḥ śārīrō mithyāyōgaḥ, sūcakānr̥tākālakalahāpriyābaddhānupacāraparuṣavacanādirvāṅmithyāyōgaḥ, bhayaśōkakrōdhalōbhamōhamānērṣyāmithyādarśanādirmānasō mithyāyōgaḥ||39||
View original
कर्म वाङ्मनःशरीरप्रवृत्तिः| तत्र वाङ्मनःशरीरातिप्रवृत्तिरतियोगः; सर्वशोऽप्रवृत्तिरयोगः; वेगधारणोदीरणविषमस्खलनपतनाङ्गप्रणिधानाङ्गप्रदूषणप्रहारमर्दनप्राणोपरोधसङ्क्लेशनादिः शारीरो मिथ्यायोगः, सूचकानृताकालकलहाप्रियाबद्धानुपचारपरुषवचनादिर्वाङ्मिथ्यायोगः, भयशोकक्रोधलोभमोहमानेर्ष्यामिथ्यादर्शनादिर्मानसो मिथ्यायोगः||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (40) · Śloka 40
saṅgrahēṇa cātiyōgāyōgavarjaṁ karma vāṅmanaḥśarīrajamahitamanupadiṣṭaṁ yattacca mithyāyōgaṁ vidyāt||40||
View original
सङ्ग्रहेण चातियोगायोगवर्जं कर्म वाङ्मनःशरीरजमहितमनुपदिष्टं यत्तच्च मिथ्यायोगं विद्यात्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (41) · Śloka 41
iti trividhavikalpaṁ trividhamēva karma prajñāparādha iti vyavasyēt||41||
View original
इति त्रिविधविकल्पं त्रिविधमेव कर्म प्रज्ञापराध इति व्यवस्येत्||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (42) · Śloka 42
śītōṣṇavarṣalakṣaṇāḥ punarhēmantagrīṣmavarṣāḥ saṁvatsaraḥ, sa kālaḥ| tatrātimātrasvalakṣaṇaḥ kālaḥ kālātiyōgaḥ, hīnasvalakṣaṇaḥ (kālaḥ) kālāyōgaḥ, yathāsvalakṣaṇaviparītalakṣaṇastu (kālaḥ) kālamithyāyōgaḥ| kālaḥ punaḥ pariṇāma ucyatē||42||
View original
शीतोष्णवर्षलक्षणाः पुनर्हेमन्तग्रीष्मवर्षाः संवत्सरः, स कालः| तत्रातिमात्रस्वलक्षणः कालः कालातियोगः, हीनस्वलक्षणः (कालः) कालायोगः, यथास्वलक्षणविपरीतलक्षणस्तु (कालः) कालमिथ्यायोगः| कालः पुनः परिणाम उच्यते||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (43) · Śloka 43
ityasātmyēndriyārthasaṁyōgaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaścēti trayastrividhavikalpā hētavō vikārāṇāṁ; samayōgayuktāstu prakr̥tihētavō bhavanti||43||
View original
इत्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः, प्रज्ञापराधः, परिणामश्चेति त्रयस्त्रिविधविकल्पा हेतवो विकाराणां; समयोगयुक्तास्तु प्रकृतिहेतवो भवन्ति||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (44) · Śloka 44
sarvēṣāmēva bhāvānāṁ bhāvābhāvau nāntarēṇa yōgāyōgātiyōgamithyāyōgān samupalabhyētē; yathāsvayuktyapēkṣiṇau hi bhāvābhāvau||44||
View original
सर्वेषामेव भावानां भावाभावौ नान्तरेण योगायोगातियोगमिथ्यायोगान् समुपलभ्येते; यथास्वयुक्त्यपेक्षिणौ हि भावाभावौ||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (45) · Śloka 45
trayō rōgā iti- nijāgantumānasāḥ| tatra nijaḥ śārīradōṣasamutthaḥ, āganturbhūtaviṣavāyvagnisamprahārādisamutthaḥ, mānasaḥ punariṣṭasya lābhāllābhāccāniṣṭasyōpajāyatē||45||
View original
त्रयो रोगा इति- निजागन्तुमानसाः| तत्र निजः शारीरदोषसमुत्थः, आगन्तुर्भूतविषवाय्वग्निसम्प्रहारादिसमुत्थः, मानसः पुनरिष्टस्य लाभाल्लाभाच्चानिष्टस्योपजायते||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (46) · Śloka 46
tatra buddhimatā mānasavyādhiparītēnāpi satā buddhyā hitāhitamavēkṣyāvēkṣya dharmārthakāmānāmahitānāmanupasēvanē hitānāṁ cōpasēvanē prayatitavyaṁ, na hyantarēṇa lōkē trayamētanmānasaṁ kiñcinniṣpadyatē sukhaṁ vā duḥkhaṁ vā; tasmādētaccānuṣṭhēyaṁ- tadvidyānāṁ cōpasēvanē prayatitavyam, ātmadēśakulakālabalaśaktijñānē yathāvaccēti||46||
View original
तत्र बुद्धिमता मानसव्याधिपरीतेनापि सता बुद्ध्या हिताहितमवेक्ष्यावेक्ष्य धर्मार्थकामानामहितानामनुपसेवने हितानां चोपसेवने प्रयतितव्यं, न ह्यन्तरेण लोके त्रयमेतन्मानसं किञ्चिन्निष्पद्यते सुखं वा दुःखं वा; तस्मादेतच्चानुष्ठेयं- तद्विद्यानां चोपसेवने प्रयतितव्यम्, आत्मदेशकुलकालबलशक्तिज्ञाने यथावच्चेति||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (47) · Śloka 47
bhavati cātra- mānasaṁ prati bhaiṣajyaṁ trivargasyānvavēkṣaṇam| tadvidyasēvā vijñānamātmādīnāṁ ca sarvaśaḥ||47||
View original
भवति चात्र- मानसं प्रति भैषज्यं त्रिवर्गस्यान्ववेक्षणम्| तद्विद्यसेवा विज्ञानमात्मादीनां च सर्वशः||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 42 (48) · Śloka 48
trayō rōgamārgā iti- śākhā, marmāsthisandhayaḥ, kōṣṭhaśca| tatra śākhā raktādayō dhātavastvak ca, sa bāhyō rōgamārgaḥ; marmāṇi punarbastihr̥dayamūrdhādīni, asthisandhayō'sthisaṁyōgāstatrōpanibaddhāśca snāyukaṇḍarāḥ , sa madhyamō rōgamārgaḥ; kōṣṭhaḥ punarucyatē mahāsrōtaḥ śarīramadhyaṁ mahānimnamāmapakvāśayaścēti paryāyaśabdaistantrē, sa rōgamārga ābhyantaraḥ||48||
View original
त्रयो रोगमार्गा इति- शाखा, मर्मास्थिसन्धयः, कोष्ठश्च| तत्र शाखा रक्तादयो धातवस्त्वक् च, स बाह्यो रोगमार्गः; मर्माणि पुनर्बस्तिहृदयमूर्धादीनि, अस्थिसन्धयोऽस्थिसंयोगास्तत्रोपनिबद्धाश्च स्नायुकण्डराः , स मध्यमो रोगमार्गः; कोष्ठः पुनरुच्यते महास्रोतः शरीरमध्यं महानिम्नमामपक्वाशयश्चेति पर्यायशब्दैस्तन्त्रे, स रोगमार्ग आभ्यन्तरः||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 43 (49) · Śloka 49
tatra, gaṇḍapiḍakālajyapacīcarmakīlādhimāṁsamaṣakakuṣṭhavyaṅgādayō vikārā bahirmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśōvidradhyādayaḥ śākhānusāriṇō bhavanti rōgāḥ; pakṣavadhagrahāpatānakārditaśōṣarājayakṣmāsthisandhiśūlagudabhraṁśādayaḥ śirōhr̥dbastirōgādayaśca madhyamamārgānusāriṇō bhavanti rōgāḥ; jvarātīsāracchardyalasakavisūcikākāsaśvāsahikkānāhōdaraplīhādayō'ntarmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśōvidradhyādayaḥ kōṣṭhānusāriṇō bhavanti rōgāḥ||49||
View original
तत्र, गण्डपिडकालज्यपचीचर्मकीलाधिमांसमषककुष्ठव्यङ्गादयो विकारा बहिर्मार्गजाश्च विसर्पश्वयथुगुल्मार्शोविद्रध्यादयः शाखानुसारिणो भवन्ति रोगाः; पक्षवधग्रहापतानकार्दितशोषराजयक्ष्मास्थिसन्धिशूलगुदभ्रंशादयः शिरोहृद्बस्तिरोगादयश्च मध्यममार्गानुसारिणो भवन्ति रोगाः; ज्वरातीसारच्छर्द्यलसकविसूचिकाकासश्वासहिक्कानाहोदरप्लीहादयोऽन्तर्मार्गजाश्च विसर्पश्वयथुगुल्मार्शोविद्रध्यादयः कोष्ठानुसारिणो भवन्ति रोगाः||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 44 (50-53) · Śloka 53
trividhā bhiṣaja iti- bhiṣakchadmacarāḥ santi santyēkē siddhasādhitāḥ| santi vaidyaguṇairyuktāstrividhā bhiṣajō bhuvi||50|| vaidyabhāṇḍauṣadhaiḥ pustaiḥ pallavairavalōkanaiḥ| labhantē yē bhiṣakśabdamajñāstē pratirūpakāḥ||51|| śrīyaśōjñānasiddhānāṁ vyapadēśādatadvidhāḥ| vaidyaśabdaṁ labhantē yē jñēyāstē siddhasādhitāḥ||52|| prayōgajñānavijñānasiddhisiddhāḥ sukhapradāḥ| jīvitābhisarāstē syurvaidyatvaṁ tēṣvavasthitamiti||53||
View original
त्रिविधा भिषज इति- भिषक्छद्मचराः सन्ति सन्त्येके सिद्धसाधिताः| सन्ति वैद्यगुणैर्युक्तास्त्रिविधा भिषजो भुवि||५०|| वैद्यभाण्डौषधैः पुस्तैः पल्लवैरवलोकनैः| लभन्ते ये भिषक्शब्दमज्ञास्ते प्रतिरूपकाः||५१|| श्रीयशोज्ञानसिद्धानां व्यपदेशादतद्विधाः| वैद्यशब्दं लभन्ते ये ज्ञेयास्ते सिद्धसाधिताः||५२|| प्रयोगज्ञानविज्ञानसिद्धिसिद्धाः सुखप्रदाः| जीविताभिसरास्ते स्युर्वैद्यत्वं तेष्ववस्थितमिति||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 45 (54) · Śloka 54
trividhamauṣadhamiti- daivavyapāśrayaṁ, yuktivyapāśrayaṁ, sattvāvajayaśca| tatra daivavyapāśrayaṁ- mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahōmaniyamaprāyaścittōpavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi, yuktivyapāśrayaṁ- punarāhārauṣadhadravyāṇāṁ yōjanā, sattvāvajayaḥ- punarahitēbhyō'rthēbhyō manōnigrahaḥ||54||
View original
त्रिविधमौषधमिति- दैवव्यपाश्रयं, युक्तिव्यपाश्रयं, सत्त्वावजयश्च| तत्र दैवव्यपाश्रयं- मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादि, युक्तिव्यपाश्रयं- पुनराहारौषधद्रव्याणां योजना, सत्त्वावजयः- पुनरहितेभ्योऽर्थेभ्यो मनोनिग्रहः||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 46 (55) · Śloka 55
śarīradōṣaprakōpē khalu śarīramēvāśritya prāyaśastrividhamauṣadhamicchanti- antaḥparimārjanaṁ, bahiḥparimārjanaṁ, śastrapraṇidhānaṁ cēti| tatrāntaḥparimārjanaṁ yadantaḥśarīramanupraviśyauṣadhamāhārajātavyādhīn pramārṣṭi, yatpunarbahiḥsparśamāśrityābhyaṅgasvēdapradēhapariṣēkōnmardanādyairāmayān pramārṣṭi tadbahiḥparimārjanaṁ, śastrapraṇidhānaṁ punaśchēdanabhēdanavyadhanadāraṇalēkhanōtpāṭanapracchanasīvanaiṣaṇakṣārajalaukasaścēti||55||
View original
शरीरदोषप्रकोपे खलु शरीरमेवाश्रित्य प्रायशस्त्रिविधमौषधमिच्छन्ति- अन्तःपरिमार्जनं, बहिःपरिमार्जनं, शस्त्रप्रणिधानं चेति| तत्रान्तःपरिमार्जनं यदन्तःशरीरमनुप्रविश्यौषधमाहारजातव्याधीन् प्रमार्ष्टि, यत्पुनर्बहिःस्पर्शमाश्रित्याभ्यङ्गस्वेदप्रदेहपरिषेकोन्मर्दनाद्यैरामयान् प्रमार्ष्टि तद्बहिःपरिमार्जनं, शस्त्रप्रणिधानं पुनश्छेदनभेदनव्यधनदारणलेखनोत्पाटनप्रच्छनसीवनैषणक्षारजलौकसश्चेति||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 47 (56-63) · Śloka 63
bhavanti cātra- prājñō rōgē samutpannē bāhyēnābhyantarēṇa vā| karmaṇā labhatē śarma śastrōpakramaṇēna vā||56|| bālastu khalu mōhādvā pramādādvā na budhyatē| utpadyamānaṁ prathamaṁ rōgaṁ śatrumivābudhaḥ||57|| aṇurhi prathamaṁ bhūtvā rōgaḥ paścādvivardhatē| sa jātamūlō muṣṇāti balamāyuśca durmatēḥ||58|| na mūḍhō labhatē sañjñāṁ tāvadyāvanna pīḍyatē| pīḍitastu matiṁ paścāt kurutē vyādhinigrahē||59|| atha putrāṁśca dārāṁśca jñātīṁścāhūya bhāṣatē| sarvasvēnāpi mē kaścidbhiṣagānīyatāmiti||60|| tathāvidhaṁ ca kaḥ śaktō durbalaṁ vyādhipīḍitam| kr̥śaṁ kṣīṇēndriyaṁ dīnaṁ paritrātuṁ gatāyuṣam||61|| sa trātāramanāsādya bālastyajati jīvitam| gōdhā lāṅgūlabaddhēvākr̥ṣyamāṇā balīyasā||62|| tasmāt prāgēva rōgēbhyō rōgēṣu taruṇēṣu vā| bhēṣajaiḥ pratikurvīta ya icchēt sukhamātmanaḥ||63||
View original
भवन्ति चात्र- प्राज्ञो रोगे समुत्पन्ने बाह्येनाभ्यन्तरेण वा| कर्मणा लभते शर्म शस्त्रोपक्रमणेन वा||५६|| बालस्तु खलु मोहाद्वा प्रमादाद्वा न बुध्यते| उत्पद्यमानं प्रथमं रोगं शत्रुमिवाबुधः||५७|| अणुर्हि प्रथमं भूत्वा रोगः पश्चाद्विवर्धते| स जातमूलो मुष्णाति बलमायुश्च दुर्मतेः||५८|| न मूढो लभते सञ्ज्ञां तावद्यावन्न पीड्यते| पीडितस्तु मतिं पश्चात् कुरुते व्याधिनिग्रहे||५९|| अथ पुत्रांश्च दारांश्च ज्ञातींश्चाहूय भाषते| सर्वस्वेनापि मे कश्चिद्भिषगानीयतामिति||६०|| तथाविधं च कः शक्तो दुर्बलं व्याधिपीडितम्| कृशं क्षीणेन्द्रियं दीनं परित्रातुं गतायुषम्||६१|| स त्रातारमनासाद्य बालस्त्यजति जीवितम्| गोधा लाङ्गूलबद्धेवाकृष्यमाणा बलीयसा||६२|| तस्मात् प्रागेव रोगेभ्यो रोगेषु तरुणेषु वा| भेषजैः प्रतिकुर्वीत य इच्छेत् सुखमात्मनः||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 48 (64-65) · Śloka 65
tatra ślōkau- ēṣaṇāḥ samupastambhā balaṁ kāraṇamāmayāḥ| tisraiṣaṇīyē mārgāśca bhiṣajō bhēṣajāni ca||64|| tritvēnāṣṭau samuddiṣṭāḥ kr̥ṣṇātrēyēṇa dhīmatā| bhāvā, bhāvēṣvasaktēna yēṣu sarvaṁ pratiṣṭhitam||65||
View original
तत्र श्लोकौ- एषणाः समुपस्तम्भा बलं कारणमामयाः| तिस्रैषणीये मार्गाश्च भिषजो भेषजानि च||६४|| त्रित्वेनाष्टौ समुद्दिष्टाः कृष्णात्रेयेण धीमता| भावा, भावेष्वसक्तेन येषु सर्वं प्रतिष्ठितम्||६५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē tisraiṣaṇīyō nāmaikādaśō'dhyāyaḥ||11||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने तिस्रैषणीयो नामैकादशोऽध्यायः||११||
🔊 Audio coming soon