11. tisraiṣaṇīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಸ್ತಿಸ್ರೈಷಣೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಚತುಷ್ಪಾದಮಾರೋಗ್ಯಕಾರಣಂ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಿತಂ, ತತಶ್ಚತುಷ್ಪಾದಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಾಪ್ತಾರೋಗ್ಯೇಣ ಸತಾ ಯದನುಷ್ಠೇಯಂ ಪ್ರಾಣಪರಿಪಾಲನಸಾಧನಂ, ತಥಾ ಧನಾರ್ಜನಸಾಧನಂ, ತಥಾ ಧರ್ಮಾರ್ಜನಸಾಧನಂ, ತದಿಹೈಷಣಾತ್ರಯರೂಪಮಭಿಧೀಯತ ಇತ್ಯನನ್ತರಂ ತಿಸ್ರೈಷಣೀಯೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ತಿಸ್ರೈಷಣಾಶಬ್ದೋಽಸ್ಮಿನ್ನಸ್ತೀತಿ ಮತ್ವರ್ಥೀಯಶ್ಛಃ, ಅತ್ರಾನುಕಾರ್ಯಾನುಕರಣಯೋರ್ಭೇದಾವಿವಕ್ಷಯಾ ಯಲೋಪಾಸಿದ್ಧೇರಭಾವಾತ್ ಸಂಹಿತಯಾ ‘ತಿಸ್ರೈಷಣೀಯಃ’ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಯತೇ, ಅಧ್ಯಾಯಾನ್ತೇ “ತಿಸ್ರೈಷಣೀಯೇ ಮಾರ್ಗಾಶ್ಚ” ಇತಿ ಶ್ಲೋಕಪಾದಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ; ಯದ್ಯಪ್ಯನ್ಯೇಽಪ್ಯತ್ರ ಶಬ್ದಾಃ ಸನ್ತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಧಾನತ್ವೇನಾಯಂ ಗೃಹ್ಯತೇ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಇಹ ಖಲು ಪುರುಷೇಣಾನುಪಹತಸತ್ತ್ವಬುದ್ಧಿಪೌರುಷಪರಾಕ್ರಮೇಣ ಹಿತಮಿಹ ಚಾಮುಷ್ಮಿಂಶ್ಚ ಲೋಕೇ ಸಮನುಪಶ್ಯತಾ ತಿಸ್ರ ಏಷಣಾಃ ಪರ್ಯೇಷ್ಟವ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ| ತದ್ಯಥಾ- ಪ್ರಾಣೈಷಣಾ, ಧನೈಷಣಾ, ಪರಲೋಕೈಷಣೇತಿ||೩||

ಇಹೇತಿ ಭೋಗಾರ್ಥಿಪುರುಷಾಧಿಕಾರೇ, ಯತೋ ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥಿಪುರುಷಂ ಪ್ರತಿ ಧನೈಷಣಾ ಸರ್ವಥೈವಾನುಪಯುಕ್ತಾ| ಪುರುಷೇಣೇತಿ ಪದಂ ಕುರ್ವನ್ ಯ ಏವ ಪುರುಷ ಏಷಣಾತ್ರಯಮನ್ವಿಷ್ಯತಿ ಸ ಏವ ಪುರುಷೋ ಭಣ್ಯತೇ ನಾನ್ಯಃ, ಪಶುತುಲ್ಯತ್ವಾದಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಪೌರುಷಂ ಶಾರೀರಂ ಬಲಂ, ಪರಾಕ್ರಮಸ್ತು ಶೌರ್ಯಾಖ್ಯಂ ಮಾನಸಂ ಬಲಮ್| ಇಹೇತಿ ಇಹ ಜನ್ಮನಿ, ಅಮುಷ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಜನ್ಮಾನ್ತರೇ| ಇಷ್ಯತೇಽನ್ವಿಷ್ಯತೇ ಸಾಧ್ಯತೇಽನಯೇತ್ಯೇಷಣಾ| ಪ್ರಾಣೋ ಜೀವಿತಂ, ತತ್ ಸಾಧ್ಯತೇ ದೀರ್ಘತ್ವೇನ ರೋಗಾನುಪಹತತ್ವೇನ ಚಾನಯೇತಿ ಪ್ರಾಣೈಷಣಾ| ಏವಂ ಧನೈಷಣಾ| ಪರಲೋಕೋಪಕಾರಕಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯೈಷಣಾ ಪರಲೋಕೈಷಣಾ| ಕಾಮೈಷಣಾ ತು ಪ್ರಾಣೈಷಣಾಧನೈಷಣಯೋರನ್ತರ್ಭಾವನೀಯಾ, ಶರೀರಸಮ್ಪತ್ತಿಧನಸಮ್ಪತ್ತಿಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್ ಕಾಮಸ್ಯ; ಯದಿ ವಾ ಕಾಮೈಷಣಾಯಾಂ ಸ್ವತ ಏವ ಪುರುಷಃ ಪ್ರವೃತ್ತೋ ಭವತಿ ನೋಪದೇಶಮಪೇಕ್ಷತ ಇತಿ ತದೇಷಣೋಪದೇಶೋ ನ ಕೃತಃ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಆಸಾಂ ತು ಖಲ್ವೇಷಣಾನಾಂ ಪ್ರಾಣೈಷಣಾಂ ತಾವತ್ ಪೂರ್ವತರಮಾಪದ್ಯೇತ| ಕಸ್ಮಾತ್? ಪ್ರಾಣಪರಿತ್ಯಾಗೇ ಹಿ ಸರ್ವತ್ಯಾಗಃ| ತಸ್ಯಾನುಪಾಲನಂ- ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಾನುವೃತ್ತಿಃ, ಆತುರಸ್ಯ ವಿಕಾರಪ್ರಶಮನೇಽಪ್ರಮಾದಃ, ತದುಭಯಮೇತದುಕ್ತಂ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ಚ; ತದ್ಯಥೋಕ್ತಮನುವರ್ತಮಾನಃ ಪ್ರಾಣಾನುಪಾಲನಾದ್ದೀರ್ಘಮಾಯುರವಾಪ್ನೋತೀತಿ ಪ್ರಥಮೈಷಣಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವತಿ||೪||

ಪ್ರಾಣೈಷಣಾಯಾಃ ಪ್ರಥಮಾನುಷ್ಠಾನೇ ಉಪಪತ್ತಿಮಾಹ- ಆಸಾಂ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಯಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ದ್ವೇ ಪೂರ್ವೇ ಭವತಃ, ತೃತೀಯಾಯಾಃ ಸರ್ವೋತ್ತರತ್ವೇನಾಪೂರ್ವತ್ವಾತ್; ತೇನ ದ್ವಯೋಸ್ತರ ಇತಿ ನ್ಯಾಯಾತ್ ಪೂರ್ವತರಂ ಪ್ರಾಣೈಷಣೇತಿ ಸಾಧುಸ್ತರಪ್ರಯೋಗಃ| ಪ್ರಾಣಶಬ್ದೋ ಜೀವಿತವಚನ ಏಕವಚನಾನ್ತೋಽಪ್ಯಸ್ತಿ; ಯದುಕ್ತಂ- “ದಶೈವಾಯತನಾನ್ಯಾಹುಃ ಪ್ರಾಣೋ ಯೇಷು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಃ” (ಸೂ.ಅ.೩೦) ಇತಿ, ತೇನ ಪ್ರಾಣಪ್ರತ್ಯವಮರ್ಶಕಂ ‘ತಸ್ಯ’ ಇತಿ ಪದಮೇಕವಚನೇನ ಯುಕ್ತಮೇವ| ವಿಕಾರಾನ್ ಪ್ರಶಮಯತೀತಿ ವಿಕಾರಪ್ರಶಮನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ, ತಸ್ಮಿನ್| ಅಪ್ರಮಾದಃ ಅವಧಾನೇನಾನುಷ್ಠಾನಮ್| ವಕ್ಷ್ಯತೇ ಚೇತಿ ನಿಖಿಲೇನ ಶಾಸ್ತ್ರೇಣ| ಪ್ರಾಣಾನುಪಾಲನಾದಿತಿ ಪ್ರಾಣಾನುಪಾಲನಸಾಧನಾತ್; ತೇನ ಪ್ರಾಣಾನುಪಾಲನದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಟ್ವಯೋರರ್ಥಾಭೇದಾತ್ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಭಾವೋ ನಾಸ್ತೀತಿ ಯಚ್ಚೋಚ್ಯತೇ ತನ್ನಿರಸ್ತಂ ಭವತಿ| ಪ್ರಥಮೇತಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಪ್ರಾಣೈಷಣಾ||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ಅಥ ದ್ವಿತೀಯಾಂ ಧನೈಷಣಮಾಪದ್ಯೇತ, ಪ್ರಾಣೇಭ್ಯೋ ಹ್ಯನನ್ತರಂ ಧನಮೇವ ಪರ್ಯೇಷ್ಟವ್ಯಂ ಭವತಿ ; ನ ಹ್ಯತಃ ಪಾಪಾತ್ ಪಾಪೀಯೋಽಸ್ತಿ ಯದನುಪಕರಣಸ್ಯ ದೀರ್ಘಮಾಯುಃ, ತಸ್ಮಾದುಪಕರಣಾನಿ ಪರ್ಯೇಷ್ಟುಂ ಯತೇತ| ತತ್ರೋಪಕರಣೋಪಾಯಾನನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಕೃಷಿಪಾಶುಪಾಲ್ಯವಾಣಿಜ್ಯರಾಜೋಪಸೇವಾದೀನಿ, ಯಾನಿ ಚಾನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಸತಾಮವಿಗರ್ಹಿತಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ವೃತ್ತಿಪುಷ್ಟಿಕರಾಣಿ ವಿದ್ಯಾತ್ತಾನ್ಯಾರಭೇತ ಕರ್ತುಂ; ತಥಾ ಕುರ್ವನ್ ದೀರ್ಘಜೀವಿತಂ ಜೀವತ್ಯನವಮತಃ ಪುರುಷೋ ಭವತಿ | ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಾ ಧನೈಷಣಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವತಿ||೫||

ಅಥೇತಿ ಪ್ರಾಣೈಷಣಾನನ್ತರಮ್| ದ್ವಿತೀಯಾಮಿತಿ ಹೇತುಗರ್ಭಂ ವಿಶೇಷಣಂ, ಯಸ್ಮಾದಿಯಮೇವ ದ್ವಿತೀಯಾ ಪ್ರಾಣೈಷಣಾನನ್ತರಮವಶ್ಯೋಪಾದೇಯತ್ವೇನ, ತತ ಇಯಮೇವೋಚ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಾಣೈಷಣಾಮನು ಚಾಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಪ್ರಾಣೇಭ್ಯೋ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಪಾಪಶಬ್ದೇನ ಪಾಪಕಾರ್ಯಂ ದುಃಖಮುಚ್ಯತೇ| ಉಪಕರಣಮ್ ಆರೋಗ್ಯಭೋಗಧರ್ಮಸಾಧನೀಭೂತೋ ಧನಪ್ರಪಞ್ಚಃ, ಸ ಯಸ್ಯ ನಾಸ್ತ್ಯಸಾವನುಪಕರಣಃ| ಧನೋಪಾಯಾನಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಉಪಕರಣೋಪಾಯಾನಿತಿ ಯತಃ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಧನಸ್ಯ ಭೋಗಧರ್ಮಸಾಧನಾರ್ಥಮೇವೋತ್ಪಾದಮಿಚ್ಛನ್ತಿ, ನ ಪುನಃ ಕೃಪಣಸ್ಯೇವ ವಿನಿಯೋಗಶೂನ್ಯಸ್ಯ ಸುಸಂವರ್ಧಿತಮಾತ್ರಕರಣಾರ್ಥಮ್ | ಅನ್ಯಾನ್ಯಪೀತಿ ಪ್ರತಿಗ್ರಹಾಧ್ಯಾಪನಾದೀನಿ| ವೃತ್ತಿಃ ವರ್ತನಂ, ಪುಷ್ಟಿಃ ಧನಸಮ್ಪತ್ತಿಃ| ಅನವಮತಃ ಅನವಜ್ಞಾತೋ ಬಹುಮಾನಗೃಹೀತ ಇತಿ ಯಾವತ್| ದೀರ್ಘಂ ಜೀವಿತಂ ಜೀವತಿ ಧಾರಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ, ಅನೇಕಾರ್ಥತ್ವಾದ್ಧಾತೂನಾಂ; ಯದಿ ವಾ ದೀರ್ಘಜೀವಿತಂ ಯಥಾ ಸ್ಯಾತ್ತಥಾ ಜೀವತೀತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣತ್ವೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ಅಥ ತೃತೀಯಾಂ ಪರಲೋಕೈಷಣಾಮಾಪದ್ಯೇತ| ಸಂಶಯಶ್ಚಾತ್ರ, ಕಥಂ? ಭವಿಷ್ಯಾಮ ಇತಶ್ಚ್ಯುತಾ ನವೇತಿ; ಕುತಃ ಪುನಃ ಸಂಶಯ ಇತಿ, ಉಚ್ಯತೇ- ಸನ್ತಿ ಹ್ಯೇಕೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪರಾಃ ಪರೋಕ್ಷತ್ವಾತ್ ಪುನರ್ಭವಸ್ಯ ನಾಸ್ತಿಕ್ಯಮಾಶ್ರಿತಾಃ, ಸನ್ತಿ ಚಾಗಮಪ್ರತ್ಯಯಾದೇವ ಪುನರ್ಭವಮಿಚ್ಛನ್ತಿ; ಶ್ರುತಿಭೇದಾಚ್ಚ- ‘ಮಾತರಂ ಪಿತರಂ ಚೈಕೇ ಮನ್ಯನ್ತೇ ಜನ್ಮಕಾರಣಮ್ | ಸ್ವಭಾವಂ ಪರನಿರ್ಮಾಣಂ ಯದೃಚ್ಛಾಂ ಚಾಪರೇ ಜನಾಃ’ || ಇತಿ | ಅತಃ ಸಂಶಯಃ- ಕಿಂ ನು ಖಲ್ವಸ್ತಿ ಪುನರ್ಭವೋ ನ ವೇತಿ||೬||

ಪರಲೋಕೈಷಣಾಂ ವ್ಯಾಕರೋತಿ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಚ ಪರಲೋಕಸ್ಯ ದುರ್ಜ್ಞೇಯತ್ವೇನ ಚಾರ್ವಾಕಾದಿನಾಸ್ತಿಕಾಸಮ್ಮತತ್ವೇನ ಚ ಪರಲೋಕಂ ಪ್ರಮಾಣೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಯಿತುಂ ನಿರ್ಣಯಾರ್ಥಂ ಪ್ರಮಾಣಪ್ರವೃತ್ತಿವಿಷಯಂ ಸಂಶಯಮೇವ ತಾವತ್ ಪರಲೋಕೇ ದರ್ಶಯತಿ- ಸಂಶಯಶ್ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಇತಶ್ಚ್ಯುತಾ ಇಹ ಜನ್ಮನಿ ಮೃತಾಃ, ಭವಿಷ್ಯಾಮೋ ಜನ್ಮಾನ್ತರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಂಶಯಹೇತುಂ ಪೃಚ್ಛತಿ- ಕುತಃ ಸಂಶಯಃ ಪುನರಿತಿ| ವಾದಿವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಂ ಸಂಶಯಹೇತುಮಾಹ- ಉಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪರಾ ಅನುಮತಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೈಕಪ್ರಮಾಣಾಃ| ಪರೋಕ್ಷತ್ವಾತ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾವಿಷಯತ್ವಾತ್| ಪುನರ್ಭವಸ್ಯ ಜನ್ಮಾನ್ತರಸ್ಯ| ನಾಸ್ತಿ ಪುನರ್ಭವೋ ನಾಸ್ತಿ ಕರ್ಮಫಲಂ ನಾಸ್ತ್ಯಾತ್ಮೇತ್ಯಾದಿನಾಸ್ತಿನಾ ಪ್ರಚರತೀತಿ ನಾಸ್ತಿಕಃ, ತಸ್ಯ ಭಾವೋ ನಾಸ್ತಿಕ್ಯಮ್| ಯತ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪ್ರಮಾಣೇನೋಪಲಭ್ಯತೇ ಘಟಪಟಾದಿ, ತದೇವ ಪರಮಸ್ತಿ; ನೋಪಲಭ್ಯತೇ ಚ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣ ಪರಲೋಕಃ, ತಸ್ಮಾನ್ನಾಸ್ತಿ ಪರಲೋಕ ಇತಿ ನಾಸ್ತಿಕಾಭಿಪ್ರಾಯಃ| ಅಸ್ತಿ ಪುನರ್ಭವ ಇತಿ ಯೇಷಾಂ ಮತಂ ತಾನ್ ದರ್ಶಯತಿ- ಸನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ತಿ ಚೇತ್ಯತ್ರ ‘ಅಪರೇ’ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ಆಗಮಪ್ರತ್ಯಯಾತ್ ಆಗಮಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾತ್| ಆಗಮಂ ಚ ಪುನರ್ಭವಪ್ರತಿಪಾದಕಂ ದಾನತಪೋಯಜ್ಞೇತ್ಯಾದಿ ದರ್ಶಯಿಷ್ಯತ್ಯಗ್ರೇ| ಇಚ್ಛನ್ತೀತ್ಯತ್ರ ‘ಯೇ’ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ಏವಂ ತಾವದ್ವಾದಿವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿರೇಕಾ ಸಂಶಯಕಾರಣಂ ದರ್ಶಿತಾ; ಸಂಶಯಹೇತ್ವನ್ತರಮಾಹ- ಶ್ರುತಿಭೇದಾಚ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ರೂಯತ ಇತಿ ಶ್ರುತಿಃ; ಪ್ರತಿವಾದಿವಚನಮೇವಙ್ಗ್ರನ್ಥನಿಬದ್ಧಮ್| ಏತಾನಿ ಚ ಮಾತಾಪಿತರಾವೇವ ಜನ್ಮಕಾರಣಮಿತ್ಯಾದೀನಿ ಪುನರ್ಭವಪ್ರತಿಕ್ಷೇಪಕಾಣಿ ವಚನಾನಿ| ಆಗಮಪ್ರತ್ಯಯಾದಸ್ತಿ ಪುನರ್ಭವ ಇತಿ ಯೋ ಬ್ರೂತೇ, ತದ್ವಚನೇನ ಸಮಂ ವಾದಿವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿರೂಪತಯೈವ ಸಂಶಯಕಾರಣಂ ಭವತೀತ್ಯತ ಉಕ್ತಮುಪಸಂಹಾರೇ ‘ಅತಃ ಸಂಶಯಃ’ ಇತಿ| ಏಕೇ ಮನ್ಯನ್ತೇ ಜನ್ಮಕಾರಣಮಿತಿ ಜನ್ಮಕಾರಣಮಿತಿ ಪದಂ ಮಾತರಂ ಪಿತರಂ ತಥಾ ಸ್ವಭಾವಂ ತಥಾ ಪರನಿರ್ಮಾಣಮಿತಿ ಪದತ್ರಯೇಣ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಯದೃಚ್ಛಾಂ ಚಾಽಪರೇ ಜನಾ ಇತ್ಯತ್ರ ಮನ್ಯನ್ತೇ ಜನ್ಮಕಾರಣಮಿತಿ ಪದಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಮಾತಾಪಿತರಾವೇವಾತ್ಮಾನ್ತರನಿರಪೇಕ್ಷಾವಪತ್ಯೋತ್ಪಾದನೇ ಕಾರಣಂ, ತೇನ ಪೂರ್ವಶರೀರಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಶರೀರಾನ್ತರಪರಿಗ್ರಹರೂಪ ಆತ್ಮನಃ ಪರಲೋಕೋ ನಾಸ್ತೀತಿ ಪ್ರಥಮವಾದಿನಃ ಪಕ್ಷಃ| ಪರಿದೃಶ್ಯಮಾನಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಭಾವಾನಾಮೇವಾಯಂ ಸ್ವಭಾವೋ- ಯತ್- ಸಂಯೋಗವಿಶೇಷಾನ್ಮಿಲಿತಾಃ ಸನ್ತಶ್ಚೇತನಂ ಪುರುಷಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಕಾರ್ಯವಿಶೇಷಮಾರಭನ್ತೇ, ಯಥಾ ಸುರಾಬೀಜಾದೀನಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಮದಕರಾಣ್ಯಪಿ ಮದಕರಂ ಮದ್ಯಮಾರಭನ್ತೇ, ನಾತ್ರ ಕಶ್ಚಿದಾತ್ಮಾ ವಿದ್ಯತೇ ಯಸ್ಯ ಪರಲೋಕಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಸ್ವಭಾವವಾದಿನೋ ಭಾವಃ| ಪರ ಐಶ್ವರ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತ ಆತ್ಮವಿಶೇಷಃ, ತೇನ ಸಂಸಾರ್ಯಾತ್ಮನಿರಪೇಕ್ಷಿಣಾ ನಿರ್ಮಾಣಂ ಪರನಿರ್ಮಾಣಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಪರಸ್ಯೈವೈಶ್ವರ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಸ್ಯಾತ್ಮವಿಶೇಷಸ್ಯ ಪ್ರಭಾವಾದ್ಭೂತಾನಿ ಚೇತಯನ್ತೇ ನಾತ್ಮಾನ್ತರಮಸ್ತೀತಿ ಪರಲೋಕಾಭಾವಃ| ಯದೃಚ್ಛಾ ಕಾರಣಾಪ್ರತಿನಿಯಮೇನೋತ್ಪಾದಃ; ನ ಕಾರಣಪ್ರತಿನಿಯಮೇನ ಕಾರ್ಯೋತ್ಪಾದೋಽವಧಾರಯಿತುಂ ಶಕ್ಯತೇ, ಅವಧಾರಕಪ್ರಮಾಣಾನಾಂ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾನವಧಾರಣಾತ್; ತಸ್ಮಾದಾತ್ಮೈವ ಪುನರ್ಭವಮನುಭವತೀತಿ ನ ವಾಚ್ಯಮಿತಿ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯಃ||೬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ತತ್ರ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ನಾಸ್ತಿಕ್ಯಬುದ್ಧಿಂ ಜಹ್ಯಾದ್ವಿಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಚ| ಕಸ್ಮಾತ್? ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಹ್ಯಲ್ಪಮ್; ಅನಲ್ಪಮಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮಸ್ತಿ, ಯದಾಗಮಾನುಮಾನಯುಕ್ತಿಭಿರುಪಲಭ್ಯತೇ; ಯೈರೇವ ತಾವದಿನ್ದ್ರಿಯೈಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮುಪಲಭ್ಯತೇ, ತಾನ್ಯೇವ ಸನ್ತಿ ಚಾಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾಣಿ||೭||

ಪುನರ್ಭವಾಸ್ತಿತ್ವಪಕ್ಷಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಪ್ರಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಬುದ್ಧಿಮಾನಿತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಃ| ನಾಸ್ತ್ಯೇವ ಪರಲೋಕ ಇತಿ ವಿಪರ್ಯಯಜ್ಞಾನಂ ನಾಸ್ತಿಕ್ಯಬುದ್ಧಿಃ, ತಾಂ ಜಹ್ಯಾತ್| ಪರಲೋಕವಿಷಯೋ ವಿಪರ್ಯಯೋ ಯಥಾ ಧರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಂ ಪ್ರತಿ ವಿರೋಧಕಃ, ತಥಾ ಸ್ತೋಕಕ್ರಮೇಣಾಸ್ತಿ ಪರಲೋಕೋ ನ ವೇತಿ ಸಂಶಯೋಽಪಿ ಧರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಂ ಪ್ರತಿ ವಿರೋಧಕ ಇತ್ಯಾಹ- ವಿಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಚೇತಿ; ವಿಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಜಹ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ವಿಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸನ್ದೇಹಃ, ಸಾ ಚೇಹ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ ಪರಲೋಕವಿಷಯೈವ| ಅತ್ರೈವ ಹೇತುಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಂ ಹೇತುಮಾಹ- ಕಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವಾತ್ ಪರಲೋಕೋ ನಾಸ್ತೀತಿ ಪ್ರಥಮವಾದಿಮತಂ ದೂಷಯತಿ- ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಪ್ರಮಾಣಮವ್ಯಭಿಚಾರಿಪ್ರಮಾಜನಕತ್ವೇನ; ತಥಾಽಽಗಮಾದೀನ್ಯಪಿ ತಥಾಭೂತಪ್ರಮಾಜನಕತ್ವಾತ್ ಪ್ರಮಾಣಾನ್ಯೇವ; ತತಶ್ಚ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾವಿಷಯತ್ವೇನೈವ ಯತ್ ಪುನರ್ಭವಸ್ಯ ನಾಸ್ತಿತ್ವಂ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ಯತೇ ತನ್ನ ಯುಕ್ತಮಿತಿ ಪ್ರಕರಣಾರ್ಥಃ| ಪುನರ್ಭವಸಾಧಕಾನಿ ಚಾಗಮಾದೀನ್ಯಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಿ ಸನ್ತ್ಯೇವೇತಿ ಭಾವಃ| ಆಗಮಾದೀನಿ ಲಕ್ಷಣತೋಽಗ್ರೇಽಭಿಧಾಸ್ಯನ್ತೇ| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾವಿಷಯತ್ವೇ ಸತ್ಯಪಿ ಯಾನ್ಯನ್ಯಪ್ರಮಾಣಸಿದ್ಧಾನಿ ಸನ್ತಿ ತಾನ್ಯಾಹ- ಯೈರೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮಿತಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಿಷಯಂ ಘಟಾದಿ| ಸನ್ತೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೋಪಕ್ರಮಣೀಯೋಕ್ತಾನುಮಾನಗಮ್ಯತ್ವಾದಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ಸತಾಂ ಚ ರೂಪಾಣಾಮತಿಸನ್ನಿಕರ್ಷಾದತಿವಿಪ್ರಕರ್ಷಾದಾವರಣಾತ್ ಕರಣದೌರ್ಬಲ್ಯಾನ್ಮನೋನವಸ್ಥಾನಾತ್ ಸಮಾನಾಭಿಹಾರಾದಭಿಭವಾದತಿಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾಚ್ಚ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಪಲಬ್ಧಿಃ; ತಸ್ಮಾದಪರೀಕ್ಷಿತಮೇತದುಚ್ಯತೇ- ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮೇವಾಸ್ತಿ, ನಾನ್ಯದಸ್ತೀತಿ||೮||

ಇತಶ್ಚ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಪಲಬ್ಧಿರ್ನ ವಸ್ತ್ವಭಾವನಿಶ್ಚಯಕಾರಿಕೇತ್ಯಾಹ- ಸತಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸತಾಮಿತ್ಯಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾತಿಸನ್ನಿಕರ್ಷಾದ್ಯಭಾವೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣೈವ ಗೃಹ್ಯಮಾಣತ್ವೇನ ಸತಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಪಲಬ್ಧಿರಿತ್ಯತಿಸನ್ನಿಕರ್ಷಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅತಿಸನ್ನಿಕರ್ಷಾದನುಪಲಬ್ಧಿರ್ಯಥಾ- ನಯನಗತಕಜ್ಜಲಾದೇಃ, ಅತಿವಿಪ್ರಕರ್ಷಾದ್ಯಥಾ- ದೂರಾಕಾಶಗತಸ್ಯ ಪಕ್ಷಿಣಃ, ಆವರಣಾದ್ಯಥಾ- ಕುಡ್ಯಾದಿಪಿಹಿತಸ್ಯ ಘಟಾದೇಃ, ಕರಣದೌರ್ಬಲ್ಯಾದ್ಯಥಾ- ಕಾಮಲಾದ್ಯುಪಹತಸ್ಯ ಚಕ್ಷುಷಃ ಪಟಶೌಕ್ಲ್ಯಾದ್ಯಪ್ರತಿಭಾನಂ, ಮನೋನವಸ್ಥಾನಾದ್ಯಥಾ- ಕಾನ್ತಾಮುಖನಿರೀಕ್ಷಣಪ್ರಹಿತಮನಸಃ ಪಾರ್ಶ್ವಾಗತವಚನಾನವಬೋಧಃ, ಸಮಾನಾಭಿಹಾರಾದ್ಯಥಾ- ಬಿಲ್ವರಾಶಿಪ್ರವಿಷ್ಟಸ್ಯ ಬಿಲ್ವಸ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಬದ್ಧಸ್ಯಾಪಿ ಭೇದೇನಾಗ್ರಹಣಮ್, ಅಭಿಭವಾದ್ಯಥಾ- ಮಧ್ಯನ್ದಿನೇ ಉಲ್ಕಾಪಾತಸ್ಯ, ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದ್ಯಥಾ- ತ್ರಿಚತುರ್ಹಸ್ತಪ್ರಮಾಣದೇಶವರ್ತಿನಃ ಕ್ರಿಮಿವಿಶೇಷಲಿಖ್ಯಾದೇರಗ್ರಹಣಮ್||೮||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

ಶ್ರುತಯಶ್ಚೈತಾ ನ ಕಾರಣಂ, ಯುಕ್ತಿವಿರೋಧಾತ್| ಆತ್ಮಾ ಮಾತುಃ ಪಿತುರ್ವಾ ಯಃ ಸೋಽಪತ್ಯಂ ಯದಿ ಸಞ್ಚರೇತ್| ದ್ವಿವಿಧಂ ಸಞ್ಚರೇದಾತ್ಮಾ ಸರ್ವೋವಾಽವಯವೇನ ವಾ||೯|| ಸರ್ವಶ್ಚೇತ್ ಸಞ್ಚರೇನ್ಮಾತುಃ ಪಿತುರ್ವಾ ಮರಣಂ ಭವೇತ್| ನಿರನ್ತರಂ, ನಾವಯವಃ ಕಶ್ಚಿತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ಯ ಚಾತ್ಮನಃ||೧೦||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಶ್ರುತಿಭೇದವಾದಿಮತಂ ದೂಷಯತಿ- ಶ್ರುತಯಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ನ ಕಾರಣಮಿತಿ ನ ಪುನರ್ಭವಪ್ರತಿಷೇಧೇ ಕಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯುಕ್ತಿವಿರೋಧಾತ್ ಉಪಪತ್ತಿವಿರೋಧಾತ್| ಅಪತ್ಯಶರೀರೇ ಮಾತಾಪಿತ್ರೋಃ ಕಾರಣತ್ವಮನುಮತಮೇವ, ಯತಸ್ತಥಾವಿಧೇ ಮಾತಾಪಿತ್ರೋಃ ಕಾರಣತ್ವೇ ಸತ್ಯಪಿ ಚೈತನ್ಯಹೇತೋರಾತ್ಮನಃ ಪರಲೋಕಾದಾಗಮನೇ ಪ್ರೇತ್ಯಭಾವೋಽಖಣ್ಡಿತ ಏವೇತಿ| ಚೈತನ್ಯಮಪತ್ಯಸ್ಯ ಮಾತಾಪಿತ್ರೋರಪಿ ಚೈತನ್ಯಹೇತುರ್ಯ ಆತ್ಮಾ ತತ ಏವ ಭವತೀತಿ ಯೋ ಮನ್ಯತೇ ತಂ ಪ್ರತ್ಯಾಹ- ಆತ್ಮಾ ಮಾತುರಿತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿವಿಧಂ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಮ್| ಸರ್ವ ಇತಿ ಮಾತರಂ ಪಿತರಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯಾಪತ್ಯಂ ಗಚ್ಛೇತ್; ಅವಯವೇನೇತಿ ಏಕೋಽವಯವೋ ವಾಽಽತ್ಮನೋ ಮಾತರಿ ಪಿತರಿ ವಾ ತಿಷ್ಠೇತ್, ಅನ್ಯಶ್ಚೈಕದೇಶ ಆತ್ಮನೋಽಪತ್ಯಂ ಗಚ್ಛೇತ್| ಪ್ರಥಮಪಕ್ಷೇ ದೂಷಣಮಾಹ- ಸರ್ವಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ನಿರನ್ತರಮಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ, ನಿರನ್ತರಂ ತತ್ಕಾಲಮೇವ, ಯದಿ ಮಾತುರಾತ್ಮಾಽಪತ್ಯಂ ಸಞ್ಚರೇತ್ತದಾ ತತ್ಕಾಲಮೇವ ಮಾತುರ್ಮರಣಂ, ಯದಿ ತು ಪಿತುರಾತ್ಮಾಽಪತ್ಯಂ ಸಞ್ಚರೇತ್ತದಾ ತತ್ಕಾಲಮೇವ ಪಿತುರ್ಮರಣಂ, ಸ್ಯಾದಿತಿ| ದ್ವಿತೀಯಂ ಪಕ್ಷಂ ದೂಷಯತಿ- ನಾವಯವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ಯೇತಿ ಅಸ್ಥೂಲಸ್ಯ; ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೀನಾಮವಯವಾ ಭವನ್ತಿ, ನ ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಾಮಾಕಾಶಕಾಲಮನೋಬುದ್ಧಿಪ್ರಭೃತೀನಾಂ; ತತಶ್ಚಾವಯವಾಭಾವಾದಾತ್ಮನೋಽವಯವೇನ ಸಞ್ಚರಣಂ ದೂರಮಪಾಸ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೯-೧೦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ಬುದ್ಧಿರ್ಮನಶ್ಚ ನಿರ್ಣೀತೇ ಯಥೈವಾತ್ಮಾ ತಥೈವ ತೇ| ಯೇಷಾಂ ಚೈಷಾ ಮತಿಸ್ತೇಷಾಂ ಯೋನಿರ್ನಾಸ್ತಿ ಚತುರ್ವಿಧಾ||೧೧||

ಅಥ ಶಙ್ಕ್ಯತೇ- ಮಾಽಽತ್ಮಾ ಮಾತಾಪಿತ್ರೋಃ ಸಞ್ಚರತು, ಬುದ್ಧಿಸ್ತು ತಯೋರ್ಮನೋ ವಾಽಪತ್ಯಂ ಸಞ್ಚರತು, ಅತ ಏವಾಪತ್ಯಸ್ಯ ಚೈತನ್ಯಂ ಭವಿಷ್ಯತೀತ್ಯಾಹ- ಬುದ್ಧಿರ್ಮನಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ಣೀತೇ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಿತೇ ಪ್ರಮಾಣೇನ, ಕಿಮ್ಭೂತೇನೇತ್ಯಾಹ- ಯಥೈವಾತ್ಮಾ ನಿರವಯವತ್ವೇನಾವಯವಸಞ್ಚರಣಾಕ್ಷಮಸ್ತಥಾ ತತ್ಕಾಲಮೇವ ಮಾತಾಪಿತೃಪರಿತ್ಯಾಗಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನಾಪಿ ಸಞ್ಚರಿತುಮಕ್ಷಮಃ, ತಥಾ ತೇ ಅಪಿ ಬುದ್ಧಿಮನಸೀ ನಿರವಯವತ್ವಾನ್ನೈಕದೇಶೇನ ಸಞ್ಚರೇಯಾತಾಂ, ಮಾತಾಪಿತ್ರೋಸ್ತತ್ಕಾಲಮೇವಾಬುದ್ಧಿಮತ್ತ್ವಾಮನಸ್ಕತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗಾಚ್ಚ ನ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ಸಞ್ಚರೇಯಾತಾಮಿತಿ ಭಾವಃ| ದೂಷಣಾನ್ತರಮಾಹ- ಯೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯೇಷಾಂ ಮತಿರಿತಿ ಮಾತಾಪಿತರಾವೇವಾಪತ್ಯೇ ಚೈತನ್ಯಕಾರಣಮಿತ್ಯೇವಂರೂಪಾ| ಚತುರ್ವಿಧಾ ಯೋನಿರಿತಿ ಜರಾಯುಜಾಣ್ಡಜಸಂಸ್ವೇದಜೋದ್ಭಿಜ್ಜಲಕ್ಷಣಾ| ಏವಂ ಮನ್ಯತೇ- ಸಂಸ್ವೇದಜಾನಾಂ ಮಶಕಾದೀನಾಂ ತಥೋದ್ಭಿಜ್ಜಾನಾಂ ಗಣ್ಡೂಪದಾದೀನಾಂ ಚೇತನಾನಾಂ ಮಾತಾಪಿತರೌ ನ ವಿದ್ಯೇತೇ; ತತಸ್ತೇಷಾಮಚೈತನ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್, ಮಾತಾಪಿತ್ರೋಶ್ಚೇತನಕಾರಣಯೋರಭಾವಾದಿತಿ||೧೧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

ವಿದ್ಯಾತ್ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಷಣ್ಣಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಯತ್ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಮ್| ಸಂಯೋಗೇ ಚ ವಿಯೋಗೇ ಚ ತೇಷಾಂ ಕರ್ಮೈವ ಕಾರಣಮ್||೧೨||

ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದಿನೋ ಭೂತಚೈತನ್ಯಪಕ್ಷಂ ದೂಷಯತಿ- ವಿದ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಭಾವಕೃತಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಮ್| ಷಣ್ಣಾಂ ಧಾತೂನಾಮಿತಿ ಪೃಥಿವ್ಯಪ್ತೇಜೋವಾಯ್ವಾಕಾಶಾತ್ಮನಾಮ್, ಏಷಾಂ ಚ ಧಾತುತ್ವಂ ಶರೀರಧಾರಣಾಜ್ಜಗದ್ಧಾರಣಾಚ್ಚ| ಸ್ವಲಕ್ಷಣಮ್ ಆತ್ಮೀಯಮವ್ಯಭಿಚಾರಿ ಲಕ್ಷಣಂ; ತಚ್ಚ ಪೃಥಿವ್ಯಾಃ ಕಾಠಿನ್ಯಾದಿ, ಅಪಾಂ ದ್ರವತ್ವಾದಿ, ತೇಜಸ ಉಷ್ಣತ್ವಾದಿ, ವಾಯೋಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಗಮನಾದಿ, ಆಕಾಶಸ್ಯಾಪ್ರತಿಘಾತಾದಿ ಆತ್ಮನೋ ಜ್ಞಾನಾದಿ; ಏತೇನ, ಏತದೇವ ಪರಮೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ, ನ ತಾವದಾತ್ಮರಹಿತಾನಾಮೇಷಾಂ ಚೈತನ್ಯಮಪಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಮಸ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ತತಶ್ಚ ಯತ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಭೂತಾನಾಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ತನ್ಮಿಲಿತಾನಾಮಪಿ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ಚೈತನ್ಯಂ; ಯತೋ ಭೂತಾನಾಮಪಿ ಸಂಯೋಗಾಚ್ಚೈತನ್ಯಸಮ್ಭವೇ ಬಹೂನಿ ಚೇತನಾನಿ ಸ್ಯುರ್ಬಾಲ್ಯಾದ್ಯವಸ್ಥಾಭೇದಾತ್, ತತಶ್ಚ ಜ್ಞಾತೃಭೇದಾತ್ ಪ್ರತಿಸನ್ಧಾನಾನುಪಪತ್ತಿರಿತಿ ಭಾವಃ; ಆತ್ಮಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ತು ಚೈತನ್ಯಂ ಸಮ್ಮತಮೇವ, ಪರಂ ತತ್ರಾಪಿ ಗರ್ಭೋತ್ಪತ್ತೌ ಭೂತಾನಾಮಾತ್ಮಸಮ್ಬನ್ಧೇ ತಥಾ ಮರಣೇ ಭೂತಾನಾಮಾತ್ಮನೋ ವಿಯೋಗೇ ಕರ್ಮೈವ ಜನ್ಮಾನ್ತರಕೃತಂ ಕಾರಣಂ, ನಾನ್ಯತ್| ತತ್ ಭೂತಸಂಯೋಗವಿಭಾಗಕಾರಣಜನ್ಮಾನ್ತರಕೃತಕರ್ಮಸ್ವೀಕಾರಾತ್ ಪ್ರೇತ್ಯಭಾವಃ ಸ್ವೀಕೃತೋ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ||೧೨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

ಅನಾದೇಶ್ಚೇತನಾಧಾತೋರ್ನೇಷ್ಯತೇ ಪರನಿರ್ಮಿತಿಃ| ಪರ ಆತ್ಮಾ ಸ ಚೇದ್ಧೇತುರಿಷ್ಟೋಽಸ್ತು ಪರನಿರ್ಮಿತಿಃ||೧೩||

ಪರನಿರ್ಮಾಣಪಕ್ಷಂ ದೂಷಯತಿ- ಅನಾದೇರಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಪರನಿರ್ಮಾಣಪಕ್ಷೇ ಶರೀರಸ್ಯಾತ್ಮರಹಿತಸ್ಯ ಪರೇಣ ನಿರ್ಮಾಣಂ ವಾಽಭಿಪ್ರೇತಂ ಸ್ಯಾತ್, ಆತ್ಮನೋ ವಾಽಪಿ ಪರೇಣ ನಿರ್ಮಾಣಮಭಿಪ್ರೇತಂ ಸ್ಯಾತ್; ಆತ್ಮನಃ ಪರನಿರ್ಮಾಣಂ ದೂಷಯತಿ- ಅನಾದೇರಿತ್ಯಾದಿ| ನಿತ್ಯಸ್ಯ ಚೇತನಾಧಾತೋರಿತಿ ಆತ್ಮನಃ; ನೇಷ್ಯತೇ ನಿತ್ಯಸ್ಯೋತ್ಪಾದಕಕಾರಣಾಭಾವಾದಿತಿ ಭಾವಃ; ನಿತ್ಯತ್ವಂ ಚಾತ್ಮನಃ ಶಾರೀರೇ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿಷ್ಯತಿ| ಅಥ ಶರೀರಮಾತ್ರಸ್ಯ ಪರನಿರ್ಮಾಣಮಭಿಪ್ರೇತಂ, ತದನುಮತಮೇವ; ಪರೇಣಾಽಽತ್ಮನಾ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಸಹಾಯೇನ ತಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಮಾಣತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹ- ಪರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹೇತುರಿಷ್ಟ ಇತಿ ಶರೀರೋತ್ಪಾದೇ ಹೇತುರಿಷ್ಟ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಸ್ತು ಪರನಿರ್ಮಿತಿರೀದೃಶೀ ಪ್ರೇತ್ಯಭಾವಾವಿರೋಧಿನೀತಿ ಭಾವಃ| ಏವಂ ಮನ್ಯತೇ- ಪರೇಣೈಶ್ವರ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತೇನಾತ್ಮವಿಶೇಷೇಣೈತಚ್ಚೇತನಂ ಶರೀರಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ಚೇತನಾಹೇತುಭೂತಾತಿರಿಕ್ತಾತ್ಮಸಮ್ಬನ್ಧಮನ್ತರಾ (ಚೇತನಾಯುಕ್ತಂ ) ಕರ್ತುಂ ನ ಪಾರ್ಯೇತ, ಘಟಾದಿವದಚೇತನತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್; ಚೇತನಾಹೇತುಶ್ಚಾತ್ಮಾ ನಿತ್ಯತ್ವೇನ ನ ಕ್ರಿಯತೇ, ತಸ್ಮಾಚ್ಚೇತನಾಹೇತುನಿತ್ಯತ್ವೇನ ಜನ್ಮಾನ್ತರಸಮ್ಬನ್ಧಿನಮಾತ್ಮಾನಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಶರೀರಂ ಚೇತನಂ ಪರಃ ಕರೋತೀತಿ ಸ್ವೀಕರಣೀಯಮ್; ಏವಮಪಿ ಚೇಶ್ವರದರಿದ್ರಾದಿಜಗದ್ವೈಚಿತ್ರ್ಯದರ್ಶನಾದಾತ್ಮನೋ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಯೋಗವೈಚಿತ್ರ್ಯಂ ಕಲ್ಪನೀಯಂ; ತಥಾಚ ಸತ್ಯಾತ್ಮನ ಏವ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಸಹಾಯತಾಽವಶ್ಯಂ ಸ್ವೀಕರಣೀಯಾ, ತಸ್ಮಾತ್ ಸ ಏವ ಶರೀರಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತೌ ಕಾರಣಮಸ್ತು ಕಿಮಪರೇಣೇಹಾತ್ಮವಿಶೇಷಕಲ್ಪನೇನ; ಯದಿ ವಾ, ಏವಮಾತ್ಮನ್ಯನೇಕಜನ್ಮಸಮ್ಬನ್ಧಿನಿ ಸಂಸಾರಹೇತುಧರ್ಮಾಧರ್ಮಗುಣಶಾಲಿನಿ ಸಿದ್ಧೇ ಅಸ್ತು ಸೋಽಪ್ಯಾತ್ಮವಿಶೇಷಃ ಕಾರಣಮ್, ಅತೋ ನ ಕಾಚಿತ್ ಕ್ಷತಿರಿತಿ||೧೩||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

ನ ಪರೀಕ್ಷಾ ನ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಂ ನ ಕರ್ತಾ ಕಾರಣಂ ನ ಚ| ನ ದೇವಾ ನರ್ಷಯಃ ಸಿದ್ಧಾಃ ಕರ್ಮ ಕರ್ಮಫಲಂ ನ ಚ||೧೪|| ನಾಸ್ತಿಕಸ್ಯಾಸ್ತಿ ನೈವಾತ್ಮಾ ಯದೃಚ್ಛೋಪಹತಾತ್ಮನಃ| ಪಾತಕೇಭ್ಯಃ ಪರಂ ಚೈತತ್ ಪಾತಕಂ ನಾಸ್ತಿಕಗ್ರಹಃ||೧೫||

ಯದೃಚ್ಛಾವಾದಿಮತಂ ದೂಷಯತಿ- ನ ಪರೀಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ಯದೃಚ್ಛಾವಾದೀ ಖಲ್ವೇಕಮಪಿ ಪ್ರಮಾಣಂ ನಾನುಮನ್ಯತೇ, ತತಶ್ಚ ತಸ್ಯಾಪ್ರಾಮಾಣಿಕತ್ವಾತ್ ಪ್ರಮಾಣಂ ವಿನೈವ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ಬ್ರುವತೋ ನ ಶ್ರದ್ಧೇಯಂ ವಚನಂ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾದುಪೇಕ್ಷಣೀಯ ಏವಾಯಮಿತಿ ಪ್ರಕರಣಾಭಿಪ್ರಾಯಃ| ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಅಪರಿಸ್ಥಿತಪಕ್ಷತಯಾ, ಉಪಹತ ಇಹಲೋಕಪರಲೋಕಾನುಪಯುಕ್ತ ಆತ್ಮಾ ಯಸ್ಯ ಸ ಯದೃಚ್ಛೋಪಹತಾತ್ಮಾ; ತಸ್ಯ ಪರೀಕ್ಷಾ ನಾಸ್ತೀತಿ ಪರೀಕ್ಷಾಹೇತೂನಾಂ ಪ್ರಮಾಣಾನಾಮಭಾವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಪರೀಕ್ಷ್ಯಮಪಿ ನಾಸ್ತಿ, ಪರೀಕ್ಷಕಪ್ರಮಾಣಾಭಾವಾದೇವ; ಏವಂ ಕರ್ತಾಽಪಿ ನಾಸ್ತಿ ತತ್ಕಾರಣಮಪಿ ನಾಸ್ತಿ, ಪ್ರಮಾಣಾಸ್ವೀಕಾರಾದಿತಿ ಭಾವಃ; ತಥಾ ಸರ್ವಜನಸಿದ್ಧಾ ದೇವಾದಯೋಽಪಿ ನ ಸನ್ತೀತ್ಯಭಿಧಾನೇನ ನಾಸ್ತಿಕಸ್ಯ ವರ್ಜನೀಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಪಾತಕೇಭ್ಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಾವಧಾದಿಭ್ಯಃ; ಪರಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ; ನಾಸ್ತಿ ಪರಲೋಕ ಇತ್ಯಾದಿಕೋ ಗ್ರಹೋ ನಾಸ್ತಿಕಗ್ರಹಃ; ನಾಸ್ತಿಕಬುದ್ಧ್ಯಾ ಹ್ಯುಚ್ಛೃಙ್ಖಲಃ ಪುರುಷಃ ಸರ್ವಮಪಿ ಪಾತಕಂ ಕರೋತೀತಿ ಭಾವಃ||೧೪-೧೫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

ತಸ್ಮಾನ್ಮತಿಂ ವಿಮುಚ್ಯೈತಾಮಮಾರ್ಗಪ್ರಸೃತಾಂ ಬುಧಃ| ಸತಾಂ ಬುದ್ಧಿಪ್ರದೀಪೇನ ಪಶ್ಯೇತ್ಸರ್ವಂ ಯಥಾತಥಮ್||೧೬||

ನಾಸ್ತಿಕತಾಪರಿತ್ಯಾಗೇನ ಯಥಾಕರ್ತವ್ಯತಾಮಾಹ- ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಏತಾಮಿತಿ ನಾಸ್ತಿಕಬುದ್ಧಿಮ್| ಅಮಾರ್ಗೇ ಅಧರ್ಮೇ ಪ್ರಸೃತಾ ಅಮಾರ್ಗಪ್ರಸೃತಾ| ಬುದ್ಧಿರೇವ ಪ್ರದೀಪೋ ಬುದ್ಧಿಪ್ರದೀಪಃ, ತೇನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದಿಪ್ರಮಾಣೇನ ಪಶ್ಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥಾತಥಮಿತಿ ಯಥಾಸ್ವರೂಪಮ್||೧೬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

ದ್ವಿವಿಧಮೇವ ಖಲು ಸರ್ವಂ ಸಚ್ಚಾಸಚ್ಚ; ತಸ್ಯ ಚತುರ್ವಿಧಾ ಪರೀಕ್ಷಾ- ಆಪ್ತೋಪದೇಶಃ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮ್, ಅನುಮಾನಂ, ಯುಕ್ತಿಶ್ಚೇತಿ||೧೭||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಪರಪಕ್ಷಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಸ್ವಪಕ್ಷಪರಲೋಕಸಾಧನಾನಿ ಪ್ರಮಾಣಾನ್ಯವತಾರಯತಿ- ದ್ವಿವಿಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಮಿತಿ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರಮಾಣಪ್ರತೀಯಮಾನಂ, ತದ್ದ್ವಿವಿಧಂ; ತದ್ದ್ವೈವಿಧ್ಯಮಾಹ- ಸಚ್ಚಾಸಚ್ಚ; ಸದಿತಿ ವಿಧಿವಿಷಯಪ್ರಮಾಣಗಮ್ಯಂ ಭಾವರೂಪಮ್, ಅಸದಿತಿ ನಿಷೇಧವಿಷಯಪ್ರಮಾಣಗಮ್ಯಮಭಾವರೂಪಮ್| ಪರೀಕ್ಷ್ಯತೇ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ಯತೇ ವಸ್ತುಸ್ವರೂಪಮನಯೇತಿ ಪರೀಕ್ಷಾ ಪ್ರಮಾಣಾನಿ, ಆಪ್ತೋಪದೇಶಾದಯ ಉತ್ತರಗ್ರನ್ಥೇ ಸ್ಫುಟಾ ಭವಿಷ್ಯನ್ತಿ||೧೭||

Adhikarana 15 (18-19) · Śloka 19

ಆಪ್ತಾಸ್ತಾವತ್- ರಜಸ್ತಮೋಭ್ಯಾಂ ನಿರ್ಮುಕ್ತಾಸ್ತಪೋಜ್ಞಾನಬಲೇನ ಯೇ| ಯೇಷಾಂ ತ್ರಿಕಾಲಮಮಲಂ ಜ್ಞಾನಮವ್ಯಾಹತಂ ಸದಾ||೧೮|| ಆಪ್ತಾಃ ಶಿಷ್ಟಾ ವಿಬುದ್ಧಾಸ್ತೇ ತೇಷಾಂ ವಾಕ್ಯಮಸಂಶಯಮ್| ಸತ್ಯಂ, ವಕ್ಷ್ಯನ್ತಿ ತೇ ಕಸ್ಮಾದಸತ್ಯಂ ನೀರಜಸ್ತಮಾಃ ||೧೯||

ಆಪ್ತೋಪದೇಶಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಪ್ತಮೇವ ತಾವದಾಹ- ಆಪ್ತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿಃಶೇಷೇಣ ಮುಕ್ತಾ ನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ| ತಪೋಜ್ಞಾನಬಲೇನೇತಿ ರಜಸ್ತಮೋನಿರ್ಮುಕ್ತೌ ಕಾರಣತ್ವೇನ ಯೋಜನೀಯಮ್| ತ್ರಿಕಾಲಮಿತಿ ಅತೀತಾನಾಗತವರ್ತಮಾನವಿಷಯಮ್| ಅಮಲಮಿತಿ ಯಥಾರ್ಥಗ್ರಾಹಿತ್ವೇನ| ಅವ್ಯಾಹತಮಿತಿ ಕ್ವಚಿದಪಿ ವಿಷಯೇಽಕುಣ್ಠಿತಶಕ್ತಿತ್ವೇನ| ಆಪ್ತೀ ರಜಸ್ತಮೋರೂಪದೋಷಕ್ಷಯಃ, ತದ್ಯುಕ್ತಾ ಆಪ್ತಾಃ ; ಶಾಸತಿ ಜಗತ್ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತ್ಯುಪದೇಶೇನೇತಿ ಶಿಷ್ಟಾಃ; ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಬುದ್ಧಮೇತೈರಿತಿ ವಿಬುದ್ಧಾಃ; ಆಪ್ತಾಃ, ಶಿಷ್ಟಾಃ, ವಿಬುದ್ಧಾ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾತ್ರಯೇಣಾಪ್ತಾನಾಂ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಂ ದರ್ಶಯತಿ; ತೇಷಾಮಾಪ್ತಾನಾಂ ವಾಕ್ಯಮಸಂಶಯಂ ನಿಶ್ಚಿತಂ ಸತ್ಯಂ ಯಥಾರ್ಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದ್ವಾಕ್ಯಸತ್ಯತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ- ವಕ್ಷನ್ತಿ ತೇ ಕಸ್ಮಾದಸತ್ಯಂ ನೀರಜಸ್ತಮಾ ಇತಿ| ನೀರಜಸ್ತಮಾ ಇತಿ ತಮಪ್ಪ್ರತ್ಯಯಾನ್ತಃ ಶಬ್ದಃ, ತೇನ ನೀರಜಸ್ತ್ವಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ತಮೋಽಪಿ ವ್ಯುದಸ್ತಂ ಭವತಿ; ನ ಹಿ ಸರ್ವಥಾ ನೀರಜಸ್ಕೇ ಪುರುಷೇ ತಮೋ ಭವತಿ; ಯದುಕ್ತಂ- “ನಾರಜಸ್ಕಂ ತಮಃ” (ವಿ.ಅ.೬) ಇತಿ| ವಕ್ಷನ್ತಿ ತೇ ಕಸ್ಮಾದಸತ್ಯಂ ನ ಕಸ್ಮಾದಪೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಸತ್ಯಂ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಾದ್ವಾಽಭಿಧೀಯತೇ, ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನೇ ಸತ್ಯಪಿ ರಾಗದ್ವೇಷಾಭ್ಯಾಂ ವಾಽಭಿಧೀಯತೇ, ತಚ್ಚ ತ್ರಿತಯಮಪಿ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನರಾಗದ್ವೇಷರೂಪಂ ರಜಸ್ತಮೋನಿರ್ಮುಕ್ತೇ ಸತ್ತ್ವಗುಣೋದ್ರೇಕಾದಮಲವಿಜ್ಞಾನೇ ನ ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಯದಿ ವಾ ‘ನೀರಜಸ್ತಮಸೋ ಮೃಷಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ ಸುಗಮಃ| ಏತಚ್ಚಾಪ್ತಲಕ್ಷಣಂ ಸಹಜಾಪ್ತಬ್ರಹ್ಮಾದ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ, ಲೌಕಿಕಾನಾಂ ತು ಪುರುಷಾಣಾಮಾಪ್ತತ್ವಂ ಪ್ರತಿವಿಷಯಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಸಮ್ಭವನೇ ತದ್ವಿಷಯರಾಗದ್ವೇಷಾಸಮ್ಭವೇನ ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್; ಏತೇನ, ಆಪ್ತೋಪದೇಶ ಇತಿ ಶಬ್ದರೂಪಪ್ರಮಾಣಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ; ಬುದ್ಧಿಪ್ರಮಾಣಪಕ್ಷೇ ತು, ಆಪ್ತೋಪದೇಶಜನಿತಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೧೮-೧೯||

Adhikarana 16 (20) · Śloka 20

ಆತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಮನೋರ್ಥಾನಾಂ ಸನ್ನಿಕರ್ಷಾತ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ವ್ಯಕ್ತಾ ತದಾತ್ವೇ ಯಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಸ ನಿರುಚ್ಯತೇ||೨೦||

ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಆತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ನಿಕರ್ಷಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್; ಸ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ- ಸಂಯೋಗಃ, ಸಮವಾಯಃ, ಸಂಯುಕ್ತಸಮವಾಯಃ, ಸಂಯುಕ್ತಸಮವೇತಸಮವಾಯಃ, ಸಮವೇತಸಮವಾಯಃ, ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಭಾವಲಕ್ಷಣೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ವ್ಯಕ್ತಾ ಇತ್ಯನೇನ ವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀಮಯಥಾರ್ಥಬುದ್ಧಿಂ ಸಂಶಯಂ ಚ ನಿರಾಕರೋತಿ| ತದಾತ್ವೇ ತತ್ಕ್ಷಣಮ್; ಅನೇನ ಚ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಜ್ಞಾನಾನನ್ತರೋತ್ಪನ್ನಾನುಮಾನಜ್ಞಾನಂ ಸ್ಮರಣಂ ಚ ಪರಮ್ಪರಯಾಽಽತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಮನೋರ್ಥಸನ್ನಿಕರ್ಷಜಂ ವ್ಯವಚ್ಛಿನತ್ತಿ; ಆತ್ಮಾದಿಚತುಷ್ಟಯಸನ್ನಿಕರ್ಷಾಭಿಧಾನಂ ಚ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಕಾರಣಾಭಿಧಾನಪರಂ; ತೇನ, ‘ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸನ್ನಿಕರ್ಷಾತ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಯಾ’ ಇತ್ಯೇತಾವದೇವ ಲಕ್ಷಣಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್; ಏತೇನ ಸುಖಾದಿವಿಷಯಮಪಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಗೃಹೀತಂ ಭವತಿ; ತತ್ರ ಹಿ ಚತುಷ್ಟಯಸನ್ನಿಕರ್ಷೋ ನಾಸ್ತಿ, ಆತ್ಮಸನ್ನಿಕರ್ಷಸ್ತು ಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಸಾಧಾರಣತ್ವೇನೈವ ಲಕ್ಷಣಾನುಪಯುಕ್ತಃ | ಇಹ ಚ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಫಲರೂಪಾಽಪಿ ಬುದ್ಧಿಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಶಬ್ದೇನಾಭಿಧೀಯತೇ, ತಥೈವ ಲೋಕವ್ಯವಹಾರಾತ್; ಪರಮಾರ್ಥತಸ್ತು ಯತೋ ಭವತೀನ್ದ್ರಿಯಾದೇರೀದೃಶೀ ಬುದ್ಧಿಸ್ತತ್ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮ್||೨೦||

Adhikarana 17 (21-22) · Śloka 22

ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪೂರ್ವಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ತ್ರಿಕಾಲಂ ಚಾನುಮೀಯತೇ| ವಹ್ನಿರ್ನಿಗೂಢೋ ಧೂಮೇನ ಮೈಥುನಂ ಗರ್ಭದರ್ಶನಾತ್||೨೧|| ಏವಂ ವ್ಯವಸ್ಯನ್ತ್ಯತೀತಂ ಬೀಜಾತ್ ಫಲಮನಾಗತಮ್| ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಬೀಜಾತ್ ಫಲಂ ಜಾತಮಿಹೈವ ಸದೃಶಂ ಬುಧಾಃ||೨೨||

ಅನುಮಾನಸ್ವರೂಪಮಾಹ- ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಗ್ರಹಣಂ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗ್ರಾಹಕಪ್ರಮಾಣೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ, ತೇನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪೂರ್ವಮಿತಿ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗ್ರಾಹಕಪ್ರಮಾಣಪೂರ್ವಕಮ್| ತ್ರಿವಿಧಮಿತ್ಯನೇನಾನುಮಾನತ್ರೈವಿದ್ಧ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ; ತೇನ, ಕಾರ್ಯಾತ್ ಕಾರಣಾನುಮಾನಂ, ಯಥಾ- ಗರ್ಭದರ್ಶನಾನ್ಮೈಥುನಾನುಮಾನಂ; ತಥಾ ಕಾರಣಾತ್ ಕಾರ್ಯಾನುಮಾನಂ, ಯಥಾ- ಬೀಜಾತ್ ಸಹಕಾರಿಕಾರಣಾನ್ತರಯುಕ್ತಾತ್ ಫಲಾನುಮಾನಂ; ತಥಾಽಕಾರ್ಯಕಾರಣಭೂತಾನಾಂ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ದರ್ಶನಾದನುಮಾನಂ, ಯಥಾ- ಧೂಮಾದ್ವರ್ತಮಾನಕ್ಷಣಸಮ್ಬನ್ಧಾದಗ್ನ್ಯನುಮಾನಮ್; ಏತತ್ತ್ರಿವಿಧಮನುಮಾನಂ ಗೃಹೀತಂ ಭವತಿ| ತ್ರಿಕಾಲಮಿತ್ಯನೇನ ತ್ರಿಕಾಲವಿಷಯತ್ವಮನುಮಾನಸ್ಯ ದರ್ಶಯತಿ| ಅನುಮೀಯತೇ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಯೇನ ತದನುಮಾನಮ್’ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ತೇನ, ವ್ಯಾಪ್ತಿಗ್ರಹಣಾದನು ಅನನ್ತರಂ ಮೀಯತೇ ಸಮ್ಯಙ್ನಿಶ್ಚೀಯತೇ ಪರೋಕ್ಷಾರ್ಥೋ ಯೇನ ತದನುಮಾನಂ, ವ್ಯಾಪ್ತಿಸ್ಮರಣಸಹಾಯಲಿಙ್ಗದರ್ಶನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತ್ರಿವಿಧಮಿತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತಸ್ಯೋದಾಹರಣಂ ದರ್ಶಯತಿ- ವಹ್ನಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಚ ವ್ಯಾಕೃತಮೇವ | ನಿಗೂಢಃ ಅದೃಶ್ಯಮಾನಃ| ಏವಂ ವ್ಯವಸ್ಯನ್ತ್ಯತೀತಮಿತಿ ವ್ಯವಚ್ಛೇದಃ| ಬೀಜಾದಿತಿ ಸಹಕಾರಿಕಾರಣಾನ್ತರಜಲಕರ್ಷಣಾದಿಯುಕ್ತಾದಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಅನಾಗತಂ ಫಲಂ ಸದೃಶಂ ವ್ಯವಸ್ಯನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಬೀಜಾತ್ ಫಲಂ ಜಾತಮಿತ್ಯನೇನ ಬೀಜಫಲಯೋಃ ಕಾರಣಕಾರ್ಯಲಕ್ಷಣಾಂ ವ್ಯಾಪ್ತಿಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಯದ್ಯಪಿ ಚ ಕಾರಣಂ ಕಾರ್ಯಂ ವ್ಯಭಿಚರತಿ, ಯತೋ ನಾವಶ್ಯಂ ಬೀಜಸದ್ಭಾವೇ ಫಲಂ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಸಹಕಾರಿಕಾರಣಾನ್ತರಯುಕ್ತಂ ಬೀಜಂ ಫಲಂ ನ ವ್ಯಭಿಚರತೀತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ; ಕಾರಣಸಾಮಗ್ರೀ ಚ ಕಾರ್ಯಂ ನ ವ್ಯಭಿಚರತ್ಯೇವ||೨೧-೨೨||

Adhikarana 18 (23-24) · Śloka 24

ಜಲಕರ್ಷಣಬೀಜರ್ತುಸಂಯೋಗಾತ್ ಸಸ್ಯಸಮ್ಭವಃ| ಯುಕ್ತಿಃ ಷಡ್ಧಾತುಸಂಯೋಗಾದ್ಗರ್ಭಾಣಾಂ ಸಮ್ಭವಸ್ತಥಾ||೨೩|| ಮಥ್ಯಮನ್ಥನ(ಕ)ಮನ್ಥಾನಸಂಯೋಗಾದಗ್ನಿಸಮ್ಭವಃ| ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಾ ಚತುಷ್ಪಾದಸಮ್ಪದ್ವ್ಯಾಧಿನಿಬರ್ಹಣೀ||೨೪||

ಯುಕ್ತೇಃ ಪ್ರಮಾಣಸ್ಯಾನ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವೇನೋದಾಹರಣಾನ್ಯೇವ ತಾವದ್ದರ್ಶಯತಿ, ಉದಾಹರಣೇ ಜ್ಞಾತೇ ಯುಕ್ತೇರ್ಲಕ್ಷಣಂ ಸುಖೇನ ಜ್ಞಾಯತೇ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ- ಜಲಕರ್ಷಣೇತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಷಣಶಬ್ದೇನ ಕರ್ಷಣಸಂಸ್ಕೃತಾ ಭೂಮಿರ್ಗೃಹ್ಯತೇ, ಜಲಕರ್ಷಣಬೀಜರ್ತುಸಂಯೋಗಾತ್ ಸಸ್ಯಸ್ಯ ಸಮ್ಭವೋ ಭವತೀತಿ ಯಜ್ಜ್ಞಾನಂ ತದ್ಯುಕ್ತಿರಿತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಷಡ್ಧಾತುಸಂಯೋಗಾತ್ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾತ್ಮಸಂಯೋಗಾತ್| ತಥಾಶಬ್ದೋ ಯುಕ್ತಿರಿತ್ಯಾಕರ್ಷತಿ| ಮಥ್ಯಂ ಮನ್ಥನಕಾಷ್ಠಯನ್ತ್ರಕಂ, ಕಾಷ್ಠಂ ಮನ್ಥನಂ, ಮನ್ಥಾನಂ ಕಾಷ್ಠಭ್ರಾಮಣಂ; ಕಿಂವಾ ‘ಮನ್ಥಕ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ, ತತ್ರ ಮನ್ಥಾನಂ ಭ್ರಾಮ್ಯಮಾಣಕಾಷ್ಠಂ; ಸಂಯೋಗಾನ್ಮೇಲಕಾದಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ಯತೋ ಮನ್ಥನಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾರೂಪಸ್ಯ ಸಂಯೋಗೋ ನ ಸಙ್ಗಚ್ಛತೇ; ಕಿಂವಾ ಮನ್ಥನಶಬ್ದೇನ ಮನ್ಥನರಜ್ಜುರುಚ್ಯತೇ| ಯುಜ್ಯತೇ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇಽನಯೇತಿ ಯುಕ್ತಿಃ, ತಯಾ ಯುಕ್ತಾ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಾ| ಚತುಷ್ಪಾದ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಸಮ್ಪದ್ಗ್ರಹಣಂ ಗುಣವಚ್ಚತುಷ್ಪಾದಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್||೨೩-೨೪||

Adhikarana 19 (25) · Śloka 25

ಬುದ್ಧಿಃ ಪಶ್ಯತಿ ಯಾ ಭಾವಾನ್ ಬಹುಕಾರಣಯೋಗಜಾನ್| ಯುಕ್ತಿಸ್ತ್ರಿಕಾಲಾ ಸಾ ಜ್ಞೇಯಾ ತ್ರಿವರ್ಗಃ ಸಾಧ್ಯತೇ ಯಯಾ||೨೫||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಯುಕ್ತೇರ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಬುದ್ಧಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಯಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಭಾವಾನ್ ಪಶ್ಯತಿ ವಿಷಯೀಕರೋತಿ, ಬಹುಕಾರಣಯೋಗೋ ಬಹೂಪಪತ್ತಿಯೋಗಃ, ಜನಿಶ್ಚಾಯಂ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥೇ, ತೇನ ಬಹೂಪಪತ್ತಿಯೋಗಜ್ಞಾಯಮಾನಾನರ್ಥಾನ್ ಯಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಪಶ್ಯತಿ ಊಹಲಕ್ಷಣಾ ಸಾ ಯುಕ್ತಿರಿತಿ ಪ್ರಮಾಣಸಹಾಯೀಭೂತಾ| ಏವಮನೇನ ಭವಿತವ್ಯಮಿತ್ಯೇವಂರೂಪ ಊಹೋಽತ್ರ ಯುಕ್ತಿಶಬ್ದೇನಾಭಿಧೀಯತೇ; ಸಾ ಚ ಪರಮಾರ್ಥತೋಽಪ್ರಮಾಣಭೂತಾಽಪಿ ವಸ್ತುಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಪ್ರಮಾಣಸಹಾಯತ್ವೇನ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯಮಾಣತ್ವಾತ್, ತಥಾ ತಯೈವ ಊಹರೂಪಯಾ ಪ್ರಾಯೋ ಲೋಕಾನಾಂ ವ್ಯವಹಾರಾದಿಹ ಪ್ರಮಾಣತ್ವೇನೋಕ್ತಾ| ಅತ ಏವ ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರೇ ಯುಕ್ತಿಂ ವಿನಾ ಯಥೋಕ್ತಂ ಪ್ರಮಾಣತ್ರಯಂ ದರ್ಶಯಿಷ್ಯತಿ- “ತ್ರಿವಿಧಾ ವಾ (ಪರೀಕ್ಷಾ) ಸಹೋಪದೇಶೇನ” (ವಿ. ಅ.೪) ಇತಿ ವಚನಾತ್| ತಥಾ, ಉಪಮಾನಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೇ ಶಬ್ದಾದೀನಿ ಚತ್ವಾರಿ ಪ್ರಮಾಣಾನ್ಯಭಿಧಾಸ್ಯತಿ| ತ್ರಿಕಾಲಾ ವರ್ತಮಾನಾತೀತಾನಾಗತವಿಷಯಾ; ತ್ರಿಕಾಲವಿಷಯತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯಾಸ್ತ್ರಿಕಾಲಾನುಮಾನವಿಷಯೋಪದೇಶಕತ್ವೇನೈವ| ತ್ರಿವರ್ಗಸಾಧಕತ್ವಂ ಚ ತ್ರಿವರ್ಗಸಾಧನಾದೇವ, ಊಹೇನೈವ ಹಿ ಪ್ರಾಯಸ್ತ್ರಿವರ್ಗಾನುಷ್ಠಾನೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ; (ಪ್ರಮಾಣಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ತು ಪ್ರಚಾರೋ ವಿರಲ ಏವ|) ಯತ್ತು ಬಹುಕಾರಣಜಲಕರ್ಷಣಬೀಜರ್ತುಸಂಯೋಗಾದ್ಭಾವಿಸಸ್ಯಜ್ಞಾನಂ ಯುಕ್ತಿರುಚ್ಯತೇ, ತಚ್ಚಾನುಮಾನಾನ್ನಾರ್ಥಾನ್ತರಭೂತಂ; ತತ್ರಾನುಮಾನಾದ್ಭೇದೋ ದುಷ್ಕರ ಇತಿ ನಾದ್ರಿಯಾಮಹೇ; ಕಿಞ್ಚ ಕಾರಣೇಭ್ಯಃ ಕಾರ್ಯಂ ಪ್ರತೀಯಮಾನಂ ನ ಕದಾಽಪಿ ವರ್ತಮಾನಂ ಪ್ರತೀಯತೇ, ತತಶ್ಚ ತ್ರಿಕಾಲೇತಿ ಪರಾಹತಂ ಸ್ಯಾತ್| ಅತ್ರ ಶಾನ್ತರಕ್ಷಿತಕಮಲಶೀಲಾಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತಿಪ್ರಮಾಣಾನ್ತರಸ್ವೀಕಾರೇ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಸಿದ್ಧಾನ್ತಾವುಕ್ತೌ- “ಯಸ್ಮಿನ್ ಸತಿ ಭವತ್ಯೇವ ನ ಭವತ್ಯಸತೀತಿ ಚ| ತಸ್ಮಾದತೋ ಭವತ್ಯೇತದ್ಯುಕ್ತಿರೇಷಾಽಭಿಧೀಯತೇ|| ಪ್ರಮಾಣಾನ್ತರಮೇವೇದಮಿತ್ಯಾಹ ಚರಕಾ ಮುನಿಃ| ನಾನುಮಾನಮಿಯಂ ಯಸ್ಮಾದ್ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋಽತ್ರ ನ ವಿದ್ಯತೇ” (ತ.ಸಂ.ಕಾ.೧೬೯೨-೯೩) ಇತಿ| ಏತಚ್ಛಾನ್ತರಕ್ಷಿತವಚನಂ ಕಮಲಶೀಲೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ- “ತದ್ಭಾವಭಾವಿತ್ವೇನ ಯಾ ತತ್ಕಾರ್ಯತಾಪ್ರತೀತಿರಿಯಂ ಯುಕ್ತಿಃ; ಇಯಂ ಚ ಸವಿಕಲ್ಪತ್ವಾನ್ನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ; ನಾಪ್ಯನುಮಾನಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಾಭಾವಾತ್, ತಥಾಹಿ- ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋಽಪಿ- ಅತ ಏವ ತದ್ಭಾವಭಾವಿತ್ವಾತ್ತತ್ಕಾರ್ಯತಾಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ, ತತ್ರಾಪಿ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋಽನ್ಯೋಽನ್ವೇಷಣೀಯಃ , ತತ್ರಾಪ್ಯಪರ ಇತ್ಯನವಸ್ಥಾ ಸ್ಯಾತ್; ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಮಾಣಾನ್ತರಂ ಯುಕ್ತಿರಿತ್ಯಾಹ ಚರಕೋ ವೈದ್ಯಃ; ಏವಂ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಮುತ್ಥಾಪ್ಯ ದೂಷಿತಂ ಯತ್- “ಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿರ್ನ ಸಙ್ಗತಾ| ತಸ್ಮಾದಸ್ಯಾಂ ನ ಭೇದೋಽಸ್ತಿ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಯೋರ್ಯತಃ|| ತದ್ಭಾವವ್ಯವಹಾರೇ ತು ಯೋಗ್ಯತಾಯಾಃ ಪ್ರಸಾಧನೇ| ಸಙ್ಕೇತಕಾಲವಿಜ್ಞಾತೋ ವಿದ್ಯತೇಽರ್ಥೋ ನಿದರ್ಶನಮ್” (ತ.ಸಂ.ಕಾ.೧೬೯೬-೪೮)| ಏತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ಕಮಲಶೀಲೇನ- “ಯುಕ್ತೌ ನ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಯೋರ್ಭೇದಃ; ತಥಾಹಿ- ಅತ್ರ ತದ್ಭಾವಭಾವಿತಾ ಹೇತುಃ, ಕಾರ್ಯಕಾರಣತಾ ಚ ಸಾಧ್ಯಾ, ನ ಚಾನಯೋರ್ಭೇದ ಉಪಲಭ್ಯತೇ ಪರ್ಯಾಯತ್ವಾತ್ತರುಪಾದಪವತ್; ಅಥ ಮತಂ- ನ ಕಾರ್ಯಕಾರಣತಾ ಸಾಧ್ಯತೇ ಕಿನ್ತರ್ಹಿ ತದ್ಭಾವವ್ಯವಹಾರ ಇತಿ, ತತ್ರಾಹ- ತದ್ಭಾವವ್ಯವಹಾರೇ ಇತ್ಯಾದಿ; ತಸ್ಯಾ ಹೇತುಫಲತಾಯಾ ಭಾವಸ್ತದ್ಭಾವಃ, ತತ್ರ ವ್ಯವಹಾರೋ ಯಃ ಸ ತದ್ಭಾವವ್ಯವಹಾರಃ ಜ್ಞಾನಾಭಿಧಾನಪ್ರವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಮನುಷ್ಠಾನಂ, ತಸ್ಮಿನ್ ಯೋಗ್ಯತಾ ಮೂಢಂ ಪ್ರತಿ ಸಾಧ್ಯತೇ; ಯೇ ಯದ್ವ್ಯಾಪಾರಾನನ್ತರನಿಯತೋಪಲಮ್ಭಸ್ವಭಾವಾಸ್ತೇ ತತ್ಕಾರ್ಯವ್ಯವಹಾರಯೋಗ್ಯಾಃ, ತದ್ಯಥಾ- ಸಙ್ಕೇತಕಾಲಾನುಭೂತಾಃ ಕುಲಾಲಾದಿವ್ಯಾಪಾರಾನನ್ತರೋಪಲಮ್ಭಸ್ವಭಾವಾ ಘಟಾದಯಃ; ತಥಾ ಚ ತಾಲ್ವಾದಿವ್ಯಾಪಾರಾನನ್ತರನಿಯತೋಪಲಮ್ಭಸ್ವಭಾವಾಃ ಶಬ್ದಾ ಇತಿ ಸ್ವಭಾವೋ ಹೇತುಃ; ತತಶ್ಚ ಸ ದೃಷ್ಟಾನ್ತತ್ವಾದನುಮಾನಾದಭೇದೋ ಯುಕ್ತೇಃ”| ಏತೌ ಚ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಸಿದ್ಧಾನ್ತೌ ಏವಮ್ಭೂತಯುಕ್ತ್ಯಸ್ವೀಕಾರಾದೇವಾಪ್ರತಿವಿಧೇಯೌ ||೨೫||

Adhikarana 20 (26) · Śloka 26

ಏಷಾ ಪರೀಕ್ಷಾ ನಾಸ್ತ್ಯನ್ಯಾ ಯಯಾ ಸರ್ವಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯತೇ| ಪರೀಕ್ಷ್ಯಂ ಸದಸಚ್ಚೈವಂ ತಯಾ ಚಾಸ್ತಿ ಪುನರ್ಭವಃ||೨೬||

ಉಪಸಂಹರತಿ- ಏಷೇತ್ಯಾದಿ| ನಾಸ್ತ್ಯನ್ಯೇತಿವಚನೇನಾರ್ಥಾಪತ್ತ್ಯಸಮ್ಭವಾದೀನಾಮನ್ಯತನ್ತ್ರಮತಾನಾಂ ಪ್ರಮಾಣಾನಾಂ ನಿಷೇಧಂ ಕರೋತಿ| ಪ್ರಸ್ತುತೇ ಪರೀಕ್ಷಾಂ ಪ್ರಯೋಜಯತಿ- ತಯಾ ಚಾಸ್ತಿ ಉಪಲಭ್ಯತೇ ಚ ಪುನರ್ಭವ ಇತಿ||೨೬||

Adhikarana 21 (27) · Śloka 27

ತತ್ರಾಪ್ತಾಗಮಸ್ತಾವದ್ವೇದಃ , ಯಶ್ಚಾನ್ಯೋಽಪಿ ಕಶ್ಚಿದ್ವೇದಾರ್ಥಾದವಿಪರೀತಃ ಪರೀಕ್ಷಕೈಃ ಪ್ರಣೀತಃ ಶಿಷ್ಟಾನುಮತೋ ಲೋಕಾನುಗ್ರಹಪ್ರವೃತ್ತಃ ಶಾಸ್ತ್ರವಾದಃ, ಸ ಚಾಽಽಪ್ತಾಗಮಃ; ಆಪ್ತಾಗಮಾದುಪಲಭ್ಯತೇದಾನತಪೋಯಜ್ಞಸತ್ಯಾಹಿಂಸಾಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾಣ್ಯಭ್ಯುದಯನಿಃಶ್ರೇಯಸಕರಾಣೀತಿ||೨೭||

ತತ್ರ ಶಬ್ದಸ್ಯ ಪುನರ್ಭವಪ್ರತಿಪಾದಕತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ- ತತ್ರಾಽಽಪ್ತಾಗಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಥಮಂ ವೇದಂ ಪ್ರದರ್ಶಯನ್ ವೇದಸ್ಯ ನಿರಸ್ತವಿಭ್ರಮಾಶಙ್ಕಂ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಯಶ್ಚಾನ್ಯೋಽಪೀತ್ಯನೇನ ಗ್ರನ್ಥೇನ ವೇದಾರ್ಥಾವಿಪರೀತತ್ವಾದಿಭಿರ್ಹೇತುಭಿಃ ಪರಿಚ್ಛೇದನೀಯಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾಯುರ್ವೇದಸ್ಮೃತಿಶಾಸ್ತ್ರಾದೀನಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಶಾಸ್ತ್ರರೂಪೋ ವಾದಃ ಶಾಸ್ತ್ರವಾದಃ| ಆಪ್ತಾಗಮಾದಿತಿ ವೇದಾತ್| ಯಜ್ಞಃ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಾದಿಃ; ಬ್ರಹ್ಮಾಚರ್ಯಮ್ ಉಪಸ್ಥಸಂಯಮಾದಿ| ಅಭ್ಯುದಯಃ ಸ್ವರ್ಗಃ, ನಿಃಶ್ರೇಯಸಂ ಮೋಕ್ಷಃ; ಅತ್ರ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಯ ಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ಚ ಕಾರಣಮಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಏತೇನ ಜನ್ಮಾನ್ತರಭೋಗ್ಯಸ್ವರ್ಗಾನೇಕಜನ್ಮಲಭ್ಯಮೋಕ್ಷೋಪದೇಶೇನಾತ್ಮನಃ ಪರಲೋಕಃ ಕಥಿತೋ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ||೨೭||

Adhikarana 22 (28) · Śloka 28

ನ ಚಾನತಿವೃತ್ತಸತ್ತ್ವದೋಷಾಣಾಮದೋಷೈರಪುನರ್ಭವೋ ಧರ್ಮದ್ವಾರೇಷೂಪದಿಶ್ಯತೇ||೨೮||

ಆಗಮಾನ್ತರಮಾಹ- ನ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಅನತಿವೃತ್ತೌ ಅವನುಪಶಾನ್ತೌ ಸತ್ತ್ವದೋಷೌ ಮನೋದೋಷೌ ರಜಸ್ತಮೋರೂಪೌ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ, ತೇಷಾಮ್; ಪುನರ್ಭವೋ ಮೋಕ್ಷಃ, ಧರ್ಮದ್ವಾರೇಷು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೇಷು, ಅದೋಷೈಃ ನಿರ್ಮನೋದೋಷೈರ್ಮಹರ್ಷಿಭಿಃ, ಉಪದಿಶ್ಯತೇ ನ, ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ತೇನ ಪುನರ್ಭವ ಉಪದಿಶ್ಯತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೮||

Adhikarana 23 (29) · Śloka 29

ಧರ್ಮದ್ವಾರಾವಹಿತೈಶ್ಚ ವ್ಯಪಗತಭಯರಾಗದ್ವೇಷಲೋಭಮೋಹಮಾನೈರ್ಬ್ರಹ್ಮಪರೈರಾಪ್ತೈಃ ಕರ್ಮವಿದ್ಭಿರನುಪಹತಸತ್ತ್ವಬುದ್ಧಿಪ್ರಚಾರೈಃ ಪೂರ್ವೈಃ ಪೂರ್ವತರೈರ್ಮಹರ್ಷಿಭಿರ್ದಿವ್ಯಚಕ್ಷುಭಿರ್ದೃಷ್ಟ್ವೋಪದಿಷ್ಟಃ ಪುನರ್ಭವ ಇತಿ ವ್ಯವಸ್ಯೇದೇವಮ್ ||೨೯||

ಆಗಮಾನ್ತರಮೃಷಿವಚನಮಾಹ- ಧರ್ಮದ್ವಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಬ್ರಹ್ಮಾ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನಂ, ತತ್ಪರೈಃ| ಕರ್ಮವಿದ್ಭಿಃ ಅನುಷ್ಠಾತವ್ಯಯಾಗಾದಿಕರ್ಮವಿದ್ಭಿಃ| ಅನುಪಹತಸತ್ತ್ವಗುಣೋ ಬುದ್ಧೇಃ ಪ್ರಚಾರೋ ಬೋಧಲಕ್ಷಣೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ, ಏತೇನ ವಿಶುದ್ಧಬುದ್ಧಿತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ದಿವ್ಯಮತೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥದರ್ಶಿ ಚಕ್ಷುಃ ಸಮಾಧಿರೂಪಂ ಜ್ಞಾನಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ದಿವ್ಯಚಕ್ಷುಷಃ, ತೈಃ| ದೃಷ್ಟ್ವೋಪದಿಷ್ಟಃ ಸ್ವಯಮನುಭೂಯ ಕಥಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇತಿಶಬ್ದೋ ಹೇತೌ| ಏವಮಿತಿ ಆಗಮೇನ||೨೯||

Adhikarana 24 (30) · Śloka 30

ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮಪಿ ಚೋಪಲಭ್ಯತೇ- ಮಾತಾಪಿತ್ರೋರ್ವಿಸದೃಶಾನ್ಯಪತ್ಯಾನಿ, ತುಲ್ಯಸಮ್ಭವಾನಾಂ ವರ್ಣಸ್ವರಾಕೃತಿಸತ್ತ್ವಬುದ್ಧಿಭಾಗ್ಯವಿಶೇಷಾಃ, ಪ್ರವರಾವರಕುಲಜನ್ಮ, ದಾಸ್ಯೈಶ್ವರ್ಯಂ, ಸುಖಾಸುಖಮಾಯುಃ, ಆಯುಷೋ ವೈಷಮ್ಯಮ್, ಇಹ ಕೃತಸ್ಯಾವಾಪ್ತಿಃ, ಅಶಿಕ್ಷಿತಾನಾಂ ಚ ರುದಿತಸ್ತನಪಾನಹಾಸತ್ರಾಸಾದೀನಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಲಕ್ಷಣೋತ್ಪತ್ತಿಃ, ಕರ್ಮಸಾದೃಶ್ಯೇ ಫಲವಿಶೇಷಃ, ಮೇಧಾ ಕ್ವಚಿತ್ ಕ್ವಚಿತ್ ಕರ್ಮಣ್ಯಮೇಧಾ, ಜಾತಿಸ್ಮರಣಮ್- ಇಹಾಗಮನಮಿತಶ್ಚ್ಯುತಾನಾಮಿತಿ , ಸಮದರ್ಶನೇ ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯತ್ವಮ್||೩೦||

ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಪುನರ್ಭವಂ ನ ಗೃಹ್ಣಾತಿ, ತಥಾಽಪಿ ತತ್ ಪುನರ್ಭವಗ್ರಾಹಕಾನುಮಾನಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಗ್ರಹಣೇ ಯಥಾ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯತೇ ತಥಾ ದರ್ಶಯತಿ- ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮಪೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಸದೃಶಾನೀತಿ ಕಶ್ಚಿತ್ ಕುರೂಪಃ, ಕಶ್ಚಿತ್ ಸುರೂಪಃ| ತುಲ್ಯಸಮ್ಭವಾನಾಂ ತುಲ್ಯೋತ್ಪಾದಕಾರಣಾನಾಂ ಕಶ್ಚಿದ್ಗೌರಃ ಕಶ್ಚಿತ್ ಕೃಷ್ಣಃ, ಏವಂ ಸ್ವರಾದಾವಪಿ ವಿಶೇಷೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ದಾಸ್ಯೈಶ್ವರ್ಯಮಿತಿ ಕಸ್ಯಚಿದ್ದಾಸ್ಯಂ ಕಸ್ಯಚಿದೈಶ್ವರ್ಯಮ್| ಏವಮಪರತ್ರಾಪಿ ವಿಪರ್ಯಯಃ ಪುರುಷಭೇದೇನ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಸುಖಾಸುಖಮಿತಿ ಆಯುಷೋ ವಿಶೇಷಣಮ್| ರುದಿತಾದಯೋಽಮೀ ಅವ್ಯುತ್ಪನ್ನಬಾಲಗೋಚರತಯಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ; ಏತೇ ಚ ರುದಿತಾದಯೋ ಯಥಾಯೋಗಮಿಷ್ಟಾನಿಷ್ಟಸ್ಮರಣಮನ್ತರಾ ನ ಭವನ್ತಿ, ಸ್ಮರಣಂ ಚ ಪೂರ್ವಜ್ಞಾನಂ ವಿನಾ ನ ಭವತೀತಿ ಪೂರ್ವಜನ್ಮಜ್ಞಾನಾನುಮಾನಾತ್ ಪರಲೋಕಾನುಮಾಯಕಾ ಭವನ್ತಿ| ಪೂರ್ವಪ್ರತಿಪಾದಿತಂ ಚ ವಿಸದೃಶತ್ವಾದಿವೈಚಿತ್ರ್ಯಮುತ್ತರತ್ರ ಪ್ರತಿಪಾದನೀಯಂ ಚ ಲಕ್ಷಣೋತ್ಪತ್ತ್ಯಾದಿಕಾರಣಾನ್ತರಾದರ್ಶನೇ ಸತಿ ಪೂರ್ವಜನ್ಮಕೃತಕಾರಣಾನುಮಾಯಕಮಿತಿ ಪರಲೋಕಾನುಮಾಯಕಂ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಲಕ್ಷಣೋತ್ಪತ್ತಿರಿತಿ ಸಾಮುದ್ರಕಲಕ್ಷಣಪ್ರತಿಪಾದಿತಲಕ್ಷಣೋತ್ಪತ್ತಿಃ| ಕರ್ಮಸಾದೃಶ್ಯೇ ಸೇವಾದಿಸಾದೃಶ್ಯೇ| ಮೇಧಾ ಕ್ವಚಿತ್ ಕರ್ಮಣಿ ಚಿತ್ರಲೇಖನಾಸ್ತ್ರವಿದ್ಯಾದೌ| ಜಾತೇರತೀತಾಯಾಃ ಸ್ಮರಣಂ ಜಾತಿಸ್ಮರಣಂ; ತದೇವ ಸ್ಮರಣಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಇಹಾಗಮನಮಿತಶ್ಚ್ಯುತಾನಾಮಿತಿ; ಇಹ ಕುಲೇ ಜಾತೋಽಸ್ಮಿ, ಇತಶ್ಚ ಕುಲಾದಾಗತೋಽಸ್ಮೀತ್ಯೇವಮಾಕಾರಂ ಜಾತಿಸ್ಮರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ಯದಿ ವಾ, ಇಹ ಜನ್ಮನಿ ಚ್ಯುತಾನಾಮಿಹ ಜನ್ಮನಿ ಪುನರಾಗಮನಮ್, ಅನೇನ ಚ ನಾಮಭ್ರಾನ್ತ್ಯಾ ಯಮಪುರುಷೈರ್ನೀತಸ್ಯ ಪುನರಾಗಮನಂ ದೃಶ್ಯತೇ| ಸಮದರ್ಶನೇ ತುಲ್ಯಾಕಾರೇ ಕ್ವಚಿತ್ ಪುರುಷೇ ಪ್ರಿಯತ್ವಂ ಕ್ವಚಿತ್ ಪುನರಪ್ರಿಯತ್ವಮಿತಿ ಸಮದರ್ಶನೇ ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯತ್ವಮ್| ಅತ್ರ ಚಾವಾನ್ತರಾನುಮಾನಭೇದೋ ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ದರ್ಶಿತಃ||೩೦||

Adhikarana 25 (31) · Śloka 31

ಅತ ಏವಾನುಮೀಯತೇ- ಯತ್- ಸ್ವಕೃತಮಪರಿಹಾರ್ಯಮವಿನಾಶಿ ಪೌರ್ವದೇಹಿಕಂ ದೈವಸಞ್ಜ್ಞಕಮಾನುಬನ್ಧಿಕಂ ಕರ್ಮ, ತಸ್ಯೈತತ್ ಫಲಮ್; ಇತಶ್ಚಾನ್ಯದ್ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ; ಫಲದ್ಬೀಜಮನುಮೀಯತೇ, ಫಲಂ ಚ ಬೀಜಾತ್||೩೧||

ಏವಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣ ಲಿಙ್ಗಗ್ರಹಣಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾಽನುಮಾನಮಾಹ- ಅತ ಏವೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಕೃತಮ್ ಆತ್ಮನಾ ಕೃತಮ್| ಅವಿನಾಶೀತಿ ಉಪಭೋಗಂ ವಿನಾಽವಿನಾಶಿ| ಪೌರ್ವದೇಹಿಕಂ ಪೂರ್ವದೇಹಕೃತಮ್| ಜನ್ಮಾನ್ತರಾಣ್ಯನುಗಚ್ಛತೀತ್ಯಾನುಬನ್ಧಿಕಮ್| ಏತತ್ಫಲಮಿತಿ ವಿಸದೃಶಾಪತ್ಯೋತ್ಪಾದಾದಿ ಫಲಮ್; ಏತಚ್ಚ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾದ್ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಮೇವ| ಇತಶ್ಚೇತಿ ಇಹ ಜನ್ಮನಿ ಕೃತಾತ್ ಕರ್ಮಣಃ, ಅನ್ಯದಿತಿ ಭಾವಿಜನ್ಮಾನ್ತರಂ, ಭವಿಷ್ಯತೀತ್ಯನುಮೀಯತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕಥಮನುಮೀಯತೇ ಇತ್ಯಾಹ- ಫಲಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಫಲಾತ್ ಫಲಸದೃಶಾಪತ್ಯದರ್ಶನಾತ್ , ಬೀಜಂ ಪೂರ್ವಜನ್ಮಕೃತಂ ಕರ್ಮಾದಿಕಾರಣಮನುಮೀಯತೇ; ತಥಾ ಫಲಂ ಚ ಭಾವಿಜನ್ಮಾನ್ತರೇ ಸುಖದುಃಖಾದಿ, ಬೀಜಾದಿಹಜನ್ಮಕೃತಾತ್ ಕರ್ಮಣೋಽನುಮೀಯತ ಇತಿ ಯೋಜನಾ||೩೧||

Adhikarana 26 (32) · Śloka 32

ಯುಕ್ತಿಶ್ಚೈಷಾ- ಷಡ್ಧಾತುಸಮುದಯಾದ್ಗರ್ಭಜನ್ಮ, ಕರ್ತೃಕರಣಸಂಯೋಗಾತ್ ಕ್ರಿಯಾ; ಕೃತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಫಲಂ ನಾಕೃತಸ್ಯ, ನಾಙ್ಕುರೋತ್ಪತ್ತಿರಬೀಜಾತ್; ಕರ್ಮಸದೃಶಂ ಫಲಂ, ನಾನ್ಯಸ್ಮಾದ್ಬೀಜಾದನ್ಯಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಃ; ಇತಿ ಯುಕ್ತಿಃ||೩೨||

ತರ್ಕರೂಪಯುಕ್ತಿವಿಷಯತಾಂ ಪರಲೋಕಸ್ಯ ದರ್ಶಯತಿ- ಯುಕ್ತಿಶ್ಚೈಷೇತ್ಯಾದಿ| ಷಡ್ಧಾತುಸಮುದಾಯಾದ್ಗರ್ಭಜನ್ಮೇತಿ ವದತಾ ಆತ್ಮಸಮ್ಬನ್ಧಮನ್ತರಾ ಚೇತನಾ ಗರ್ಭಸ್ಯ ನೋತ್ಪದ್ಯತೇ, ಆತ್ಮಾ ಚ ಪರಲೋಕಸಮ್ಬನ್ಧ ಏವೇತಿ ಪರಲೋಕಸದ್ಭಾವೇ ಯುಕ್ತಿರುಪದರ್ಶ್ಯತೇ| ಕರ್ತೃಕರಣಸಂಯೋಗಾತ್ ಕ್ರಿಯೇತಿ ಆತ್ಮಾನಂ ಕರ್ತಾರಂ ವಿನಾ ಕ್ರಿಯಾ ಪರಿದೃಶ್ಯಮಾನಾ ಯಾಗಾದಿಲಕ್ಷಣಾ ನ ಭವತೀತಿ| ಆತ್ಮನ ಊಹಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಕೃತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾಽಬೀಜಾದಿತ್ಯನ್ತೇನ| ಪರಿದೃಶ್ಯಮಾನದಾಸ್ಯೈಶ್ವರ್ಯಾದಿಫಲೇನ ಜನ್ಮಾನ್ತರಕೃತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಕಾರಣಭಾವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಕರ್ಮಸದೃಶಂ ಫಲಮಿತಿ ಪೂರ್ವಕೃತಶುಭಕರ್ಮಣಃ ಶುಭಂ ಪುತ್ರಧನಾದಿ ಫಲಮ್| ಅತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ನಾನ್ಯಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ನಾನ್ಯಬೀಜಾತ್ ಶಾಲಿಬೀಜಾದನ್ಯಸ್ಯ ಯವಾಙ್ಕುರಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯುಕ್ತಿಮುಪಸಂಹರತಿ- ಇತಿ ಯುಕ್ತಿರಿತಿ| ಅತ್ರ ಬಹುವಕ್ತವ್ಯೇ ಪ್ರಮೇಯೇ ತಥಾವಿಧೋಪಯೋಗಾಭಾವಾದ್ವಿಸ್ತರಭಯಾಚ್ಚ ವಿಸ್ತರೋ ನ ಕೃತಃ||೩೨||

Adhikarana 27 (33) · Śloka 33

ಏವಂ ಪ್ರಮಾಣೈಶ್ಚತುರ್ಭಿರುಪದಿಷ್ಟೇ ಪುನರ್ಭವೇ ಧರ್ಮದ್ವಾರೇಷ್ವವಧೀಯೇತ; ತದ್ಯಥಾ- ಗುರುಶುಶ್ರೂಷಾಯಾಮಧ್ಯಯನೇ ವ್ರತಚರ್ಯಾಯಾಂ ದಾರಕ್ರಿಯಾಯಾಮಪತ್ಯೋತ್ಪಾದನೇ ಭೃತ್ಯಭರಣೇಽತಿಥಿಪೂಜಾಯಾಂ ದಾನೇಽನಭಿಧ್ಯಾಯಾಂ ತಪಸ್ಯನಸೂಯಾಯಾಂ ದೇಹವಾಙ್ಮಾನಸೇ ಕರ್ಮಣ್ಯಕ್ಲಿಷ್ಟೇ ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನೋರ್ಥಬುದ್ಧ್ಯಾತ್ಮಪರೀಕ್ಷಾಯಾಂ ಮನಃಸಮಾಧಾವಿತಿ; ಯಾನಿ ಚಾನ್ಯಾನ್ಯಪ್ಯೇವಂವಿಧಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸತಾಮವಿಗರ್ಹಿತಾನಿ ಸ್ವರ್ಗ್ಯಾಣಿ ವೃತ್ತಿಪುಷ್ಟಿಕರಾಣಿ ವಿದ್ಯಾತ್ತಾನ್ಯಾರಭೇತ ಕರ್ತುಂ; ತಥಾ ಕುರ್ವನ್ನಿಹ ಚೈವ ಯಶೋ ಲಭತೇ ಪ್ರೇತ್ಯ ಚ ಸ್ವರ್ಗಮ್| ಇತಿ ತೃತೀಯಾ ಪರಲೋಕೈಷಣಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವತಿ||೩೩||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಪರಲೋಕಂ ವ್ಯುತ್ಪಾದ್ಯ ತದುಪಯುಕ್ತಧರ್ಮಸಾಧನಾನ್ಯಾಹ- ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಧರ್ಮದ್ವಾರೇಷು ಧರ್ಮಸಾಧನದ್ವಾರೇಷು| ಇಹ ಚಾತಿಥಿಪೂಜಾದೀನಿ ಸದ್ವೃತ್ತೋಕ್ತಾನ್ಯಪಿ ಪ್ರಕರಣಪ್ರಾಪ್ತತ್ವೇನೋದಾಹರಣಾರ್ಥಂ ಪುನರಭಿಧೀಯನ್ತೇ| ದೇಹಾದಿಪರೀಕ್ಷಾಯಾಮವಧೀಯೇತೇತಿ ವಚನಾದವಧಾನೋಪದರ್ಶನೇನ ದೇಹಾದೀನಾಂ ಕ್ಷಯಿತ್ವಾದಿ ಧರ್ಮನಿರೂಪಣೇನೋಪಜಾಯಮಾನಾಂ ಮತಿಂ ವಿಷಯಾನಭಿಷಙ್ಗಂ ಚ ಜಾಯಮಾನಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ವಿಷಯೇಷು ಪ್ರಸಕ್ತಿಂ ಮನಸೋ ವಾರಯಿತ್ವಾಽಽತ್ಮನಿ ಸಮಾಧಾನಂ ಮನಃಸಮಾಧಿಃ| ಅತ್ರ ಚ ಸರ್ವತ್ರ ‘ಅವಧೀಯೇತ’ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸ್ವರ್ಗ್ಯಾಣಿ ಸ್ವರ್ಗಹಿತಾನಿ ಸ್ವರ್ಗಕರಾಣೀತಿ ಯಾವತ್| ವೃತ್ತೇರ್ಧನಸ್ಯ ಪುಷ್ಟಿಃ ವೃತ್ತಿಪುಷ್ಟಿಃ, ಧರ್ಮೈಷಣಾಯಾಂ ಚ ವೃತ್ತಿಪುಷ್ಟಿಕರಾಭಿಧಾನಂ ಧರ್ಮಹೇತೂನಾಂ ವೃತ್ತಿಹೇತ್ವವಿರೋಧೇನಾಚರಣೋಪದೇಶಾರ್ಥಮ್| ಯಶೋ ಲಭತೇ ಧಾರ್ಮಿಕೋಽಯಮಿತ್ಯೇವಮಾದಿಖ್ಯಾತಿರೂಪಮ್| ಪರಲೌಕೈಷಣಾ ತೃತೀಯೈವ, ತತಶ್ಚ ಪುನಸ್ತೃತೀಯೇತಿ ಪದಂ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಧನಕಾರಣತ್ವೇನ ಧರ್ಮೈಷಣಾಯಾಃ ಪ್ರಾಣಧನೈಷಣಾತ್ವಪ್ರಸಕ್ತಿಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್||೩೩||

Adhikarana 28 (34) · Śloka 34

ಅಥ ಖಲು ತ್ರಯ ಉಪಸ್ತಮ್ಭಾಃ, ತ್ರಿವಿಧಂ ಬಲಂ, ತ್ರೀಣ್ಯಾಯತನಾನಿ, ತ್ರಯೋ ರೋಗಾಃ, ತ್ರಯೋ ರೋಗಮಾರ್ಗಾಃ, ತ್ರಿವಿಧಾ ಭಿಷಜಃ, ತ್ರಿವಿಧಮೌಷಧಮಿತಿ||೩೪||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ತ್ರಿಸಙ್ಖ್ಯಾವಚ್ಛಿನ್ನೋಪೋದ್ಧಾತೇನಾನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ತ್ರಿಸಙ್ಖ್ಯಾವಚ್ಛಿನ್ನಾನಿ ಸ್ವಸ್ಥಾತುರಹಿತತ್ವೇನೇಹ ವಕ್ತವ್ಯಾನ್ಯಾಹ- ಅಥ ಖಲ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಥಮಮುಪಸ್ತಮ್ಭಾ ಅಭಿಧೀಯನ್ತೇ ಮೂಲಭೂತಶರೀರಧಾರಕತ್ವೇನ, ತದನು ಬಲಮುಪಸ್ತಮ್ಭಾಹಾರಾದಿಜನ್ಯತ್ವಾತ್, ತದನು ರೋಗಾಯತನಾನಿ ಬಲವಿರೋಧಕರ್ತೃತ್ವೇನ, ತದನು ರೋಗಾಸ್ತಜ್ಜನ್ಯತ್ವೇನ, ತದನು ತನ್ಮಾರ್ಗಜ್ಞಾನಂ ಸುವಿನ್ಯಸ್ತಮೇವ, ತದನು ರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಂ ಪ್ರಧಾನಕಾರಣವೈದ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ತದನು ತದುಪಕರಣತ್ವೇನ ಭೈಷಜ್ಯಮ್||೩೪||

Adhikarana 29 (35) · Śloka 35

ತ್ರಯ ಉಪಸ್ತಮ್ಭಾ ಇತಿ- ಆಹಾರಃ, ಸ್ವಪ್ನೋ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮಿತಿ; ಏಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತೈರುಪಸ್ತಬ್ಧಮುಪಸ್ತಮ್ಭೈಃ ಶರೀರಂ ಬಲವರ್ಣೋಪಚಯೋಪಚಿತಮನುವರ್ತತೇ ಯಾವದಾಯುಃಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ ಸಂಸ್ಕಾರಮಹಿತಮನುಪಸೇವಮಾನಸ್ಯ , ಯ ಇಹೈವೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ||೩೫||

ಅನ್ಯೇನ ಸ್ತಭ್ಯಮಾನಂ ಧಾರ್ಯಮಾಣಮುಪ ಸಮೀಪಂ ಪ್ರಧಾನಕಾರಣಸ್ಯ ಗತ್ವಾ ಸ್ತಮ್ಭಯತಿ ಧಾರಯತೀತ್ಯುಪಸ್ತಮ್ಭಃ; ಯಥಾ ಗೃಹಧಾರಣನಿಯುಕ್ತಪ್ರಧಾನಸ್ತಮ್ಭಸಮೀಪವರ್ತೀ ತದ್ಬಲಾಧಾಯಕ ಉಪಸ್ತಮ್ಭಃ, ತಥೇಹಾಪಿ ಶರೀರಸ್ಯಾಯುಃಸಮ್ಪ್ರವರ್ತಕೇನ ಕರ್ಮಣಾ ಧ್ರಿಯಮಾಣಸ್ಯಾಹಾರಾದಯೋ ಧಾರಕತ್ವೇನೋಪಸ್ತಮ್ಭಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ಆಯತನಾನಿ ಕಾರಣಾನಿ ‘ರೋಗಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಶಬ್ದೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂಯಮಸೌಮನಸ್ಯಪ್ರಭೃತಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಾನುಗುಣಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಆಹಾರಾದಯಶ್ಚೇಹ ಪ್ರಧಾನಕಲ್ಪನಯಾ ಪ್ರಶಸ್ತಾ ಏವ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ತೇನ ವಿರೂಢಕಾಹಾರಾದೀನಾಂ ಶರೀರಾನುಸ್ತಮ್ಭಕತ್ವಂ ನೋದ್ಭಾವನೀಯಮ್; ಅತ ಏವ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತೈರಿತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ, ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಶಸ್ತೇನ ಯೋಗೇನ ಯುಕ್ತಾ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಾಃ| ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಸ್ಯಾಯುಕ್ತಿರನಭ್ಯಾಸಾದತಿಮಾತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯಸಂಯಮನಾದಿರೂಪಾ, ಸಾ ಹಿ ಮನಃಕ್ಷೋಭಾದಿಹೇತುರ್ಭವತಿ| ಉಪಚಿತಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಆಯುಃಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ ಆಯುಃಕಾರಣಂ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾವಸಾನಂ ಯಾವದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಸಂಸ್ಕಾರಶಬ್ದಃ ಕಾರಣವಚನಃ| ಆಹಾರಾದಯಶ್ಚ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನೋಕ್ತಾಃ; ತೇನಾಭ್ಯಙ್ಗಾದೀನಾಂ ಶರೀರಧಾರಕತ್ವಮವಿರುದ್ಧಮೇವ| ನನ್ವಾಹಾರಾದೀನಿ ಸಮ್ಯಗಾಚರತೋಽಪಿ ವಿಶೇಷೈರಸಾತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಾದಿಜನ್ಯೈರ್ವ್ಯಾಧಿಭಿರನ್ತರಾಪಿ ಮರಣಂ ದೃಷ್ಟಮಿತ್ಯಾಹ- ಸಂಸ್ಕಾರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂಸ್ಕಾರಂ ಕಾರಣಮ್| ಅಹಿತಂ ‘ಶರೀರಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಯ ಇಹೈವೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತ ಇತಿ ‘ತ್ರೀಣ್ಯಾಯತನಾನಿ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ||೩೫||

Adhikarana 30 (36) · Śloka 36

ತ್ರಿವಿಧಂ ಬಲಮಿತಿ- ಸಹಜಂ, ಕಾಲಜಂ, ಯುಕ್ತಿಕೃತಂ ಚ| ಸಹಜಂ ಯಚ್ಛರೀರಸತ್ತ್ವಯೋಃ ಪ್ರಾಕೃತಂ, ಕಾಲಕೃತಮೃತುವಿಭಾಗಜಂ ವಯಃಕೃತಂ ಚ, ಯುಕ್ತಿಕೃತಂ ಪುನಸ್ತದ್ಯದಾಹಾರಚೇಷ್ಟಾಯೋಗಜಮ್||೩೬||

ಯುಕ್ತಿಃ ಆಹಾರಚೇಷ್ಟಯೋಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಶರೀರೇಣ ಯೋಜನಾ| ಸತ್ತ್ವಂ ಮನಃ, ಮನಸೋ ಬಲಂ ವಾ ಯತ್ ‘ಉತ್ಸಾಹ ’ ಉಚ್ಯತೇ| ಪ್ರಾಕೃತಮಿತಿ ಜನ್ಮಾದಿಪ್ರವೃತ್ತಂ ಪ್ರಾಕೃತಧಾತುವೃದ್ಧ್ಯಾ ಹೇತ್ವನ್ತರನಿರಪೇಕ್ಷಂ ವೃದ್ಧಂ, ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಹಿ ಕೇಚಿತ್ ಸ್ವಭಾವಾದೇವ ಬಲಿನೋ ದುರ್ಬಲಾಶ್ಚ ಕೇಚಿತ್| ಋತುವಿಭಾಗಜಮ್ “ಆದಾವನ್ತೇ ಚ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ” (ಸೂ.ಅ.೬) ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಮ್| ಆಹಾರಸ್ಯ ಮಾಂಸಸರ್ಪಿರಾದೇಃ, ಚೇಷ್ಟಾಯಾ ಉಚಿತವಿಶ್ರಾಮವ್ಯಾಯಾಮಾದೇರ್ಯೋಗ ಆಹಾರಚೇಷ್ಟಾಯೋಗಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಯೋಗಶಬ್ದೇನ ರಸಾಯನಪ್ರಯೋಗಂ ಗ್ರಾಹಯನ್ತಿ||೩೬||

Adhikarana 31 (37) · Śloka 37

ತ್ರೀಣ್ಯಾಯತನಾನೀತಿ- ಅರ್ಥಾನಾಂ ಕರ್ಮಣಃ ಕಾಲಸ್ಯ ಚಾತಿಯೋಗಾಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾಃ| ತತ್ರಾತಿಪ್ರಭಾವತಾಂ ದೃಶ್ಯಾನಾಮತಿಮಾತ್ರಂ ದರ್ಶನಮತಿಯೋಗಃ, ಸರ್ವಶೋಽದರ್ಶನಮಯೋಗಃ, ಅತಿಶ್ಲಿಷ್ಟಾತಿವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟರೌದ್ರಭೈರವಾದ್ಭುತದ್ವಿಷ್ಟಬೀಭತ್ಸನವಿಕೃತವಿತ್ರಾಸನಾದಿರೂಪದರ್ಶನಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ; ತಥಾಽತಿಮಾತ್ರಸ್ತನಿತಪಟಹೋತ್ಕ್ರುಷ್ಟಾದೀನಾಂ ಶಬ್ದಾನಾಮತಿಮಾತ್ರಂ ಶ್ರವಣಮತಿಯೋಗಃ, ಸರ್ವಶೋಽಶ್ರವಣಮಯೋಗಃ, ಪರುಷೇಷ್ಟವಿನಾಶೋಪಘಾತಪ್ರಧರ್ಷಣಭೀಷಣಾದಿಶಬ್ದಶ್ರವಣಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ; ತಥಾಽತಿತೀಕ್ಷ್ಣೋಗ್ರಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿನಾಂ ಗನ್ಧಾನಾಮತಿಮಾತ್ರಂ ಘ್ರಾಣಮತಿಯೋಗಃ, ಸರ್ವಶೋಽಘ್ರಾಣಮಯೋಗಃ, ಪೂತಿದ್ವಿಷ್ಟಾಮೇಧ್ಯಕ್ಲಿನ್ನವಿಷಪವನಕುಣಪಗನ್ಧಾದಿಘ್ರಾಣಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ; ತಥಾ ರಸಾನಾಮತ್ಯಾದಾನಮತಿಯೋಗಃ, ಸರ್ವಶೋಽನಾದಾನಮಯೋಗಃ, ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗೋ ರಾಶಿವರ್ಜ್ಯೇಷ್ವಾಹಾರವಿಧಿವಿಶೇಷಾಯತನೇಷೂಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ; ತಥಾಽತಿಶೀತೋಷ್ಣಾನಾಂ ಸ್ಪೃಶ್ಯಾನಾಂ ಸ್ನಾನಾಭ್ಯಙ್ಗೋತ್ಸಾದನಾದೀನಾಂ ಚಾತ್ಯುಪಸೇವನಮತಿಯೋಗಃ, ಸರ್ವಶೋಽನುಪಸೇವನಮಯೋಗಃ, ಸ್ನಾನಾದೀನಾಂ ಶೀತೋಷ್ಣಾದೀನಾಂ ಚ ಸ್ಪೃಶ್ಯಾನಾಮನಾನುಪೂರ್ವ್ಯೋಪಸೇವನಂ ವಿಷಮಸ್ಥಾನಾಭಿಘಾತಾಶುಚಿಭೂತಸಂಸ್ಪರ್ಶಾದಯಶ್ಚೇತಿ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ||೩೭||

ಅರ್ಥಾನಾಮ್ ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನಾಮ್| ಕರ್ಮಣಃ ಕಾಯವಾಙ್ಮನಃಪ್ರವೃತ್ತೇಃ| ಕಾಲಸ್ಯ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಲಕ್ಷಣಸ್ಯ| ಅತಿಪ್ರಭಾವತಾಮ್ ಆತಪಾಗ್ನಿಪ್ರಭೃತೀನಾಮ್| ಅತ್ರ ಹೀನಮಾತ್ರದರ್ಶನಂ ವಿಕಾರಂ ನ ಕರೋತಿ, ತೇನ ‘ಸರ್ವಶ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅದರ್ಶನಂ ಚಾತಿಪ್ರಭಾವತಾಮೇವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್, ಅಪ್ರಭಾವತಾಂ ಚ ಘಟಾದೀನಾಂ ದರ್ಶನಮತಿಯೋಗಾದಪಿ ನ ದೋಷಕರಮ್; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸರ್ವಶ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಅತಿಶ್ಲಿಷ್ಟಂ ನಯನಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಮ್, ಅತಿವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಮ್ ಅತಿದೂರವರ್ತಿ, ರೌದ್ರಮ್ ಅದ್ಭುತಕಾರಣಾತ್ಮಕಂ ಭಯಜನಕಂ, ಭೈರವಮ್ ಅನದ್ಭುತಮಪಿ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಿ, ದಿಷ್ಟಂ ಯದ್ಯಸ್ಯ ದ್ವೇಷ್ಯಂ, ಬೀಭತ್ಸನಂ ಮನಸ ಉದ್ವೇಗಕಾರಕಂ, ವಿಕೃತಂ ಹೀನಾಙ್ಗಾದಿ, ವಿತ್ರಾಸನಂ ಝಟಿತಿ ಭಯಜನಕಮ್; ಆದಿಗ್ರಹಣಾದಮೇಧ್ಯಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ರೌದ್ರಾದಯೋ ಯದ್ಯಪಿ ನ ರೂಪಂ ಕಿನ್ತ್ವಾಕೃತಿವಿಶೇಷಾಃ, ತಥಾಽಪಿ ರೂಪೈಕಾರ್ಥಸಮವಾಯೇನ ಚಕ್ಷುರರ್ಥಾ ಏವ; ನ ಚೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಗ್ರಹಣೇನ ರೂಪಾದೀನಾಮೇವ ಪರಂ ಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಪೂರ್ವಮೇವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ, ಯತಃ ಸ್ಪರ್ಶನರಸನಯೋಃ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇಽಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇ ಚ ಬಹವಃ ಸ್ಪರ್ಶರಸವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾಃ ಸ್ನಾನಾಭ್ಯಙ್ಗಾದಯಃ ಪ್ರಕೃತಿಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಾದಯಶ್ಚ ಕಾರಣತ್ವೇನ ವಕ್ತವ್ಯಾಃ| ಅತಿಮಾತ್ರಸ್ತನಿತಂ ಪ್ರವೃದ್ಧೋ ಮೇಘಧ್ವನಿಃ, ಪಟಹಃ ಪಟಹಶಬ್ದಃ, ಉತ್ಕ್ರುಷ್ಟಂ ದರ್ಪಾದತಿಮಾತ್ರಂ ಶಬ್ದಿತಂ, ಪ್ರಧರ್ಷಣಂ ತಿರಸ್ಕಾರಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಗನ್ಧಶ್ಚಕ್ಷುರ್ವಿರೇಚನಕಾರಕಃ, ಯಥಾ- ಕೃಷ್ಣಜೀರಕಾದೀನಾಮ್; ಉಗ್ರೋ ವಮನಕಾರಕೋ ವಚಾದೀನಾಮ್; ಅಭಿಷ್ಯನ್ದೀ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಕಾರಕೋ ಮಸ್ತುಸುರಾಸವಾದೀನಾಂ ; ಪೂತಿ ಅತ್ಯರ್ಥಕ್ಲಿನ್ನಂ; ವಿಷಯುಕ್ತಃ ಪವನೋ ವಿಷಪವನಃ; ಕುಣಪಃ ಶವಃ| ರಸಾನಾಮಿತಿ ರಸಸಹಿತಾನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್| ಇಹಾನಾದಾನಮಿತಿ ಕುರ್ವನ್ ಹೀನಯೋಗೋಽಪಿ ರಸಾನಾಂ ವಿಕಾರಕರ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಆಹಾರವಿಧಿವಿಶೇಷಾಯತನಾನಿ ರಸವಿಮಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಿ “ಪ್ರಕೃತಿಕರಣಸಂಯೋಗರಾಶಿದೇಶಕಾಲೋಪಯೋಗಸಂಸ್ಥೋಪಯೋತ್ಕ್ರಷ್ಟಮಾನಿ” (ವಿ.ಅ.೧); ತತ್ರ ರಾಶಿವರ್ಜ್ಯೇಷ್ವಿತಿವಚನೇನ ರಾಶಿಂ ಪೃಥಕ್ಕರೋತಿ, ರಾಶೇರಾಹಾರಸ್ಯ ಪರಿಮಾಣರೂಪಸ್ಯ ಯೋ ದೋಷಃ- ಹೀನಮಾತ್ರತ್ವಮತಿಮಾತ್ರತ್ವಂ ವಾ, ತಸ್ಯಾತಿಯೋಗಾಯೋಗಾಭ್ಯಾಮೇವ ಗೃಹೀತತ್ವಾತ್; ನ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗೋ ರಾಶೇಃ ಸಮ್ಭವತಿ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ರಾಶಿಃ ಪುನರ್ಮಾತ್ರಾಮಾತ್ರಾಫಲವಿನಿಶ್ಚಯಾರ್ಥಃ” (ವಿ.ಅ.೧.) ಇತಿ| ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಾಂ ತು ದೋಷಾದಾಹಾರಸ್ಯ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗ ಏವ ಪರಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ಯತಃ ಪ್ರಕೃತಿವಿರುದ್ಧಾನಾಂ ಮಾಷಾದೀನಾಂ ಭೋಜನಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗ ಏವಾಹಾರಸ್ಯ ಭವತಿ; ಏವಂ ಸಂಸ್ಕಾರವಿರುದ್ಧಶಕ್ತುಪಿಣ್ಡಿಕೇಽಪಿ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗ ಏವ, ತಥಾ ಸಂಯೋಗವಿರುದ್ಧಸಮಧೃತಮಧುಸರ್ಪಿರುಪಯೋಗೇಽಪಿ; ಏವಂ ಕಾಲಾದಿವಿರುದ್ಧೋದಾಹರಣಮಪಿ ರಸವಿಮಾನೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಂ ಸರ್ವಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗರೂಪಮೇವ, ತೇಷಾಮಯೋಗಾತಿಯೋಗನಿರಪೇಕ್ಷಾಣಾಮೇವ ದೋಷಕರ್ತೃತ್ವಾತ್| ಶೀತೋಷ್ಣಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಶೀತೋಷ್ಣಾದೀನಾಮಭ್ಯಙ್ಗಾದೀನಾಂ ಚ ಹೀನಯೋಗೋಽಪಿ ರೋಗಕರಸ್ತಥಾಽಪಿ ಸರ್ವಶೋಽನುಪಸೇವನಮಿತಿ ವಚನಂ ಸರ್ವಶೋಽನುಪಸೇವನಸ್ಯ ಭೂರಿಪ್ರವ್ಯಕ್ತವಿಕಾರಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ| ಅನಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಯಥೋಕ್ತಕ್ರಮಲಙ್ಘನೇನ, ಯಥಾ- ಸ್ನಾತ್ವಾ ಉತ್ಸಾದನಂ, ತಥೋಷ್ಣಪೀಡಿತಸ್ಯ ಸಹಸಾ ಶೀತಲಪಾನೀಯಾವಗಾಹನಮ್, ಏವಮಾದಿ| ಅಭಿಘಾತಃ ಖಙ್ಗಹನನಾದಿ, ಭೂತಾಃ ಪ್ರಾಣಿನಃ ಪಿಶಾಚಪ್ರಭೃತಯಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದ್ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸ್ಪರ್ಶನಸಮ್ಬದ್ಧಂ ಶರೀರೋಪಘಾತಕಮಯೋಗಾತಿಯೋಗವ್ಯತಿರಿಕ್ತಂ ತದ್ಗೃಹ್ಯತೇ||೩೭||

Adhikarana 32 (38) · Śloka 38

ತತ್ರೈಕಂ ಸ್ಪರ್ಶನಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮಿನ್ದ್ರಿಯವ್ಯಾಪಕಂ , ಚೇತಃ- ಸಮವಾಯಿ, ಸ್ಪರ್ಶನವ್ಯಾಪ್ತೇರ್ವ್ಯಾಪಕಮಪಿ ಚ ಚೇತಃ; ತಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ವ್ಯಾಪಕಸ್ಪರ್ಶಕೃತೋ ಯೋ ಭಾವವಿಶೇಷಃ, ಸೋಽಯಮನುಪಶಯಾತ್ ಪಞ್ಚವಿಧಸ್ತ್ರಿವಿಧವಿಕಲ್ಪೋ ಭವತ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಃ; ಸಾತ್ಮ್ಯಾರ್ಥೋ ಹ್ಯುಪಶಯಾರ್ಥಃ||೩೮||

ನನು ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ಅತಸ್ತೇಷಾಂ ಪ್ರತಿನಿಯತಾಃ ಪಞ್ಚಾಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಾಃ, ತತ್ ಕಥಮೇಕೋಽಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗ ಇತ್ಯಾಖ್ಯಾಯತ ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯವ್ಯಾಪಕತ್ವಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾನುಗತಂ ಸ್ಪರ್ಶಮರ್ಥಗ್ರಹಣಕಾರಣಮೇಕರೂಪಂ ದರ್ಶಯತಿ, ತತಶ್ಚ ತಸ್ಯೈಕಸ್ಯಾಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇನ ಸಂಯೋಗಾದುಪಪನ್ನ ಏಕರೂಪೋಽಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ- ತತ್ರೈಕಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಸಾತ್ಮ್ಯಾರ್ಥೋ ಹ್ಯುಪಶಯಾರ್ಥ ಇತ್ಯನ್ತೇನ| ಏಕಂ ಸ್ಪರ್ಶನಮಿತಿ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಮೇವ, ನಾನ್ಯಚ್ಚಕ್ಷುರಾದಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮಿತಿ ನಿರ್ಧಾರಣೇ ಷಷ್ಠೀ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ ವ್ಯಾಪ್ನೋತೀತೀನ್ದ್ರಿಯವ್ಯಾಪಕಂ; ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಹಿ ಸರ್ವೇಷ್ವಿನ್ದ್ರಿಯೇಷ್ವಸ್ತಿ, ಅತ ಏವ ಸ್ಪೃಷ್ಟ್ವೈವಾರ್ಥಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ| ತರ್ಹಿ ಕಥಂ ನ ಸರ್ವದಾಽರ್ಥಗ್ರಹಣಂ ಭವತೀತ್ಯತ ಆಹ- ಚೇತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಶ್ರೋತ್ರಂ ಚಾಸ್ಮದ್ದರ್ಶನೇ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕಂ ಕರ್ಣಶಷ್ಕುಲೀಗತನಭೋರೂಪಂ, ತೇನ ತಸ್ಯಾಪಿ ಸ್ಪರ್ಶೋಽಸ್ತಿ; ಚೇತಃಸಮವಾಯಿ ಮನಃಸಮ್ಬನ್ಧಿ; ಮನಃಸಮ್ಬನ್ಧಕಥನೇನ ಚಾರ್ಥಗ್ರಹಣಂ ಪ್ರತಿ ಸಮರ್ಥತ್ವಂ ಸ್ಪರ್ಶಸ್ಯ ದರ್ಶಯತಿ, ಮನೋಽಧಿಷ್ಠಿತಾನಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮರ್ಥಗ್ರಾಹಕತ್ವಾತ್| ತತ್ ಕಿಮಣುಪರಿಮಾಣೇನ ಮನಸೈಕತ್ರಸ್ಥಿತೇನೈವ ಸ್ಪರ್ಶನಸ್ಯ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯವ್ಯಾಪಕಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ, ತಥಾ ಸತಿ ಯುಗಪತ್ಪಞ್ಚಜ್ಞಾನೋತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಸಙ್ಗ ಇತ್ಯಾಹ- ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯವ್ಯಾಪ್ತೇರ್ವ್ಯಾಪಕಮಪಿ ಚೇತ ಇತಿ| ಸ್ಪರ್ಶನೇನೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ವ್ಯಾಪ್ತಿಃ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯವ್ಯಾಪ್ತಿಃ, ತಸ್ಯಾಶ್ಚೇತೋಽಪಿ ವ್ಯಾಪಕಮ್; ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಯಾವತಿ ಪ್ರದೇಶೇ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ತಿಷ್ಠತಿ ತಾವನ್ತಂ ದೇಶಂ ಮನೋಽಪಿ ಭ್ರಮತಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣಾರ್ಥಗ್ರಹಣಾರ್ಥಂ, ತೇನ ಯಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರದೇಶೇ ಯದಾ ಮನೋ ವರ್ತತೇ ತದಾ ತೇನ ಪ್ರದೇಶೇನ ಚಕ್ಷುರಾದಿರೂಪೇಣಾರ್ಥಂ ಗೃಹ್ಣಾತೀತಿ ನ ಯುಗಪಜ್ಜ್ಞಾನೋತ್ಪತ್ತಿಃ| ಪ್ರಕೃತೇ ಯೋಜಯತಿ- ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಪಕಶ್ಚಾಸೌ ಸ್ಪರ್ಶಶ್ಚೇತಿ ವ್ಯಾಪಕಸ್ಪರ್ಶಃ, ತೇನ ಕೃತಸ್ತನ್ನಿಬನ್ಧನಃ; ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಭಾವವಿಶೇಷಃ ಸ್ವಭಾವವಿಶೇಷೋಽರ್ಥಗ್ರಹಣಕಾರಣೀಭೂತಃ ಸ್ಪರ್ಶ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಯಮಧಿಕೃತ್ಯೋಕ್ತಮ್- “ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಸಂಸ್ಪರ್ಶಃ ಸ್ಪರ್ಶೋ ಮಾನಸ ಏವ ಚ| ದ್ವಿವಿಧಃ ಸುಖದುಃಖಾನಾಂ ವೇದನಾನಾಂ ಪ್ರವರ್ತಕಃ” (ಶಾ. ಅ.೧) ಇತಿ; ಅತ್ರ ಶ್ಲೋಕೇ ಸ್ಪರ್ಶನಸಮ್ಬನ್ಧಕೃತಃ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಪರ್ಶಃ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಸಂಸ್ಪರ್ಶಶಬ್ದೇನೋಕ್ತಃ, ಮಾನಸಸ್ತು ಸ್ಪರ್ಶಶ್ಚಿನ್ತ್ಯೇನ ವಿಷಯೇಣ ಸತಾಽಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ತತ್ರೈವ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ವಿಶೇಷ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಅಸ್ತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸೋಽಯಮೇಕಸ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯವ್ಯಾಪಕಸ್ಯ ಸ್ಪರ್ಶಸ್ಯೈಕರೂಪೋಽಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಃ, ಅನುಪಶಯಾದಿತಿ ದುಃಖಕರ್ತೃತ್ವಾತ್, ಪಞ್ಚವಿಧಃ ಚಕ್ಷುರಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗೋ ಘ್ರಾಣಾಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿರೂಪಃ ಸನ್, ಪುನಸ್ತ್ರಿವಿಧವಿಕಲ್ಪೋ ಭವತಿ- ಅಯೋಗಾತಿಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗೇನೇತಿ ಭಾವಃ| ಏವಂ ಚೈಕಪ್ರಕಾರಸ್ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಸ್ತಥಾ ಪಞ್ಚದಶಪ್ರಕಾರೋಽಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗ ಉಕ್ತೋ ಭವತಿ| ಅನುಪಶಯಶಬ್ದೇನ ಚಕ್ಷುರಾದ್ಯನುಪಶಯವಿಶೇಷೋಽತ್ರಾಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಸ್ಯ ಪಞ್ಚವಿಧಹೇತುತ್ವೋಪದೇಶಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ, ನ ಹ್ಯೇಕರೂಪೋಽನುಪಶಯಃ ಪಞ್ಚವಿಧತ್ವಮಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಕರ್ತುಂ ಸಮರ್ಥಃ, ಯತಶ್ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಂ ಪ್ರತಿನಿಯತಾನ್ಯೇವೋಪಘಾತಕಾನ್ಯತಿಭಾಸ್ವರರೂಪಾದೀನಿ, ತತಶ್ಚ ಸ್ಪರ್ಶೇನ್ದ್ರಿಯವ್ಯಾಪ್ತ್ಯಾಽಪಿ ನೈಕಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯತ್ವಂ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಮ್, ಏಕತ್ವೇ ಹ್ಯೇಕೇನ್ದ್ರಿಯೋಪಘಾತಕಮನ್ಯೇಷಾಮಪ್ಯುಪಘಾತಕಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಸಾತ್ಮ್ಯೋಪಶಯಯೋರೇಕಾರ್ಥತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಸಾತ್ಮ್ಯಾರ್ಥೋ ಹ್ಯುಪಶಯಾರ್ಥ ಇತಿ| ಏತೇನಾನುಪಶಯೇನೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾಽಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಕರಣಮವಿರುದ್ಧಮಿತಿ ದರ್ಶಿತಂ ಭವತಿ||೩೮||

Adhikarana 33 (39) · Śloka 39

ಕರ್ಮ ವಾಙ್ಮನಃಶರೀರಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ತತ್ರ ವಾಙ್ಮನಃಶರೀರಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿರತಿಯೋಗಃ; ಸರ್ವಶೋಽಪ್ರವೃತ್ತಿರಯೋಗಃ; ವೇಗಧಾರಣೋದೀರಣವಿಷಮಸ್ಖಲನಪತನಾಙ್ಗಪ್ರಣಿಧಾನಾಙ್ಗಪ್ರದೂಷಣಪ್ರಹಾರಮರ್ದನಪ್ರಾಣೋಪರೋಧಸಙ್ಕ್ಲೇಶನಾದಿಃ ಶಾರೀರೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ, ಸೂಚಕಾನೃತಾಕಾಲಕಲಹಾಪ್ರಿಯಾಬದ್ಧಾನುಪಚಾರಪರುಷವಚನಾದಿರ್ವಾಙ್ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ, ಭಯಶೋಕಕ್ರೋಧಲೋಭಮೋಹಮಾನೇರ್ಷ್ಯಾಮಿಥ್ಯಾದರ್ಶನಾದಿರ್ಮಾನಸೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ||೩೯||

ಅರ್ಥಾನಾಮಯೋಗಾತಿಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾನಭಿಧಾಯ ಕರ್ಮಣಸ್ತಾನಾಹ- ಕರ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಯದ್ಯಪಿ ಭೂರಿಪ್ರಧಾನಶರೀರರೋಗಕರ್ತೃತ್ವೇನ ಪೂರ್ವಂ ಶಾರೀರಮೇವ ಕರ್ಮಾಸಾತ್ಮ್ಯಮಭಿಧಾತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪ್ಯಲ್ಪತ್ವೇನ ವಾಙ್ಮನಸೇ ಕರ್ಮಣೀ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತೇ, ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಕಥನೇ ತು ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾಚ್ಛಾರೀರ ಏವ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ ಪ್ರಥಮಂ ದರ್ಶಿತಃ| ಅತ್ರಾತಿಯೋಗರೂಪಾಽತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಸ್ತಥಾಽಯೋಗರೂಪಾಽಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಿಹಿತಾನಾಂ ಕಾಯವಾಙ್ಮನಃ ಕರ್ಮಣಾಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ, ಅಹಿತಾಚರಣಸ್ಯ ತು ಸರ್ವಸ್ಯ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗತ್ವೇನ ವಕ್ತವ್ಯತ್ವಾತ್| ವೇಗೋದೀರಣಮ್ ಅಪ್ರಾಪ್ತವೇಗೋದೀರಣಮ್| ವಿಷಮಶಬ್ದೋಽಙ್ಗಪ್ರಣಿಧಾನಾನ್ತೈಃ ಸಬಧ್ಯತೇ| ಅಙ್ಗದೂಷಣಮ್ ಅತಿಕಣ್ಡೂಯನಾದಿಭಿಃ| ಸಙ್ಕ್ಲೇಶನಂ ಮದ್ಯಾತಪಜಲಸೇಚನಾದಿಭಿಃ| ಅಬದ್ಧವಚನಮ್ ಅಸಮ್ಬದ್ಧಂ ಯಾವತ್ತಾವತ್ಕೀರ್ತನಮ್| ಅನುಪಚಾರವಚನಮ್| ಇಹ ಚಾನೃತವಚನಾದಯೋಽಧರ್ಮದ್ವಾರೇಣ ರೋಗಕರಾಃ||೩೯||

Adhikarana 34 (40) · Śloka 40

ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣ ಚಾತಿಯೋಗಾಯೋಗವರ್ಜಂ ಕರ್ಮ ವಾಙ್ಮನಃಶರೀರಜಮಹಿತಮನುಪದಿಷ್ಟಂ ಯತ್ತಚ್ಚ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಂ ವಿದ್ಯಾತ್||೪೦||

ಅನುಕ್ತಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಮಾಹ- ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅಹಿತಮಿಹ ಜನ್ಮನಿ, ಅನುಪದಿಷ್ಟಮಿತ್ಯನೇನ ಪರಲೋಕೇಽಧರ್ಮಹೇತುತಯಾ ಪಾಪಕಾರಕಂ ಪರದಾರಸೇವಾದಿ ಗ್ರಾಹಯತಿ; ಏತೇನ ಯದುಚ್ಯತೇ- ಅಧರ್ಮಸ್ಯಾಗ್ರಹಣಾನ್ನ್ಯೂನಮೇತದಾಯತನಕಥನಮಿತಿ, ತನ್ನ ಭವತಿ| ಶಾರೀರಮಾನಸಿಕವಾಚನಿಕಕರ್ಮಮಿಥ್ಯಾಯೋಗೇನೈವಾಧರ್ಮೋತ್ಪಾದಾವಾನ್ತರವ್ಯಾಪಾರೇಣಾಧರ್ಮಜನ್ಯಾನಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣತ್ವಾತ್, ಯಥಾ- ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮೇನ ಸ್ವರ್ಗಃ ಕ್ರಿಯತೇ ಧರ್ಮೋತ್ಪಾದಾವಾನ್ತರವ್ಯಾಪಾರೇಣೈವ; ಅನ್ಯೇ ತು ಕಾಲಮಿಥ್ಯಾಯೋಗೇಽಧರ್ಮಂ ಕ್ಷಿಪನ್ತಿ, ಅಧರ್ಮೋ ಹಿ ಕಾಲವಶಾದೇವ ಫಲತಿ ನ ತತ್ಕಾಲಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ; ಏತಚ್ಚ ಪ್ರಥಮಾಧ್ಯಾಯ ಏವ ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಮ್||೪೦||

Adhikarana 35 (41) · Śloka 41

ಇತಿ ತ್ರಿವಿಧವಿಕಲ್ಪಂ ತ್ರಿವಿಧಮೇವ ಕರ್ಮ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧ ಇತಿ ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್||೪೧||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಕರ್ಮಾಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಮೂಲತ್ವಾತ್ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧ ಏವೋಚ್ಯತ ಇತಿ ತ್ರಿವಿಧಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ದರ್ಶಯನ್, ಯದುಕ್ತಂ ಪೂರ್ವಂ ಹೇತುತ್ರಯಕಥನೇ “ಅಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಃ ಪರಿಣಾಮಶ್ಚ” ಇತ್ಯಸ್ಯಾವಿರೋಧಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಏವಂ ಯದಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ‘ಕಾಲಃ ಪುನಃ ಪರಿಣಾಮ ಉಚ್ಯತೇ’ ತತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾವಿರೋಧೋಪದರ್ಶನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮಿತಿ| ತ್ರಿವಿಧವಿಕಲ್ಪಮಿಹಾತಿಯೋಗಾದಿರೂಪಮ್||೪೧||

Adhikarana 36 (42) · Śloka 42

ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಲಕ್ಷಣಾಃ ಪುನರ್ಹೇಮನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಃ ಸಂವತ್ಸರಃ, ಸ ಕಾಲಃ| ತತ್ರಾತಿಮಾತ್ರಸ್ವಲಕ್ಷಣಃ ಕಾಲಃ ಕಾಲಾತಿಯೋಗಃ, ಹೀನಸ್ವಲಕ್ಷಣಃ (ಕಾಲಃ) ಕಾಲಾಯೋಗಃ, ಯಥಾಸ್ವಲಕ್ಷಣವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣಸ್ತು (ಕಾಲಃ) ಕಾಲಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಕಾಲಃ ಪುನಃ ಪರಿಣಾಮ ಉಚ್ಯತೇ||೪೨||

ಕಾಲಾತಿಶಯಯೋಗಾದೀನ್ ದರ್ಶಯತಿ- ಶೀತೋಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಮಾತ್ರಸ್ವಲಕ್ಷಣಃ ಅತಿಮಾತ್ರಶೀತಾದಿಃ| ಯಥಾಸ್ವಲಕ್ಷಣಾಚ್ಛೀತಾದೇರ್ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣೋ ಯಥಾ- ಹೇಮನ್ತೇ ವರ್ಷಣಂ, ವರ್ಷಾಸು ಶೀತಮಿತ್ಯಾದಿ||೪೨||

Adhikarana 37 (43) · Śloka 43

ಇತ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಃ, ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಃ, ಪರಿಣಾಮಶ್ಚೇತಿ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿವಿಧವಿಕಲ್ಪಾ ಹೇತವೋ ವಿಕಾರಾಣಾಂ; ಸಮಯೋಗಯುಕ್ತಾಸ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಹೇತವೋ ಭವನ್ತಿ||೪೩||

ಆಯತನಾನ್ಯುಪಸಂಹರತಿ- ಇತೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಕಾರಾಣಾಂ ಹೇತವೋ ಭವನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ತಥಾ ಸಮಯೋಗಯುಕ್ತಾಃ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಯುಕ್ತಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಹೇತವೋ ಭವನ್ತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಂ; ಪ್ರಕೃತಿಃ ಆರೋಗ್ಯಮ್||೪೩||

Adhikarana 38 (44) · Śloka 44

ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಭಾವಾನಾಂ ಭಾವಾಭಾವೌ ನಾನ್ತರೇಣ ಯೋಗಾಯೋಗಾತಿಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾನ್ ಸಮುಪಲಭ್ಯೇತೇ; ಯಥಾಸ್ವಯುಕ್ತ್ಯಪೇಕ್ಷಿಣೌ ಹಿ ಭಾವಾಭಾವೌ||೪೪||

ಇದಾನೀಂ ಧಾತುಸಾಮ್ಯವೈಷಮ್ಯಹೇತುತ್ವೇನ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾಯೋಗೌ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಬಾಹ್ಯಾನಾಮಪಿ ವೃಕ್ಷಘಟಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಯಕ್ಸ್ಥಿತಿವಿನಾಶಯೋಃ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾಯೋಗಾವೇವ ಕಾರಣಮಿತಿ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಾರ್ಥಂ ಭಾವಸ್ವರೂಪಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಚಾಹ- ಸರ್ವೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭಾವಃ ಸಮ್ಯಗವಸ್ಥಾನಮ್, ಅಭಾವಃ, ಅಸಮ್ಯಗವಸ್ಥಾನಂ ವಿನಾಶೋ ವಾ; ಯೋಗಾತ್ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾದ್ಭಾವಃ, ಅಯೋಗಾದಿಭ್ಯೋಽಭಾವಃ; ಯಥಾಸ್ವಂ ಯುಕ್ತಿರ್ಯಾ ಯಸ್ಯ ಭಾವಸ್ಯಾಭಾವಸ್ಯ ವಾ ಯುಕ್ತಿಃ ಸ್ವಕಾರಣಯುಕ್ತಿಃ, ತದಪೇಕ್ಷಿಣೌ ಭವತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಯಥಾ- ವೃಕ್ಷಸ್ಯ ಭಾವೇ ಅವಸ್ಥಾನೇಽನತ್ಯಲ್ಪಪಾನೀಯಯೋಗಾದಿರ್ಯುಕ್ತಿಃ, ಅಭಾವೇ ತು ವೃಕ್ಷಸ್ಯ ಪಾನೀಯಾತಪಾತಿಯೋಗಾಯೋಗೌ ತಥಾ ವಜ್ರಪಾತಾದಿರ್ಯುಕ್ತಿಃ; ತತಸ್ತದಪೇಕ್ಷೌ ವೃಕ್ಷಸ್ಯ ಭಾವಾಭಾವೌ ಭವತ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಲ್ಪನೀಯಮ್||೪೪||

Adhikarana 39 (45) · Śloka 45

ತ್ರಯೋ ರೋಗಾ ಇತಿ- ನಿಜಾಗನ್ತುಮಾನಸಾಃ| ತತ್ರ ನಿಜಃ ಶಾರೀರದೋಷಸಮುತ್ಥಃ, ಆಗನ್ತುರ್ಭೂತವಿಷವಾಯ್ವಗ್ನಿಸಮ್ಪ್ರಹಾರಾದಿಸಮುತ್ಥಃ, ಮಾನಸಃ ಪುನರಿಷ್ಟಸ್ಯ ಲಾಭಾಲ್ಲಾಭಾಚ್ಚಾನಿಷ್ಟಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ||೪೫||

ರೋಗಾನಾಹ- ತ್ರಯೋ ರೋಗಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಇಷ್ಟಲಾಭಾಜ್ಜಾಯತೇ ಕಾಮಹರ್ಷಾದಿಃ, ಅನಿಷ್ಟಪ್ರಿಯವಿಯೋಗಾದಿಲಾಭಾಚ್ಚ ಶೋಕಾದಯಃ; ಯದಿ ವಾ ‘ಇಷ್ಟಸ್ಯಾಲಾಭಾಲ್ಲಾಭಾಚ್ಚಾನಿಷ್ಟಸ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ; ಅತ್ರ ತು ಪಾಠೇ ಚಕಾರಾದಿಷ್ಟಲಾಭೋಽಪಿ ಹೇತುರ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ||೪೫||

Adhikarana 40 (46) · Śloka 46

ತತ್ರ ಬುದ್ಧಿಮತಾ ಮಾನಸವ್ಯಾಧಿಪರೀತೇನಾಪಿ ಸತಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಹಿತಾಹಿತಮವೇಕ್ಷ್ಯಾವೇಕ್ಷ್ಯ ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಾನಾಮಹಿತಾನಾಮನುಪಸೇವನೇ ಹಿತಾನಾಂ ಚೋಪಸೇವನೇ ಪ್ರಯತಿತವ್ಯಂ, ನ ಹ್ಯನ್ತರೇಣ ಲೋಕೇ ತ್ರಯಮೇತನ್ಮಾನಸಂ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನಿಷ್ಪದ್ಯತೇ ಸುಖಂ ವಾ ದುಃಖಂ ವಾ; ತಸ್ಮಾದೇತಚ್ಚಾನುಷ್ಠೇಯಂ- ತದ್ವಿದ್ಯಾನಾಂ ಚೋಪಸೇವನೇ ಪ್ರಯತಿತವ್ಯಮ್, ಆತ್ಮದೇಶಕುಲಕಾಲಬಲಶಕ್ತಿಜ್ಞಾನೇ ಯಥಾವಚ್ಚೇತಿ||೪೬||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಮಾನಸವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾ ಅಲ್ಪವಕ್ತವ್ಯತ್ವೇನೇಹೈವ ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಮಾನಸವ್ಯಾಧಿಪರೀತೇನಾಪೀತಿ ಅಪಿಶಬ್ದೇನ ಶಾರೀರವ್ಯಾಧಿಯುಕ್ತೇನಾಪಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮನುಷ್ಠೇಯಮಿತಿ ಸೂಚಯತಿ| ತ್ರಯಮೇತದ್ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮರೂಪಂ ಮಾನಸಂ ಸುಖಂ ವಾ ಮಾನಸಂ ದುಃಖಂ ವಾ ನಿಷ್ಪದ್ಯತ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತದ್ವಿದ್ಯ ಇಹ ಮಾನಸವ್ಯಾಧಿಭೇಷಜವೇದೀ| ಆತ್ಮದೇಶೇತ್ಯಾದಿ|- ಕೋಽಹಂ, ಕಿಂ ಮೇ ಹಿತಮಿತ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನಂ; ಕೋ ದೇಶಃ, ಅಸ್ಮಿನ್ ಕಿಮುಚಿತಮಿತಿ ದೇಶಜ್ಞಾನಮ್; ಏವಂ ಕಾಲಾದಾವಪಿ ಜ್ಞಾನಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೪೬||

Adhikarana 41 (47) · Śloka 47

ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಮಾನಸಂ ಪ್ರತಿ ಭೈಷಜ್ಯಂ ತ್ರಿವರ್ಗಸ್ಯಾನ್ವವೇಕ್ಷಣಮ್| ತದ್ವಿದ್ಯಸೇವಾ ವಿಜ್ಞಾನಮಾತ್ಮಾದೀನಾಂ ಚ ಸರ್ವಶಃ||೪೭||

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಮುಮೇವಾರ್ಥಂ ಸುಖಗ್ರಹಣಾರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕೇನಾಹ- ಮಾನಸಂ ಪ್ರತೀತ್ಯಾದಿ|- ಮಾನಸಂ ವಿಕಾರಮಿತಿ ಭಾವಃ| ತ್ರಿವರ್ಗಸ್ಯ ಧರ್ಮಾದೇಃ||೪೭||

Adhikarana 42 (48) · Śloka 48

ತ್ರಯೋ ರೋಗಮಾರ್ಗಾ ಇತಿ- ಶಾಖಾ, ಮರ್ಮಾಸ್ಥಿಸನ್ಧಯಃ, ಕೋಷ್ಠಶ್ಚ| ತತ್ರ ಶಾಖಾ ರಕ್ತಾದಯೋ ಧಾತವಸ್ತ್ವಕ್ ಚ, ಸ ಬಾಹ್ಯೋ ರೋಗಮಾರ್ಗಃ; ಮರ್ಮಾಣಿ ಪುನರ್ಬಸ್ತಿಹೃದಯಮೂರ್ಧಾದೀನಿ, ಅಸ್ಥಿಸನ್ಧಯೋಽಸ್ಥಿಸಂಯೋಗಾಸ್ತತ್ರೋಪನಿಬದ್ಧಾಶ್ಚ ಸ್ನಾಯುಕಣ್ಡರಾಃ , ಸ ಮಧ್ಯಮೋ ರೋಗಮಾರ್ಗಃ; ಕೋಷ್ಠಃ ಪುನರುಚ್ಯತೇ ಮಹಾಸ್ರೋತಃ ಶರೀರಮಧ್ಯಂ ಮಹಾನಿಮ್ನಮಾಮಪಕ್ವಾಶಯಶ್ಚೇತಿ ಪರ್ಯಾಯಶಬ್ದೈಸ್ತನ್ತ್ರೇ, ಸ ರೋಗಮಾರ್ಗ ಆಭ್ಯನ್ತರಃ||೪೮||

ಅತ್ರ ರೋಗಮಾರ್ಗಾನಾಹ - ತ್ರಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮರ್ಮಾಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಭ್ಯಾಮೇಕೋ ಮಾರ್ಗಃ| ಅತ್ರ ಶಾಖೇತಿಸಞ್ಜ್ಞಾಕರಣಂ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ, ತಥಾ ರಕ್ತಾದೀನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಶಾಖಾಭಿಧೇಯಾನಾಂ ವೃಕ್ಷಶಾಖಾತುಲ್ಯತ್ವೇನ ಬಾಹ್ಯತ್ವಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ತ್ವಕ್ಚೇತಿ ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೇನ ತದಾಶ್ರಯೋ ರಸೋಽಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ; ಸಾಕ್ಷಾತ್ತು ರಸಾನಭಿಧಾನಂ ಹೃದಯಸ್ಥಾಯಿನೋ ರಸಸ್ಯ ಶಾಖಾಸಞ್ಜ್ಞಾವ್ಯವಚ್ಛೇದಾರ್ಥಂ , ತಸ್ಯ ಹಿ ಕೋಷ್ಠಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗ್ರಹಣಮ್; ಅನೇನ ನ್ಯಾಯೇನ ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಾಶ್ರಿತಂ ಚ ಶೋಣಿತಂ ಕೋಷ್ಠತ್ವೇನೈವಾಭಿಪ್ರೇತಮಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ಸಮಾನನ್ಯಾಯತ್ವಾತ್ | ಉಕ್ತಂ ಚ ಕೋಷ್ಠವಿವರಣೇ- “ಸ್ಥಾನಾನ್ಯಾಮಾಗ್ನಿಪಕ್ವಾನಾಂ ಮೂತ್ರಸ್ಯ ರುಧಿರಸ್ಯ ಚ| ಹೃದುಣ್ಡುಕಃ ಫುಫ್ಫುಸಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ” (ಸು.ಚಿ. ಅ.೨) ಇತಿ| ಅಸ್ಥಿಸನ್ಧಿವಿವರಣಮ್- ಅಸ್ಥಿಸಂಯೋಗಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ಅಸ್ಥಿಸನ್ಧೌ| ಕಣ್ಡರಾ ಇಹ ತನ್ತ್ರೇ ಸ್ಥೂಲಸ್ನಾಯುಃ| ಆಮಸ್ಯ ಪಕ್ವಸ್ಯ ಚಾಶಯ ಆಮಪಕ್ವಾಶಯಃ| ಏತಚ್ಚ ಮಾರ್ಗಭೇದಕಥನಂ ತದಾಶ್ರಿತವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮ್||೪೮||

Adhikarana 43 (49) · Śloka 49

ತತ್ರ, ಗಣ್ಡಪಿಡಕಾಲಜ್ಯಪಚೀಚರ್ಮಕೀಲಾಧಿಮಾಂಸಮಷಕಕುಷ್ಠವ್ಯಙ್ಗಾದಯೋ ವಿಕಾರಾ ಬಹಿರ್ಮಾರ್ಗಜಾಶ್ಚ ವಿಸರ್ಪಶ್ವಯಥುಗುಲ್ಮಾರ್ಶೋವಿದ್ರಧ್ಯಾದಯಃ ಶಾಖಾನುಸಾರಿಣೋ ಭವನ್ತಿ ರೋಗಾಃ; ಪಕ್ಷವಧಗ್ರಹಾಪತಾನಕಾರ್ದಿತಶೋಷರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಶೂಲಗುದಭ್ರಂಶಾದಯಃ ಶಿರೋಹೃದ್ಬಸ್ತಿರೋಗಾದಯಶ್ಚ ಮಧ್ಯಮಮಾರ್ಗಾನುಸಾರಿಣೋ ಭವನ್ತಿ ರೋಗಾಃ; ಜ್ವರಾತೀಸಾರಚ್ಛರ್ದ್ಯಲಸಕವಿಸೂಚಿಕಾಕಾಸಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾನಾಹೋದರಪ್ಲೀಹಾದಯೋಽನ್ತರ್ಮಾರ್ಗಜಾಶ್ಚ ವಿಸರ್ಪಶ್ವಯಥುಗುಲ್ಮಾರ್ಶೋವಿದ್ರಧ್ಯಾದಯಃ ಕೋಷ್ಠಾನುಸಾರಿಣೋ ಭವನ್ತಿ ರೋಗಾಃ||೪೯||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಯನ್ಮಾರ್ಗಾಶ್ರಿತೋ ಯೋ ರೋಗೋ ಭವತಿ ತಂ ದರ್ಶಯತಿ- ತತ್ರ ಗಣ್ಡೇತ್ಯಾದಿ| ಬಹಿರ್ಮಾರ್ಗಜಾಶ್ಚೇತಿ ವಿಸರ್ಪಾದೀನಾಂ ವಿಶೇಷಣಂ ವಿಸರ್ಪಾದಯೋ ಹ್ಯನ್ತರ್ಮಾರ್ಗಭಾಜೋಽಪಿ ಸಮ್ಭವನ್ತ್ಯತಸ್ತದ್ವ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಮ್| ಪಕ್ಷಶಬ್ದೋ ವಧಗ್ರಹಾಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಶೋಷೋ ಧಾತುಶೋಷಃ| ಜ್ವರೋ ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವಶರೀರಗ ಏವ, ತಥಾಽಪಿ ವಿಶೇಷೇಣಾಮಾಶಯಸಮುತ್ಥತ್ವಾದಿಹೋಚ್ಯತೇ| ಅನ್ತರ್ಮಾರ್ಗಜಾಶ್ಚೇತಿ ವಿಸರ್ಪಾದಿವಿಶೇಷಣಮ್| ಅರ್ಶೋ ಬಹಿರ್ವಲ್ಯಾಶ್ರಿತಂ ಶಾಖಾಗತಮ್, ಅನ್ಯಚ್ಚ ಕೋಷ್ಠಗತಮ್| ಬಹಿರ್ಮಾರ್ಗಜೋ ಗುಲ್ಮೋ ಯೋ ಬಹಿರುತ್ತುಣ್ಡಿತ ಉಪಲಭ್ಯತೇ ಬಹಿಶ್ಚ ಪಚ್ಯತೇ ಸ ಜ್ಞೇಯಃ, ಅನ್ಯಸ್ತು ಸರ್ವಃ ಕೋಷ್ಠಗತ ಏವ||೪೯||

Adhikarana 44 (50-53) · Śloka 53

ತ್ರಿವಿಧಾ ಭಿಷಜ ಇತಿ- ಭಿಷಕ್ಛದ್ಮಚರಾಃ ಸನ್ತಿ ಸನ್ತ್ಯೇಕೇ ಸಿದ್ಧಸಾಧಿತಾಃ| ಸನ್ತಿ ವೈದ್ಯಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತಾಸ್ತ್ರಿವಿಧಾ ಭಿಷಜೋ ಭುವಿ||೫೦|| ವೈದ್ಯಭಾಣ್ಡೌಷಧೈಃ ಪುಸ್ತೈಃ ಪಲ್ಲವೈರವಲೋಕನೈಃ| ಲಭನ್ತೇ ಯೇ ಭಿಷಕ್ಶಬ್ದಮಜ್ಞಾಸ್ತೇ ಪ್ರತಿರೂಪಕಾಃ||೫೧|| ಶ್ರೀಯಶೋಜ್ಞಾನಸಿದ್ಧಾನಾಂ ವ್ಯಪದೇಶಾದತದ್ವಿಧಾಃ| ವೈದ್ಯಶಬ್ದಂ ಲಭನ್ತೇ ಯೇ ಜ್ಞೇಯಾಸ್ತೇ ಸಿದ್ಧಸಾಧಿತಾಃ||೫೨|| ಪ್ರಯೋಗಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಸಿದ್ಧಿಸಿದ್ಧಾಃ ಸುಖಪ್ರದಾಃ| ಜೀವಿತಾಭಿಸರಾಸ್ತೇ ಸ್ಯುರ್ವೈದ್ಯತ್ವಂ ತೇಷ್ವವಸ್ಥಿತಮಿತಿ||೫೩||

ಭಿಷಕ್ಛದ್ಮಚರಾ ಭಿಷಗ್ವೇಶಚರಾಃ| ಸಿದ್ಧೇನ ಪ್ರಸಿದ್ಧೇನ ಸಾಧಿತಾಃ ಸಿದ್ಧಸಾಧಿತಾಃ| ವೈದ್ಯಭಾಣ್ಡಂ ಬಸ್ತಿನೇತ್ರಾದಿ| ಪ್ರತಿರೂಪಕಾ ವೈದ್ಯಸದೃಶಾಃ| ವ್ಯಪದೇಶಃ ಅನ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಕೀರ್ತನಮ್| ಅತದ್ವಿಧಾ ಜ್ಞಾನಹೀನಾಃ||೫೦-೫೩||

Adhikarana 45 (54) · Śloka 54

ತ್ರಿವಿಧಮೌಷಧಮಿತಿ- ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ, ಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ, ಸತ್ತ್ವಾವಜಯಶ್ಚ| ತತ್ರ ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ- ಮನ್ತ್ರೌಷಧಿಮಣಿಮಙ್ಗಲಬಲ್ಯುಪಹಾರಹೋಮನಿಯಮಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೋಪವಾಸಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಪ್ರಣಿಪಾತಗಮನಾದಿ, ಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ- ಪುನರಾಹಾರೌಷಧದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಯೋಜನಾ, ಸತ್ತ್ವಾವಜಯಃ- ಪುನರಹಿತೇಭ್ಯೋಽರ್ಥೇಭ್ಯೋ ಮನೋನಿಗ್ರಹಃ||೫೪||

ದೈವಮದೃಷ್ಟಂ ತದ್ವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ, ತಚ್ಚ ಯದದೃಷ್ಟಜನನೇನ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕಂ ಮನ್ತ್ರಾದಿ; ಯದಿ ವಾ ದೈವಶಬ್ದೇನ ದೇವಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ, ತಾನಾಶ್ರಿತ್ಯ ಯದುಪಕರೋತಿ ತತ್ತಥಾ; ಮನ್ತ್ರಾದಯೋ ಹಿ ದೇವಪ್ರಭಾವಾದೇವ ವ್ಯಾಧಿಹರಾಃ, ಬಲ್ಯುಪಹಾರಾದಿಪ್ರೀತಾಶ್ಚ ದೇವಾ ಏವ ಪ್ರಭಾವಾದ್ವ್ಯಾಧೀನ್ ಘ್ನನ್ತಿ| ಅತ್ರ ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಮಾದಾವುಕ್ತಮಾಶುವ್ಯಾಧಿಹರತ್ವೇನ| ಪ್ರಣಿಪಾತೋ ದೇವಾದೀನಾಂ ಶಾರೀರೋ ನಮಸ್ಕಾರಃ, ಗಮನಂ ವಿದೂರದೇವಾದಿಗಮನಮ್||೫೪||

Adhikarana 46 (55) · Śloka 55

ಶರೀರದೋಷಪ್ರಕೋಪೇ ಖಲು ಶರೀರಮೇವಾಶ್ರಿತ್ಯ ಪ್ರಾಯಶಸ್ತ್ರಿವಿಧಮೌಷಧಮಿಚ್ಛನ್ತಿ- ಅನ್ತಃಪರಿಮಾರ್ಜನಂ, ಬಹಿಃಪರಿಮಾರ್ಜನಂ, ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಣಿಧಾನಂ ಚೇತಿ| ತತ್ರಾನ್ತಃಪರಿಮಾರ್ಜನಂ ಯದನ್ತಃಶರೀರಮನುಪ್ರವಿಶ್ಯೌಷಧಮಾಹಾರಜಾತವ್ಯಾಧೀನ್ ಪ್ರಮಾರ್ಷ್ಟಿ, ಯತ್ಪುನರ್ಬಹಿಃಸ್ಪರ್ಶಮಾಶ್ರಿತ್ಯಾಭ್ಯಙ್ಗಸ್ವೇದಪ್ರದೇಹಪರಿಷೇಕೋನ್ಮರ್ದನಾದ್ಯೈರಾಮಯಾನ್ ಪ್ರಮಾರ್ಷ್ಟಿ ತದ್ಬಹಿಃಪರಿಮಾರ್ಜನಂ, ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಣಿಧಾನಂ ಪುನಶ್ಛೇದನಭೇದನವ್ಯಧನದಾರಣಲೇಖನೋತ್ಪಾಟನಪ್ರಚ್ಛನಸೀವನೈಷಣಕ್ಷಾರಜಲೌಕಸಶ್ಚೇತಿ||೫೫||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣೋಪಯುಕ್ತಂ ಭೇಷಜತ್ರೈವಿಧ್ಯಮಾಹ- ಶರೀರೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಯಃಶಬ್ದಃ ಶರೀರದೋಷಕೋಪ ಇತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತೇನ, ಮಾನಸದೋಷಜೇಽಪ್ಯುನ್ಮಾದಾಪಸ್ಮಾರಾದಾವಞ್ಜನಾದಿ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಯದಿ ವಾ ಪ್ರಾಯಸ್ತ್ರಿವಿಧಮಿತ್ಯನೇನ ಶಾರೀರೇಽಪಿ ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಾದಿ ದರ್ಶಯತಿ||೫೫||

Adhikarana 47 (56-63) · Śloka 63

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಪ್ರಾಜ್ಞೋ ರೋಗೇ ಸಮುತ್ಪನ್ನೇ ಬಾಹ್ಯೇನಾಭ್ಯನ್ತರೇಣ ವಾ| ಕರ್ಮಣಾ ಲಭತೇ ಶರ್ಮ ಶಸ್ತ್ರೋಪಕ್ರಮಣೇನ ವಾ||೫೬|| ಬಾಲಸ್ತು ಖಲು ಮೋಹಾದ್ವಾ ಪ್ರಮಾದಾದ್ವಾ ನ ಬುಧ್ಯತೇ| ಉತ್ಪದ್ಯಮಾನಂ ಪ್ರಥಮಂ ರೋಗಂ ಶತ್ರುಮಿವಾಬುಧಃ||೫೭|| ಅಣುರ್ಹಿ ಪ್ರಥಮಂ ಭೂತ್ವಾ ರೋಗಃ ಪಶ್ಚಾದ್ವಿವರ್ಧತೇ| ಸ ಜಾತಮೂಲೋ ಮುಷ್ಣಾತಿ ಬಲಮಾಯುಶ್ಚ ದುರ್ಮತೇಃ||೫೮|| ನ ಮೂಢೋ ಲಭತೇ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ತಾವದ್ಯಾವನ್ನ ಪೀಡ್ಯತೇ| ಪೀಡಿತಸ್ತು ಮತಿಂ ಪಶ್ಚಾತ್ ಕುರುತೇ ವ್ಯಾಧಿನಿಗ್ರಹೇ||೫೯|| ಅಥ ಪುತ್ರಾಂಶ್ಚ ದಾರಾಂಶ್ಚ ಜ್ಞಾತೀಂಶ್ಚಾಹೂಯ ಭಾಷತೇ| ಸರ್ವಸ್ವೇನಾಪಿ ಮೇ ಕಶ್ಚಿದ್ಭಿಷಗಾನೀಯತಾಮಿತಿ||೬೦|| ತಥಾವಿಧಂ ಚ ಕಃ ಶಕ್ತೋ ದುರ್ಬಲಂ ವ್ಯಾಧಿಪೀಡಿತಮ್| ಕೃಶಂ ಕ್ಷೀಣೇನ್ದ್ರಿಯಂ ದೀನಂ ಪರಿತ್ರಾತುಂ ಗತಾಯುಷಮ್||೬೧|| ಸ ತ್ರಾತಾರಮನಾಸಾದ್ಯ ಬಾಲಸ್ತ್ಯಜತಿ ಜೀವಿತಮ್| ಗೋಧಾ ಲಾಙ್ಗೂಲಬದ್ಧೇವಾಕೃಷ್ಯಮಾಣಾ ಬಲೀಯಸಾ||೬೨|| ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಾಗೇವ ರೋಗೇಭ್ಯೋ ರೋಗೇಷು ತರುಣೇಷು ವಾ| ಭೇಷಜೈಃ ಪ್ರತಿಕುರ್ವೀತ ಯ ಇಚ್ಛೇತ್ ಸುಖಮಾತ್ಮನಃ||೬೩||

ವೈದ್ಯಭೇದಾಭಿಧಾನಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾತುರಭೇದಮಾಹ- ಪ್ರಾಜ್ಞ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶರ್ಮ ಸುಖಮಾರೋಗ್ಯಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಪ್ರಮಾದಃ ಬುದ್ಧ್ವಾಽಪಿ ರೋಗಮಪ್ರತೀಕಾರಃ| ಸಞ್ಜ್ಞಾ ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಂ ವ್ಯಾಧಿರಯಂ ತ್ವರಯಾ ಪ್ರತಿಕರ್ತವ್ಯ ಏವಮಾಕಾರಮ್| ತ್ರಾತಾರಂ ವೈದ್ಯಮನಾಸಾದ್ಯ; ತಥಾವಿಧಂ ಹಿ ರೋಗಿಣಂ ವೈದ್ಯೋ ನೋಪಸರ್ಪತೀತಿ ಭಾವಃ| ಬಾಲಃ ಅಜ್ಞಃ| ಗೋಧಾದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ಜೀವನಾರ್ಥಂ ಯತ್ನಂ ಕುರ್ವನ್ನಪಿ ವಿಪದ್ಯತ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಪ್ರತಿಕುರ್ವೀತ ‘ಯತ್ನಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೫೬-೬೩||

Adhikarana 48 (64-65) · Śloka 65

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕೌ- ಏಷಣಾಃ ಸಮುಪಸ್ತಮ್ಭಾ ಬಲಂ ಕಾರಣಮಾಮಯಾಃ| ತಿಸ್ರೈಷಣೀಯೇ ಮಾರ್ಗಾಶ್ಚ ಭಿಷಜೋ ಭೇಷಜಾನಿ ಚ||೬೪|| ತ್ರಿತ್ವೇನಾಷ್ಟೌ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಾಃ ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯೇಣ ಧೀಮತಾ| ಭಾವಾ, ಭಾವೇಷ್ವಸಕ್ತೇನ ಯೇಷು ಸರ್ವಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್||೬೫||

ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಧೀಮತಾ ಭಾವಾ ಇತಿ ಛೇದಃ; ಅಷ್ಟೌ ಭಾವಾ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಭಾವೇಷು ವಿಷಯೇಷು| ಅಸಕ್ತೇನ ಅಪ್ರಸಕ್ತೇನ| ಯೇಷು ಏಷಣಾದಿಷ್ವಷ್ಟಸು| ಸರ್ವಮಿತಿ ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಾಃ||೬೪-೬೫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 11

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇ ತಿಸ್ರೈಷಣೀಯೋ ನಾಮೈಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ನಿರ್ದೇಶಚತುಷ್ಕೇ ತಿಸ್ರೈಷಣೀಯೋ ನಾಮೈಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೧||