Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതസ്തിസ്രൈഷണീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||
ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातस्तिस्रैषणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
പൂര്വാധ്യായേ ചതുഷ്പാദമാരോഗ്യകാരണം വ്യവസ്ഥാപിതം, തതശ്ചതുഷ്പാദസമ്പത്ത്യാ പ്രാപ്താരോഗ്യേണ സതാ യദനുഷ്ഠേയം പ്രാണപരിപാലനസാധനം, തഥാ ധനാര്ജനസാധനം, തഥാ ധര്മാര്ജനസാധനം, തദിഹൈഷണാത്രയരൂപമഭിധീയത ഇത്യനന്തരം തിസ്രൈഷണീയോऽഭിധീയതേ| തിസ്രൈഷണാശബ്ദോऽസ്മിന്നസ്തീതി മത്വര്ഥീയശ്ഛഃ, അത്രാനുകാര്യാനുകരണയോര്ഭേദാവിവക്ഷയാ യലോപാസിദ്ധേരഭാവാത് സംഹിതയാ ‘തിസ്രൈഷണീയഃ’ ഇതി സഞ്ജ്ഞായതേ, അധ്യായാന്തേ “തിസ്രൈഷണീയേ മാര്ഗാശ്ച” ഇതി ശ്ലോകപാദം കരിഷ്യതി; യദ്യപ്യന്യേऽപ്യത്ര ശബ്ദാഃ സന്തി, തഥാऽപി പ്രധാനത്വേനായം ഗൃഹ്യതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ഇഹ ഖലു പുരുഷേണാനുപഹതസത്ത്വബുദ്ധിപൌരുഷപരാക്രമേണ ഹിതമിഹ ചാമുഷ്മിംശ്ച ലോകേ സമനുപശ്യതാ തിസ്ര ഏഷണാഃ പര്യേഷ്ടവ്യാ ഭവന്തി|
തദ്യഥാ- പ്രാണൈഷണാ, ധനൈഷണാ, പരലോകൈഷണേതി||൩||
View original
इह खलु पुरुषेणानुपहतसत्त्वबुद्धिपौरुषपराक्रमेण हितमिह चामुष्मिंश्च लोके समनुपश्यता तिस्र एषणाः पर्येष्टव्या भवन्ति|
तद्यथा- प्राणैषणा, धनैषणा, परलोकैषणेति||३||
ഇഹേതി ഭോഗാര്ഥിപുരുഷാധികാരേ, യതോ മോക്ഷാര്ഥിപുരുഷം പ്രതി ധനൈഷണാ സര്വഥൈവാനുപയുക്താ| പുരുഷേണേതി പദം കുര്വന് യ ഏവ പുരുഷ ഏഷണാത്രയമന്വിഷ്യതി സ ഏവ പുരുഷോ ഭണ്യതേ നാന്യഃ, പശുതുല്യത്വാദിതി ദര്ശയതി| പൌരുഷം ശാരീരം ബലം, പരാക്രമസ്തു ശൌര്യാഖ്യം മാനസം ബലമ്| ഇഹേതി ഇഹ ജന്മനി, അമുഷ്മിന്നിതി ജന്മാന്തരേ| ഇഷ്യതേऽന്വിഷ്യതേ സാധ്യതേऽനയേത്യേഷണാ| പ്രാണോ ജീവിതം, തത് സാധ്യതേ ദീര്ഘത്വേന രോഗാനുപഹതത്വേന ചാനയേതി പ്രാണൈഷണാ| ഏവം ധനൈഷണാ| പരലോകോപകാരകസ്യ ധര്മസ്യൈഷണാ പരലോകൈഷണാ| കാമൈഷണാ തു പ്രാണൈഷണാധനൈഷണയോരന്തര്ഭാവനീയാ, ശരീരസമ്പത്തിധനസമ്പത്തിസാധ്യത്വാത് കാമസ്യ; യദി വാ കാമൈഷണായാം സ്വത ഏവ പുരുഷഃ പ്രവൃത്തോ ഭവതി നോപദേശമപേക്ഷത ഇതി തദേഷണോപദേശോ ന കൃതഃ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ആസാം തു ഖല്വേഷണാനാം പ്രാണൈഷണാം താവത് പൂര്വതരമാപദ്യേത|
കസ്മാത്? പ്രാണപരിത്യാഗേ ഹി സര്വത്യാഗഃ|
തസ്യാനുപാലനം- സ്വസ്ഥസ്യ സ്വസ്ഥവൃത്താനുവൃത്തിഃ, ആതുരസ്യ വികാരപ്രശമനേऽപ്രമാദഃ, തദുഭയമേതദുക്തം വക്ഷ്യതേ ച; തദ്യഥോക്തമനുവര്തമാനഃ പ്രാണാനുപാലനാദ്ദീര്ഘമായുരവാപ്നോതീതി പ്രഥമൈഷണാ വ്യാഖ്യാതാ ഭവതി||൪||
View original
आसां तु खल्वेषणानां प्राणैषणां तावत् पूर्वतरमापद्येत|
कस्मात्? प्राणपरित्यागे हि सर्वत्यागः|
तस्यानुपालनं- स्वस्थस्य स्वस्थवृत्तानुवृत्तिः, आतुरस्य विकारप्रशमनेऽप्रमादः, तदुभयमेतदुक्तं वक्ष्यते च; तद्यथोक्तमनुवर्तमानः प्राणानुपालनाद्दीर्घमायुरवाप्नोतीति प्रथमैषणा व्याख्याता भवति||४||
പ്രാണൈഷണായാഃ പ്രഥമാനുഷ്ഠാനേ ഉപപത്തിമാഹ- ആസാം ത്വിത്യാദി| ത്രയാണാം മധ്യേ ദ്വേ പൂര്വേ ഭവതഃ, തൃതീയായാഃ സര്വോത്തരത്വേനാപൂര്വത്വാത്; തേന ദ്വയോസ്തര ഇതി ന്യായാത് പൂര്വതരം പ്രാണൈഷണേതി സാധുസ്തരപ്രയോഗഃ| പ്രാണശബ്ദോ ജീവിതവചന ഏകവചനാന്തോऽപ്യസ്തി; യദുക്തം- “ദശൈവായതനാന്യാഹുഃ പ്രാണോ യേഷു പ്രതിഷ്ഠിതഃ” (സൂ.അ.൩൦) ഇതി, തേന പ്രാണപ്രത്യവമര്ശകം ‘തസ്യ’ ഇതി പദമേകവചനേന യുക്തമേവ| വികാരാന് പ്രശമയതീതി വികാരപ്രശമനം ചികിത്സാ, തസ്മിന്| അപ്രമാദഃ അവധാനേനാനുഷ്ഠാനമ്| വക്ഷ്യതേ ചേതി നിഖിലേന ശാസ്ത്രേണ| പ്രാണാനുപാലനാദിതി പ്രാണാനുപാലനസാധനാത്; തേന പ്രാണാനുപാലനദീര്ഘായുഷ്ട്വയോരര്ഥാഭേദാത് സാധ്യസാധനഭാവോ നാസ്തീതി യച്ചോച്യതേ തന്നിരസ്തം ഭവതി| പ്രഥമേതി പ്രാധാന്യാത് പ്രാണൈഷണാ||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
അഥ ദ്വിതീയാം ധനൈഷണമാപദ്യേത, പ്രാണേഭ്യോ ഹ്യനന്തരം ധനമേവ പര്യേഷ്ടവ്യം ഭവതി ; ന ഹ്യതഃ പാപാത് പാപീയോऽസ്തി യദനുപകരണസ്യ ദീര്ഘമായുഃ, തസ്മാദുപകരണാനി പര്യേഷ്ടും യതേത|
തത്രോപകരണോപായാനനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ; തദ്യഥാ- കൃഷിപാശുപാല്യവാണിജ്യരാജോപസേവാദീനി, യാനി ചാന്യാന്യപി സതാമവിഗര്ഹിതാനി കര്മാണി വൃത്തിപുഷ്ടികരാണി വിദ്യാത്താന്യാരഭേത കര്തും; തഥാ കുര്വന് ദീര്ഘജീവിതം ജീവത്യനവമതഃ പുരുഷോ ഭവതി |
ഇതി ദ്വിതീയാ ധനൈഷണാ വ്യാഖ്യാതാ ഭവതി||൫||
View original
अथ द्वितीयां धनैषणमापद्येत, प्राणेभ्यो ह्यनन्तरं धनमेव पर्येष्टव्यं भवति ; न ह्यतः पापात् पापीयोऽस्ति यदनुपकरणस्य दीर्घमायुः, तस्मादुपकरणानि पर्येष्टुं यतेत|
तत्रोपकरणोपायाननुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- कृषिपाशुपाल्यवाणिज्यराजोपसेवादीनि, यानि चान्यान्यपि सतामविगर्हितानि कर्माणि वृत्तिपुष्टिकराणि विद्यात्तान्यारभेत कर्तुं; तथा कुर्वन् दीर्घजीवितं जीवत्यनवमतः पुरुषो भवति |
इति द्वितीया धनैषणा व्याख्याता भवति||५||
അഥേതി പ്രാണൈഷണാനന്തരമ്| ദ്വിതീയാമിതി ഹേതുഗര്ഭം വിശേഷണം, യസ്മാദിയമേവ ദ്വിതീയാ പ്രാണൈഷണാനന്തരമവശ്യോപാദേയത്വേന, തത ഇയമേവോച്യത ഇത്യര്ഥഃ| പ്രാണൈഷണാമനു ചാസ്യാഃ പ്രാധാന്യം ദര്ശയതി- പ്രാണേഭ്യോ ഹീത്യാദി| പാപശബ്ദേന പാപകാര്യം ദുഃഖമുച്യതേ| ഉപകരണമ് ആരോഗ്യഭോഗധര്മസാധനീഭൂതോ ധനപ്രപഞ്ചഃ, സ യസ്യ നാസ്ത്യസാവനുപകരണഃ| ധനോപായാനിതി വക്തവ്യേ ഉപകരണോപായാനിതി യതഃ കരോതി, തേന ധനസ്യ ഭോഗധര്മസാധനാര്ഥമേവോത്പാദമിച്ഛന്തി, ന പുനഃ കൃപണസ്യേവ വിനിയോഗശൂന്യസ്യ സുസംവര്ധിതമാത്രകരണാര്ഥമ് | അന്യാന്യപീതി പ്രതിഗ്രഹാധ്യാപനാദീനി| വൃത്തിഃ വര്തനം, പുഷ്ടിഃ ധനസമ്പത്തിഃ| അനവമതഃ അനവജ്ഞാതോ ബഹുമാനഗൃഹീത ഇതി യാവത്| ദീര്ഘം ജീവിതം ജീവതി ധാരയതീത്യര്ഥഃ, അനേകാര്ഥത്വാദ്ധാതൂനാം; യദി വാ ദീര്ഘജീവിതം യഥാ സ്യാത്തഥാ ജീവതീതി ക്രിയാവിശേഷണത്വേന വ്യാഖ്യേയമ്||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
അഥ തൃതീയാം പരലോകൈഷണാമാപദ്യേത|
സംശയശ്ചാത്ര, കഥം? ഭവിഷ്യാമ ഇതശ്ച്യുതാ നവേതി; കുതഃ പുനഃ സംശയ ഇതി, ഉച്യതേ- സന്തി ഹ്യേകേ പ്രത്യക്ഷപരാഃ പരോക്ഷത്വാത് പുനര്ഭവസ്യ നാസ്തിക്യമാശ്രിതാഃ, സന്തി ചാഗമപ്രത്യയാദേവ പുനര്ഭവമിച്ഛന്തി; ശ്രുതിഭേദാച്ച- ‘മാതരം പിതരം ചൈകേ മന്യന്തേ ജന്മകാരണമ് |
സ്വഭാവം പരനിര്മാണം യദൃച്ഛാം ചാപരേ ജനാഃ’ ||
ഇതി |
അതഃ സംശയഃ- കിം നു ഖല്വസ്തി പുനര്ഭവോ ന വേതി||൬||
View original
अथ तृतीयां परलोकैषणामापद्येत|
संशयश्चात्र, कथं? भविष्याम इतश्च्युता नवेति; कुतः पुनः संशय इति, उच्यते- सन्ति ह्येके प्रत्यक्षपराः परोक्षत्वात् पुनर्भवस्य नास्तिक्यमाश्रिताः, सन्ति चागमप्रत्ययादेव पुनर्भवमिच्छन्ति; श्रुतिभेदाच्च- ‘मातरं पितरं चैके मन्यन्ते जन्मकारणम् |
स्वभावं परनिर्माणं यदृच्छां चापरे जनाः’ ||
इति |
अतः संशयः- किं नु खल्वस्ति पुनर्भवो न वेति||६||
പരലോകൈഷണാം വ്യാകരോതി- അഥേത്യാദി| അത്ര ച പരലോകസ്യ ദുര്ജ്ഞേയത്വേന ചാര്വാകാദിനാസ്തികാസമ്മതത്വേന ച പരലോകം പ്രമാണേന വ്യവസ്ഥാപയിതും നിര്ണയാര്ഥം പ്രമാണപ്രവൃത്തിവിഷയം സംശയമേവ താവത് പരലോകേ ദര്ശയതി- സംശയശ്ചാത്രേത്യാദി| ഇതശ്ച്യുതാ ഇഹ ജന്മനി മൃതാഃ, ഭവിഷ്യാമോ ജന്മാന്തര ഇത്യര്ഥഃ| സംശയഹേതും പൃച്ഛതി- കുതഃ സംശയഃ പുനരിതി| വാദിവിപ്രതിപത്തിം സംശയഹേതുമാഹ- ഉച്യത ഇത്യാദി| പ്രത്യക്ഷപരാ അനുമതപ്രത്യക്ഷൈകപ്രമാണാഃ| പരോക്ഷത്വാത പ്രത്യക്ഷാവിഷയത്വാത്| പുനര്ഭവസ്യ ജന്മാന്തരസ്യ| നാസ്തി പുനര്ഭവോ നാസ്തി കര്മഫലം നാസ്ത്യാത്മേത്യാദിനാസ്തിനാ പ്രചരതീതി നാസ്തികഃ, തസ്യ ഭാവോ നാസ്തിക്യമ്| യത പ്രത്യക്ഷപ്രമാണേനോപലഭ്യതേ ഘടപടാദി, തദേവ പരമസ്തി; നോപലഭ്യതേ ച പ്രത്യക്ഷേണ പരലോകഃ, തസ്മാന്നാസ്തി പരലോക ഇതി നാസ്തികാഭിപ്രായഃ| അസ്തി പുനര്ഭവ ഇതി യേഷാം മതം താന് ദര്ശയതി- സന്തീത്യാദി| സന്തി ചേത്യത്ര ‘അപരേ’ ഇതി വാക്യശേഷഃ| ആഗമപ്രത്യയാത് ആഗമപ്രാമാണ്യാത്| ആഗമം ച പുനര്ഭവപ്രതിപാദകം ദാനതപോയജ്ഞേത്യാദി ദര്ശയിഷ്യത്യഗ്രേ| ഇച്ഛന്തീത്യത്ര ‘യേ’ ഇതി വാക്യശേഷഃ| ഏവം താവദ്വാദിവിപ്രതിപത്തിരേകാ സംശയകാരണം ദര്ശിതാ; സംശയഹേത്വന്തരമാഹ- ശ്രുതിഭേദാച്ചേത്യാദി| ശ്രൂയത ഇതി ശ്രുതിഃ; പ്രതിവാദിവചനമേവങ്ഗ്രന്ഥനിബദ്ധമ്| ഏതാനി ച മാതാപിതരാവേവ ജന്മകാരണമിത്യാദീനി പുനര്ഭവപ്രതിക്ഷേപകാണി വചനാനി| ആഗമപ്രത്യയാദസ്തി പുനര്ഭവ ഇതി യോ ബ്രൂതേ, തദ്വചനേന സമം വാദിവിപ്രതിപത്തിരൂപതയൈവ സംശയകാരണം ഭവതീത്യത ഉക്തമുപസംഹാരേ ‘അതഃ സംശയഃ’ ഇതി| ഏകേ മന്യന്തേ ജന്മകാരണമിതി ജന്മകാരണമിതി പദം മാതരം പിതരം തഥാ സ്വഭാവം തഥാ പരനിര്മാണമിതി പദത്രയേണ സമ്ബധ്യതേ; യദൃച്ഛാം ചാऽപരേ ജനാ ഇത്യത്ര മന്യന്തേ ജന്മകാരണമിതി പദം സമ്ബധ്യതേ| മാതാപിതരാവേവാത്മാന്തരനിരപേക്ഷാവപത്യോത്പാദനേ കാരണം, തേന പൂര്വശരീരം പരിത്യജ്യ ശരീരാന്തരപരിഗ്രഹരൂപ ആത്മനഃ പരലോകോ നാസ്തീതി പ്രഥമവാദിനഃ പക്ഷഃ| പരിദൃശ്യമാനപൃഥിവ്യാദിഭാവാനാമേവായം സ്വഭാവോ- യത്- സംയോഗവിശേഷാന്മിലിതാഃ സന്തശ്ചേതനം പുരുഷാദിലക്ഷണം കാര്യവിശേഷമാരഭന്തേ, യഥാ സുരാബീജാദീനി പ്രത്യേകമമദകരാണ്യപി മദകരം മദ്യമാരഭന്തേ, നാത്ര കശ്ചിദാത്മാ വിദ്യതേ യസ്യ പരലോകഃ സ്യാദിതി സ്വഭാവവാദിനോ ഭാവഃ| പര ഐശ്വര്യാദിഗുണയുക്ത ആത്മവിശേഷഃ, തേന സംസാര്യാത്മനിരപേക്ഷിണാ നിര്മാണം പരനിര്മാണം, തത്രാപി പരസ്യൈവൈശ്വര്യാദിഗുണയുക്തസ്യാത്മവിശേഷസ്യ പ്രഭാവാദ്ഭൂതാനി ചേതയന്തേ നാത്മാന്തരമസ്തീതി പരലോകാഭാവഃ| യദൃച്ഛാ കാരണാപ്രതിനിയമേനോത്പാദഃ; ന കാരണപ്രതിനിയമേന കാര്യോത്പാദോऽവധാരയിതും ശക്യതേ, അവധാരകപ്രമാണാനാം പ്രാമാണ്യാനവധാരണാത്; തസ്മാദാത്മൈവ പുനര്ഭവമനുഭവതീതി ന വാച്യമിതി യാദൃച്ഛികസ്യാഭിപ്രായഃ||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
തത്ര ബുദ്ധിമാന്നാസ്തിക്യബുദ്ധിം ജഹ്യാദ്വിചികിത്സാം ച|
കസ്മാത്? പ്രത്യക്ഷം ഹ്യല്പമ്; അനല്പമപ്രത്യക്ഷമസ്തി, യദാഗമാനുമാനയുക്തിഭിരുപലഭ്യതേ; യൈരേവ താവദിന്ദ്രിയൈഃ പ്രത്യക്ഷമുപലഭ്യതേ, താന്യേവ സന്തി ചാപ്രത്യക്ഷാണി||൭||
View original
तत्र बुद्धिमान्नास्तिक्यबुद्धिं जह्याद्विचिकित्सां च|
कस्मात्? प्रत्यक्षं ह्यल्पम्; अनल्पमप्रत्यक्षमस्ति, यदागमानुमानयुक्तिभिरुपलभ्यते; यैरेव तावदिन्द्रियैः प्रत्यक्षमुपलभ्यते, तान्येव सन्ति चाप्रत्यक्षाणि||७||
പുനര്ഭവാസ്തിത്വപക്ഷം ഗൃഹീത്വാ പ്രാഹ- തത്രേത്യാദി| ബുദ്ധിമാനിതി പ്രശസ്തബുദ്ധിയുക്തഃ| നാസ്ത്യേവ പരലോക ഇതി വിപര്യയജ്ഞാനം നാസ്തിക്യബുദ്ധിഃ, താം ജഹ്യാത്| പരലോകവിഷയോ വിപര്യയോ യഥാ ധര്മാനുഷ്ഠാനം പ്രതി വിരോധകഃ, തഥാ സ്തോകക്രമേണാസ്തി പരലോകോ ന വേതി സംശയോऽപി ധര്മാനുഷ്ഠാനം പ്രതി വിരോധക ഇത്യാഹ- വിചികിത്സാം ചേതി; വിചികിത്സാം ജഹ്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ, വിചികിത്സാ സന്ദേഹഃ, സാ ചേഹ പ്രകൃതത്വാത് പരലോകവിഷയൈവ| അത്രൈവ ഹേതുപ്രശ്നപൂര്വകം ഹേതുമാഹ- കസ്മാദിത്യാദി| അപ്രത്യക്ഷത്വാത് പരലോകോ നാസ്തീതി പ്രഥമവാദിമതം ദൂഷയതി- പ്രത്യക്ഷമിത്യാദി| യഥാ, പ്രത്യക്ഷം പ്രമാണമവ്യഭിചാരിപ്രമാജനകത്വേന; തഥാऽऽഗമാദീന്യപി തഥാഭൂതപ്രമാജനകത്വാത് പ്രമാണാന്യേവ; തതശ്ച പ്രത്യക്ഷാവിഷയത്വേനൈവ യത് പുനര്ഭവസ്യ നാസ്തിത്വം വ്യവസ്ഥാപ്യതേ തന്ന യുക്തമിതി പ്രകരണാര്ഥഃ| പുനര്ഭവസാധകാനി ചാഗമാദീന്യഗ്രേ വക്ഷ്യമാണാനി സന്ത്യേവേതി ഭാവഃ| ആഗമാദീനി ലക്ഷണതോऽഗ്രേऽഭിധാസ്യന്തേ| പ്രത്യക്ഷാവിഷയത്വേ സത്യപി യാന്യന്യപ്രമാണസിദ്ധാനി സന്തി താന്യാഹ- യൈരേവേത്യാദി| പ്രത്യക്ഷമിതി പ്രത്യക്ഷവിഷയം ഘടാദി| സന്തീതി ഇന്ദ്രിയോപക്രമണീയോക്താനുമാനഗമ്യത്വാദിതി ബോദ്ധവ്യമ്||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
സതാം ച രൂപാണാമതിസന്നികര്ഷാദതിവിപ്രകര്ഷാദാവരണാത് കരണദൌര്ബല്യാന്മനോനവസ്ഥാനാത് സമാനാഭിഹാരാദഭിഭവാദതിസൌക്ഷ്മ്യാച്ച പ്രത്യക്ഷാനുപലബ്ധിഃ; തസ്മാദപരീക്ഷിതമേതദുച്യതേ- പ്രത്യക്ഷമേവാസ്തി, നാന്യദസ്തീതി||൮||
View original
सतां च रूपाणामतिसन्निकर्षादतिविप्रकर्षादावरणात् करणदौर्बल्यान्मनोनवस्थानात् समानाभिहारादभिभवादतिसौक्ष्म्याच्च प्रत्यक्षानुपलब्धिः; तस्मादपरीक्षितमेतदुच्यते- प्रत्यक्षमेवास्ति, नान्यदस्तीति||८||
ഇതശ്ച പ്രത്യക്ഷാനുപലബ്ധിര്ന വസ്ത്വഭാവനിശ്ചയകാരികേത്യാഹ- സതാമിത്യാദി| സതാമിത്യഗ്രേ വക്ഷ്യമാണാതിസന്നികര്ഷാദ്യഭാവേ പ്രത്യക്ഷേണൈവ ഗൃഹ്യമാണത്വേന സതാമിത്യര്ഥഃ| പ്രത്യക്ഷാനുപലബ്ധിരിത്യതിസന്നികര്ഷാദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ| അതിസന്നികര്ഷാദനുപലബ്ധിര്യഥാ- നയനഗതകജ്ജലാദേഃ, അതിവിപ്രകര്ഷാദ്യഥാ- ദൂരാകാശഗതസ്യ പക്ഷിണഃ, ആവരണാദ്യഥാ- കുഡ്യാദിപിഹിതസ്യ ഘടാദേഃ, കരണദൌര്ബല്യാദ്യഥാ- കാമലാദ്യുപഹതസ്യ ചക്ഷുഷഃ പടശൌക്ല്യാദ്യപ്രതിഭാനം, മനോനവസ്ഥാനാദ്യഥാ- കാന്താമുഖനിരീക്ഷണപ്രഹിതമനസഃ പാര്ശ്വാഗതവചനാനവബോധഃ, സമാനാഭിഹാരാദ്യഥാ- ബില്വരാശിപ്രവിഷ്ടസ്യ ബില്വസ്യേന്ദ്രിയസമ്ബദ്ധസ്യാപി ഭേദേനാഗ്രഹണമ്, അഭിഭവാദ്യഥാ- മധ്യന്ദിനേ ഉല്കാപാതസ്യ, സൌക്ഷ്മ്യാദ്യഥാ- ത്രിചതുര്ഹസ്തപ്രമാണദേശവര്തിനഃ ക്രിമിവിശേഷലിഖ്യാദേരഗ്രഹണമ്||൮||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10
ശ്രുതയശ്ചൈതാ ന കാരണം, യുക്തിവിരോധാത്|
ആത്മാ മാതുഃ പിതുര്വാ യഃ സോऽപത്യം യദി സഞ്ചരേത്|
ദ്വിവിധം സഞ്ചരേദാത്മാ സര്വോവാऽവയവേന വാ||൯||
സര്വശ്ചേത് സഞ്ചരേന്മാതുഃ പിതുര്വാ മരണം ഭവേത്|
നിരന്തരം, നാവയവഃ കശ്ചിത്സൂക്ഷ്മസ്യ ചാത്മനഃ||൧൦||
View original
श्रुतयश्चैता न कारणं, युक्तिविरोधात्|
आत्मा मातुः पितुर्वा यः सोऽपत्यं यदि सञ्चरेत्|
द्विविधं सञ्चरेदात्मा सर्वोवाऽवयवेन वा||९||
सर्वश्चेत् सञ्चरेन्मातुः पितुर्वा मरणं भवेत्|
निरन्तरं, नावयवः कश्चित्सूक्ष्मस्य चात्मनः||१०||
സമ്പ്രതി ശ്രുതിഭേദവാദിമതം ദൂഷയതി- ശ്രുതയശ്ചേത്യാദി| ന കാരണമിതി ന പുനര്ഭവപ്രതിഷേധേ കാരണമിത്യര്ഥഃ| യുക്തിവിരോധാത് ഉപപത്തിവിരോധാത്| അപത്യശരീരേ മാതാപിത്രോഃ കാരണത്വമനുമതമേവ, യതസ്തഥാവിധേ മാതാപിത്രോഃ കാരണത്വേ സത്യപി ചൈതന്യഹേതോരാത്മനഃ പരലോകാദാഗമനേ പ്രേത്യഭാവോऽഖണ്ഡിത ഏവേതി| ചൈതന്യമപത്യസ്യ മാതാപിത്രോരപി ചൈതന്യഹേതുര്യ ആത്മാ തത ഏവ ഭവതീതി യോ മന്യതേ തം പ്രത്യാഹ- ആത്മാ മാതുരിത്യാദി| ദ്വിവിധം ദ്വിപ്രകാരമ്| സര്വ ഇതി മാതരം പിതരം പരിത്യജ്യാപത്യം ഗച്ഛേത്; അവയവേനേതി ഏകോऽവയവോ വാऽऽത്മനോ മാതരി പിതരി വാ തിഷ്ഠേത്, അന്യശ്ചൈകദേശ ആത്മനോऽപത്യം ഗച്ഛേത്| പ്രഥമപക്ഷേ ദൂഷണമാഹ- സര്വശ്ചേത്യാദി| നിരന്തരമിതി ച്ഛേദഃ, നിരന്തരം തത്കാലമേവ, യദി മാതുരാത്മാऽപത്യം സഞ്ചരേത്തദാ തത്കാലമേവ മാതുര്മരണം, യദി തു പിതുരാത്മാऽപത്യം സഞ്ചരേത്തദാ തത്കാലമേവ പിതുര്മരണം, സ്യാദിതി| ദ്വിതീയം പക്ഷം ദൂഷയതി- നാവയവ ഇത്യാദി| സൂക്ഷ്മസ്യേതി അസ്ഥൂലസ്യ; സ്ഥൂലാനാം പൃഥിവ്യാദീനാമവയവാ ഭവന്തി, ന തു സൂക്ഷ്മാണാമാകാശകാലമനോബുദ്ധിപ്രഭൃതീനാം; തതശ്ചാവയവാഭാവാദാത്മനോऽവയവേന സഞ്ചരണം ദൂരമപാസ്തമിത്യര്ഥഃ||൯-൧൦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ബുദ്ധിര്മനശ്ച നിര്ണീതേ യഥൈവാത്മാ തഥൈവ തേ|
യേഷാം ചൈഷാ മതിസ്തേഷാം യോനിര്നാസ്തി ചതുര്വിധാ||൧൧||
View original
बुद्धिर्मनश्च निर्णीते यथैवात्मा तथैव ते|
येषां चैषा मतिस्तेषां योनिर्नास्ति चतुर्विधा||११||
അഥ ശങ്ക്യതേ- മാऽऽത്മാ മാതാപിത്രോഃ സഞ്ചരതു, ബുദ്ധിസ്തു തയോര്മനോ വാऽപത്യം സഞ്ചരതു, അത ഏവാപത്യസ്യ ചൈതന്യം ഭവിഷ്യതീത്യാഹ- ബുദ്ധിര്മനശ്ചേത്യാദി| നിര്ണീതേ വ്യവസ്ഥാപിതേ പ്രമാണേന, കിമ്ഭൂതേനേത്യാഹ- യഥൈവാത്മാ നിരവയവത്വേനാവയവസഞ്ചരണാക്ഷമസ്തഥാ തത്കാലമേവ മാതാപിതൃപരിത്യാഗപ്രസങ്ഗേന കാര്ത്സ്ന്യേനാപി സഞ്ചരിതുമക്ഷമഃ, തഥാ തേ അപി ബുദ്ധിമനസീ നിരവയവത്വാന്നൈകദേശേന സഞ്ചരേയാതാം, മാതാപിത്രോസ്തത്കാലമേവാബുദ്ധിമത്ത്വാമനസ്കത്വപ്രസങ്ഗാച്ച ന കാര്ത്സ്ന്യേന സഞ്ചരേയാതാമിതി ഭാവഃ| ദൂഷണാന്തരമാഹ- യേഷാമിത്യാദി| യേഷാം മതിരിതി മാതാപിതരാവേവാപത്യേ ചൈതന്യകാരണമിത്യേവംരൂപാ| ചതുര്വിധാ യോനിരിതി ജരായുജാണ്ഡജസംസ്വേദജോദ്ഭിജ്ജലക്ഷണാ| ഏവം മന്യതേ- സംസ്വേദജാനാം മശകാദീനാം തഥോദ്ഭിജ്ജാനാം ഗണ്ഡൂപദാദീനാം ചേതനാനാം മാതാപിതരൌ ന വിദ്യേതേ; തതസ്തേഷാമചൈതന്യം സ്യാത്, മാതാപിത്രോശ്ചേതനകാരണയോരഭാവാദിതി||൧൧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
വിദ്യാത് സ്വാഭാവികം ഷണ്ണാം ധാതൂനാം യത് സ്വലക്ഷണമ്|
സംയോഗേ ച വിയോഗേ ച തേഷാം കര്മൈവ കാരണമ്||൧൨||
View original
विद्यात् स्वाभाविकं षण्णां धातूनां यत् स्वलक्षणम्|
संयोगे च वियोगे च तेषां कर्मैव कारणम्||१२||
സ്വാഭാവികവാദിനോ ഭൂതചൈതന്യപക്ഷം ദൂഷയതി- വിദ്യാദിത്യാദി| സ്വഭാവകൃതം സ്വാഭാവികമ്| ഷണ്ണാം ധാതൂനാമിതി പൃഥിവ്യപ്തേജോവായ്വാകാശാത്മനാമ്, ഏഷാം ച ധാതുത്വം ശരീരധാരണാജ്ജഗദ്ധാരണാച്ച| സ്വലക്ഷണമ് ആത്മീയമവ്യഭിചാരി ലക്ഷണം; തച്ച പൃഥിവ്യാഃ കാഠിന്യാദി, അപാം ദ്രവത്വാദി, തേജസ ഉഷ്ണത്വാദി, വായോസ്തിര്യഗ്ഗമനാദി, ആകാശസ്യാപ്രതിഘാതാദി ആത്മനോ ജ്ഞാനാദി; ഏതേന, ഏതദേവ പരമേഷാം ലക്ഷണം സ്വാഭാവികം, ന താവദാത്മരഹിതാനാമേഷാം ചൈതന്യമപി സ്വാഭാവികമസ്തീതി ദര്ശയതി| തതശ്ച യത് പ്രത്യേകം ഭൂതാനാം ന സമ്ഭവതി തന്മിലിതാനാമപി ന സമ്ഭവതി ചൈതന്യം; യതോ ഭൂതാനാമപി സംയോഗാച്ചൈതന്യസമ്ഭവേ ബഹൂനി ചേതനാനി സ്യുര്ബാല്യാദ്യവസ്ഥാഭേദാത്, തതശ്ച ജ്ഞാതൃഭേദാത് പ്രതിസന്ധാനാനുപപത്തിരിതി ഭാവഃ; ആത്മസമ്ബന്ധേന തു ചൈതന്യം സമ്മതമേവ, പരം തത്രാപി ഗര്ഭോത്പത്തൌ ഭൂതാനാമാത്മസമ്ബന്ധേ തഥാ മരണേ ഭൂതാനാമാത്മനോ വിയോഗേ കര്മൈവ ജന്മാന്തരകൃതം കാരണം, നാന്യത്| തത് ഭൂതസംയോഗവിഭാഗകാരണജന്മാന്തരകൃതകര്മസ്വീകാരാത് പ്രേത്യഭാവഃ സ്വീകൃതോ ഭവതീതി ഭാവഃ||൧൨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
അനാദേശ്ചേതനാധാതോര്നേഷ്യതേ പരനിര്മിതിഃ|
പര ആത്മാ സ ചേദ്ധേതുരിഷ്ടോऽസ്തു പരനിര്മിതിഃ||൧൩||
View original
अनादेश्चेतनाधातोर्नेष्यते परनिर्मितिः|
पर आत्मा स चेद्धेतुरिष्टोऽस्तु परनिर्मितिः||१३||
പരനിര്മാണപക്ഷം ദൂഷയതി- അനാദേരിത്യാദി| അത്ര പരനിര്മാണപക്ഷേ ശരീരസ്യാത്മരഹിതസ്യ പരേണ നിര്മാണം വാऽഭിപ്രേതം സ്യാത്, ആത്മനോ വാऽപി പരേണ നിര്മാണമഭിപ്രേതം സ്യാത്; ആത്മനഃ പരനിര്മാണം ദൂഷയതി- അനാദേരിത്യാദി| നിത്യസ്യ ചേതനാധാതോരിതി ആത്മനഃ; നേഷ്യതേ നിത്യസ്യോത്പാദകകാരണാഭാവാദിതി ഭാവഃ; നിത്യത്വം ചാത്മനഃ ശാരീരേ പ്രതിപാദയിഷ്യതി| അഥ ശരീരമാത്രസ്യ പരനിര്മാണമഭിപ്രേതം, തദനുമതമേവ; പരേണാऽऽത്മനാ ധര്മാധര്മസഹായേന തസ്യ ക്രിയമാണത്വാദിത്യാഹ- പര ഇത്യാദി| ഹേതുരിഷ്ട ഇതി ശരീരോത്പാദേ ഹേതുരിഷ്ട ഇത്യര്ഥഃ; അസ്തു പരനിര്മിതിരീദൃശീ പ്രേത്യഭാവാവിരോധിനീതി ഭാവഃ| ഏവം മന്യതേ- പരേണൈശ്വര്യാദിഗുണയുക്തേനാത്മവിശേഷേണൈതച്ചേതനം ശരീരം ക്രിയമാണം ചേതനാഹേതുഭൂതാതിരിക്താത്മസമ്ബന്ധമന്തരാ (ചേതനായുക്തം ) കര്തും ന പാര്യേത, ഘടാദിവദചേതനത്വപ്രസങ്ഗാത്; ചേതനാഹേതുശ്ചാത്മാ നിത്യത്വേന ന ക്രിയതേ, തസ്മാച്ചേതനാഹേതുനിത്യത്വേന ജന്മാന്തരസമ്ബന്ധിനമാത്മാനം ഗൃഹീത്വാ ശരീരം ചേതനം പരഃ കരോതീതി സ്വീകരണീയമ്; ഏവമപി ചേശ്വരദരിദ്രാദിജഗദ്വൈചിത്ര്യദര്ശനാദാത്മനോ ധര്മാധര്മയോഗവൈചിത്ര്യം കല്പനീയം; തഥാച സത്യാത്മന ഏവ ധര്മാധര്മസഹായതാऽവശ്യം സ്വീകരണീയാ, തസ്മാത് സ ഏവ ശരീരാദ്യുത്പത്തൌ കാരണമസ്തു കിമപരേണേഹാത്മവിശേഷകല്പനേന; യദി വാ, ഏവമാത്മന്യനേകജന്മസമ്ബന്ധിനി സംസാരഹേതുധര്മാധര്മഗുണശാലിനി സിദ്ധേ അസ്തു സോऽപ്യാത്മവിശേഷഃ കാരണമ്, അതോ ന കാചിത് ക്ഷതിരിതി||൧൩||
Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15
ന പരീക്ഷാ ന പരീക്ഷ്യം ന കര്താ കാരണം ന ച|
ന ദേവാ നര്ഷയഃ സിദ്ധാഃ കര്മ കര്മഫലം ന ച||൧൪||
നാസ്തികസ്യാസ്തി നൈവാത്മാ യദൃച്ഛോപഹതാത്മനഃ|
പാതകേഭ്യഃ പരം ചൈതത് പാതകം നാസ്തികഗ്രഹഃ||൧൫||
View original
न परीक्षा न परीक्ष्यं न कर्ता कारणं न च|
न देवा नर्षयः सिद्धाः कर्म कर्मफलं न च||१४||
नास्तिकस्यास्ति नैवात्मा यदृच्छोपहतात्मनः|
पातकेभ्यः परं चैतत् पातकं नास्तिकग्रहः||१५||
യദൃച്ഛാവാദിമതം ദൂഷയതി- ന പരീക്ഷേത്യാദി| യദൃച്ഛാവാദീ ഖല്വേകമപി പ്രമാണം നാനുമന്യതേ, തതശ്ച തസ്യാപ്രാമാണികത്വാത് പ്രമാണം വിനൈവ യത്കിഞ്ചിദ്ബ്രുവതോ ന ശ്രദ്ധേയം വചനം ഭവതി, തസ്മാദുപേക്ഷണീയ ഏവായമിതി പ്രകരണാഭിപ്രായഃ| യദൃച്ഛയാ അപരിസ്ഥിതപക്ഷതയാ, ഉപഹത ഇഹലോകപരലോകാനുപയുക്ത ആത്മാ യസ്യ സ യദൃച്ഛോപഹതാത്മാ; തസ്യ പരീക്ഷാ നാസ്തീതി പരീക്ഷാഹേതൂനാം പ്രമാണാനാമഭാവാദിത്യര്ഥഃ; പരീക്ഷ്യമപി നാസ്തി, പരീക്ഷകപ്രമാണാഭാവാദേവ; ഏവം കര്താऽപി നാസ്തി തത്കാരണമപി നാസ്തി, പ്രമാണാസ്വീകാരാദിതി ഭാവഃ; തഥാ സര്വജനസിദ്ധാ ദേവാദയോऽപി ന സന്തീത്യഭിധാനേന നാസ്തികസ്യ വര്ജനീയത്വം ദര്ശയതി| പാതകേഭ്യോ ബ്രഹ്മാവധാദിഭ്യഃ; പരം ശ്രേഷ്ഠം; നാസ്തി പരലോക ഇത്യാദികോ ഗ്രഹോ നാസ്തികഗ്രഹഃ; നാസ്തികബുദ്ധ്യാ ഹ്യുച്ഛൃങ്ഖലഃ പുരുഷഃ സര്വമപി പാതകം കരോതീതി ഭാവഃ||൧൪-൧൫||
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
തസ്മാന്മതിം വിമുച്യൈതാമമാര്ഗപ്രസൃതാം ബുധഃ|
സതാം ബുദ്ധിപ്രദീപേന പശ്യേത്സര്വം യഥാതഥമ്||൧൬||
View original
तस्मान्मतिं विमुच्यैताममार्गप्रसृतां बुधः|
सतां बुद्धिप्रदीपेन पश्येत्सर्वं यथातथम्||१६||
നാസ്തികതാപരിത്യാഗേന യഥാകര്തവ്യതാമാഹ- തസ്മാദിത്യാദി| ഏതാമിതി നാസ്തികബുദ്ധിമ്| അമാര്ഗേ അധര്മേ പ്രസൃതാ അമാര്ഗപ്രസൃതാ| ബുദ്ധിരേവ പ്രദീപോ ബുദ്ധിപ്രദീപഃ, തേന പ്രത്യക്ഷാദിപ്രമാണേന പശ്യേദിത്യര്ഥഃ| യഥാതഥമിതി യഥാസ്വരൂപമ്||൧൬||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
ദ്വിവിധമേവ ഖലു സര്വം സച്ചാസച്ച; തസ്യ ചതുര്വിധാ പരീക്ഷാ- ആപ്തോപദേശഃ, പ്രത്യക്ഷമ്, അനുമാനം, യുക്തിശ്ചേതി||൧൭||
View original
द्विविधमेव खलु सर्वं सच्चासच्च; तस्य चतुर्विधा परीक्षा- आप्तोपदेशः, प्रत्यक्षम्, अनुमानं, युक्तिश्चेति||१७||
സമ്പ്രതി പരപക്ഷം ദൂഷയിത്വാ സ്വപക്ഷപരലോകസാധനാനി പ്രമാണാന്യവതാരയതി- ദ്വിവിധമിത്യാദി| സര്വമിതി യത്കിഞ്ചിത് പ്രമാണപ്രതീയമാനം, തദ്ദ്വിവിധം; തദ്ദ്വൈവിധ്യമാഹ- സച്ചാസച്ച; സദിതി വിധിവിഷയപ്രമാണഗമ്യം ഭാവരൂപമ്, അസദിതി നിഷേധവിഷയപ്രമാണഗമ്യമഭാവരൂപമ്| പരീക്ഷ്യതേ വ്യവസ്ഥാപ്യതേ വസ്തുസ്വരൂപമനയേതി പരീക്ഷാ പ്രമാണാനി, ആപ്തോപദേശാദയ ഉത്തരഗ്രന്ഥേ സ്ഫുടാ ഭവിഷ്യന്തി||൧൭||
Adhikarana 15 (18-19) · Śloka 19
ആപ്താസ്താവത്- രജസ്തമോഭ്യാം നിര്മുക്താസ്തപോജ്ഞാനബലേന യേ|
യേഷാം ത്രികാലമമലം ജ്ഞാനമവ്യാഹതം സദാ||൧൮||
ആപ്താഃ ശിഷ്ടാ വിബുദ്ധാസ്തേ തേഷാം വാക്യമസംശയമ്|
സത്യം, വക്ഷ്യന്തി തേ കസ്മാദസത്യം നീരജസ്തമാഃ ||൧൯||
View original
आप्तास्तावत्- रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तास्तपोज्ञानबलेन ये|
येषां त्रिकालममलं ज्ञानमव्याहतं सदा||१८||
आप्ताः शिष्टा विबुद्धास्ते तेषां वाक्यमसंशयम्|
सत्यं, वक्ष्यन्ति ते कस्मादसत्यं नीरजस्तमाः ||१९||
ആപ്തോപദേശം ദര്ശയിതുമാപ്തമേവ താവദാഹ- ആപ്താ ഇത്യാദി| നിഃശേഷേണ മുക്താ നിര്മുക്താഃ| തപോജ്ഞാനബലേനേതി രജസ്തമോനിര്മുക്തൌ കാരണത്വേന യോജനീയമ്| ത്രികാലമിതി അതീതാനാഗതവര്തമാനവിഷയമ്| അമലമിതി യഥാര്ഥഗ്രാഹിത്വേന| അവ്യാഹതമിതി ക്വചിദപി വിഷയേऽകുണ്ഠിതശക്തിത്വേന| ആപ്തീ രജസ്തമോരൂപദോഷക്ഷയഃ, തദ്യുക്താ ആപ്താഃ ; ശാസതി ജഗത്കൃത്സ്നം കാര്യാകാര്യപ്രവൃത്തിനിവൃത്ത്യുപദേശേനേതി ശിഷ്ടാഃ; ബോദ്ധവ്യം വിശേഷേണ ബുദ്ധമേതൈരിതി വിബുദ്ധാഃ; ആപ്താഃ, ശിഷ്ടാഃ, വിബുദ്ധാ ഇതി സഞ്ജ്ഞാത്രയേണാപ്താനാം ലോകേ പ്രസിദ്ധിം ദര്ശയതി; തേഷാമാപ്താനാം വാക്യമസംശയം നിശ്ചിതം സത്യം യഥാര്ഥമിത്യര്ഥഃ| തദ്വാക്യസത്യത്വേ ഹേതുമാഹ- വക്ഷന്തി തേ കസ്മാദസത്യം നീരജസ്തമാ ഇതി| നീരജസ്തമാ ഇതി തമപ്പ്രത്യയാന്തഃ ശബ്ദഃ, തേന നീരജസ്ത്വപ്രകര്ഷേണ തമോऽപി വ്യുദസ്തം ഭവതി; ന ഹി സര്വഥാ നീരജസ്കേ പുരുഷേ തമോ ഭവതി; യദുക്തം- “നാരജസ്കം തമഃ” (വി.അ.൬) ഇതി| വക്ഷന്തി തേ കസ്മാദസത്യം ന കസ്മാദപീത്യര്ഥഃ; അസത്യം മിഥ്യാജ്ഞാനാദ്വാऽഭിധീയതേ, സമ്യഗ്ജ്ഞാനേ സത്യപി രാഗദ്വേഷാഭ്യാം വാऽഭിധീയതേ, തച്ച ത്രിതയമപി മിഥ്യാജ്ഞാനരാഗദ്വേഷരൂപം രജസ്തമോനിര്മുക്തേ സത്ത്വഗുണോദ്രേകാദമലവിജ്ഞാനേ ന സമ്ഭവതീത്യര്ഥഃ; യദി വാ ‘നീരജസ്തമസോ മൃഷാ’ ഇതി പാഠഃ സുഗമഃ| ഏതച്ചാപ്തലക്ഷണം സഹജാപ്തബ്രഹ്മാദ്യഭിപ്രായേണ, ലൌകികാനാം തു പുരുഷാണാമാപ്തത്വം പ്രതിവിഷയസമ്യഗ്ജ്ഞാനസമ്ഭവനേ തദ്വിഷയരാഗദ്വേഷാസമ്ഭവേന ച ബോദ്ധവ്യമ്; ഏതേന, ആപ്തോപദേശ ഇതി ശബ്ദരൂപപ്രമാണലക്ഷണമുക്തം ഭവതി; ബുദ്ധിപ്രമാണപക്ഷേ തു, ആപ്തോപദേശജനിതാ ബുദ്ധിഃ പ്രമാണമിതി ബോദ്ധവ്യമ്||൧൮-൧൯||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
ആത്മേന്ദ്രിയമനോര്ഥാനാം സന്നികര്ഷാത് പ്രവര്തതേ|
വ്യക്താ തദാത്വേ യാ ബുദ്ധിഃ പ്രത്യക്ഷം സ നിരുച്യതേ||൨൦||
View original
आत्मेन्द्रियमनोर्थानां सन्निकर्षात् प्रवर्तते|
व्यक्ता तदात्वे या बुद्धिः प्रत्यक्षं स निरुच्यते||२०||
പ്രത്യക്ഷലക്ഷണമാഹ- ആത്മേന്ദ്രിയേത്യാദി| സന്നികര്ഷാദിതി സമ്ബന്ധാത്; സ ച സമ്ബന്ധഃ- സംയോഗഃ, സമവായഃ, സംയുക്തസമവായഃ, സംയുക്തസമവേതസമവായഃ, സമവേതസമവായഃ, വിശേഷണവിശേഷ്യഭാവലക്ഷണോ ബോദ്ധവ്യഃ| വ്യക്താ ഇത്യനേന വ്യഭിചാരിണീമയഥാര്ഥബുദ്ധിം സംശയം ച നിരാകരോതി| തദാത്വേ തത്ക്ഷണമ്; അനേന ച പ്രത്യക്ഷജ്ഞാനാനന്തരോത്പന്നാനുമാനജ്ഞാനം സ്മരണം ച പരമ്പരയാऽऽത്മേന്ദ്രിയമനോര്ഥസന്നികര്ഷജം വ്യവച്ഛിനത്തി; ആത്മാദിചതുഷ്ടയസന്നികര്ഷാഭിധാനം ച പ്രത്യക്ഷകാരണാഭിധാനപരം; തേന, ‘ഇന്ദ്രിയാര്ഥസന്നികര്ഷാത് പ്രവര്തതേ യാ’ ഇത്യേതാവദേവ ലക്ഷണം ബോദ്ധവ്യമ്; ഏതേന സുഖാദിവിഷയമപി പ്രത്യക്ഷം ഗൃഹീതം ഭവതി; തത്ര ഹി ചതുഷ്ടയസന്നികര്ഷോ നാസ്തി, ആത്മസന്നികര്ഷസ്തു പ്രമാണജ്ഞാനസാധാരണത്വേനൈവ ലക്ഷണാനുപയുക്തഃ | ഇഹ ച പ്രത്യക്ഷഫലരൂപാऽപി ബുദ്ധിഃ പ്രത്യക്ഷശബ്ദേനാഭിധീയതേ, തഥൈവ ലോകവ്യവഹാരാത്; പരമാര്ഥതസ്തു യതോ ഭവതീന്ദ്രിയാദേരീദൃശീ ബുദ്ധിസ്തത് പ്രത്യക്ഷമ്||൨൦||
Adhikarana 17 (21-22) · Śloka 22
പ്രത്യക്ഷപൂര്വം ത്രിവിധം ത്രികാലം ചാനുമീയതേ|
വഹ്നിര്നിഗൂഢോ ധൂമേന മൈഥുനം ഗര്ഭദര്ശനാത്||൨൧||
ഏവം വ്യവസ്യന്ത്യതീതം ബീജാത് ഫലമനാഗതമ്|
ദൃഷ്ട്വാ ബീജാത് ഫലം ജാതമിഹൈവ സദൃശം ബുധാഃ||൨൨||
View original
प्रत्यक्षपूर्वं त्रिविधं त्रिकालं चानुमीयते|
वह्निर्निगूढो धूमेन मैथुनं गर्भदर्शनात्||२१||
एवं व्यवस्यन्त्यतीतं बीजात् फलमनागतम्|
दृष्ट्वा बीजात् फलं जातमिहैव सदृशं बुधाः||२२||
അനുമാനസ്വരൂപമാഹ- പ്രത്യക്ഷേത്യാദി| പ്രത്യക്ഷഗ്രഹണം വ്യാപ്തിഗ്രാഹകപ്രമാണോപലക്ഷണാര്ഥം, തേന പ്രത്യക്ഷപൂര്വമിതി വ്യാപ്തിഗ്രാഹകപ്രമാണപൂര്വകമ്| ത്രിവിധമിത്യനേനാനുമാനത്രൈവിദ്ധ്യം ദര്ശയതി; തേന, കാര്യാത് കാരണാനുമാനം, യഥാ- ഗര്ഭദര്ശനാന്മൈഥുനാനുമാനം; തഥാ കാരണാത് കാര്യാനുമാനം, യഥാ- ബീജാത് സഹകാരികാരണാന്തരയുക്താത് ഫലാനുമാനം; തഥാऽകാര്യകാരണഭൂതാനാം ച സാമാന്യതോ ദര്ശനാദനുമാനം, യഥാ- ധൂമാദ്വര്തമാനക്ഷണസമ്ബന്ധാദഗ്ന്യനുമാനമ്; ഏതത്ത്രിവിധമനുമാനം ഗൃഹീതം ഭവതി| ത്രികാലമിത്യനേന ത്രികാലവിഷയത്വമനുമാനസ്യ ദര്ശയതി| അനുമീയതേ ഇത്യത്ര ‘യേന തദനുമാനമ്’ ഇതി വാക്യശേഷഃ| തേന, വ്യാപ്തിഗ്രഹണാദനു അനന്തരം മീയതേ സമ്യങ്നിശ്ചീയതേ പരോക്ഷാര്ഥോ യേന തദനുമാനം, വ്യാപ്തിസ്മരണസഹായലിങ്ഗദര്ശനമിത്യര്ഥഃ| ത്രിവിധമിതി യദുക്തം തസ്യോദാഹരണം ദര്ശയതി- വഹ്നിരിത്യാദി| ഏതച്ച വ്യാകൃതമേവ | നിഗൂഢഃ അദൃശ്യമാനഃ| ഏവം വ്യവസ്യന്ത്യതീതമിതി വ്യവച്ഛേദഃ| ബീജാദിതി സഹകാരികാരണാന്തരജലകര്ഷണാദിയുക്താദിതി ബോദ്ധവ്യമ്| അനാഗതം ഫലം സദൃശം വ്യവസ്യന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| ദൃഷ്ട്വാ ബീജാത് ഫലം ജാതമിത്യനേന ബീജഫലയോഃ കാരണകാര്യലക്ഷണാം വ്യാപ്തിം ദര്ശയതി; യദ്യപി ച കാരണം കാര്യം വ്യഭിചരതി, യതോ നാവശ്യം ബീജസദ്ഭാവേ ഫലം ഭവതി, തഥാऽപി സഹകാരികാരണാന്തരയുക്തം ബീജം ഫലം ന വ്യഭിചരതീത്യഭിപ്രായോ ബോദ്ധവ്യഃ; കാരണസാമഗ്രീ ച കാര്യം ന വ്യഭിചരത്യേവ||൨൧-൨൨||
Adhikarana 18 (23-24) · Śloka 24
ജലകര്ഷണബീജര്തുസംയോഗാത് സസ്യസമ്ഭവഃ|
യുക്തിഃ ഷഡ്ധാതുസംയോഗാദ്ഗര്ഭാണാം സമ്ഭവസ്തഥാ||൨൩||
മഥ്യമന്ഥന(ക)മന്ഥാനസംയോഗാദഗ്നിസമ്ഭവഃ|
യുക്തിയുക്താ ചതുഷ്പാദസമ്പദ്വ്യാധിനിബര്ഹണീ||൨൪||
View original
जलकर्षणबीजर्तुसंयोगात् सस्यसम्भवः|
युक्तिः षड्धातुसंयोगाद्गर्भाणां सम्भवस्तथा||२३||
मथ्यमन्थन(क)मन्थानसंयोगादग्निसम्भवः|
युक्तियुक्ता चतुष्पादसम्पद्व्याधिनिबर्हणी||२४||
യുക്തേഃ പ്രമാണസ്യാന്യശാസ്ത്രപ്രസിദ്ധത്വേനോദാഹരണാന്യേവ താവദ്ദര്ശയതി, ഉദാഹരണേ ജ്ഞാതേ യുക്തേര്ലക്ഷണം സുഖേന ജ്ഞായതേ ഇത്യഭിപ്രായേണ- ജലകര്ഷണേത്യാദി| കര്ഷണശബ്ദേന കര്ഷണസംസ്കൃതാ ഭൂമിര്ഗൃഹ്യതേ, ജലകര്ഷണബീജര്തുസംയോഗാത് സസ്യസ്യ സമ്ഭവോ ഭവതീതി യജ്ജ്ഞാനം തദ്യുക്തിരിതി യോജനീയമ്| ഷഡ്ധാതുസംയോഗാത് പഞ്ചമഹാഭൂതാത്മസംയോഗാത്| തഥാശബ്ദോ യുക്തിരിത്യാകര്ഷതി| മഥ്യം മന്ഥനകാഷ്ഠയന്ത്രകം, കാഷ്ഠം മന്ഥനം, മന്ഥാനം കാഷ്ഠഭ്രാമണം; കിംവാ ‘മന്ഥക’ ഇതി പാഠഃ, തത്ര മന്ഥാനം ഭ്രാമ്യമാണകാഷ്ഠം; സംയോഗാന്മേലകാദിതി ബോദ്ധവ്യം, യതോ മന്ഥനസ്യ ക്രിയാരൂപസ്യ സംയോഗോ ന സങ്ഗച്ഛതേ; കിംവാ മന്ഥനശബ്ദേന മന്ഥനരജ്ജുരുച്യതേ| യുജ്യതേ സമ്ബധ്യതേऽനയേതി യുക്തിഃ, തയാ യുക്താ യുക്തിയുക്താ| ചതുഷ്പാദ ഇതി വക്തവ്യേ സമ്പദ്ഗ്രഹണം ഗുണവച്ചതുഷ്പാദഗ്രഹണാര്ഥമ്||൨൩-൨൪||
Adhikarana 19 (25) · Śloka 25
ബുദ്ധിഃ പശ്യതി യാ ഭാവാന് ബഹുകാരണയോഗജാന്|
യുക്തിസ്ത്രികാലാ സാ ജ്ഞേയാ ത്രിവര്ഗഃ സാധ്യതേ യയാ||൨൫||
View original
बुद्धिः पश्यति या भावान् बहुकारणयोगजान्|
युक्तिस्त्रिकाला सा ज्ञेया त्रिवर्गः साध्यते यया||२५||
സമ്പ്രതി യുക്തേര്ലക്ഷണമാഹ- ബുദ്ധിരിത്യാദി| യാ ബുദ്ധിര്ഭാവാന് പശ്യതി വിഷയീകരോതി, ബഹുകാരണയോഗോ ബഹൂപപത്തിയോഗഃ, ജനിശ്ചായം ജ്ഞാനാര്ഥേ, തേന ബഹൂപപത്തിയോഗജ്ഞായമാനാനര്ഥാന് യാ ബുദ്ധിഃ പശ്യതി ഊഹലക്ഷണാ സാ യുക്തിരിതി പ്രമാണസഹായീഭൂതാ| ഏവമനേന ഭവിതവ്യമിത്യേവംരൂപ ഊഹോऽത്ര യുക്തിശബ്ദേനാഭിധീയതേ; സാ ച പരമാര്ഥതോऽപ്രമാണഭൂതാऽപി വസ്തുപരിച്ഛേദേ പ്രമാണസഹായത്വേന വ്യാപ്രിയമാണത്വാത്, തഥാ തയൈവ ഊഹരൂപയാ പ്രായോ ലോകാനാം വ്യവഹാരാദിഹ പ്രമാണത്വേനോക്താ| അത ഏവ പ്രദേശാന്തരേ യുക്തിം വിനാ യഥോക്തം പ്രമാണത്രയം ദര്ശയിഷ്യതി- “ത്രിവിധാ വാ (പരീക്ഷാ) സഹോപദേശേന” (വി. അ.൪) ഇതി വചനാത്| തഥാ, ഉപമാനം ഗൃഹീത്വാ രോഗഭിഷഗ്ജിതീയേ ശബ്ദാദീനി ചത്വാരി പ്രമാണാന്യഭിധാസ്യതി| ത്രികാലാ വര്തമാനാതീതാനാഗതവിഷയാ; ത്രികാലവിഷയത്വം ചാസ്യാസ്ത്രികാലാനുമാനവിഷയോപദേശകത്വേനൈവ| ത്രിവര്ഗസാധകത്വം ച ത്രിവര്ഗസാധനാദേവ, ഊഹേനൈവ ഹി പ്രായസ്ത്രിവര്ഗാനുഷ്ഠാനേ പ്രവൃത്തിര്ഭവതി; (പ്രമാണപരിച്ഛേദേന തു പ്രചാരോ വിരല ഏവ|) യത്തു ബഹുകാരണജലകര്ഷണബീജര്തുസംയോഗാദ്ഭാവിസസ്യജ്ഞാനം യുക്തിരുച്യതേ, തച്ചാനുമാനാന്നാര്ഥാന്തരഭൂതം; തത്രാനുമാനാദ്ഭേദോ ദുഷ്കര ഇതി നാദ്രിയാമഹേ; കിഞ്ച കാരണേഭ്യഃ കാര്യം പ്രതീയമാനം ന കദാऽപി വര്തമാനം പ്രതീയതേ, തതശ്ച ത്രികാലേതി പരാഹതം സ്യാത്| അത്ര ശാന്തരക്ഷിതകമലശീലാഭ്യാം യുക്തിപ്രമാണാന്തരസ്വീകാരേ പൂര്വപക്ഷസിദ്ധാന്താവുക്തൌ- “യസ്മിന് സതി ഭവത്യേവ ന ഭവത്യസതീതി ച| തസ്മാദതോ ഭവത്യേതദ്യുക്തിരേഷാऽഭിധീയതേ|| പ്രമാണാന്തരമേവേദമിത്യാഹ ചരകാ മുനിഃ| നാനുമാനമിയം യസ്മാദ്ദൃഷ്ടാന്തോऽത്ര ന വിദ്യതേ” (ത.സം.കാ.൧൬൯൨-൯൩) ഇതി| ഏതച്ഛാന്തരക്ഷിതവചനം കമലശീലേന വ്യാഖ്യാതം- “തദ്ഭാവഭാവിത്വേന യാ തത്കാര്യതാപ്രതീതിരിയം യുക്തിഃ; ഇയം ച സവികല്പത്വാന്ന പ്രത്യക്ഷം; നാപ്യനുമാനം ദൃഷ്ടാന്താഭാവാത്, തഥാഹി- ദൃഷ്ടാന്തോऽപി- അത ഏവ തദ്ഭാവഭാവിത്വാത്തത്കാര്യതാപ്രതിപത്തിഃ, തത്രാപി ദൃഷ്ടാന്തോऽന്യോऽന്വേഷണീയഃ , തത്രാപ്യപര ഇത്യനവസ്ഥാ സ്യാത്; തസ്മാത് പ്രമാണാന്തരം യുക്തിരിത്യാഹ ചരകോ വൈദ്യഃ; ഏവം പൂര്വപക്ഷമുത്ഥാപ്യ ദൂഷിതം യത്- “കാര്യകാരണഭാവസ്യ പ്രതിപത്തിര്ന സങ്ഗതാ| തസ്മാദസ്യാം ന ഭേദോऽസ്തി സാധ്യസാധനയോര്യതഃ|| തദ്ഭാവവ്യവഹാരേ തു യോഗ്യതായാഃ പ്രസാധനേ| സങ്കേതകാലവിജ്ഞാതോ വിദ്യതേऽര്ഥോ നിദര്ശനമ്” (ത.സം.കാ.൧൬൯൬-൪൮)| ഏതദ്വ്യാഖ്യാതം കമലശീലേന- “യുക്തൌ ന സാധ്യസാധനയോര്ഭേദഃ; തഥാഹി- അത്ര തദ്ഭാവഭാവിതാ ഹേതുഃ, കാര്യകാരണതാ ച സാധ്യാ, ന ചാനയോര്ഭേദ ഉപലഭ്യതേ പര്യായത്വാത്തരുപാദപവത്; അഥ മതം- ന കാര്യകാരണതാ സാധ്യതേ കിന്തര്ഹി തദ്ഭാവവ്യവഹാര ഇതി, തത്രാഹ- തദ്ഭാവവ്യവഹാരേ ഇത്യാദി; തസ്യാ ഹേതുഫലതായാ ഭാവസ്തദ്ഭാവഃ, തത്ര വ്യവഹാരോ യഃ സ തദ്ഭാവവ്യവഹാരഃ ജ്ഞാനാഭിധാനപ്രവൃത്തിലക്ഷണമനുഷ്ഠാനം, തസ്മിന് യോഗ്യതാ മൂഢം പ്രതി സാധ്യതേ; യേ യദ്വ്യാപാരാനന്തരനിയതോപലമ്ഭസ്വഭാവാസ്തേ തത്കാര്യവ്യവഹാരയോഗ്യാഃ, തദ്യഥാ- സങ്കേതകാലാനുഭൂതാഃ കുലാലാദിവ്യാപാരാനന്തരോപലമ്ഭസ്വഭാവാ ഘടാദയഃ; തഥാ ച താല്വാദിവ്യാപാരാനന്തരനിയതോപലമ്ഭസ്വഭാവാഃ ശബ്ദാ ഇതി സ്വഭാവോ ഹേതുഃ; തതശ്ച സ ദൃഷ്ടാന്തത്വാദനുമാനാദഭേദോ യുക്തേഃ”| ഏതൌ ച പൂര്വപക്ഷസിദ്ധാന്തൌ ഏവമ്ഭൂതയുക്ത്യസ്വീകാരാദേവാപ്രതിവിധേയൌ ||൨൫||
Adhikarana 20 (26) · Śloka 26
ഏഷാ പരീക്ഷാ നാസ്ത്യന്യാ യയാ സര്വം പരീക്ഷ്യതേ|
പരീക്ഷ്യം സദസച്ചൈവം തയാ ചാസ്തി പുനര്ഭവഃ||൨൬||
View original
एषा परीक्षा नास्त्यन्या यया सर्वं परीक्ष्यते|
परीक्ष्यं सदसच्चैवं तया चास्ति पुनर्भवः||२६||
ഉപസംഹരതി- ഏഷേത്യാദി| നാസ്ത്യന്യേതിവചനേനാര്ഥാപത്ത്യസമ്ഭവാദീനാമന്യതന്ത്രമതാനാം പ്രമാണാനാം നിഷേധം കരോതി| പ്രസ്തുതേ പരീക്ഷാം പ്രയോജയതി- തയാ ചാസ്തി ഉപലഭ്യതേ ച പുനര്ഭവ ഇതി||൨൬||
Adhikarana 21 (27) · Śloka 27
തത്രാപ്താഗമസ്താവദ്വേദഃ , യശ്ചാന്യോऽപി കശ്ചിദ്വേദാര്ഥാദവിപരീതഃ പരീക്ഷകൈഃ പ്രണീതഃ ശിഷ്ടാനുമതോ ലോകാനുഗ്രഹപ്രവൃത്തഃ ശാസ്ത്രവാദഃ, സ ചാऽऽപ്താഗമഃ; ആപ്താഗമാദുപലഭ്യതേദാനതപോയജ്ഞസത്യാഹിംസാബ്രഹ്മചര്യാണ്യഭ്യുദയനിഃശ്രേയസകരാണീതി||൨൭||
View original
तत्राप्तागमस्तावद्वेदः , यश्चान्योऽपि कश्चिद्वेदार्थादविपरीतः परीक्षकैः प्रणीतः शिष्टानुमतो लोकानुग्रहप्रवृत्तः शास्त्रवादः, स चाऽऽप्तागमः; आप्तागमादुपलभ्यतेदानतपोयज्ञसत्याहिंसाब्रह्मचर्याण्यभ्युदयनिःश्रेयसकराणीति||२७||
തത്ര ശബ്ദസ്യ പുനര്ഭവപ്രതിപാദകത്വം ദര്ശയതി- തത്രാऽऽപ്താഗമ ഇത്യാദി| പ്രഥമം വേദം പ്രദര്ശയന് വേദസ്യ നിരസ്തവിഭ്രമാശങ്കം പ്രാമാണ്യം ദര്ശയതി, യശ്ചാന്യോऽപീത്യനേന ഗ്രന്ഥേന വേദാര്ഥാവിപരീതത്വാദിഭിര്ഹേതുഭിഃ പരിച്ഛേദനീയപ്രാമാണ്യായുര്വേദസ്മൃതിശാസ്ത്രാദീനി ദര്ശയതി| ശാസ്ത്രരൂപോ വാദഃ ശാസ്ത്രവാദഃ| ആപ്താഗമാദിതി വേദാത്| യജ്ഞഃ അഗ്നിഷ്ടോമാദിഃ; ബ്രഹ്മാചര്യമ് ഉപസ്ഥസംയമാദി| അഭ്യുദയഃ സ്വര്ഗഃ, നിഃശ്രേയസം മോക്ഷഃ; അത്ര യഥായോഗ്യതയാ സ്വര്ഗസ്യ മോക്ഷസ്യ ച കാരണമിതി ബോദ്ധവ്യമ്| ഏതേന ജന്മാന്തരഭോഗ്യസ്വര്ഗാനേകജന്മലഭ്യമോക്ഷോപദേശേനാത്മനഃ പരലോകഃ കഥിതോ ഭവതീതി ഭാവഃ||൨൭||
Adhikarana 22 (28) · Śloka 28
ന ചാനതിവൃത്തസത്ത്വദോഷാണാമദോഷൈരപുനര്ഭവോ ധര്മദ്വാരേഷൂപദിശ്യതേ||൨൮||
View original
न चानतिवृत्तसत्त्वदोषाणामदोषैरपुनर्भवो धर्मद्वारेषूपदिश्यते||२८||
ആഗമാന്തരമാഹ- ന ചേത്യാദി| അനതിവൃത്തൌ അവനുപശാന്തൌ സത്ത്വദോഷൌ മനോദോഷൌ രജസ്തമോരൂപൌ യേഷാം തേ തഥാ, തേഷാമ്; പുനര്ഭവോ മോക്ഷഃ, ധര്മദ്വാരേഷു ധര്മശാസ്ത്രേഷു, അദോഷൈഃ നിര്മനോദോഷൈര്മഹര്ഷിഭിഃ, ഉപദിശ്യതേ ന, ഇതി സമ്ബന്ധഃ; തേന പുനര്ഭവ ഉപദിശ്യതേ ഇത്യര്ഥഃ||൨൮||
Adhikarana 23 (29) · Śloka 29
ധര്മദ്വാരാവഹിതൈശ്ച വ്യപഗതഭയരാഗദ്വേഷലോഭമോഹമാനൈര്ബ്രഹ്മപരൈരാപ്തൈഃ കര്മവിദ്ഭിരനുപഹതസത്ത്വബുദ്ധിപ്രചാരൈഃ പൂര്വൈഃ പൂര്വതരൈര്മഹര്ഷിഭിര്ദിവ്യചക്ഷുഭിര്ദൃഷ്ട്വോപദിഷ്ടഃ പുനര്ഭവ ഇതി വ്യവസ്യേദേവമ് ||൨൯||
View original
धर्मद्वारावहितैश्च व्यपगतभयरागद्वेषलोभमोहमानैर्ब्रह्मपरैराप्तैः कर्मविद्भिरनुपहतसत्त्वबुद्धिप्रचारैः पूर्वैः पूर्वतरैर्महर्षिभिर्दिव्यचक्षुभिर्दृष्ट्वोपदिष्टः पुनर्भव इति व्यवस्येदेवम् ||२९||
ആഗമാന്തരമൃഷിവചനമാഹ- ധര്മദ്വാരേത്യാദി| ബ്രഹ്മാ അധ്യാത്മജ്ഞാനം, തത്പരൈഃ| കര്മവിദ്ഭിഃ അനുഷ്ഠാതവ്യയാഗാദികര്മവിദ്ഭിഃ| അനുപഹതസത്ത്വഗുണോ ബുദ്ധേഃ പ്രചാരോ ബോധലക്ഷണോ യേഷാം തേ തഥാ, ഏതേന വിശുദ്ധബുദ്ധിത്വം ദര്ശയതി| ദിവ്യമതീന്ദ്രിയാര്ഥദര്ശി ചക്ഷുഃ സമാധിരൂപം ജ്ഞാനം യേഷാം തേ ദിവ്യചക്ഷുഷഃ, തൈഃ| ദൃഷ്ട്വോപദിഷ്ടഃ സ്വയമനുഭൂയ കഥിത ഇത്യര്ഥഃ| ഇതിശബ്ദോ ഹേതൌ| ഏവമിതി ആഗമേന||൨൯||
Adhikarana 24 (30) · Śloka 30
പ്രത്യക്ഷമപി ചോപലഭ്യതേ- മാതാപിത്രോര്വിസദൃശാന്യപത്യാനി, തുല്യസമ്ഭവാനാം വര്ണസ്വരാകൃതിസത്ത്വബുദ്ധിഭാഗ്യവിശേഷാഃ, പ്രവരാവരകുലജന്മ, ദാസ്യൈശ്വര്യം, സുഖാസുഖമായുഃ, ആയുഷോ വൈഷമ്യമ്, ഇഹ കൃതസ്യാവാപ്തിഃ, അശിക്ഷിതാനാം ച രുദിതസ്തനപാനഹാസത്രാസാദീനാം പ്രവൃത്തിഃ, ലക്ഷണോത്പത്തിഃ, കര്മസാദൃശ്യേ ഫലവിശേഷഃ, മേധാ ക്വചിത് ക്വചിത് കര്മണ്യമേധാ, ജാതിസ്മരണമ്- ഇഹാഗമനമിതശ്ച്യുതാനാമിതി , സമദര്ശനേ പ്രിയാപ്രിയത്വമ്||൩൦||
View original
प्रत्यक्षमपि चोपलभ्यते- मातापित्रोर्विसदृशान्यपत्यानि, तुल्यसम्भवानां वर्णस्वराकृतिसत्त्वबुद्धिभाग्यविशेषाः, प्रवरावरकुलजन्म, दास्यैश्वर्यं, सुखासुखमायुः, आयुषो वैषम्यम्, इह कृतस्यावाप्तिः, अशिक्षितानां च रुदितस्तनपानहासत्रासादीनां प्रवृत्तिः, लक्षणोत्पत्तिः, कर्मसादृश्ये फलविशेषः, मेधा क्वचित् क्वचित् कर्मण्यमेधा, जातिस्मरणम्- इहागमनमितश्च्युतानामिति , समदर्शने प्रियाप्रियत्वम्||३०||
പ്രത്യക്ഷം ച യദ്യപി പുനര്ഭവം ന ഗൃഹ്ണാതി, തഥാऽപി തത് പുനര്ഭവഗ്രാഹകാനുമാനസ്യ ലിങ്ഗഗ്രഹണേ യഥാ വ്യാപ്രിയതേ തഥാ ദര്ശയതി- പ്രത്യക്ഷമപീത്യാദി| വിസദൃശാനീതി കശ്ചിത് കുരൂപഃ, കശ്ചിത് സുരൂപഃ| തുല്യസമ്ഭവാനാം തുല്യോത്പാദകാരണാനാം കശ്ചിദ്ഗൌരഃ കശ്ചിത് കൃഷ്ണഃ, ഏവം സ്വരാദാവപി വിശേഷോ ബോദ്ധവ്യഃ| ദാസ്യൈശ്വര്യമിതി കസ്യചിദ്ദാസ്യം കസ്യചിദൈശ്വര്യമ്| ഏവമപരത്രാപി വിപര്യയഃ പുരുഷഭേദേന ബോദ്ധവ്യഃ| സുഖാസുഖമിതി ആയുഷോ വിശേഷണമ്| രുദിതാദയോऽമീ അവ്യുത്പന്നബാലഗോചരതയാ ബോദ്ധവ്യാഃ; ഏതേ ച രുദിതാദയോ യഥായോഗമിഷ്ടാനിഷ്ടസ്മരണമന്തരാ ന ഭവന്തി, സ്മരണം ച പൂര്വജ്ഞാനം വിനാ ന ഭവതീതി പൂര്വജന്മജ്ഞാനാനുമാനാത് പരലോകാനുമായകാ ഭവന്തി| പൂര്വപ്രതിപാദിതം ച വിസദൃശത്വാദിവൈചിത്ര്യമുത്തരത്ര പ്രതിപാദനീയം ച ലക്ഷണോത്പത്ത്യാദികാരണാന്തരാദര്ശനേ സതി പൂര്വജന്മകൃതകാരണാനുമായകമിതി പരലോകാനുമായകം മന്തവ്യമ്| ലക്ഷണോത്പത്തിരിതി സാമുദ്രകലക്ഷണപ്രതിപാദിതലക്ഷണോത്പത്തിഃ| കര്മസാദൃശ്യേ സേവാദിസാദൃശ്യേ| മേധാ ക്വചിത് കര്മണി ചിത്രലേഖനാസ്ത്രവിദ്യാദൌ| ജാതേരതീതായാഃ സ്മരണം ജാതിസ്മരണം; തദേവ സ്മരണം ദര്ശയതി- ഇഹാഗമനമിതശ്ച്യുതാനാമിതി; ഇഹ കുലേ ജാതോऽസ്മി, ഇതശ്ച കുലാദാഗതോऽസ്മീത്യേവമാകാരം ജാതിസ്മരണമിത്യര്ഥഃ യദി വാ, ഇഹ ജന്മനി ച്യുതാനാമിഹ ജന്മനി പുനരാഗമനമ്, അനേന ച നാമഭ്രാന്ത്യാ യമപുരുഷൈര്നീതസ്യ പുനരാഗമനം ദൃശ്യതേ| സമദര്ശനേ തുല്യാകാരേ ക്വചിത് പുരുഷേ പ്രിയത്വം ക്വചിത് പുനരപ്രിയത്വമിതി സമദര്ശനേ പ്രിയാപ്രിയത്വമ്| അത്ര ചാവാന്തരാനുമാനഭേദോ വിസ്തരഭയാന്ന ദര്ശിതഃ||൩൦||
Adhikarana 25 (31) · Śloka 31
അത ഏവാനുമീയതേ- യത്- സ്വകൃതമപരിഹാര്യമവിനാശി പൌര്വദേഹികം ദൈവസഞ്ജ്ഞകമാനുബന്ധികം കര്മ, തസ്യൈതത് ഫലമ്; ഇതശ്ചാന്യദ്ഭവിഷ്യതീതി; ഫലദ്ബീജമനുമീയതേ, ഫലം ച ബീജാത്||൩൧||
View original
अत एवानुमीयते- यत्- स्वकृतमपरिहार्यमविनाशि पौर्वदेहिकं दैवसञ्ज्ञकमानुबन्धिकं कर्म, तस्यैतत् फलम्; इतश्चान्यद्भविष्यतीति; फलद्बीजमनुमीयते, फलं च बीजात्||३१||
ഏവം പ്രത്യക്ഷേണ ലിങ്ഗഗ്രഹണം ദര്ശയിത്വാऽനുമാനമാഹ- അത ഏവേത്യാദി| സ്വകൃതമ് ആത്മനാ കൃതമ്| അവിനാശീതി ഉപഭോഗം വിനാऽവിനാശി| പൌര്വദേഹികം പൂര്വദേഹകൃതമ്| ജന്മാന്തരാണ്യനുഗച്ഛതീത്യാനുബന്ധികമ്| ഏതത്ഫലമിതി വിസദൃശാപത്യോത്പാദാദി ഫലമ്; ഏതച്ച സങ്ക്ഷേപാദ്വ്യുത്പാദിതമേവ| ഇതശ്ചേതി ഇഹ ജന്മനി കൃതാത് കര്മണഃ, അന്യദിതി ഭാവിജന്മാന്തരം, ഭവിഷ്യതീത്യനുമീയത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| കഥമനുമീയതേ ഇത്യാഹ- ഫലാദിത്യാദി| ഫലാത് ഫലസദൃശാപത്യദര്ശനാത് , ബീജം പൂര്വജന്മകൃതം കര്മാദികാരണമനുമീയതേ; തഥാ ഫലം ച ഭാവിജന്മാന്തരേ സുഖദുഃഖാദി, ബീജാദിഹജന്മകൃതാത് കര്മണോऽനുമീയത ഇതി യോജനാ||൩൧||
Adhikarana 26 (32) · Śloka 32
യുക്തിശ്ചൈഷാ- ഷഡ്ധാതുസമുദയാദ്ഗര്ഭജന്മ, കര്തൃകരണസംയോഗാത് ക്രിയാ; കൃതസ്യ കര്മണഃ ഫലം നാകൃതസ്യ, നാങ്കുരോത്പത്തിരബീജാത്; കര്മസദൃശം ഫലം, നാന്യസ്മാദ്ബീജാദന്യസ്യോത്പത്തിഃ; ഇതി യുക്തിഃ||൩൨||
View original
युक्तिश्चैषा- षड्धातुसमुदयाद्गर्भजन्म, कर्तृकरणसंयोगात् क्रिया; कृतस्य कर्मणः फलं नाकृतस्य, नाङ्कुरोत्पत्तिरबीजात्; कर्मसदृशं फलं, नान्यस्माद्बीजादन्यस्योत्पत्तिः; इति युक्तिः||३२||
തര്കരൂപയുക്തിവിഷയതാം പരലോകസ്യ ദര്ശയതി- യുക്തിശ്ചൈഷേത്യാദി| ഷഡ്ധാതുസമുദായാദ്ഗര്ഭജന്മേതി വദതാ ആത്മസമ്ബന്ധമന്തരാ ചേതനാ ഗര്ഭസ്യ നോത്പദ്യതേ, ആത്മാ ച പരലോകസമ്ബന്ധ ഏവേതി പരലോകസദ്ഭാവേ യുക്തിരുപദര്ശ്യതേ| കര്തൃകരണസംയോഗാത് ക്രിയേതി ആത്മാനം കര്താരം വിനാ ക്രിയാ പരിദൃശ്യമാനാ യാഗാദിലക്ഷണാ ന ഭവതീതി| ആത്മന ഊഹം ദര്ശയതി- കൃതസ്യേത്യാദിനാऽബീജാദിത്യന്തേന| പരിദൃശ്യമാനദാസ്യൈശ്വര്യാദിഫലേന ജന്മാന്തരകൃതസ്യ കര്മണഃ കാരണഭാവം ദര്ശയതി| കര്മസദൃശം ഫലമിതി പൂര്വകൃതശുഭകര്മണഃ ശുഭം പുത്രധനാദി ഫലമ്| അത്ര ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- നാന്യസ്മാദിത്യാദി| നാന്യബീജാത് ശാലിബീജാദന്യസ്യ യവാങ്കുരസ്യോത്പത്തിരിത്യര്ഥഃ| യുക്തിമുപസംഹരതി- ഇതി യുക്തിരിതി| അത്ര ബഹുവക്തവ്യേ പ്രമേയേ തഥാവിധോപയോഗാഭാവാദ്വിസ്തരഭയാച്ച വിസ്തരോ ന കൃതഃ||൩൨||
Adhikarana 27 (33) · Śloka 33
ഏവം പ്രമാണൈശ്ചതുര്ഭിരുപദിഷ്ടേ പുനര്ഭവേ ധര്മദ്വാരേഷ്വവധീയേത; തദ്യഥാ- ഗുരുശുശ്രൂഷായാമധ്യയനേ വ്രതചര്യായാം ദാരക്രിയായാമപത്യോത്പാദനേ ഭൃത്യഭരണേऽതിഥിപൂജായാം ദാനേऽനഭിധ്യായാം തപസ്യനസൂയായാം ദേഹവാങ്മാനസേ കര്മണ്യക്ലിഷ്ടേ ദേഹേന്ദ്രിയമനോര്ഥബുദ്ധ്യാത്മപരീക്ഷായാം മനഃസമാധാവിതി; യാനി ചാന്യാന്യപ്യേവംവിധാനി കര്മാണി സതാമവിഗര്ഹിതാനി സ്വര്ഗ്യാണി വൃത്തിപുഷ്ടികരാണി വിദ്യാത്താന്യാരഭേത കര്തും; തഥാ കുര്വന്നിഹ ചൈവ യശോ ലഭതേ പ്രേത്യ ച സ്വര്ഗമ്|
ഇതി തൃതീയാ പരലോകൈഷണാ വ്യാഖ്യാതാ ഭവതി||൩൩||
View original
एवं प्रमाणैश्चतुर्भिरुपदिष्टे पुनर्भवे धर्मद्वारेष्ववधीयेत; तद्यथा- गुरुशुश्रूषायामध्ययने व्रतचर्यायां दारक्रियायामपत्योत्पादने भृत्यभरणेऽतिथिपूजायां दानेऽनभिध्यायां तपस्यनसूयायां देहवाङ्मानसे कर्मण्यक्लिष्टे देहेन्द्रियमनोर्थबुद्ध्यात्मपरीक्षायां मनःसमाधाविति; यानि चान्यान्यप्येवंविधानि कर्माणि सतामविगर्हितानि स्वर्ग्याणि वृत्तिपुष्टिकराणि विद्यात्तान्यारभेत कर्तुं; तथा कुर्वन्निह चैव यशो लभते प्रेत्य च स्वर्गम्|
इति तृतीया परलोकैषणा व्याख्याता भवति||३३||
സമ്പ്രതി പരലോകം വ്യുത്പാദ്യ തദുപയുക്തധര്മസാധനാന്യാഹ- ഏവമിത്യാദി| ധര്മദ്വാരേഷു ധര്മസാധനദ്വാരേഷു| ഇഹ ചാതിഥിപൂജാദീനി സദ്വൃത്തോക്താന്യപി പ്രകരണപ്രാപ്തത്വേനോദാഹരണാര്ഥം പുനരഭിധീയന്തേ| ദേഹാദിപരീക്ഷായാമവധീയേതേതി വചനാദവധാനോപദര്ശനേന ദേഹാദീനാം ക്ഷയിത്വാദി ധര്മനിരൂപണേനോപജായമാനാം മതിം വിഷയാനഭിഷങ്ഗം ച ജായമാനമിച്ഛന്തി| വിഷയേഷു പ്രസക്തിം മനസോ വാരയിത്വാऽऽത്മനി സമാധാനം മനഃസമാധിഃ| അത്ര ച സര്വത്ര ‘അവധീയേത’ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| സ്വര്ഗ്യാണി സ്വര്ഗഹിതാനി സ്വര്ഗകരാണീതി യാവത്| വൃത്തേര്ധനസ്യ പുഷ്ടിഃ വൃത്തിപുഷ്ടിഃ, ധര്മൈഷണായാം ച വൃത്തിപുഷ്ടികരാഭിധാനം ധര്മഹേതൂനാം വൃത്തിഹേത്വവിരോധേനാചരണോപദേശാര്ഥമ്| യശോ ലഭതേ ധാര്മികോऽയമിത്യേവമാദിഖ്യാതിരൂപമ്| പരലൌകൈഷണാ തൃതീയൈവ, തതശ്ച പുനസ്തൃതീയേതി പദം ധര്മസ്യ പ്രാണധനകാരണത്വേന ധര്മൈഷണായാഃ പ്രാണധനൈഷണാത്വപ്രസക്തിപ്രതിഷേധാര്ഥമ്||൩൩||
Adhikarana 28 (34) · Śloka 34
അഥ ഖലു ത്രയ ഉപസ്തമ്ഭാഃ, ത്രിവിധം ബലം, ത്രീണ്യായതനാനി, ത്രയോ രോഗാഃ, ത്രയോ രോഗമാര്ഗാഃ, ത്രിവിധാ ഭിഷജഃ, ത്രിവിധമൌഷധമിതി||൩൪||
View original
अथ खलु त्रय उपस्तम्भाः, त्रिविधं बलं, त्रीण्यायतनानि, त्रयो रोगाः, त्रयो रोगमार्गाः, त्रिविधा भिषजः, त्रिविधमौषधमिति||३४||
സമ്പ്രതി ത്രിസങ്ഖ്യാവച്ഛിന്നോപോദ്ധാതേനാന്യാന്യപി ത്രിസങ്ഖ്യാവച്ഛിന്നാനി സ്വസ്ഥാതുരഹിതത്വേനേഹ വക്തവ്യാന്യാഹ- അഥ ഖല്വിത്യാദി| പ്രഥമമുപസ്തമ്ഭാ അഭിധീയന്തേ മൂലഭൂതശരീരധാരകത്വേന, തദനു ബലമുപസ്തമ്ഭാഹാരാദിജന്യത്വാത്, തദനു രോഗായതനാനി ബലവിരോധകര്തൃത്വേന, തദനു രോഗാസ്തജ്ജന്യത്വേന, തദനു തന്മാര്ഗജ്ഞാനം സുവിന്യസ്തമേവ, തദനു രോഗപ്രതിഷേധാര്ഥം പ്രധാനകാരണവൈദ്യാഭിധാനം, തദനു തദുപകരണത്വേന ഭൈഷജ്യമ്||൩൪||
Adhikarana 29 (35) · Śloka 35
ത്രയ ഉപസ്തമ്ഭാ ഇതി- ആഹാരഃ, സ്വപ്നോ, ബ്രഹ്മചര്യമിതി; ഏഭിസ്ത്രിഭിര്യുക്തിയുക്തൈരുപസ്തബ്ധമുപസ്തമ്ഭൈഃ ശരീരം ബലവര്ണോപചയോപചിതമനുവര്തതേ യാവദായുഃസംസ്കാരാത് സംസ്കാരമഹിതമനുപസേവമാനസ്യ , യ ഇഹൈവോപദേക്ഷ്യതേ||൩൫||
View original
त्रय उपस्तम्भा इति- आहारः, स्वप्नो, ब्रह्मचर्यमिति; एभिस्त्रिभिर्युक्तियुक्तैरुपस्तब्धमुपस्तम्भैः शरीरं बलवर्णोपचयोपचितमनुवर्तते यावदायुःसंस्कारात् संस्कारमहितमनुपसेवमानस्य , य इहैवोपदेक्ष्यते||३५||
അന്യേന സ്തഭ്യമാനം ധാര്യമാണമുപ സമീപം പ്രധാനകാരണസ്യ ഗത്വാ സ്തമ്ഭയതി ധാരയതീത്യുപസ്തമ്ഭഃ; യഥാ ഗൃഹധാരണനിയുക്തപ്രധാനസ്തമ്ഭസമീപവര്തീ തദ്ബലാധായക ഉപസ്തമ്ഭഃ, തഥേഹാപി ശരീരസ്യായുഃസമ്പ്രവര്തകേന കര്മണാ ധ്രിയമാണസ്യാഹാരാദയോ ധാരകത്വേനോപസ്തമ്ഭാ ഇത്യുച്യന്തേ| ആയതനാനി കാരണാനി ‘രോഗസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ| ബ്രഹ്മചര്യശബ്ദേന ഇന്ദ്രിയസംയമസൌമനസ്യപ്രഭൃതയോ ബ്രഹ്മജ്ഞാനാനുഗുണാ ഗൃഹ്യന്തേ| ആഹാരാദയശ്ചേഹ പ്രധാനകല്പനയാ പ്രശസ്താ ഏവ ഗൃഹ്യന്തേ, തേന വിരൂഢകാഹാരാദീനാം ശരീരാനുസ്തമ്ഭകത്വം നോദ്ഭാവനീയമ്; അത ഏവ യുക്തിയുക്തൈരിതി വിശേഷണം കരിഷ്യതി, യുക്ത്യാ പ്രശസ്തേന യോഗേന യുക്താ യുക്തിയുക്താഃ| ബ്രഹ്മചര്യസ്യായുക്തിരനഭ്യാസാദതിമാത്രേന്ദ്രിയസംയമനാദിരൂപാ, സാ ഹി മനഃക്ഷോഭാദിഹേതുര്ഭവതി| ഉപചിതം യുക്തമ്| ആയുഃസംസ്കാരാത് ആയുഃകാരണം ധര്മാധര്മാവസാനം യാവദിത്യര്ഥഃ; സംസ്കാരശബ്ദഃ കാരണവചനഃ| ആഹാരാദയശ്ച പ്രാധാന്യേനോക്താഃ; തേനാഭ്യങ്ഗാദീനാം ശരീരധാരകത്വമവിരുദ്ധമേവ| നന്വാഹാരാദീനി സമ്യഗാചരതോऽപി വിശേഷൈരസാത്മേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗാദിജന്യൈര്വ്യാധിഭിരന്തരാപി മരണം ദൃഷ്ടമിത്യാഹ- സംസ്കാരമിത്യാദി| സംസ്കാരം കാരണമ്| അഹിതം ‘ശരീരസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ| യ ഇഹൈവോപദേക്ഷ്യത ഇതി ‘ത്രീണ്യായതനാനി’ ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന||൩൫||
Adhikarana 30 (36) · Śloka 36
ത്രിവിധം ബലമിതി- സഹജം, കാലജം, യുക്തികൃതം ച|
സഹജം യച്ഛരീരസത്ത്വയോഃ പ്രാകൃതം, കാലകൃതമൃതുവിഭാഗജം വയഃകൃതം ച, യുക്തികൃതം പുനസ്തദ്യദാഹാരചേഷ്ടായോഗജമ്||൩൬||
View original
त्रिविधं बलमिति- सहजं, कालजं, युक्तिकृतं च|
सहजं यच्छरीरसत्त्वयोः प्राकृतं, कालकृतमृतुविभागजं वयःकृतं च, युक्तिकृतं पुनस्तद्यदाहारचेष्टायोगजम्||३६||
യുക്തിഃ ആഹാരചേഷ്ടയോഃ സമ്യക് ശരീരേണ യോജനാ| സത്ത്വം മനഃ, മനസോ ബലം വാ യത് ‘ഉത്സാഹ ’ ഉച്യതേ| പ്രാകൃതമിതി ജന്മാദിപ്രവൃത്തം പ്രാകൃതധാതുവൃദ്ധ്യാ ഹേത്വന്തരനിരപേക്ഷം വൃദ്ധം, ദൃശ്യന്തേ ഹി കേചിത് സ്വഭാവാദേവ ബലിനോ ദുര്ബലാശ്ച കേചിത്| ഋതുവിഭാഗജമ് “ആദാവന്തേ ച ദൌര്ബല്യം” (സൂ.അ.൬) ഇത്യാദ്യുക്തമ്| ആഹാരസ്യ മാംസസര്പിരാദേഃ, ചേഷ്ടായാ ഉചിതവിശ്രാമവ്യായാമാദേര്യോഗ ആഹാരചേഷ്ടായോഗഃ; അന്യേ തു യോഗശബ്ദേന രസായനപ്രയോഗം ഗ്രാഹയന്തി||൩൬||
Adhikarana 31 (37) · Śloka 37
ത്രീണ്യായതനാനീതി- അര്ഥാനാം കര്മണഃ കാലസ്യ ചാതിയോഗായോഗമിഥ്യായോഗാഃ|
തത്രാതിപ്രഭാവതാം ദൃശ്യാനാമതിമാത്രം ദര്ശനമതിയോഗഃ, സര്വശോऽദര്ശനമയോഗഃ, അതിശ്ലിഷ്ടാതിവിപ്രകൃഷ്ടരൌദ്രഭൈരവാദ്ഭുതദ്വിഷ്ടബീഭത്സനവികൃതവിത്രാസനാദിരൂപദര്ശനം മിഥ്യായോഗഃ; തഥാऽതിമാത്രസ്തനിതപടഹോത്ക്രുഷ്ടാദീനാം ശബ്ദാനാമതിമാത്രം ശ്രവണമതിയോഗഃ, സര്വശോऽശ്രവണമയോഗഃ, പരുഷേഷ്ടവിനാശോപഘാതപ്രധര്ഷണഭീഷണാദിശബ്ദശ്രവണം മിഥ്യായോഗഃ; തഥാऽതിതീക്ഷ്ണോഗ്രാഭിഷ്യന്ദിനാം ഗന്ധാനാമതിമാത്രം ഘ്രാണമതിയോഗഃ, സര്വശോऽഘ്രാണമയോഗഃ, പൂതിദ്വിഷ്ടാമേധ്യക്ലിന്നവിഷപവനകുണപഗന്ധാദിഘ്രാണം മിഥ്യായോഗഃ; തഥാ രസാനാമത്യാദാനമതിയോഗഃ, സര്വശോऽനാദാനമയോഗഃ, മിഥ്യായോഗോ രാശിവര്ജ്യേഷ്വാഹാരവിധിവിശേഷായതനേഷൂപദേക്ഷ്യതേ; തഥാऽതിശീതോഷ്ണാനാം സ്പൃശ്യാനാം സ്നാനാഭ്യങ്ഗോത്സാദനാദീനാം ചാത്യുപസേവനമതിയോഗഃ, സര്വശോऽനുപസേവനമയോഗഃ, സ്നാനാദീനാം ശീതോഷ്ണാദീനാം ച സ്പൃശ്യാനാമനാനുപൂര്വ്യോപസേവനം വിഷമസ്ഥാനാഭിഘാതാശുചിഭൂതസംസ്പര്ശാദയശ്ചേതി മിഥ്യായോഗഃ||൩൭||
View original
त्रीण्यायतनानीति- अर्थानां कर्मणः कालस्य चातियोगायोगमिथ्यायोगाः|
तत्रातिप्रभावतां दृश्यानामतिमात्रं दर्शनमतियोगः, सर्वशोऽदर्शनमयोगः, अतिश्लिष्टातिविप्रकृष्टरौद्रभैरवाद्भुतद्विष्टबीभत्सनविकृतवित्रासनादिरूपदर्शनं मिथ्यायोगः; तथाऽतिमात्रस्तनितपटहोत्क्रुष्टादीनां शब्दानामतिमात्रं श्रवणमतियोगः, सर्वशोऽश्रवणमयोगः, परुषेष्टविनाशोपघातप्रधर्षणभीषणादिशब्दश्रवणं मिथ्यायोगः; तथाऽतितीक्ष्णोग्राभिष्यन्दिनां गन्धानामतिमात्रं घ्राणमतियोगः, सर्वशोऽघ्राणमयोगः, पूतिद्विष्टामेध्यक्लिन्नविषपवनकुणपगन्धादिघ्राणं मिथ्यायोगः; तथा रसानामत्यादानमतियोगः, सर्वशोऽनादानमयोगः, मिथ्यायोगो राशिवर्ज्येष्वाहारविधिविशेषायतनेषूपदेक्ष्यते; तथाऽतिशीतोष्णानां स्पृश्यानां स्नानाभ्यङ्गोत्सादनादीनां चात्युपसेवनमतियोगः, सर्वशोऽनुपसेवनमयोगः, स्नानादीनां शीतोष्णादीनां च स्पृश्यानामनानुपूर्व्योपसेवनं विषमस्थानाभिघाताशुचिभूतसंस्पर्शादयश्चेति मिथ्यायोगः||३७||
അര്ഥാനാമ് ഇന്ദ്രിയാര്ഥാനാമ്| കര്മണഃ കായവാങ്മനഃപ്രവൃത്തേഃ| കാലസ്യ ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണസ്യ| അതിപ്രഭാവതാമ് ആതപാഗ്നിപ്രഭൃതീനാമ്| അത്ര ഹീനമാത്രദര്ശനം വികാരം ന കരോതി, തേന ‘സര്വശ’ ഇത്യുക്തമ്| അദര്ശനം ചാതിപ്രഭാവതാമേവ ബോദ്ധവ്യമ്, അപ്രഭാവതാം ച ഘടാദീനാം ദര്ശനമതിയോഗാദപി ന ദോഷകരമ്; ഏവമന്യത്രാപി സര്വശ ഇതി വ്യാഖ്യേയമ്| അതിശ്ലിഷ്ടം നയനപ്രത്യാസന്നമ്, അതിവിപ്രകൃഷ്ടമ് അതിദൂരവര്തി, രൌദ്രമ് അദ്ഭുതകാരണാത്മകം ഭയജനകം, ഭൈരവമ് അനദ്ഭുതമപി വ്യാഘ്രാദി, ദിഷ്ടം യദ്യസ്യ ദ്വേഷ്യം, ബീഭത്സനം മനസ ഉദ്വേഗകാരകം, വികൃതം ഹീനാങ്ഗാദി, വിത്രാസനം ഝടിതി ഭയജനകമ്; ആദിഗ്രഹണാദമേധ്യാദീനാം ഗ്രഹണമ്| രൌദ്രാദയോ യദ്യപി ന രൂപം കിന്ത്വാകൃതിവിശേഷാഃ, തഥാऽപി രൂപൈകാര്ഥസമവായേന ചക്ഷുരര്ഥാ ഏവ; ന ചേഹേന്ദ്രിയാര്ഥഗ്രഹണേന രൂപാദീനാമേവ പരം ഗ്രഹണമിതി പൂര്വമേവ വ്യാഖ്യാതം, യതഃ സ്പര്ശനരസനയോഃ സമ്യഗ്യോഗേऽസമ്യഗ്യോഗേ ച ബഹവഃ സ്പര്ശരസവ്യതിരിക്താഃ സ്നാനാഭ്യങ്ഗാദയഃ പ്രകൃതിസംയോഗസംസ്കാരാദയശ്ച കാരണത്വേന വക്തവ്യാഃ| അതിമാത്രസ്തനിതം പ്രവൃദ്ധോ മേഘധ്വനിഃ, പടഹഃ പടഹശബ്ദഃ, ഉത്ക്രുഷ്ടം ദര്പാദതിമാത്രം ശബ്ദിതം, പ്രധര്ഷണം തിരസ്കാരഃ| തീക്ഷ്ണോ ഗന്ധശ്ചക്ഷുര്വിരേചനകാരകഃ, യഥാ- കൃഷ്ണജീരകാദീനാമ്; ഉഗ്രോ വമനകാരകോ വചാദീനാമ്; അഭിഷ്യന്ദീ സ്തൈമിത്യകാരകോ മസ്തുസുരാസവാദീനാം ; പൂതി അത്യര്ഥക്ലിന്നം; വിഷയുക്തഃ പവനോ വിഷപവനഃ; കുണപഃ ശവഃ| രസാനാമിതി രസസഹിതാനാം ദ്രവ്യാണാമ്| ഇഹാനാദാനമിതി കുര്വന് ഹീനയോഗോऽപി രസാനാം വികാരകര ഇതി ദര്ശയതി| ആഹാരവിധിവിശേഷായതനാനി രസവിമാനേ വക്ഷ്യമാണാനി “പ്രകൃതികരണസംയോഗരാശിദേശകാലോപയോഗസംസ്ഥോപയോത്ക്രഷ്ടമാനി” (വി.അ.൧); തത്ര രാശിവര്ജ്യേഷ്വിതിവചനേന രാശിം പൃഥക്കരോതി, രാശേരാഹാരസ്യ പരിമാണരൂപസ്യ യോ ദോഷഃ- ഹീനമാത്രത്വമതിമാത്രത്വം വാ, തസ്യാതിയോഗായോഗാഭ്യാമേവ ഗൃഹീതത്വാത്; ന മിഥ്യായോഗോ രാശേഃ സമ്ഭവതി; ഉക്തം ഹി- “രാശിഃ പുനര്മാത്രാമാത്രാഫലവിനിശ്ചയാര്ഥഃ” (വി.അ.൧.) ഇതി| പ്രകൃത്യാദീനാം തു ദോഷാദാഹാരസ്യ മിഥ്യായോഗ ഏവ പരം സമ്ഭവതി, യതഃ പ്രകൃതിവിരുദ്ധാനാം മാഷാദീനാം ഭോജനം മിഥ്യായോഗ ഏവാഹാരസ്യ ഭവതി; ഏവം സംസ്കാരവിരുദ്ധശക്തുപിണ്ഡികേऽപി മിഥ്യായോഗ ഏവ, തഥാ സംയോഗവിരുദ്ധസമധൃതമധുസര്പിരുപയോഗേऽപി; ഏവം കാലാദിവിരുദ്ധോദാഹരണമപി രസവിമാനേ പ്രതിപാദിതം സര്വം മിഥ്യായോഗരൂപമേവ, തേഷാമയോഗാതിയോഗനിരപേക്ഷാണാമേവ ദോഷകര്തൃത്വാത്| ശീതോഷ്ണാദീനാമിത്യാദി| യദ്യപി ശീതോഷ്ണാദീനാമഭ്യങ്ഗാദീനാം ച ഹീനയോഗോऽപി രോഗകരസ്തഥാऽപി സര്വശോऽനുപസേവനമിതി വചനം സര്വശോऽനുപസേവനസ്യ ഭൂരിപ്രവ്യക്തവികാരകര്തൃത്വാഭിപ്രായേണ| അനാനുപൂര്വ്യാ യഥോക്തക്രമലങ്ഘനേന, യഥാ- സ്നാത്വാ ഉത്സാദനം, തഥോഷ്ണപീഡിതസ്യ സഹസാ ശീതലപാനീയാവഗാഹനമ്, ഏവമാദി| അഭിഘാതഃ ഖങ്ഗഹനനാദി, ഭൂതാഃ പ്രാണിനഃ പിശാചപ്രഭൃതയഃ| ആദിഗ്രഹണാദ്യത്കിഞ്ചിത് സ്പര്ശനസമ്ബദ്ധം ശരീരോപഘാതകമയോഗാതിയോഗവ്യതിരിക്തം തദ്ഗൃഹ്യതേ||൩൭||
Adhikarana 32 (38) · Śloka 38
തത്രൈകം സ്പര്ശനമിന്ദ്രിയാണാമിന്ദ്രിയവ്യാപകം , ചേതഃ- സമവായി, സ്പര്ശനവ്യാപ്തേര്വ്യാപകമപി ച ചേതഃ; തസ്മാത് സര്വേന്ദ്രിയാണാം വ്യാപകസ്പര്ശകൃതോ യോ ഭാവവിശേഷഃ, സോऽയമനുപശയാത് പഞ്ചവിധസ്ത്രിവിധവികല്പോ ഭവത്യസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗഃ; സാത്മ്യാര്ഥോ ഹ്യുപശയാര്ഥഃ||൩൮||
View original
तत्रैकं स्पर्शनमिन्द्रियाणामिन्द्रियव्यापकं , चेतः- समवायि, स्पर्शनव्याप्तेर्व्यापकमपि च चेतः; तस्मात् सर्वेन्द्रियाणां व्यापकस्पर्शकृतो यो भावविशेषः, सोऽयमनुपशयात् पञ्चविधस्त्रिविधविकल्पो भवत्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः; सात्म्यार्थो ह्युपशयार्थः||३८||
നനു ചക്ഷുരാദീനി പഞ്ചേന്ദ്രിയാണി, അതസ്തേഷാം പ്രതിനിയതാഃ പഞ്ചാസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗാഃ, തത് കഥമേകോऽസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗ ഇത്യാഖ്യായത ഇത്യാശങ്ക്യ സ്പര്ശനേന്ദ്രിയസ്യ സര്വേന്ദ്രിയവ്യാപകത്വം ദര്ശയിത്വാ സര്വേന്ദ്രിയാനുഗതം സ്പര്ശമര്ഥഗ്രഹണകാരണമേകരൂപം ദര്ശയതി, തതശ്ച തസ്യൈകസ്യാസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥേന സംയോഗാദുപപന്ന ഏകരൂപോऽസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗ ഇതി ദര്ശയതി- തത്രൈകമിത്യാദിനാ സാത്മ്യാര്ഥോ ഹ്യുപശയാര്ഥ ഇത്യന്തേന| ഏകം സ്പര്ശനമിതി സ്പര്ശനേന്ദ്രിയമേവ, നാന്യച്ചക്ഷുരാദി| ഇന്ദ്രിയാണാമിതി നിര്ധാരണേ ഷഷ്ഠീ| ഇന്ദ്രിയാണി ചക്ഷുരാദീനി വ്യാപ്നോതീതീന്ദ്രിയവ്യാപകം; സ്പര്ശനം ഹി സര്വേഷ്വിന്ദ്രിയേഷ്വസ്തി, അത ഏവ സ്പൃഷ്ട്വൈവാര്ഥമിന്ദ്രിയാണി ഗൃഹ്ണന്തി| തര്ഹി കഥം ന സര്വദാऽര്ഥഗ്രഹണം ഭവതീത്യത ആഹ- ചേത ഇത്യാദിനാ| ശ്രോത്രം ചാസ്മദ്ദര്ശനേ പാഞ്ചഭൌതികം കര്ണശഷ്കുലീഗതനഭോരൂപം, തേന തസ്യാപി സ്പര്ശോऽസ്തി; ചേതഃസമവായി മനഃസമ്ബന്ധി; മനഃസമ്ബന്ധകഥനേന ചാര്ഥഗ്രഹണം പ്രതി സമര്ഥത്വം സ്പര്ശസ്യ ദര്ശയതി, മനോऽധിഷ്ഠിതാനാമിന്ദ്രിയാണാമര്ഥഗ്രാഹകത്വാത്| തത് കിമണുപരിമാണേന മനസൈകത്രസ്ഥിതേനൈവ സ്പര്ശനസ്യ സര്വേന്ദ്രിയവ്യാപകസ്യ സമ്ബന്ധാത് സര്വേന്ദ്രിയാണി പ്രവര്തന്തേ, തഥാ സതി യുഗപത്പഞ്ചജ്ഞാനോത്പത്തിപ്രസങ്ഗ ഇത്യാഹ- സ്പര്ശനേന്ദ്രിയവ്യാപ്തേര്വ്യാപകമപി ചേത ഇതി| സ്പര്ശനേനേന്ദ്രിയാണാം വ്യാപ്തിഃ സ്പര്ശനേന്ദ്രിയവ്യാപ്തിഃ, തസ്യാശ്ചേതോऽപി വ്യാപകമ്; ഏതദുക്തം ഭവതി- യാവതി പ്രദേശേ സ്പര്ശനം തിഷ്ഠതി താവന്തം ദേശം മനോऽപി ഭ്രമതി പ്രത്യക്ഷേണാര്ഥഗ്രഹണാര്ഥം, തേന യസ്മിന് പ്രദേശേ യദാ മനോ വര്തതേ തദാ തേന പ്രദേശേന ചക്ഷുരാദിരൂപേണാര്ഥം ഗൃഹ്ണാതീതി ന യുഗപജ്ജ്ഞാനോത്പത്തിഃ| പ്രകൃതേ യോജയതി- തസ്മാദിത്യാദി| വ്യാപകശ്ചാസൌ സ്പര്ശശ്ചേതി വ്യാപകസ്പര്ശഃ, തേന കൃതസ്തന്നിബന്ധനഃ; സര്വേന്ദ്രിയാണാം ഭാവവിശേഷഃ സ്വഭാവവിശേഷോऽര്ഥഗ്രഹണകാരണീഭൂതഃ സ്പര്ശ ഇത്യര്ഥഃ; യമധികൃത്യോക്തമ്- “സ്പര്ശനേന്ദ്രിയസംസ്പര്ശഃ സ്പര്ശോ മാനസ ഏവ ച| ദ്വിവിധഃ സുഖദുഃഖാനാം വേദനാനാം പ്രവര്തകഃ” (ശാ. അ.൧) ഇതി; അത്ര ശ്ലോകേ സ്പര്ശനസമ്ബന്ധകൃതഃ സര്വേന്ദ്രിയസ്പര്ശഃ സ്പര്ശനേന്ദ്രിയസംസ്പര്ശശബ്ദേനോക്തഃ, മാനസസ്തു സ്പര്ശശ്ചിന്ത്യേന വിഷയേണ സതാऽപി സമ്ഭവതീതി തത്രൈവ വ്യാഖ്യേയമ്| വിശേഷ ഇത്യത്ര ‘അസ്തി’ ഇതി ശേഷഃ| സോऽയമേകസ്യേന്ദ്രിയവ്യാപകസ്യ സ്പര്ശസ്യൈകരൂപോऽസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗഃ, അനുപശയാദിതി ദുഃഖകര്തൃത്വാത്, പഞ്ചവിധഃ ചക്ഷുരസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗോ ഘ്രാണാസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗ ഇത്യാദിരൂപഃ സന്, പുനസ്ത്രിവിധവികല്പോ ഭവതി- അയോഗാതിയോഗമിഥ്യായോഗേനേതി ഭാവഃ| ഏവം ചൈകപ്രകാരസ്ത്രിപ്രകാരസ്തഥാ പഞ്ചദശപ്രകാരോऽസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗ ഉക്തോ ഭവതി| അനുപശയശബ്ദേന ചക്ഷുരാദ്യനുപശയവിശേഷോऽത്രാസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗസ്യ പഞ്ചവിധഹേതുത്വോപദേശാദ്ബോദ്ധവ്യഃ, ന ഹ്യേകരൂപോऽനുപശയഃ പഞ്ചവിധത്വമസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസ്യ കര്തും സമര്ഥഃ, യതശ്ചക്ഷുരാദീനാം പ്രതിനിയതാന്യേവോപഘാതകാന്യതിഭാസ്വരരൂപാദീനി, തതശ്ച സ്പര്ശേന്ദ്രിയവ്യാപ്ത്യാऽപി നൈകസ്പര്ശനേന്ദ്രിയത്വം ചക്ഷുരാദീനാമ്, ഏകത്വേ ഹ്യേകേന്ദ്രിയോപഘാതകമന്യേഷാമപ്യുപഘാതകം സ്യാദിതി മന്തവ്യമ്| സാത്മ്യോപശയയോരേകാര്ഥതാം ദര്ശയതി- സാത്മ്യാര്ഥോ ഹ്യുപശയാര്ഥ ഇതി| ഏതേനാനുപശയേനേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗം ദര്ശയിത്വാऽസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗ ഇതി സഞ്ജ്ഞാകരണമവിരുദ്ധമിതി ദര്ശിതം ഭവതി||൩൮||
Adhikarana 33 (39) · Śloka 39
കര്മ വാങ്മനഃശരീരപ്രവൃത്തിഃ|
തത്ര വാങ്മനഃശരീരാതിപ്രവൃത്തിരതിയോഗഃ; സര്വശോऽപ്രവൃത്തിരയോഗഃ; വേഗധാരണോദീരണവിഷമസ്ഖലനപതനാങ്ഗപ്രണിധാനാങ്ഗപ്രദൂഷണപ്രഹാരമര്ദനപ്രാണോപരോധസങ്ക്ലേശനാദിഃ ശാരീരോ മിഥ്യായോഗഃ, സൂചകാനൃതാകാലകലഹാപ്രിയാബദ്ധാനുപചാരപരുഷവചനാദിര്വാങ്മിഥ്യായോഗഃ, ഭയശോകക്രോധലോഭമോഹമാനേര്ഷ്യാമിഥ്യാദര്ശനാദിര്മാനസോ മിഥ്യായോഗഃ||൩൯||
View original
कर्म वाङ्मनःशरीरप्रवृत्तिः|
तत्र वाङ्मनःशरीरातिप्रवृत्तिरतियोगः; सर्वशोऽप्रवृत्तिरयोगः; वेगधारणोदीरणविषमस्खलनपतनाङ्गप्रणिधानाङ्गप्रदूषणप्रहारमर्दनप्राणोपरोधसङ्क्लेशनादिः शारीरो मिथ्यायोगः, सूचकानृताकालकलहाप्रियाबद्धानुपचारपरुषवचनादिर्वाङ्मिथ्यायोगः, भयशोकक्रोधलोभमोहमानेर्ष्यामिथ्यादर्शनादिर्मानसो मिथ्यायोगः||३९||
അര്ഥാനാമയോഗാതിയോഗമിഥ്യായോഗാനഭിധായ കര്മണസ്താനാഹ- കര്മേത്യാദി| അത്ര യദ്യപി ഭൂരിപ്രധാനശരീരരോഗകര്തൃത്വേന പൂര്വം ശാരീരമേവ കര്മാസാത്മ്യമഭിധാതും യുജ്യതേ, തഥാऽപ്യല്പത്വേന വാങ്മനസേ കര്മണീ പൂര്വമുക്തേ, പ്രത്യേകമിഥ്യായോഗകഥനേ തു പ്രാധാന്യാച്ഛാരീര ഏവ മിഥ്യായോഗഃ പ്രഥമം ദര്ശിതഃ| അത്രാതിയോഗരൂപാऽതിപ്രവൃത്തിസ്തഥാऽയോഗരൂപാऽപ്രവൃത്തിര്വിഹിതാനാം കായവാങ്മനഃ കര്മണാം ബോദ്ധവ്യാ, അഹിതാചരണസ്യ തു സര്വസ്യ മിഥ്യായോഗത്വേന വക്തവ്യത്വാത്| വേഗോദീരണമ് അപ്രാപ്തവേഗോദീരണമ്| വിഷമശബ്ദോऽങ്ഗപ്രണിധാനാന്തൈഃ സബധ്യതേ| അങ്ഗദൂഷണമ് അതികണ്ഡൂയനാദിഭിഃ| സങ്ക്ലേശനം മദ്യാതപജലസേചനാദിഭിഃ| അബദ്ധവചനമ് അസമ്ബദ്ധം യാവത്താവത്കീര്തനമ്| അനുപചാരവചനമ്| ഇഹ ചാനൃതവചനാദയോऽധര്മദ്വാരേണ രോഗകരാഃ||൩൯||
Adhikarana 34 (40) · Śloka 40
സങ്ഗ്രഹേണ ചാതിയോഗായോഗവര്ജം കര്മ വാങ്മനഃശരീരജമഹിതമനുപദിഷ്ടം യത്തച്ച മിഥ്യായോഗം വിദ്യാത്||൪൦||
View original
सङ्ग्रहेण चातियोगायोगवर्जं कर्म वाङ्मनःशरीरजमहितमनुपदिष्टं यत्तच्च मिथ्यायोगं विद्यात्||४०||
അനുക്തമിഥ്യായോഗസങ്ഗ്രഹാര്ഥമാഹ- സങ്ഗ്രഹേണേത്യാദി| അഹിതമിഹ ജന്മനി, അനുപദിഷ്ടമിത്യനേന പരലോകേऽധര്മഹേതുതയാ പാപകാരകം പരദാരസേവാദി ഗ്രാഹയതി; ഏതേന യദുച്യതേ- അധര്മസ്യാഗ്രഹണാന്ന്യൂനമേതദായതനകഥനമിതി, തന്ന ഭവതി| ശാരീരമാനസികവാചനികകര്മമിഥ്യായോഗേനൈവാധര്മോത്പാദാവാന്തരവ്യാപാരേണാധര്മജന്യാനാം വികാരാണാം ക്രിയമാണത്വാത്, യഥാ- അഗ്നിഷ്ടോമേന സ്വര്ഗഃ ക്രിയതേ ധര്മോത്പാദാവാന്തരവ്യാപാരേണൈവ; അന്യേ തു കാലമിഥ്യായോഗേऽധര്മം ക്ഷിപന്തി, അധര്മോ ഹി കാലവശാദേവ ഫലതി ന തത്കാലമിതി കൃത്വാ; ഏതച്ച പ്രഥമാധ്യായ ഏവ പ്രപഞ്ചിതമ്||൪൦||
Adhikarana 35 (41) · Śloka 41
ഇതി ത്രിവിധവികല്പം ത്രിവിധമേവ കര്മ പ്രജ്ഞാപരാധ ഇതി വ്യവസ്യേത്||൪൧||
View original
इति त्रिविधविकल्पं त्रिविधमेव कर्म प्रज्ञापराध इति व्यवस्येत्||४१||
സമ്പ്രതി കര്മാസമ്യഗ്യോഗഃ പ്രജ്ഞാപരാധമൂലത്വാത് പ്രജ്ഞാപരാധ ഏവോച്യത ഇതി ത്രിവിധമിത്യാദിനാ ദര്ശയന്, യദുക്തം പൂര്വം ഹേതുത്രയകഥനേ “അസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗഃ പ്രജ്ഞാപരാധഃ പരിണാമശ്ച” ഇത്യസ്യാവിരോധം ദര്ശയതി; ഏവം യദഗ്രേ വക്ഷ്യതി ‘കാലഃ പുനഃ പരിണാമ ഉച്യതേ’ തത്രാപി പൂര്വോക്താവിരോധോപദര്ശനം വ്യാഖ്യേയമിതി| ത്രിവിധവികല്പമിഹാതിയോഗാദിരൂപമ്||൪൧||
Adhikarana 36 (42) · Śloka 42
ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണാഃ പുനര്ഹേമന്തഗ്രീഷ്മവര്ഷാഃ സംവത്സരഃ, സ കാലഃ|
തത്രാതിമാത്രസ്വലക്ഷണഃ കാലഃ കാലാതിയോഗഃ, ഹീനസ്വലക്ഷണഃ (കാലഃ) കാലായോഗഃ, യഥാസ്വലക്ഷണവിപരീതലക്ഷണസ്തു (കാലഃ) കാലമിഥ്യായോഗഃ|
കാലഃ പുനഃ പരിണാമ ഉച്യതേ||൪൨||
View original
शीतोष्णवर्षलक्षणाः पुनर्हेमन्तग्रीष्मवर्षाः संवत्सरः, स कालः|
तत्रातिमात्रस्वलक्षणः कालः कालातियोगः, हीनस्वलक्षणः (कालः) कालायोगः, यथास्वलक्षणविपरीतलक्षणस्तु (कालः) कालमिथ्यायोगः|
कालः पुनः परिणाम उच्यते||४२||
കാലാതിശയയോഗാദീന് ദര്ശയതി- ശീതോഷ്ണേത്യാദി| അതിമാത്രസ്വലക്ഷണഃ അതിമാത്രശീതാദിഃ| യഥാസ്വലക്ഷണാച്ഛീതാദേര്വിപരീതലക്ഷണോ യഥാ- ഹേമന്തേ വര്ഷണം, വര്ഷാസു ശീതമിത്യാദി||൪൨||
Adhikarana 37 (43) · Śloka 43
ഇത്യസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗഃ, പ്രജ്ഞാപരാധഃ, പരിണാമശ്ചേതി ത്രയസ്ത്രിവിധവികല്പാ ഹേതവോ വികാരാണാം; സമയോഗയുക്താസ്തു പ്രകൃതിഹേതവോ ഭവന്തി||൪൩||
View original
इत्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः, प्रज्ञापराधः, परिणामश्चेति त्रयस्त्रिविधविकल्पा हेतवो विकाराणां; समयोगयुक्तास्तु प्रकृतिहेतवो भवन्ति||४३||
ആയതനാന്യുപസംഹരതി- ഇതീത്യാദി| വികാരാണാം ഹേതവോ ഭവന്തീതി സമ്ബന്ധഃ; തഥാ സമയോഗയുക്താഃ സമ്യഗ്യോഗയുക്താഃ പ്രകൃതിഹേതവോ ഭവന്തീതി യോജ്യം; പ്രകൃതിഃ ആരോഗ്യമ്||൪൩||
Adhikarana 38 (44) · Śloka 44
സര്വേഷാമേവ ഭാവാനാം ഭാവാഭാവൌ നാന്തരേണ യോഗായോഗാതിയോഗമിഥ്യായോഗാന് സമുപലഭ്യേതേ; യഥാസ്വയുക്ത്യപേക്ഷിണൌ ഹി ഭാവാഭാവൌ||൪൪||
View original
सर्वेषामेव भावानां भावाभावौ नान्तरेण योगायोगातियोगमिथ्यायोगान् समुपलभ्येते; यथास्वयुक्त्यपेक्षिणौ हि भावाभावौ||४४||
ഇദാനീം ധാതുസാമ്യവൈഷമ്യഹേതുത്വേന സമ്യഗ്യോഗായോഗൌ ച പ്രതിപാദ്യ ബാഹ്യാനാമപി വൃക്ഷഘടാദീനാം സമ്യക്സ്ഥിതിവിനാശയോഃ സമ്യഗ്യോഗായോഗാവേവ കാരണമിതി ദൃഷ്ടാന്താര്ഥം ഭാവസ്വരൂപജ്ഞാനാര്ഥം ചാഹ- സര്വേഷാമിത്യാദി| ഭാവഃ സമ്യഗവസ്ഥാനമ്, അഭാവഃ, അസമ്യഗവസ്ഥാനം വിനാശോ വാ; യോഗാത് സമ്യഗ്യോഗാദ്ഭാവഃ, അയോഗാദിഭ്യോऽഭാവഃ; യഥാസ്വം യുക്തിര്യാ യസ്യ ഭാവസ്യാഭാവസ്യ വാ യുക്തിഃ സ്വകാരണയുക്തിഃ, തദപേക്ഷിണൌ ഭവത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| യഥാ- വൃക്ഷസ്യ ഭാവേ അവസ്ഥാനേऽനത്യല്പപാനീയയോഗാദിര്യുക്തിഃ, അഭാവേ തു വൃക്ഷസ്യ പാനീയാതപാതിയോഗായോഗൌ തഥാ വജ്രപാതാദിര്യുക്തിഃ; തതസ്തദപേക്ഷൌ വൃക്ഷസ്യ ഭാവാഭാവൌ ഭവത ഇത്യാദി കല്പനീയമ്||൪൪||
Adhikarana 39 (45) · Śloka 45
ത്രയോ രോഗാ ഇതി- നിജാഗന്തുമാനസാഃ|
തത്ര നിജഃ ശാരീരദോഷസമുത്ഥഃ, ആഗന്തുര്ഭൂതവിഷവായ്വഗ്നിസമ്പ്രഹാരാദിസമുത്ഥഃ, മാനസഃ പുനരിഷ്ടസ്യ ലാഭാല്ലാഭാച്ചാനിഷ്ടസ്യോപജായതേ||൪൫||
View original
त्रयो रोगा इति- निजागन्तुमानसाः|
तत्र निजः शारीरदोषसमुत्थः, आगन्तुर्भूतविषवाय्वग्निसम्प्रहारादिसमुत्थः, मानसः पुनरिष्टस्य लाभाल्लाभाच्चानिष्टस्योपजायते||४५||
രോഗാനാഹ- ത്രയോ രോഗാ ഇത്യാദി| ഇഷ്ടലാഭാജ്ജായതേ കാമഹര്ഷാദിഃ, അനിഷ്ടപ്രിയവിയോഗാദിലാഭാച്ച ശോകാദയഃ; യദി വാ ‘ഇഷ്ടസ്യാലാഭാല്ലാഭാച്ചാനിഷ്ടസ്യ’ ഇതി പാഠഃ; അത്ര തു പാഠേ ചകാരാദിഷ്ടലാഭോऽപി ഹേതുര്ബോദ്ധവ്യഃ||൪൫||
Adhikarana 40 (46) · Śloka 46
തത്ര ബുദ്ധിമതാ മാനസവ്യാധിപരീതേനാപി സതാ ബുദ്ധ്യാ ഹിതാഹിതമവേക്ഷ്യാവേക്ഷ്യ ധര്മാര്ഥകാമാനാമഹിതാനാമനുപസേവനേ ഹിതാനാം ചോപസേവനേ പ്രയതിതവ്യം, ന ഹ്യന്തരേണ ലോകേ ത്രയമേതന്മാനസം കിഞ്ചിന്നിഷ്പദ്യതേ സുഖം വാ ദുഃഖം വാ; തസ്മാദേതച്ചാനുഷ്ഠേയം- തദ്വിദ്യാനാം ചോപസേവനേ പ്രയതിതവ്യമ്, ആത്മദേശകുലകാലബലശക്തിജ്ഞാനേ യഥാവച്ചേതി||൪൬||
View original
तत्र बुद्धिमता मानसव्याधिपरीतेनापि सता बुद्ध्या हिताहितमवेक्ष्यावेक्ष्य धर्मार्थकामानामहितानामनुपसेवने हितानां चोपसेवने प्रयतितव्यं, न ह्यन्तरेण लोके त्रयमेतन्मानसं किञ्चिन्निष्पद्यते सुखं वा दुःखं वा; तस्मादेतच्चानुष्ठेयं- तद्विद्यानां चोपसेवने प्रयतितव्यम्, आत्मदेशकुलकालबलशक्तिज्ञाने यथावच्चेति||४६||
സമ്പ്രതി മാനസവ്യാധിചികിത്സായാ അല്പവക്തവ്യത്വേനേഹൈവ തച്ചികിത്സാമാഹ- തത്രേത്യാദി| മാനസവ്യാധിപരീതേനാപീതി അപിശബ്ദേന ശാരീരവ്യാധിയുക്തേനാപി വക്ഷ്യമാണമനുഷ്ഠേയമിതി സൂചയതി| ത്രയമേതദ്ധര്മാര്ഥകാമരൂപം മാനസം സുഖം വാ മാനസം ദുഃഖം വാ നിഷ്പദ്യത ഇതി യോജ്യമ്| തദ്വിദ്യ ഇഹ മാനസവ്യാധിഭേഷജവേദീ| ആത്മദേശേത്യാദി|- കോऽഹം, കിം മേ ഹിതമിത്യാത്മജ്ഞാനം; കോ ദേശഃ, അസ്മിന് കിമുചിതമിതി ദേശജ്ഞാനമ്; ഏവം കാലാദാവപി ജ്ഞാനം ബോദ്ധവ്യമ്||൪൬||
Adhikarana 41 (47) · Śloka 47
ഭവതി ചാത്ര- മാനസം പ്രതി ഭൈഷജ്യം ത്രിവര്ഗസ്യാന്വവേക്ഷണമ്|
തദ്വിദ്യസേവാ വിജ്ഞാനമാത്മാദീനാം ച സര്വശഃ||൪൭||
View original
भवति चात्र- मानसं प्रति भैषज्यं त्रिवर्गस्यान्ववेक्षणम्|
तद्विद्यसेवा विज्ञानमात्मादीनां च सर्वशः||४७||
സമ്പ്രത്യമുമേവാര്ഥം സുഖഗ്രഹണാര്ഥം ശ്ലോകേനാഹ- മാനസം പ്രതീത്യാദി|- മാനസം വികാരമിതി ഭാവഃ| ത്രിവര്ഗസ്യ ധര്മാദേഃ||൪൭||
Adhikarana 42 (48) · Śloka 48
ത്രയോ രോഗമാര്ഗാ ഇതി- ശാഖാ, മര്മാസ്ഥിസന്ധയഃ, കോഷ്ഠശ്ച|
തത്ര ശാഖാ രക്താദയോ ധാതവസ്ത്വക് ച, സ ബാഹ്യോ രോഗമാര്ഗഃ; മര്മാണി പുനര്ബസ്തിഹൃദയമൂര്ധാദീനി, അസ്ഥിസന്ധയോऽസ്ഥിസംയോഗാസ്തത്രോപനിബദ്ധാശ്ച സ്നായുകണ്ഡരാഃ , സ മധ്യമോ രോഗമാര്ഗഃ; കോഷ്ഠഃ പുനരുച്യതേ മഹാസ്രോതഃ ശരീരമധ്യം മഹാനിമ്നമാമപക്വാശയശ്ചേതി പര്യായശബ്ദൈസ്തന്ത്രേ, സ രോഗമാര്ഗ ആഭ്യന്തരഃ||൪൮||
View original
त्रयो रोगमार्गा इति- शाखा, मर्मास्थिसन्धयः, कोष्ठश्च|
तत्र शाखा रक्तादयो धातवस्त्वक् च, स बाह्यो रोगमार्गः; मर्माणि पुनर्बस्तिहृदयमूर्धादीनि, अस्थिसन्धयोऽस्थिसंयोगास्तत्रोपनिबद्धाश्च स्नायुकण्डराः , स मध्यमो रोगमार्गः; कोष्ठः पुनरुच्यते महास्रोतः शरीरमध्यं महानिम्नमामपक्वाशयश्चेति पर्यायशब्दैस्तन्त्रे, स रोगमार्ग आभ्यन्तरः||४८||
അത്ര രോഗമാര്ഗാനാഹ - ത്രയ ഇത്യാദി| മര്മാസ്ഥിസന്ധിഭ്യാമേകോ മാര്ഗഃ| അത്ര ശാഖേതിസഞ്ജ്ഞാകരണം വ്യവഹാരാര്ഥം, തഥാ രക്താദീനാം ധാതൂനാം ശാഖാഭിധേയാനാം വൃക്ഷശാഖാതുല്യത്വേന ബാഹ്യത്വജ്ഞാപനാര്ഥമ്| ത്വക്ചേതി ത്വക്ശബ്ദേന തദാശ്രയോ രസോऽപി ഗൃഹ്യതേ; സാക്ഷാത്തു രസാനഭിധാനം ഹൃദയസ്ഥായിനോ രസസ്യ ശാഖാസഞ്ജ്ഞാവ്യവച്ഛേദാര്ഥം , തസ്യ ഹി കോഷ്ഠഗ്രഹണേനൈവ ഗ്രഹണമ്; അനേന ന്യായേന യകൃത്പ്ലീഹാശ്രിതം ച ശോണിതം കോഷ്ഠത്വേനൈവാഭിപ്രേതമിതി ബോദ്ധവ്യം, സമാനന്യായത്വാത് | ഉക്തം ച കോഷ്ഠവിവരണേ- “സ്ഥാനാന്യാമാഗ്നിപക്വാനാം മൂത്രസ്യ രുധിരസ്യ ച| ഹൃദുണ്ഡുകഃ ഫുഫ്ഫുസശ്ച കോഷ്ഠ ഇത്യഭിധീയതേ” (സു.ചി. അ.൨) ഇതി| അസ്ഥിസന്ധിവിവരണമ്- അസ്ഥിസംയോഗാ ഇത്യാദി| തത്രേതി അസ്ഥിസന്ധൌ| കണ്ഡരാ ഇഹ തന്ത്രേ സ്ഥൂലസ്നായുഃ| ആമസ്യ പക്വസ്യ ചാശയ ആമപക്വാശയഃ| ഏതച്ച മാര്ഗഭേദകഥനം തദാശ്രിതവ്യാധീനാം സുഖസാധ്യത്വാദിജ്ഞാനാര്ഥമ്||൪൮||
Adhikarana 43 (49) · Śloka 49
തത്ര, ഗണ്ഡപിഡകാലജ്യപചീചര്മകീലാധിമാംസമഷകകുഷ്ഠവ്യങ്ഗാദയോ വികാരാ ബഹിര്മാര്ഗജാശ്ച വിസര്പശ്വയഥുഗുല്മാര്ശോവിദ്രധ്യാദയഃ ശാഖാനുസാരിണോ ഭവന്തി രോഗാഃ; പക്ഷവധഗ്രഹാപതാനകാര്ദിതശോഷരാജയക്ഷ്മാസ്ഥിസന്ധിശൂലഗുദഭ്രംശാദയഃ ശിരോഹൃദ്ബസ്തിരോഗാദയശ്ച മധ്യമമാര്ഗാനുസാരിണോ ഭവന്തി രോഗാഃ; ജ്വരാതീസാരച്ഛര്ദ്യലസകവിസൂചികാകാസശ്വാസഹിക്കാനാഹോദരപ്ലീഹാദയോऽന്തര്മാര്ഗജാശ്ച വിസര്പശ്വയഥുഗുല്മാര്ശോവിദ്രധ്യാദയഃ കോഷ്ഠാനുസാരിണോ ഭവന്തി രോഗാഃ||൪൯||
View original
तत्र, गण्डपिडकालज्यपचीचर्मकीलाधिमांसमषककुष्ठव्यङ्गादयो विकारा बहिर्मार्गजाश्च विसर्पश्वयथुगुल्मार्शोविद्रध्यादयः शाखानुसारिणो भवन्ति रोगाः; पक्षवधग्रहापतानकार्दितशोषराजयक्ष्मास्थिसन्धिशूलगुदभ्रंशादयः शिरोहृद्बस्तिरोगादयश्च मध्यममार्गानुसारिणो भवन्ति रोगाः; ज्वरातीसारच्छर्द्यलसकविसूचिकाकासश्वासहिक्कानाहोदरप्लीहादयोऽन्तर्मार्गजाश्च विसर्पश्वयथुगुल्मार्शोविद्रध्यादयः कोष्ठानुसारिणो भवन्ति रोगाः||४९||
സമ്പ്രതി യന്മാര്ഗാശ്രിതോ യോ രോഗോ ഭവതി തം ദര്ശയതി- തത്ര ഗണ്ഡേത്യാദി| ബഹിര്മാര്ഗജാശ്ചേതി വിസര്പാദീനാം വിശേഷണം വിസര്പാദയോ ഹ്യന്തര്മാര്ഗഭാജോऽപി സമ്ഭവന്ത്യതസ്തദ്വ്യുദാസാര്ഥമ്| പക്ഷശബ്ദോ വധഗ്രഹാഭ്യാം സമ്ബധ്യതേ, ശോഷോ ധാതുശോഷഃ| ജ്വരോ യദ്യപി സര്വശരീരഗ ഏവ, തഥാऽപി വിശേഷേണാമാശയസമുത്ഥത്വാദിഹോച്യതേ| അന്തര്മാര്ഗജാശ്ചേതി വിസര്പാദിവിശേഷണമ്| അര്ശോ ബഹിര്വല്യാശ്രിതം ശാഖാഗതമ്, അന്യച്ച കോഷ്ഠഗതമ്| ബഹിര്മാര്ഗജോ ഗുല്മോ യോ ബഹിരുത്തുണ്ഡിത ഉപലഭ്യതേ ബഹിശ്ച പച്യതേ സ ജ്ഞേയഃ, അന്യസ്തു സര്വഃ കോഷ്ഠഗത ഏവ||൪൯||
Adhikarana 44 (50-53) · Śloka 53
ത്രിവിധാ ഭിഷജ ഇതി- ഭിഷക്ഛദ്മചരാഃ സന്തി സന്ത്യേകേ സിദ്ധസാധിതാഃ|
സന്തി വൈദ്യഗുണൈര്യുക്താസ്ത്രിവിധാ ഭിഷജോ ഭുവി||൫൦||
വൈദ്യഭാണ്ഡൌഷധൈഃ പുസ്തൈഃ പല്ലവൈരവലോകനൈഃ|
ലഭന്തേ യേ ഭിഷക്ശബ്ദമജ്ഞാസ്തേ പ്രതിരൂപകാഃ||൫൧||
ശ്രീയശോജ്ഞാനസിദ്ധാനാം വ്യപദേശാദതദ്വിധാഃ|
വൈദ്യശബ്ദം ലഭന്തേ യേ ജ്ഞേയാസ്തേ സിദ്ധസാധിതാഃ||൫൨||
പ്രയോഗജ്ഞാനവിജ്ഞാനസിദ്ധിസിദ്ധാഃ സുഖപ്രദാഃ|
ജീവിതാഭിസരാസ്തേ സ്യുര്വൈദ്യത്വം തേഷ്വവസ്ഥിതമിതി||൫൩||
View original
त्रिविधा भिषज इति- भिषक्छद्मचराः सन्ति सन्त्येके सिद्धसाधिताः|
सन्ति वैद्यगुणैर्युक्तास्त्रिविधा भिषजो भुवि||५०||
वैद्यभाण्डौषधैः पुस्तैः पल्लवैरवलोकनैः|
लभन्ते ये भिषक्शब्दमज्ञास्ते प्रतिरूपकाः||५१||
श्रीयशोज्ञानसिद्धानां व्यपदेशादतद्विधाः|
वैद्यशब्दं लभन्ते ये ज्ञेयास्ते सिद्धसाधिताः||५२||
प्रयोगज्ञानविज्ञानसिद्धिसिद्धाः सुखप्रदाः|
जीविताभिसरास्ते स्युर्वैद्यत्वं तेष्ववस्थितमिति||५३||
ഭിഷക്ഛദ്മചരാ ഭിഷഗ്വേശചരാഃ| സിദ്ധേന പ്രസിദ്ധേന സാധിതാഃ സിദ്ധസാധിതാഃ| വൈദ്യഭാണ്ഡം ബസ്തിനേത്രാദി| പ്രതിരൂപകാ വൈദ്യസദൃശാഃ| വ്യപദേശഃ അന്യസമ്ബന്ധേന കീര്തനമ്| അതദ്വിധാ ജ്ഞാനഹീനാഃ||൫൦-൫൩||
Adhikarana 45 (54) · Śloka 54
ത്രിവിധമൌഷധമിതി- ദൈവവ്യപാശ്രയം, യുക്തിവ്യപാശ്രയം, സത്ത്വാവജയശ്ച|
തത്ര ദൈവവ്യപാശ്രയം- മന്ത്രൌഷധിമണിമങ്ഗലബല്യുപഹാരഹോമനിയമപ്രായശ്ചിത്തോപവാസസ്വസ്ത്യയനപ്രണിപാതഗമനാദി, യുക്തിവ്യപാശ്രയം- പുനരാഹാരൌഷധദ്രവ്യാണാം യോജനാ, സത്ത്വാവജയഃ- പുനരഹിതേഭ്യോऽര്ഥേഭ്യോ മനോനിഗ്രഹഃ||൫൪||
View original
त्रिविधमौषधमिति- दैवव्यपाश्रयं, युक्तिव्यपाश्रयं, सत्त्वावजयश्च|
तत्र दैवव्यपाश्रयं- मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादि, युक्तिव्यपाश्रयं- पुनराहारौषधद्रव्याणां योजना, सत्त्वावजयः- पुनरहितेभ्योऽर्थेभ्यो मनोनिग्रहः||५४||
ദൈവമദൃഷ്ടം തദ്വ്യപാശ്രയം, തച്ച യദദൃഷ്ടജനനേന വ്യാധിപ്രത്യനീകം മന്ത്രാദി; യദി വാ ദൈവശബ്ദേന ദേവാ ഉച്യന്തേ, താനാശ്രിത്യ യദുപകരോതി തത്തഥാ; മന്ത്രാദയോ ഹി ദേവപ്രഭാവാദേവ വ്യാധിഹരാഃ, ബല്യുപഹാരാദിപ്രീതാശ്ച ദേവാ ഏവ പ്രഭാവാദ്വ്യാധീന് ഘ്നന്തി| അത്ര ദൈവവ്യപാശ്രയമാദാവുക്തമാശുവ്യാധിഹരത്വേന| പ്രണിപാതോ ദേവാദീനാം ശാരീരോ നമസ്കാരഃ, ഗമനം വിദൂരദേവാദിഗമനമ്||൫൪||
Adhikarana 46 (55) · Śloka 55
ശരീരദോഷപ്രകോപേ ഖലു ശരീരമേവാശ്രിത്യ പ്രായശസ്ത്രിവിധമൌഷധമിച്ഛന്തി- അന്തഃപരിമാര്ജനം, ബഹിഃപരിമാര്ജനം, ശസ്ത്രപ്രണിധാനം ചേതി|
തത്രാന്തഃപരിമാര്ജനം യദന്തഃശരീരമനുപ്രവിശ്യൌഷധമാഹാരജാതവ്യാധീന് പ്രമാര്ഷ്ടി, യത്പുനര്ബഹിഃസ്പര്ശമാശ്രിത്യാഭ്യങ്ഗസ്വേദപ്രദേഹപരിഷേകോന്മര്ദനാദ്യൈരാമയാന് പ്രമാര്ഷ്ടി തദ്ബഹിഃപരിമാര്ജനം, ശസ്ത്രപ്രണിധാനം പുനശ്ഛേദനഭേദനവ്യധനദാരണലേഖനോത്പാടനപ്രച്ഛനസീവനൈഷണക്ഷാരജലൌകസശ്ചേതി||൫൫||
View original
शरीरदोषप्रकोपे खलु शरीरमेवाश्रित्य प्रायशस्त्रिविधमौषधमिच्छन्ति- अन्तःपरिमार्जनं, बहिःपरिमार्जनं, शस्त्रप्रणिधानं चेति|
तत्रान्तःपरिमार्जनं यदन्तःशरीरमनुप्रविश्यौषधमाहारजातव्याधीन् प्रमार्ष्टि, यत्पुनर्बहिःस्पर्शमाश्रित्याभ्यङ्गस्वेदप्रदेहपरिषेकोन्मर्दनाद्यैरामयान् प्रमार्ष्टि तद्बहिःपरिमार्जनं, शस्त्रप्रणिधानं पुनश्छेदनभेदनव्यधनदारणलेखनोत्पाटनप्रच्छनसीवनैषणक्षारजलौकसश्चेति||५५||
സമ്പ്രതി പ്രകാരാന്തരേണോപയുക്തം ഭേഷജത്രൈവിധ്യമാഹ- ശരീരേത്യാദി| പ്രായഃശബ്ദഃ ശരീരദോഷകോപ ഇത്യനേന സമ്ബധ്യതേ; തേന, മാനസദോഷജേऽപ്യുന്മാദാപസ്മാരാദാവഞ്ജനാദി ഭവതീതി ദര്ശയതി; യദി വാ പ്രായസ്ത്രിവിധമിത്യനേന ശാരീരേऽപി ദൈവവ്യപാശ്രയം സ്വസ്ത്യയനാദി ദര്ശയതി||൫൫||
Adhikarana 47 (56-63) · Śloka 63
ഭവന്തി ചാത്ര- പ്രാജ്ഞോ രോഗേ സമുത്പന്നേ ബാഹ്യേനാഭ്യന്തരേണ വാ|
കര്മണാ ലഭതേ ശര്മ ശസ്ത്രോപക്രമണേന വാ||൫൬||
ബാലസ്തു ഖലു മോഹാദ്വാ പ്രമാദാദ്വാ ന ബുധ്യതേ|
ഉത്പദ്യമാനം പ്രഥമം രോഗം ശത്രുമിവാബുധഃ||൫൭||
അണുര്ഹി പ്രഥമം ഭൂത്വാ രോഗഃ പശ്ചാദ്വിവര്ധതേ|
സ ജാതമൂലോ മുഷ്ണാതി ബലമായുശ്ച ദുര്മതേഃ||൫൮||
ന മൂഢോ ലഭതേ സഞ്ജ്ഞാം താവദ്യാവന്ന പീഡ്യതേ|
പീഡിതസ്തു മതിം പശ്ചാത് കുരുതേ വ്യാധിനിഗ്രഹേ||൫൯||
അഥ പുത്രാംശ്ച ദാരാംശ്ച ജ്ഞാതീംശ്ചാഹൂയ ഭാഷതേ|
സര്വസ്വേനാപി മേ കശ്ചിദ്ഭിഷഗാനീയതാമിതി||൬൦||
തഥാവിധം ച കഃ ശക്തോ ദുര്ബലം വ്യാധിപീഡിതമ്|
കൃശം ക്ഷീണേന്ദ്രിയം ദീനം പരിത്രാതും ഗതായുഷമ്||൬൧||
സ ത്രാതാരമനാസാദ്യ ബാലസ്ത്യജതി ജീവിതമ്|
ഗോധാ ലാങ്ഗൂലബദ്ധേവാകൃഷ്യമാണാ ബലീയസാ||൬൨||
തസ്മാത് പ്രാഗേവ രോഗേഭ്യോ രോഗേഷു തരുണേഷു വാ|
ഭേഷജൈഃ പ്രതികുര്വീത യ ഇച്ഛേത് സുഖമാത്മനഃ||൬൩||
View original
भवन्ति चात्र- प्राज्ञो रोगे समुत्पन्ने बाह्येनाभ्यन्तरेण वा|
कर्मणा लभते शर्म शस्त्रोपक्रमणेन वा||५६||
बालस्तु खलु मोहाद्वा प्रमादाद्वा न बुध्यते|
उत्पद्यमानं प्रथमं रोगं शत्रुमिवाबुधः||५७||
अणुर्हि प्रथमं भूत्वा रोगः पश्चाद्विवर्धते|
स जातमूलो मुष्णाति बलमायुश्च दुर्मतेः||५८||
न मूढो लभते सञ्ज्ञां तावद्यावन्न पीड्यते|
पीडितस्तु मतिं पश्चात् कुरुते व्याधिनिग्रहे||५९||
अथ पुत्रांश्च दारांश्च ज्ञातींश्चाहूय भाषते|
सर्वस्वेनापि मे कश्चिद्भिषगानीयतामिति||६०||
तथाविधं च कः शक्तो दुर्बलं व्याधिपीडितम्|
कृशं क्षीणेन्द्रियं दीनं परित्रातुं गतायुषम्||६१||
स त्रातारमनासाद्य बालस्त्यजति जीवितम्|
गोधा लाङ्गूलबद्धेवाकृष्यमाणा बलीयसा||६२||
तस्मात् प्रागेव रोगेभ्यो रोगेषु तरुणेषु वा|
भेषजैः प्रतिकुर्वीत य इच्छेत् सुखमात्मनः||६३||
വൈദ്യഭേദാഭിധാനപ്രസങ്ഗേനാതുരഭേദമാഹ- പ്രാജ്ഞ ഇത്യാദി| ശര്മ സുഖമാരോഗ്യമിതി യാവത്| പ്രമാദഃ ബുദ്ധ്വാऽപി രോഗമപ്രതീകാരഃ| സഞ്ജ്ഞാ സമ്യഗ്ജ്ഞാനം വ്യാധിരയം ത്വരയാ പ്രതികര്തവ്യ ഏവമാകാരമ്| ത്രാതാരം വൈദ്യമനാസാദ്യ; തഥാവിധം ഹി രോഗിണം വൈദ്യോ നോപസര്പതീതി ഭാവഃ| ബാലഃ അജ്ഞഃ| ഗോധാദൃഷ്ടാന്തേന ജീവനാര്ഥം യത്നം കുര്വന്നപി വിപദ്യത ഇതി ദര്ശയതി| പ്രതികുര്വീത ‘യത്നമ്’ ഇതി ശേഷഃ||൫൬-൬൩||
Adhikarana 48 (64-65) · Śloka 65
തത്ര ശ്ലോകൌ- ഏഷണാഃ സമുപസ്തമ്ഭാ ബലം കാരണമാമയാഃ|
തിസ്രൈഷണീയേ മാര്ഗാശ്ച ഭിഷജോ ഭേഷജാനി ച||൬൪||
ത്രിത്വേനാഷ്ടൌ സമുദ്ദിഷ്ടാഃ കൃഷ്ണാത്രേയേണ ധീമതാ|
ഭാവാ, ഭാവേഷ്വസക്തേന യേഷു സര്വം പ്രതിഷ്ഠിതമ്||൬൫||
View original
तत्र श्लोकौ- एषणाः समुपस्तम्भा बलं कारणमामयाः|
तिस्रैषणीये मार्गाश्च भिषजो भेषजानि च||६४||
त्रित्वेनाष्टौ समुद्दिष्टाः कृष्णात्रेयेण धीमता|
भावा, भावेष्वसक्तेन येषु सर्वं प्रतिष्ठितम्||६५||
സങ്ഗ്രഹേ ധീമതാ ഭാവാ ഇതി ഛേദഃ; അഷ്ടൌ ഭാവാ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| ഭാവേഷു വിഷയേഷു| അസക്തേന അപ്രസക്തേന| യേഷു ഏഷണാദിഷ്വഷ്ടസു| സര്വമിതി ധര്മാര്ഥകാമാഃ||൬൪-൬൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ തിസ്രൈഷണീയോ നാമൈകാദശോऽധ്യായഃ||൧൧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने तिस्रैषणीयो नामैकादशोऽध्यायः||११||
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യവ്യാഖ്യായാമായുര്വേദദീപികാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ നിര്ദേശചതുഷ്കേ തിസ്രൈഷണീയോ നാമൈകാദശോऽധ്യായഃ||൧൧||