Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతస్తిస్రైషణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1||
ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
View original
अथातस्तिस्रैषणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
పూర్వాధ్యాయే చతుష్పాదమారోగ్యకారణం వ్యవస్థాపితం, తతశ్చతుష్పాదసంపత్త్యా ప్రాప్తారోగ్యేణ సతా యదనుష్ఠేయం ప్రాణపరిపాలనసాధనం, తథా ధనార్జనసాధనం, తథా ధర్మార్జనసాధనం, తదిహైషణాత్రయరూపమభిధీయత ఇత్యనంతరం తిస్రైషణీయోఽభిధీయతే| తిస్రైషణాశబ్దోఽస్మిన్నస్తీతి మత్వర్థీయశ్ఛః, అత్రానుకార్యానుకరణయోర్భేదావివక్షయా యలోపాసిద్ధేరభావాత్ సంహితయా ‘తిస్రైషణీయః’ ఇతి సంజ్ఞాయతే, అధ్యాయాంతే “తిస్రైషణీయే మార్గాశ్చ” ఇతి శ్లోకపాదం కరిష్యతి; యద్యప్యన్యేఽప్యత్ర శబ్దాః సంతి, తథాఽపి ప్రధానత్వేనాయం గృహ్యతే||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ఇహ ఖలు పురుషేణానుపహతసత్త్వబుద్ధిపౌరుషపరాక్రమేణ హితమిహ చాముష్మింశ్చ లోకే సమనుపశ్యతా తిస్ర ఏషణాః పర్యేష్టవ్యా భవంతి|
తద్యథా- ప్రాణైషణా, ధనైషణా, పరలోకైషణేతి||3||
View original
इह खलु पुरुषेणानुपहतसत्त्वबुद्धिपौरुषपराक्रमेण हितमिह चामुष्मिंश्च लोके समनुपश्यता तिस्र एषणाः पर्येष्टव्या भवन्ति|
तद्यथा- प्राणैषणा, धनैषणा, परलोकैषणेति||३||
ఇహేతి భోగార్థిపురుషాధికారే, యతో మోక్షార్థిపురుషం ప్రతి ధనైషణా సర్వథైవానుపయుక్తా| పురుషేణేతి పదం కుర్వన్ య ఏవ పురుష ఏషణాత్రయమన్విష్యతి స ఏవ పురుషో భణ్యతే నాన్యః, పశుతుల్యత్వాదితి దర్శయతి| పౌరుషం శారీరం బలం, పరాక్రమస్తు శౌర్యాఖ్యం మానసం బలం| ఇహేతి ఇహ జన్మని, అముష్మిన్నితి జన్మాంతరే| ఇష్యతేఽన్విష్యతే సాధ్యతేఽనయేత్యేషణా| ప్రాణో జీవితం, తత్ సాధ్యతే దీర్ఘత్వేన రోగానుపహతత్వేన చానయేతి ప్రాణైషణా| ఏవం ధనైషణా| పరలోకోపకారకస్య ధర్మస్యైషణా పరలోకైషణా| కామైషణా తు ప్రాణైషణాధనైషణయోరంతర్భావనీయా, శరీరసంపత్తిధనసంపత్తిసాధ్యత్వాత్ కామస్య; యది వా కామైషణాయాం స్వత ఏవ పురుషః ప్రవృత్తో భవతి నోపదేశమపేక్షత ఇతి తదేషణోపదేశో న కృతః||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ఆసాం తు ఖల్వేషణానాం ప్రాణైషణాం తావత్ పూర్వతరమాపద్యేత|
కస్మాత్? ప్రాణపరిత్యాగే హి సర్వత్యాగః|
తస్యానుపాలనం- స్వస్థస్య స్వస్థవృత్తానువృత్తిః, ఆతురస్య వికారప్రశమనేఽప్రమాదః, తదుభయమేతదుక్తం వక్ష్యతే చ; తద్యథోక్తమనువర్తమానః ప్రాణానుపాలనాద్దీర్ఘమాయురవాప్నోతీతి ప్రథమైషణా వ్యాఖ్యాతా భవతి||4||
View original
आसां तु खल्वेषणानां प्राणैषणां तावत् पूर्वतरमापद्येत|
कस्मात्? प्राणपरित्यागे हि सर्वत्यागः|
तस्यानुपालनं- स्वस्थस्य स्वस्थवृत्तानुवृत्तिः, आतुरस्य विकारप्रशमनेऽप्रमादः, तदुभयमेतदुक्तं वक्ष्यते च; तद्यथोक्तमनुवर्तमानः प्राणानुपालनाद्दीर्घमायुरवाप्नोतीति प्रथमैषणा व्याख्याता भवति||४||
ప్రాణైషణాయాః ప్రథమానుష్ఠానే ఉపపత్తిమాహ- ఆసాం త్విత్యాది| త్రయాణాం మధ్యే ద్వే పూర్వే భవతః, తృతీయాయాః సర్వోత్తరత్వేనాపూర్వత్వాత్; తేన ద్వయోస్తర ఇతి న్యాయాత్ పూర్వతరం ప్రాణైషణేతి సాధుస్తరప్రయోగః| ప్రాణశబ్దో జీవితవచన ఏకవచనాంతోఽప్యస్తి; యదుక్తం- “దశైవాయతనాన్యాహుః ప్రాణో యేషు ప్రతిష్ఠితః” (సూ.అ.30) ఇతి, తేన ప్రాణప్రత్యవమర్శకం ‘తస్య’ ఇతి పదమేకవచనేన యుక్తమేవ| వికారాన్ ప్రశమయతీతి వికారప్రశమనం చికిత్సా, తస్మిన్| అప్రమాదః అవధానేనానుష్ఠానం| వక్ష్యతే చేతి నిఖిలేన శాస్త్రేణ| ప్రాణానుపాలనాదితి ప్రాణానుపాలనసాధనాత్; తేన ప్రాణానుపాలనదీర్ఘాయుష్ట్వయోరర్థాభేదాత్ సాధ్యసాధనభావో నాస్తీతి యచ్చోచ్యతే తన్నిరస్తం భవతి| ప్రథమేతి ప్రాధాన్యాత్ ప్రాణైషణా||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
అథ ద్వితీయాం ధనైషణమాపద్యేత, ప్రాణేభ్యో హ్యనంతరం ధనమేవ పర్యేష్టవ్యం భవతి ; న హ్యతః పాపాత్ పాపీయోఽస్తి యదనుపకరణస్య దీర్ఘమాయుః, తస్మాదుపకరణాని పర్యేష్టుం యతేత|
తత్రోపకరణోపాయాననువ్యాఖ్యాస్యామః; తద్యథా- కృషిపాశుపాల్యవాణిజ్యరాజోపసేవాదీని, యాని చాన్యాన్యపి సతామవిగర్హితాని కర్మాణి వృత్తిపుష్టికరాణి విద్యాత్తాన్యారభేత కర్తుం; తథా కుర్వన్ దీర్ఘజీవితం జీవత్యనవమతః పురుషో భవతి |
ఇతి ద్వితీయా ధనైషణా వ్యాఖ్యాతా భవతి||5||
View original
अथ द्वितीयां धनैषणमापद्येत, प्राणेभ्यो ह्यनन्तरं धनमेव पर्येष्टव्यं भवति ; न ह्यतः पापात् पापीयोऽस्ति यदनुपकरणस्य दीर्घमायुः, तस्मादुपकरणानि पर्येष्टुं यतेत|
तत्रोपकरणोपायाननुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- कृषिपाशुपाल्यवाणिज्यराजोपसेवादीनि, यानि चान्यान्यपि सतामविगर्हितानि कर्माणि वृत्तिपुष्टिकराणि विद्यात्तान्यारभेत कर्तुं; तथा कुर्वन् दीर्घजीवितं जीवत्यनवमतः पुरुषो भवति |
इति द्वितीया धनैषणा व्याख्याता भवति||५||
అథేతి ప్రాణైషణానంతరం| ద్వితీయామితి హేతుగర్భం విశేషణం, యస్మాదియమేవ ద్వితీయా ప్రాణైషణానంతరమవశ్యోపాదేయత్వేన, తత ఇయమేవోచ్యత ఇత్యర్థః| ప్రాణైషణామను చాస్యాః ప్రాధాన్యం దర్శయతి- ప్రాణేభ్యో హీత్యాది| పాపశబ్దేన పాపకార్యం దుఃఖముచ్యతే| ఉపకరణం ఆరోగ్యభోగధర్మసాధనీభూతో ధనప్రపంచః, స యస్య నాస్త్యసావనుపకరణః| ధనోపాయానితి వక్తవ్యే ఉపకరణోపాయానితి యతః కరోతి, తేన ధనస్య భోగధర్మసాధనార్థమేవోత్పాదమిచ్ఛంతి, న పునః కృపణస్యేవ వినియోగశూన్యస్య సుసంవర్ధితమాత్రకరణార్థం | అన్యాన్యపీతి ప్రతిగ్రహాధ్యాపనాదీని| వృత్తిః వర్తనం, పుష్టిః ధనసంపత్తిః| అనవమతః అనవజ్ఞాతో బహుమానగృహీత ఇతి యావత్| దీర్ఘం జీవితం జీవతి ధారయతీత్యర్థః, అనేకార్థత్వాద్ధాతూనాం; యది వా దీర్ఘజీవితం యథా స్యాత్తథా జీవతీతి క్రియావిశేషణత్వేన వ్యాఖ్యేయం||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
అథ తృతీయాం పరలోకైషణామాపద్యేత|
సంశయశ్చాత్ర, కథం? భవిష్యామ ఇతశ్చ్యుతా నవేతి; కుతః పునః సంశయ ఇతి, ఉచ్యతే- సంతి హ్యేకే ప్రత్యక్షపరాః పరోక్షత్వాత్ పునర్భవస్య నాస్తిక్యమాశ్రితాః, సంతి చాగమప్రత్యయాదేవ పునర్భవమిచ్ఛంతి; శ్రుతిభేదాచ్చ- ‘మాతరం పితరం చైకే మన్యంతే జన్మకారణం |
స్వభావం పరనిర్మాణం యదృచ్ఛాం చాపరే జనాః’ ||
ఇతి |
అతః సంశయః- కిం ను ఖల్వస్తి పునర్భవో న వేతి||6||
View original
अथ तृतीयां परलोकैषणामापद्येत|
संशयश्चात्र, कथं? भविष्याम इतश्च्युता नवेति; कुतः पुनः संशय इति, उच्यते- सन्ति ह्येके प्रत्यक्षपराः परोक्षत्वात् पुनर्भवस्य नास्तिक्यमाश्रिताः, सन्ति चागमप्रत्ययादेव पुनर्भवमिच्छन्ति; श्रुतिभेदाच्च- ‘मातरं पितरं चैके मन्यन्ते जन्मकारणम् |
स्वभावं परनिर्माणं यदृच्छां चापरे जनाः’ ||
इति |
अतः संशयः- किं नु खल्वस्ति पुनर्भवो न वेति||६||
పరలోకైషణాం వ్యాకరోతి- అథేత్యాది| అత్ర చ పరలోకస్య దుర్జ్ఞేయత్వేన చార్వాకాదినాస్తికాసమ్మతత్వేన చ పరలోకం ప్రమాణేన వ్యవస్థాపయితుం నిర్ణయార్థం ప్రమాణప్రవృత్తివిషయం సంశయమేవ తావత్ పరలోకే దర్శయతి- సంశయశ్చాత్రేత్యాది| ఇతశ్చ్యుతా ఇహ జన్మని మృతాః, భవిష్యామో జన్మాంతర ఇత్యర్థః| సంశయహేతుం పృచ్ఛతి- కుతః సంశయః పునరితి| వాదివిప్రతిపత్తిం సంశయహేతుమాహ- ఉచ్యత ఇత్యాది| ప్రత్యక్షపరా అనుమతప్రత్యక్షైకప్రమాణాః| పరోక్షత్వాత ప్రత్యక్షావిషయత్వాత్| పునర్భవస్య జన్మాంతరస్య| నాస్తి పునర్భవో నాస్తి కర్మఫలం నాస్త్యాత్మేత్యాదినాస్తినా ప్రచరతీతి నాస్తికః, తస్య భావో నాస్తిక్యం| యత ప్రత్యక్షప్రమాణేనోపలభ్యతే ఘటపటాది, తదేవ పరమస్తి; నోపలభ్యతే చ ప్రత్యక్షేణ పరలోకః, తస్మాన్నాస్తి పరలోక ఇతి నాస్తికాభిప్రాయః| అస్తి పునర్భవ ఇతి యేషాం మతం తాన్ దర్శయతి- సంతీత్యాది| సంతి చేత్యత్ర ‘అపరే’ ఇతి వాక్యశేషః| ఆగమప్రత్యయాత్ ఆగమప్రామాణ్యాత్| ఆగమం చ పునర్భవప్రతిపాదకం దానతపోయజ్ఞేత్యాది దర్శయిష్యత్యగ్రే| ఇచ్ఛంతీత్యత్ర ‘యే’ ఇతి వాక్యశేషః| ఏవం తావద్వాదివిప్రతిపత్తిరేకా సంశయకారణం దర్శితా; సంశయహేత్వంతరమాహ- శ్రుతిభేదాచ్చేత్యాది| శ్రూయత ఇతి శ్రుతిః; ప్రతివాదివచనమేవంగ్రంథనిబద్ధం| ఏతాని చ మాతాపితరావేవ జన్మకారణమిత్యాదీని పునర్భవప్రతిక్షేపకాణి వచనాని| ఆగమప్రత్యయాదస్తి పునర్భవ ఇతి యో బ్రూతే, తద్వచనేన సమం వాదివిప్రతిపత్తిరూపతయైవ సంశయకారణం భవతీత్యత ఉక్తముపసంహారే ‘అతః సంశయః’ ఇతి| ఏకే మన్యంతే జన్మకారణమితి జన్మకారణమితి పదం మాతరం పితరం తథా స్వభావం తథా పరనిర్మాణమితి పదత్రయేణ సంబధ్యతే; యదృచ్ఛాం చాఽపరే జనా ఇత్యత్ర మన్యంతే జన్మకారణమితి పదం సంబధ్యతే| మాతాపితరావేవాత్మాంతరనిరపేక్షావపత్యోత్పాదనే కారణం, తేన పూర్వశరీరం పరిత్యజ్య శరీరాంతరపరిగ్రహరూప ఆత్మనః పరలోకో నాస్తీతి ప్రథమవాదినః పక్షః| పరిదృశ్యమానపృథివ్యాదిభావానామేవాయం స్వభావో- యత్- సంయోగవిశేషాన్మిలితాః సంతశ్చేతనం పురుషాదిలక్షణం కార్యవిశేషమారభంతే, యథా సురాబీజాదీని ప్రత్యేకమమదకరాణ్యపి మదకరం మద్యమారభంతే, నాత్ర కశ్చిదాత్మా విద్యతే యస్య పరలోకః స్యాదితి స్వభావవాదినో భావః| పర ఐశ్వర్యాదిగుణయుక్త ఆత్మవిశేషః, తేన సంసార్యాత్మనిరపేక్షిణా నిర్మాణం పరనిర్మాణం, తత్రాపి పరస్యైవైశ్వర్యాదిగుణయుక్తస్యాత్మవిశేషస్య ప్రభావాద్భూతాని చేతయంతే నాత్మాంతరమస్తీతి పరలోకాభావః| యదృచ్ఛా కారణాప్రతినియమేనోత్పాదః; న కారణప్రతినియమేన కార్యోత్పాదోఽవధారయితుం శక్యతే, అవధారకప్రమాణానాం ప్రామాణ్యానవధారణాత్; తస్మాదాత్మైవ పునర్భవమనుభవతీతి న వాచ్యమితి యాదృచ్ఛికస్యాభిప్రాయః||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
తత్ర బుద్ధిమాన్నాస్తిక్యబుద్ధిం జహ్యాద్విచికిత్సాం చ|
కస్మాత్? ప్రత్యక్షం హ్యల్పం; అనల్పమప్రత్యక్షమస్తి, యదాగమానుమానయుక్తిభిరుపలభ్యతే; యైరేవ తావదింద్రియైః ప్రత్యక్షముపలభ్యతే, తాన్యేవ సంతి చాప్రత్యక్షాణి||7||
View original
तत्र बुद्धिमान्नास्तिक्यबुद्धिं जह्याद्विचिकित्सां च|
कस्मात्? प्रत्यक्षं ह्यल्पम्; अनल्पमप्रत्यक्षमस्ति, यदागमानुमानयुक्तिभिरुपलभ्यते; यैरेव तावदिन्द्रियैः प्रत्यक्षमुपलभ्यते, तान्येव सन्ति चाप्रत्यक्षाणि||७||
పునర్భవాస్తిత్వపక్షం గృహీత్వా ప్రాహ- తత్రేత్యాది| బుద్ధిమానితి ప్రశస్తబుద్ధియుక్తః| నాస్త్యేవ పరలోక ఇతి విపర్యయజ్ఞానం నాస్తిక్యబుద్ధిః, తాం జహ్యాత్| పరలోకవిషయో విపర్యయో యథా ధర్మానుష్ఠానం ప్రతి విరోధకః, తథా స్తోకక్రమేణాస్తి పరలోకో న వేతి సంశయోఽపి ధర్మానుష్ఠానం ప్రతి విరోధక ఇత్యాహ- విచికిత్సాం చేతి; విచికిత్సాం జహ్యాదితి సంబంధః, విచికిత్సా సందేహః, సా చేహ ప్రకృతత్వాత్ పరలోకవిషయైవ| అత్రైవ హేతుప్రశ్నపూర్వకం హేతుమాహ- కస్మాదిత్యాది| అప్రత్యక్షత్వాత్ పరలోకో నాస్తీతి ప్రథమవాదిమతం దూషయతి- ప్రత్యక్షమిత్యాది| యథా, ప్రత్యక్షం ప్రమాణమవ్యభిచారిప్రమాజనకత్వేన; తథాఽఽగమాదీన్యపి తథాభూతప్రమాజనకత్వాత్ ప్రమాణాన్యేవ; తతశ్చ ప్రత్యక్షావిషయత్వేనైవ యత్ పునర్భవస్య నాస్తిత్వం వ్యవస్థాప్యతే తన్న యుక్తమితి ప్రకరణార్థః| పునర్భవసాధకాని చాగమాదీన్యగ్రే వక్ష్యమాణాని సంత్యేవేతి భావః| ఆగమాదీని లక్షణతోఽగ్రేఽభిధాస్యంతే| ప్రత్యక్షావిషయత్వే సత్యపి యాన్యన్యప్రమాణసిద్ధాని సంతి తాన్యాహ- యైరేవేత్యాది| ప్రత్యక్షమితి ప్రత్యక్షవిషయం ఘటాది| సంతీతి ఇంద్రియోపక్రమణీయోక్తానుమానగమ్యత్వాదితి బోద్ధవ్యం||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
సతాం చ రూపాణామతిసన్నికర్షాదతివిప్రకర్షాదావరణాత్ కరణదౌర్బల్యాన్మనోనవస్థానాత్ సమానాభిహారాదభిభవాదతిసౌక్ష్మ్యాచ్చ ప్రత్యక్షానుపలబ్ధిః; తస్మాదపరీక్షితమేతదుచ్యతే- ప్రత్యక్షమేవాస్తి, నాన్యదస్తీతి||8||
View original
सतां च रूपाणामतिसन्निकर्षादतिविप्रकर्षादावरणात् करणदौर्बल्यान्मनोनवस्थानात् समानाभिहारादभिभवादतिसौक्ष्म्याच्च प्रत्यक्षानुपलब्धिः; तस्मादपरीक्षितमेतदुच्यते- प्रत्यक्षमेवास्ति, नान्यदस्तीति||८||
ఇతశ్చ ప్రత్యక్షానుపలబ్ధిర్న వస్త్వభావనిశ్చయకారికేత్యాహ- సతామిత్యాది| సతామిత్యగ్రే వక్ష్యమాణాతిసన్నికర్షాద్యభావే ప్రత్యక్షేణైవ గృహ్యమాణత్వేన సతామిత్యర్థః| ప్రత్యక్షానుపలబ్ధిరిత్యతిసన్నికర్షాదిభిః సహ ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే| అతిసన్నికర్షాదనుపలబ్ధిర్యథా- నయనగతకజ్జలాదేః, అతివిప్రకర్షాద్యథా- దూరాకాశగతస్య పక్షిణః, ఆవరణాద్యథా- కుడ్యాదిపిహితస్య ఘటాదేః, కరణదౌర్బల్యాద్యథా- కామలాద్యుపహతస్య చక్షుషః పటశౌక్ల్యాద్యప్రతిభానం, మనోనవస్థానాద్యథా- కాంతాముఖనిరీక్షణప్రహితమనసః పార్శ్వాగతవచనానవబోధః, సమానాభిహారాద్యథా- బిల్వరాశిప్రవిష్టస్య బిల్వస్యేంద్రియసంబద్ధస్యాపి భేదేనాగ్రహణం, అభిభవాద్యథా- మధ్యందినే ఉల్కాపాతస్య, సౌక్ష్మ్యాద్యథా- త్రిచతుర్హస్తప్రమాణదేశవర్తినః క్రిమివిశేషలిఖ్యాదేరగ్రహణం||8||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10
శ్రుతయశ్చైతా న కారణం, యుక్తివిరోధాత్|
ఆత్మా మాతుః పితుర్వా యః సోఽపత్యం యది సంచరేత్|
ద్వివిధం సంచరేదాత్మా సర్వోవాఽవయవేన వా||9||
సర్వశ్చేత్ సంచరేన్మాతుః పితుర్వా మరణం భవేత్|
నిరంతరం, నావయవః కశ్చిత్సూక్ష్మస్య చాత్మనః||10||
View original
श्रुतयश्चैता न कारणं, युक्तिविरोधात्|
आत्मा मातुः पितुर्वा यः सोऽपत्यं यदि सञ्चरेत्|
द्विविधं सञ्चरेदात्मा सर्वोवाऽवयवेन वा||९||
सर्वश्चेत् सञ्चरेन्मातुः पितुर्वा मरणं भवेत्|
निरन्तरं, नावयवः कश्चित्सूक्ष्मस्य चात्मनः||१०||
సంప్రతి శ్రుతిభేదవాదిమతం దూషయతి- శ్రుతయశ్చేత్యాది| న కారణమితి న పునర్భవప్రతిషేధే కారణమిత్యర్థః| యుక్తివిరోధాత్ ఉపపత్తివిరోధాత్| అపత్యశరీరే మాతాపిత్రోః కారణత్వమనుమతమేవ, యతస్తథావిధే మాతాపిత్రోః కారణత్వే సత్యపి చైతన్యహేతోరాత్మనః పరలోకాదాగమనే ప్రేత్యభావోఽఖండిత ఏవేతి| చైతన్యమపత్యస్య మాతాపిత్రోరపి చైతన్యహేతుర్య ఆత్మా తత ఏవ భవతీతి యో మన్యతే తం ప్రత్యాహ- ఆత్మా మాతురిత్యాది| ద్వివిధం ద్విప్రకారం| సర్వ ఇతి మాతరం పితరం పరిత్యజ్యాపత్యం గచ్ఛేత్; అవయవేనేతి ఏకోఽవయవో వాఽఽత్మనో మాతరి పితరి వా తిష్ఠేత్, అన్యశ్చైకదేశ ఆత్మనోఽపత్యం గచ్ఛేత్| ప్రథమపక్షే దూషణమాహ- సర్వశ్చేత్యాది| నిరంతరమితి చ్ఛేదః, నిరంతరం తత్కాలమేవ, యది మాతురాత్మాఽపత్యం సంచరేత్తదా తత్కాలమేవ మాతుర్మరణం, యది తు పితురాత్మాఽపత్యం సంచరేత్తదా తత్కాలమేవ పితుర్మరణం, స్యాదితి| ద్వితీయం పక్షం దూషయతి- నావయవ ఇత్యాది| సూక్ష్మస్యేతి అస్థూలస్య; స్థూలానాం పృథివ్యాదీనామవయవా భవంతి, న తు సూక్ష్మాణామాకాశకాలమనోబుద్ధిప్రభృతీనాం; తతశ్చావయవాభావాదాత్మనోఽవయవేన సంచరణం దూరమపాస్తమిత్యర్థః||9-10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
బుద్ధిర్మనశ్చ నిర్ణీతే యథైవాత్మా తథైవ తే|
యేషాం చైషా మతిస్తేషాం యోనిర్నాస్తి చతుర్విధా||11||
View original
बुद्धिर्मनश्च निर्णीते यथैवात्मा तथैव ते|
येषां चैषा मतिस्तेषां योनिर्नास्ति चतुर्विधा||११||
అథ శంక్యతే- మాఽఽత్మా మాతాపిత్రోః సంచరతు, బుద్ధిస్తు తయోర్మనో వాఽపత్యం సంచరతు, అత ఏవాపత్యస్య చైతన్యం భవిష్యతీత్యాహ- బుద్ధిర్మనశ్చేత్యాది| నిర్ణీతే వ్యవస్థాపితే ప్రమాణేన, కింభూతేనేత్యాహ- యథైవాత్మా నిరవయవత్వేనావయవసంచరణాక్షమస్తథా తత్కాలమేవ మాతాపితృపరిత్యాగప్రసంగేన కార్త్స్న్యేనాపి సంచరితుమక్షమః, తథా తే అపి బుద్ధిమనసీ నిరవయవత్వాన్నైకదేశేన సంచరేయాతాం, మాతాపిత్రోస్తత్కాలమేవాబుద్ధిమత్త్వామనస్కత్వప్రసంగాచ్చ న కార్త్స్న్యేన సంచరేయాతామితి భావః| దూషణాంతరమాహ- యేషామిత్యాది| యేషాం మతిరితి మాతాపితరావేవాపత్యే చైతన్యకారణమిత్యేవంరూపా| చతుర్విధా యోనిరితి జరాయుజాండజసంస్వేదజోద్భిజ్జలక్షణా| ఏవం మన్యతే- సంస్వేదజానాం మశకాదీనాం తథోద్భిజ్జానాం గండూపదాదీనాం చేతనానాం మాతాపితరౌ న విద్యేతే; తతస్తేషామచైతన్యం స్యాత్, మాతాపిత్రోశ్చేతనకారణయోరభావాదితి||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
విద్యాత్ స్వాభావికం షణ్ణాం ధాతూనాం యత్ స్వలక్షణం|
సంయోగే చ వియోగే చ తేషాం కర్మైవ కారణం||12||
View original
विद्यात् स्वाभाविकं षण्णां धातूनां यत् स्वलक्षणम्|
संयोगे च वियोगे च तेषां कर्मैव कारणम्||१२||
స్వాభావికవాదినో భూతచైతన్యపక్షం దూషయతి- విద్యాదిత్యాది| స్వభావకృతం స్వాభావికం| షణ్ణాం ధాతూనామితి పృథివ్యప్తేజోవాయ్వాకాశాత్మనాం, ఏషాం చ ధాతుత్వం శరీరధారణాజ్జగద్ధారణాచ్చ| స్వలక్షణం ఆత్మీయమవ్యభిచారి లక్షణం; తచ్చ పృథివ్యాః కాఠిన్యాది, అపాం ద్రవత్వాది, తేజస ఉష్ణత్వాది, వాయోస్తిర్యగ్గమనాది, ఆకాశస్యాప్రతిఘాతాది ఆత్మనో జ్ఞానాది; ఏతేన, ఏతదేవ పరమేషాం లక్షణం స్వాభావికం, న తావదాత్మరహితానామేషాం చైతన్యమపి స్వాభావికమస్తీతి దర్శయతి| తతశ్చ యత్ ప్రత్యేకం భూతానాం న సంభవతి తన్మిలితానామపి న సంభవతి చైతన్యం; యతో భూతానామపి సంయోగాచ్చైతన్యసంభవే బహూని చేతనాని స్యుర్బాల్యాద్యవస్థాభేదాత్, తతశ్చ జ్ఞాతృభేదాత్ ప్రతిసంధానానుపపత్తిరితి భావః; ఆత్మసంబంధేన తు చైతన్యం సమ్మతమేవ, పరం తత్రాపి గర్భోత్పత్తౌ భూతానామాత్మసంబంధే తథా మరణే భూతానామాత్మనో వియోగే కర్మైవ జన్మాంతరకృతం కారణం, నాన్యత్| తత్ భూతసంయోగవిభాగకారణజన్మాంతరకృతకర్మస్వీకారాత్ ప్రేత్యభావః స్వీకృతో భవతీతి భావః||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
అనాదేశ్చేతనాధాతోర్నేష్యతే పరనిర్మితిః|
పర ఆత్మా స చేద్ధేతురిష్టోఽస్తు పరనిర్మితిః||13||
View original
अनादेश्चेतनाधातोर्नेष्यते परनिर्मितिः|
पर आत्मा स चेद्धेतुरिष्टोऽस्तु परनिर्मितिः||१३||
పరనిర్మాణపక్షం దూషయతి- అనాదేరిత్యాది| అత్ర పరనిర్మాణపక్షే శరీరస్యాత్మరహితస్య పరేణ నిర్మాణం వాఽభిప్రేతం స్యాత్, ఆత్మనో వాఽపి పరేణ నిర్మాణమభిప్రేతం స్యాత్; ఆత్మనః పరనిర్మాణం దూషయతి- అనాదేరిత్యాది| నిత్యస్య చేతనాధాతోరితి ఆత్మనః; నేష్యతే నిత్యస్యోత్పాదకకారణాభావాదితి భావః; నిత్యత్వం చాత్మనః శారీరే ప్రతిపాదయిష్యతి| అథ శరీరమాత్రస్య పరనిర్మాణమభిప్రేతం, తదనుమతమేవ; పరేణాఽఽత్మనా ధర్మాధర్మసహాయేన తస్య క్రియమాణత్వాదిత్యాహ- పర ఇత్యాది| హేతురిష్ట ఇతి శరీరోత్పాదే హేతురిష్ట ఇత్యర్థః; అస్తు పరనిర్మితిరీదృశీ ప్రేత్యభావావిరోధినీతి భావః| ఏవం మన్యతే- పరేణైశ్వర్యాదిగుణయుక్తేనాత్మవిశేషేణైతచ్చేతనం శరీరం క్రియమాణం చేతనాహేతుభూతాతిరిక్తాత్మసంబంధమంతరా (చేతనాయుక్తం ) కర్తుం న పార్యేత, ఘటాదివదచేతనత్వప్రసంగాత్; చేతనాహేతుశ్చాత్మా నిత్యత్వేన న క్రియతే, తస్మాచ్చేతనాహేతునిత్యత్వేన జన్మాంతరసంబంధినమాత్మానం గృహీత్వా శరీరం చేతనం పరః కరోతీతి స్వీకరణీయం; ఏవమపి చేశ్వరదరిద్రాదిజగద్వైచిత్ర్యదర్శనాదాత్మనో ధర్మాధర్మయోగవైచిత్ర్యం కల్పనీయం; తథాచ సత్యాత్మన ఏవ ధర్మాధర్మసహాయతాఽవశ్యం స్వీకరణీయా, తస్మాత్ స ఏవ శరీరాద్యుత్పత్తౌ కారణమస్తు కిమపరేణేహాత్మవిశేషకల్పనేన; యది వా, ఏవమాత్మన్యనేకజన్మసంబంధిని సంసారహేతుధర్మాధర్మగుణశాలిని సిద్ధే అస్తు సోఽప్యాత్మవిశేషః కారణం, అతో న కాచిత్ క్షతిరితి||13||
Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15
న పరీక్షా న పరీక్ష్యం న కర్తా కారణం న చ|
న దేవా నర్షయః సిద్ధాః కర్మ కర్మఫలం న చ||14||
నాస్తికస్యాస్తి నైవాత్మా యదృచ్ఛోపహతాత్మనః|
పాతకేభ్యః పరం చైతత్ పాతకం నాస్తికగ్రహః||15||
View original
न परीक्षा न परीक्ष्यं न कर्ता कारणं न च|
न देवा नर्षयः सिद्धाः कर्म कर्मफलं न च||१४||
नास्तिकस्यास्ति नैवात्मा यदृच्छोपहतात्मनः|
पातकेभ्यः परं चैतत् पातकं नास्तिकग्रहः||१५||
యదృచ్ఛావాదిమతం దూషయతి- న పరీక్షేత్యాది| యదృచ్ఛావాదీ ఖల్వేకమపి ప్రమాణం నానుమన్యతే, తతశ్చ తస్యాప్రామాణికత్వాత్ ప్రమాణం వినైవ యత్కించిద్బ్రువతో న శ్రద్ధేయం వచనం భవతి, తస్మాదుపేక్షణీయ ఏవాయమితి ప్రకరణాభిప్రాయః| యదృచ్ఛయా అపరిస్థితపక్షతయా, ఉపహత ఇహలోకపరలోకానుపయుక్త ఆత్మా యస్య స యదృచ్ఛోపహతాత్మా; తస్య పరీక్షా నాస్తీతి పరీక్షాహేతూనాం ప్రమాణానామభావాదిత్యర్థః; పరీక్ష్యమపి నాస్తి, పరీక్షకప్రమాణాభావాదేవ; ఏవం కర్తాఽపి నాస్తి తత్కారణమపి నాస్తి, ప్రమాణాస్వీకారాదితి భావః; తథా సర్వజనసిద్ధా దేవాదయోఽపి న సంతీత్యభిధానేన నాస్తికస్య వర్జనీయత్వం దర్శయతి| పాతకేభ్యో బ్రహ్మావధాదిభ్యః; పరం శ్రేష్ఠం; నాస్తి పరలోక ఇత్యాదికో గ్రహో నాస్తికగ్రహః; నాస్తికబుద్ధ్యా హ్యుచ్ఛృంఖలః పురుషః సర్వమపి పాతకం కరోతీతి భావః||14-15||
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
తస్మాన్మతిం విముచ్యైతామమార్గప్రసృతాం బుధః|
సతాం బుద్ధిప్రదీపేన పశ్యేత్సర్వం యథాతథం||16||
View original
तस्मान्मतिं विमुच्यैताममार्गप्रसृतां बुधः|
सतां बुद्धिप्रदीपेन पश्येत्सर्वं यथातथम्||१६||
నాస్తికతాపరిత్యాగేన యథాకర్తవ్యతామాహ- తస్మాదిత్యాది| ఏతామితి నాస్తికబుద్ధిం| అమార్గే అధర్మే ప్రసృతా అమార్గప్రసృతా| బుద్ధిరేవ ప్రదీపో బుద్ధిప్రదీపః, తేన ప్రత్యక్షాదిప్రమాణేన పశ్యేదిత్యర్థః| యథాతథమితి యథాస్వరూపం||16||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
ద్వివిధమేవ ఖలు సర్వం సచ్చాసచ్చ; తస్య చతుర్విధా పరీక్షా- ఆప్తోపదేశః, ప్రత్యక్షం, అనుమానం, యుక్తిశ్చేతి||17||
View original
द्विविधमेव खलु सर्वं सच्चासच्च; तस्य चतुर्विधा परीक्षा- आप्तोपदेशः, प्रत्यक्षम्, अनुमानं, युक्तिश्चेति||१७||
సంప్రతి పరపక్షం దూషయిత్వా స్వపక్షపరలోకసాధనాని ప్రమాణాన్యవతారయతి- ద్వివిధమిత్యాది| సర్వమితి యత్కించిత్ ప్రమాణప్రతీయమానం, తద్ద్వివిధం; తద్ద్వైవిధ్యమాహ- సచ్చాసచ్చ; సదితి విధివిషయప్రమాణగమ్యం భావరూపం, అసదితి నిషేధవిషయప్రమాణగమ్యమభావరూపం| పరీక్ష్యతే వ్యవస్థాప్యతే వస్తుస్వరూపమనయేతి పరీక్షా ప్రమాణాని, ఆప్తోపదేశాదయ ఉత్తరగ్రంథే స్ఫుటా భవిష్యంతి||17||
Adhikarana 15 (18-19) · Śloka 19
ఆప్తాస్తావత్- రజస్తమోభ్యాం నిర్ముక్తాస్తపోజ్ఞానబలేన యే|
యేషాం త్రికాలమమలం జ్ఞానమవ్యాహతం సదా||18||
ఆప్తాః శిష్టా విబుద్ధాస్తే తేషాం వాక్యమసంశయం|
సత్యం, వక్ష్యంతి తే కస్మాదసత్యం నీరజస్తమాః ||19||
View original
आप्तास्तावत्- रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तास्तपोज्ञानबलेन ये|
येषां त्रिकालममलं ज्ञानमव्याहतं सदा||१८||
आप्ताः शिष्टा विबुद्धास्ते तेषां वाक्यमसंशयम्|
सत्यं, वक्ष्यन्ति ते कस्मादसत्यं नीरजस्तमाः ||१९||
ఆప్తోపదేశం దర్శయితుమాప్తమేవ తావదాహ- ఆప్తా ఇత్యాది| నిఃశేషేణ ముక్తా నిర్ముక్తాః| తపోజ్ఞానబలేనేతి రజస్తమోనిర్ముక్తౌ కారణత్వేన యోజనీయం| త్రికాలమితి అతీతానాగతవర్తమానవిషయం| అమలమితి యథార్థగ్రాహిత్వేన| అవ్యాహతమితి క్వచిదపి విషయేఽకుంఠితశక్తిత్వేన| ఆప్తీ రజస్తమోరూపదోషక్షయః, తద్యుక్తా ఆప్తాః ; శాసతి జగత్కృత్స్నం కార్యాకార్యప్రవృత్తినివృత్త్యుపదేశేనేతి శిష్టాః; బోద్ధవ్యం విశేషేణ బుద్ధమేతైరితి విబుద్ధాః; ఆప్తాః, శిష్టాః, విబుద్ధా ఇతి సంజ్ఞాత్రయేణాప్తానాం లోకే ప్రసిద్ధిం దర్శయతి; తేషామాప్తానాం వాక్యమసంశయం నిశ్చితం సత్యం యథార్థమిత్యర్థః| తద్వాక్యసత్యత్వే హేతుమాహ- వక్షంతి తే కస్మాదసత్యం నీరజస్తమా ఇతి| నీరజస్తమా ఇతి తమప్ప్రత్యయాంతః శబ్దః, తేన నీరజస్త్వప్రకర్షేణ తమోఽపి వ్యుదస్తం భవతి; న హి సర్వథా నీరజస్కే పురుషే తమో భవతి; యదుక్తం- “నారజస్కం తమః” (వి.అ.6) ఇతి| వక్షంతి తే కస్మాదసత్యం న కస్మాదపీత్యర్థః; అసత్యం మిథ్యాజ్ఞానాద్వాఽభిధీయతే, సమ్యగ్జ్ఞానే సత్యపి రాగద్వేషాభ్యాం వాఽభిధీయతే, తచ్చ త్రితయమపి మిథ్యాజ్ఞానరాగద్వేషరూపం రజస్తమోనిర్ముక్తే సత్త్వగుణోద్రేకాదమలవిజ్ఞానే న సంభవతీత్యర్థః; యది వా ‘నీరజస్తమసో మృషా’ ఇతి పాఠః సుగమః| ఏతచ్చాప్తలక్షణం సహజాప్తబ్రహ్మాద్యభిప్రాయేణ, లౌకికానాం తు పురుషాణామాప్తత్వం ప్రతివిషయసమ్యగ్జ్ఞానసంభవనే తద్విషయరాగద్వేషాసంభవేన చ బోద్ధవ్యం; ఏతేన, ఆప్తోపదేశ ఇతి శబ్దరూపప్రమాణలక్షణముక్తం భవతి; బుద్ధిప్రమాణపక్షే తు, ఆప్తోపదేశజనితా బుద్ధిః ప్రమాణమితి బోద్ధవ్యం||18-19||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
ఆత్మేంద్రియమనోర్థానాం సన్నికర్షాత్ ప్రవర్తతే|
వ్యక్తా తదాత్వే యా బుద్ధిః ప్రత్యక్షం స నిరుచ్యతే||20||
View original
आत्मेन्द्रियमनोर्थानां सन्निकर्षात् प्रवर्तते|
व्यक्ता तदात्वे या बुद्धिः प्रत्यक्षं स निरुच्यते||२०||
ప్రత్యక్షలక్షణమాహ- ఆత్మేంద్రియేత్యాది| సన్నికర్షాదితి సంబంధాత్; స చ సంబంధః- సంయోగః, సమవాయః, సంయుక్తసమవాయః, సంయుక్తసమవేతసమవాయః, సమవేతసమవాయః, విశేషణవిశేష్యభావలక్షణో బోద్ధవ్యః| వ్యక్తా ఇత్యనేన వ్యభిచారిణీమయథార్థబుద్ధిం సంశయం చ నిరాకరోతి| తదాత్వే తత్క్షణం; అనేన చ ప్రత్యక్షజ్ఞానానంతరోత్పన్నానుమానజ్ఞానం స్మరణం చ పరంపరయాఽఽత్మేంద్రియమనోర్థసన్నికర్షజం వ్యవచ్ఛినత్తి; ఆత్మాదిచతుష్టయసన్నికర్షాభిధానం చ ప్రత్యక్షకారణాభిధానపరం; తేన, ‘ఇంద్రియార్థసన్నికర్షాత్ ప్రవర్తతే యా’ ఇత్యేతావదేవ లక్షణం బోద్ధవ్యం; ఏతేన సుఖాదివిషయమపి ప్రత్యక్షం గృహీతం భవతి; తత్ర హి చతుష్టయసన్నికర్షో నాస్తి, ఆత్మసన్నికర్షస్తు ప్రమాణజ్ఞానసాధారణత్వేనైవ లక్షణానుపయుక్తః | ఇహ చ ప్రత్యక్షఫలరూపాఽపి బుద్ధిః ప్రత్యక్షశబ్దేనాభిధీయతే, తథైవ లోకవ్యవహారాత్; పరమార్థతస్తు యతో భవతీంద్రియాదేరీదృశీ బుద్ధిస్తత్ ప్రత్యక్షం||20||
Adhikarana 17 (21-22) · Śloka 22
ప్రత్యక్షపూర్వం త్రివిధం త్రికాలం చానుమీయతే|
వహ్నిర్నిగూఢో ధూమేన మైథునం గర్భదర్శనాత్||21||
ఏవం వ్యవస్యంత్యతీతం బీజాత్ ఫలమనాగతం|
దృష్ట్వా బీజాత్ ఫలం జాతమిహైవ సదృశం బుధాః||22||
View original
प्रत्यक्षपूर्वं त्रिविधं त्रिकालं चानुमीयते|
वह्निर्निगूढो धूमेन मैथुनं गर्भदर्शनात्||२१||
एवं व्यवस्यन्त्यतीतं बीजात् फलमनागतम्|
दृष्ट्वा बीजात् फलं जातमिहैव सदृशं बुधाः||२२||
అనుమానస్వరూపమాహ- ప్రత్యక్షేత్యాది| ప్రత్యక్షగ్రహణం వ్యాప్తిగ్రాహకప్రమాణోపలక్షణార్థం, తేన ప్రత్యక్షపూర్వమితి వ్యాప్తిగ్రాహకప్రమాణపూర్వకం| త్రివిధమిత్యనేనానుమానత్రైవిద్ధ్యం దర్శయతి; తేన, కార్యాత్ కారణానుమానం, యథా- గర్భదర్శనాన్మైథునానుమానం; తథా కారణాత్ కార్యానుమానం, యథా- బీజాత్ సహకారికారణాంతరయుక్తాత్ ఫలానుమానం; తథాఽకార్యకారణభూతానాం చ సామాన్యతో దర్శనాదనుమానం, యథా- ధూమాద్వర్తమానక్షణసంబంధాదగ్న్యనుమానం; ఏతత్త్రివిధమనుమానం గృహీతం భవతి| త్రికాలమిత్యనేన త్రికాలవిషయత్వమనుమానస్య దర్శయతి| అనుమీయతే ఇత్యత్ర ‘యేన తదనుమానం’ ఇతి వాక్యశేషః| తేన, వ్యాప్తిగ్రహణాదను అనంతరం మీయతే సమ్యఙ్నిశ్చీయతే పరోక్షార్థో యేన తదనుమానం, వ్యాప్తిస్మరణసహాయలింగదర్శనమిత్యర్థః| త్రివిధమితి యదుక్తం తస్యోదాహరణం దర్శయతి- వహ్నిరిత్యాది| ఏతచ్చ వ్యాకృతమేవ | నిగూఢః అదృశ్యమానః| ఏవం వ్యవస్యంత్యతీతమితి వ్యవచ్ఛేదః| బీజాదితి సహకారికారణాంతరజలకర్షణాదియుక్తాదితి బోద్ధవ్యం| అనాగతం ఫలం సదృశం వ్యవస్యంతీతి సంబంధః| దృష్ట్వా బీజాత్ ఫలం జాతమిత్యనేన బీజఫలయోః కారణకార్యలక్షణాం వ్యాప్తిం దర్శయతి; యద్యపి చ కారణం కార్యం వ్యభిచరతి, యతో నావశ్యం బీజసద్భావే ఫలం భవతి, తథాఽపి సహకారికారణాంతరయుక్తం బీజం ఫలం న వ్యభిచరతీత్యభిప్రాయో బోద్ధవ్యః; కారణసామగ్రీ చ కార్యం న వ్యభిచరత్యేవ||21-22||
Adhikarana 18 (23-24) · Śloka 24
జలకర్షణబీజర్తుసంయోగాత్ సస్యసంభవః|
యుక్తిః షడ్ధాతుసంయోగాద్గర్భాణాం సంభవస్తథా||23||
మథ్యమంథన(క)మంథానసంయోగాదగ్నిసంభవః|
యుక్తియుక్తా చతుష్పాదసంపద్వ్యాధినిబర్హణీ||24||
View original
जलकर्षणबीजर्तुसंयोगात् सस्यसम्भवः|
युक्तिः षड्धातुसंयोगाद्गर्भाणां सम्भवस्तथा||२३||
मथ्यमन्थन(क)मन्थानसंयोगादग्निसम्भवः|
युक्तियुक्ता चतुष्पादसम्पद्व्याधिनिबर्हणी||२४||
యుక్తేః ప్రమాణస్యాన్యశాస్త్రప్రసిద్ధత్వేనోదాహరణాన్యేవ తావద్దర్శయతి, ఉదాహరణే జ్ఞాతే యుక్తేర్లక్షణం సుఖేన జ్ఞాయతే ఇత్యభిప్రాయేణ- జలకర్షణేత్యాది| కర్షణశబ్దేన కర్షణసంస్కృతా భూమిర్గృహ్యతే, జలకర్షణబీజర్తుసంయోగాత్ సస్యస్య సంభవో భవతీతి యజ్జ్ఞానం తద్యుక్తిరితి యోజనీయం| షడ్ధాతుసంయోగాత్ పంచమహాభూతాత్మసంయోగాత్| తథాశబ్దో యుక్తిరిత్యాకర్షతి| మథ్యం మంథనకాష్ఠయంత్రకం, కాష్ఠం మంథనం, మంథానం కాష్ఠభ్రామణం; కింవా ‘మంథక’ ఇతి పాఠః, తత్ర మంథానం భ్రామ్యమాణకాష్ఠం; సంయోగాన్మేలకాదితి బోద్ధవ్యం, యతో మంథనస్య క్రియారూపస్య సంయోగో న సంగచ్ఛతే; కింవా మంథనశబ్దేన మంథనరజ్జురుచ్యతే| యుజ్యతే సంబధ్యతేఽనయేతి యుక్తిః, తయా యుక్తా యుక్తియుక్తా| చతుష్పాద ఇతి వక్తవ్యే సంపద్గ్రహణం గుణవచ్చతుష్పాదగ్రహణార్థం||23-24||
Adhikarana 19 (25) · Śloka 25
బుద్ధిః పశ్యతి యా భావాన్ బహుకారణయోగజాన్|
యుక్తిస్త్రికాలా సా జ్ఞేయా త్రివర్గః సాధ్యతే యయా||25||
View original
बुद्धिः पश्यति या भावान् बहुकारणयोगजान्|
युक्तिस्त्रिकाला सा ज्ञेया त्रिवर्गः साध्यते यया||२५||
సంప్రతి యుక్తేర్లక్షణమాహ- బుద్ధిరిత్యాది| యా బుద్ధిర్భావాన్ పశ్యతి విషయీకరోతి, బహుకారణయోగో బహూపపత్తియోగః, జనిశ్చాయం జ్ఞానార్థే, తేన బహూపపత్తియోగజ్ఞాయమానానర్థాన్ యా బుద్ధిః పశ్యతి ఊహలక్షణా సా యుక్తిరితి ప్రమాణసహాయీభూతా| ఏవమనేన భవితవ్యమిత్యేవంరూప ఊహోఽత్ర యుక్తిశబ్దేనాభిధీయతే; సా చ పరమార్థతోఽప్రమాణభూతాఽపి వస్తుపరిచ్ఛేదే ప్రమాణసహాయత్వేన వ్యాప్రియమాణత్వాత్, తథా తయైవ ఊహరూపయా ప్రాయో లోకానాం వ్యవహారాదిహ ప్రమాణత్వేనోక్తా| అత ఏవ ప్రదేశాంతరే యుక్తిం వినా యథోక్తం ప్రమాణత్రయం దర్శయిష్యతి- “త్రివిధా వా (పరీక్షా) సహోపదేశేన” (వి. అ.4) ఇతి వచనాత్| తథా, ఉపమానం గృహీత్వా రోగభిషగ్జితీయే శబ్దాదీని చత్వారి ప్రమాణాన్యభిధాస్యతి| త్రికాలా వర్తమానాతీతానాగతవిషయా; త్రికాలవిషయత్వం చాస్యాస్త్రికాలానుమానవిషయోపదేశకత్వేనైవ| త్రివర్గసాధకత్వం చ త్రివర్గసాధనాదేవ, ఊహేనైవ హి ప్రాయస్త్రివర్గానుష్ఠానే ప్రవృత్తిర్భవతి; (ప్రమాణపరిచ్ఛేదేన తు ప్రచారో విరల ఏవ|) యత్తు బహుకారణజలకర్షణబీజర్తుసంయోగాద్భావిసస్యజ్ఞానం యుక్తిరుచ్యతే, తచ్చానుమానాన్నార్థాంతరభూతం; తత్రానుమానాద్భేదో దుష్కర ఇతి నాద్రియామహే; కించ కారణేభ్యః కార్యం ప్రతీయమానం న కదాఽపి వర్తమానం ప్రతీయతే, తతశ్చ త్రికాలేతి పరాహతం స్యాత్| అత్ర శాంతరక్షితకమలశీలాభ్యాం యుక్తిప్రమాణాంతరస్వీకారే పూర్వపక్షసిద్ధాంతావుక్తౌ- “యస్మిన్ సతి భవత్యేవ న భవత్యసతీతి చ| తస్మాదతో భవత్యేతద్యుక్తిరేషాఽభిధీయతే|| ప్రమాణాంతరమేవేదమిత్యాహ చరకా మునిః| నానుమానమియం యస్మాద్దృష్టాంతోఽత్ర న విద్యతే” (త.సం.కా.1692-93) ఇతి| ఏతచ్ఛాంతరక్షితవచనం కమలశీలేన వ్యాఖ్యాతం- “తద్భావభావిత్వేన యా తత్కార్యతాప్రతీతిరియం యుక్తిః; ఇయం చ సవికల్పత్వాన్న ప్రత్యక్షం; నాప్యనుమానం దృష్టాంతాభావాత్, తథాహి- దృష్టాంతోఽపి- అత ఏవ తద్భావభావిత్వాత్తత్కార్యతాప్రతిపత్తిః, తత్రాపి దృష్టాంతోఽన్యోఽన్వేషణీయః , తత్రాప్యపర ఇత్యనవస్థా స్యాత్; తస్మాత్ ప్రమాణాంతరం యుక్తిరిత్యాహ చరకో వైద్యః; ఏవం పూర్వపక్షముత్థాప్య దూషితం యత్- “కార్యకారణభావస్య ప్రతిపత్తిర్న సంగతా| తస్మాదస్యాం న భేదోఽస్తి సాధ్యసాధనయోర్యతః|| తద్భావవ్యవహారే తు యోగ్యతాయాః ప్రసాధనే| సంకేతకాలవిజ్ఞాతో విద్యతేఽర్థో నిదర్శనం” (త.సం.కా.1696-48)| ఏతద్వ్యాఖ్యాతం కమలశీలేన- “యుక్తౌ న సాధ్యసాధనయోర్భేదః; తథాహి- అత్ర తద్భావభావితా హేతుః, కార్యకారణతా చ సాధ్యా, న చానయోర్భేద ఉపలభ్యతే పర్యాయత్వాత్తరుపాదపవత్; అథ మతం- న కార్యకారణతా సాధ్యతే కింతర్హి తద్భావవ్యవహార ఇతి, తత్రాహ- తద్భావవ్యవహారే ఇత్యాది; తస్యా హేతుఫలతాయా భావస్తద్భావః, తత్ర వ్యవహారో యః స తద్భావవ్యవహారః జ్ఞానాభిధానప్రవృత్తిలక్షణమనుష్ఠానం, తస్మిన్ యోగ్యతా మూఢం ప్రతి సాధ్యతే; యే యద్వ్యాపారానంతరనియతోపలంభస్వభావాస్తే తత్కార్యవ్యవహారయోగ్యాః, తద్యథా- సంకేతకాలానుభూతాః కులాలాదివ్యాపారానంతరోపలంభస్వభావా ఘటాదయః; తథా చ తాల్వాదివ్యాపారానంతరనియతోపలంభస్వభావాః శబ్దా ఇతి స్వభావో హేతుః; తతశ్చ స దృష్టాంతత్వాదనుమానాదభేదో యుక్తేః”| ఏతౌ చ పూర్వపక్షసిద్ధాంతౌ ఏవంభూతయుక్త్యస్వీకారాదేవాప్రతివిధేయౌ ||25||
Adhikarana 20 (26) · Śloka 26
ఏషా పరీక్షా నాస్త్యన్యా యయా సర్వం పరీక్ష్యతే|
పరీక్ష్యం సదసచ్చైవం తయా చాస్తి పునర్భవః||26||
View original
एषा परीक्षा नास्त्यन्या यया सर्वं परीक्ष्यते|
परीक्ष्यं सदसच्चैवं तया चास्ति पुनर्भवः||२६||
ఉపసంహరతి- ఏషేత్యాది| నాస్త్యన్యేతివచనేనార్థాపత్త్యసంభవాదీనామన్యతంత్రమతానాం ప్రమాణానాం నిషేధం కరోతి| ప్రస్తుతే పరీక్షాం ప్రయోజయతి- తయా చాస్తి ఉపలభ్యతే చ పునర్భవ ఇతి||26||
Adhikarana 21 (27) · Śloka 27
తత్రాప్తాగమస్తావద్వేదః , యశ్చాన్యోఽపి కశ్చిద్వేదార్థాదవిపరీతః పరీక్షకైః ప్రణీతః శిష్టానుమతో లోకానుగ్రహప్రవృత్తః శాస్త్రవాదః, స చాఽఽప్తాగమః; ఆప్తాగమాదుపలభ్యతేదానతపోయజ్ఞసత్యాహింసాబ్రహ్మచర్యాణ్యభ్యుదయనిఃశ్రేయసకరాణీతి||27||
View original
तत्राप्तागमस्तावद्वेदः , यश्चान्योऽपि कश्चिद्वेदार्थादविपरीतः परीक्षकैः प्रणीतः शिष्टानुमतो लोकानुग्रहप्रवृत्तः शास्त्रवादः, स चाऽऽप्तागमः; आप्तागमादुपलभ्यतेदानतपोयज्ञसत्याहिंसाब्रह्मचर्याण्यभ्युदयनिःश्रेयसकराणीति||२७||
తత్ర శబ్దస్య పునర్భవప్రతిపాదకత్వం దర్శయతి- తత్రాఽఽప్తాగమ ఇత్యాది| ప్రథమం వేదం ప్రదర్శయన్ వేదస్య నిరస్తవిభ్రమాశంకం ప్రామాణ్యం దర్శయతి, యశ్చాన్యోఽపీత్యనేన గ్రంథేన వేదార్థావిపరీతత్వాదిభిర్హేతుభిః పరిచ్ఛేదనీయప్రామాణ్యాయుర్వేదస్మృతిశాస్త్రాదీని దర్శయతి| శాస్త్రరూపో వాదః శాస్త్రవాదః| ఆప్తాగమాదితి వేదాత్| యజ్ఞః అగ్నిష్టోమాదిః; బ్రహ్మాచర్యం ఉపస్థసంయమాది| అభ్యుదయః స్వర్గః, నిఃశ్రేయసం మోక్షః; అత్ర యథాయోగ్యతయా స్వర్గస్య మోక్షస్య చ కారణమితి బోద్ధవ్యం| ఏతేన జన్మాంతరభోగ్యస్వర్గానేకజన్మలభ్యమోక్షోపదేశేనాత్మనః పరలోకః కథితో భవతీతి భావః||27||
Adhikarana 22 (28) · Śloka 28
న చానతివృత్తసత్త్వదోషాణామదోషైరపునర్భవో ధర్మద్వారేషూపదిశ్యతే||28||
View original
न चानतिवृत्तसत्त्वदोषाणामदोषैरपुनर्भवो धर्मद्वारेषूपदिश्यते||२८||
ఆగమాంతరమాహ- న చేత్యాది| అనతివృత్తౌ అవనుపశాంతౌ సత్త్వదోషౌ మనోదోషౌ రజస్తమోరూపౌ యేషాం తే తథా, తేషాం; పునర్భవో మోక్షః, ధర్మద్వారేషు ధర్మశాస్త్రేషు, అదోషైః నిర్మనోదోషైర్మహర్షిభిః, ఉపదిశ్యతే న, ఇతి సంబంధః; తేన పునర్భవ ఉపదిశ్యతే ఇత్యర్థః||28||
Adhikarana 23 (29) · Śloka 29
ధర్మద్వారావహితైశ్చ వ్యపగతభయరాగద్వేషలోభమోహమానైర్బ్రహ్మపరైరాప్తైః కర్మవిద్భిరనుపహతసత్త్వబుద్ధిప్రచారైః పూర్వైః పూర్వతరైర్మహర్షిభిర్దివ్యచక్షుభిర్దృష్ట్వోపదిష్టః పునర్భవ ఇతి వ్యవస్యేదేవం ||29||
View original
धर्मद्वारावहितैश्च व्यपगतभयरागद्वेषलोभमोहमानैर्ब्रह्मपरैराप्तैः कर्मविद्भिरनुपहतसत्त्वबुद्धिप्रचारैः पूर्वैः पूर्वतरैर्महर्षिभिर्दिव्यचक्षुभिर्दृष्ट्वोपदिष्टः पुनर्भव इति व्यवस्येदेवम् ||२९||
ఆగమాంతరమృషివచనమాహ- ధర్మద్వారేత్యాది| బ్రహ్మా అధ్యాత్మజ్ఞానం, తత్పరైః| కర్మవిద్భిః అనుష్ఠాతవ్యయాగాదికర్మవిద్భిః| అనుపహతసత్త్వగుణో బుద్ధేః ప్రచారో బోధలక్షణో యేషాం తే తథా, ఏతేన విశుద్ధబుద్ధిత్వం దర్శయతి| దివ్యమతీంద్రియార్థదర్శి చక్షుః సమాధిరూపం జ్ఞానం యేషాం తే దివ్యచక్షుషః, తైః| దృష్ట్వోపదిష్టః స్వయమనుభూయ కథిత ఇత్యర్థః| ఇతిశబ్దో హేతౌ| ఏవమితి ఆగమేన||29||
Adhikarana 24 (30) · Śloka 30
ప్రత్యక్షమపి చోపలభ్యతే- మాతాపిత్రోర్విసదృశాన్యపత్యాని, తుల్యసంభవానాం వర్ణస్వరాకృతిసత్త్వబుద్ధిభాగ్యవిశేషాః, ప్రవరావరకులజన్మ, దాస్యైశ్వర్యం, సుఖాసుఖమాయుః, ఆయుషో వైషమ్యం, ఇహ కృతస్యావాప్తిః, అశిక్షితానాం చ రుదితస్తనపానహాసత్రాసాదీనాం ప్రవృత్తిః, లక్షణోత్పత్తిః, కర్మసాదృశ్యే ఫలవిశేషః, మేధా క్వచిత్ క్వచిత్ కర్మణ్యమేధా, జాతిస్మరణం- ఇహాగమనమితశ్చ్యుతానామితి , సమదర్శనే ప్రియాప్రియత్వం||30||
View original
प्रत्यक्षमपि चोपलभ्यते- मातापित्रोर्विसदृशान्यपत्यानि, तुल्यसम्भवानां वर्णस्वराकृतिसत्त्वबुद्धिभाग्यविशेषाः, प्रवरावरकुलजन्म, दास्यैश्वर्यं, सुखासुखमायुः, आयुषो वैषम्यम्, इह कृतस्यावाप्तिः, अशिक्षितानां च रुदितस्तनपानहासत्रासादीनां प्रवृत्तिः, लक्षणोत्पत्तिः, कर्मसादृश्ये फलविशेषः, मेधा क्वचित् क्वचित् कर्मण्यमेधा, जातिस्मरणम्- इहागमनमितश्च्युतानामिति , समदर्शने प्रियाप्रियत्वम्||३०||
ప్రత్యక్షం చ యద్యపి పునర్భవం న గృహ్ణాతి, తథాఽపి తత్ పునర్భవగ్రాహకానుమానస్య లింగగ్రహణే యథా వ్యాప్రియతే తథా దర్శయతి- ప్రత్యక్షమపీత్యాది| విసదృశానీతి కశ్చిత్ కురూపః, కశ్చిత్ సురూపః| తుల్యసంభవానాం తుల్యోత్పాదకారణానాం కశ్చిద్గౌరః కశ్చిత్ కృష్ణః, ఏవం స్వరాదావపి విశేషో బోద్ధవ్యః| దాస్యైశ్వర్యమితి కస్యచిద్దాస్యం కస్యచిదైశ్వర్యం| ఏవమపరత్రాపి విపర్యయః పురుషభేదేన బోద్ధవ్యః| సుఖాసుఖమితి ఆయుషో విశేషణం| రుదితాదయోఽమీ అవ్యుత్పన్నబాలగోచరతయా బోద్ధవ్యాః; ఏతే చ రుదితాదయో యథాయోగమిష్టానిష్టస్మరణమంతరా న భవంతి, స్మరణం చ పూర్వజ్ఞానం వినా న భవతీతి పూర్వజన్మజ్ఞానానుమానాత్ పరలోకానుమాయకా భవంతి| పూర్వప్రతిపాదితం చ విసదృశత్వాదివైచిత్ర్యముత్తరత్ర ప్రతిపాదనీయం చ లక్షణోత్పత్త్యాదికారణాంతరాదర్శనే సతి పూర్వజన్మకృతకారణానుమాయకమితి పరలోకానుమాయకం మంతవ్యం| లక్షణోత్పత్తిరితి సాముద్రకలక్షణప్రతిపాదితలక్షణోత్పత్తిః| కర్మసాదృశ్యే సేవాదిసాదృశ్యే| మేధా క్వచిత్ కర్మణి చిత్రలేఖనాస్త్రవిద్యాదౌ| జాతేరతీతాయాః స్మరణం జాతిస్మరణం; తదేవ స్మరణం దర్శయతి- ఇహాగమనమితశ్చ్యుతానామితి; ఇహ కులే జాతోఽస్మి, ఇతశ్చ కులాదాగతోఽస్మీత్యేవమాకారం జాతిస్మరణమిత్యర్థః యది వా, ఇహ జన్మని చ్యుతానామిహ జన్మని పునరాగమనం, అనేన చ నామభ్రాంత్యా యమపురుషైర్నీతస్య పునరాగమనం దృశ్యతే| సమదర్శనే తుల్యాకారే క్వచిత్ పురుషే ప్రియత్వం క్వచిత్ పునరప్రియత్వమితి సమదర్శనే ప్రియాప్రియత్వం| అత్ర చావాంతరానుమానభేదో విస్తరభయాన్న దర్శితః||30||
Adhikarana 25 (31) · Śloka 31
అత ఏవానుమీయతే- యత్- స్వకృతమపరిహార్యమవినాశి పౌర్వదేహికం దైవసంజ్ఞకమానుబంధికం కర్మ, తస్యైతత్ ఫలం; ఇతశ్చాన్యద్భవిష్యతీతి; ఫలద్బీజమనుమీయతే, ఫలం చ బీజాత్||31||
View original
अत एवानुमीयते- यत्- स्वकृतमपरिहार्यमविनाशि पौर्वदेहिकं दैवसञ्ज्ञकमानुबन्धिकं कर्म, तस्यैतत् फलम्; इतश्चान्यद्भविष्यतीति; फलद्बीजमनुमीयते, फलं च बीजात्||३१||
ఏవం ప్రత్యక్షేణ లింగగ్రహణం దర్శయిత్వాఽనుమానమాహ- అత ఏవేత్యాది| స్వకృతం ఆత్మనా కృతం| అవినాశీతి ఉపభోగం వినాఽవినాశి| పౌర్వదేహికం పూర్వదేహకృతం| జన్మాంతరాణ్యనుగచ్ఛతీత్యానుబంధికం| ఏతత్ఫలమితి విసదృశాపత్యోత్పాదాది ఫలం; ఏతచ్చ సంక్షేపాద్వ్యుత్పాదితమేవ| ఇతశ్చేతి ఇహ జన్మని కృతాత్ కర్మణః, అన్యదితి భావిజన్మాంతరం, భవిష్యతీత్యనుమీయత ఇతి సంబంధః| కథమనుమీయతే ఇత్యాహ- ఫలాదిత్యాది| ఫలాత్ ఫలసదృశాపత్యదర్శనాత్ , బీజం పూర్వజన్మకృతం కర్మాదికారణమనుమీయతే; తథా ఫలం చ భావిజన్మాంతరే సుఖదుఃఖాది, బీజాదిహజన్మకృతాత్ కర్మణోఽనుమీయత ఇతి యోజనా||31||
Adhikarana 26 (32) · Śloka 32
యుక్తిశ్చైషా- షడ్ధాతుసముదయాద్గర్భజన్మ, కర్తృకరణసంయోగాత్ క్రియా; కృతస్య కర్మణః ఫలం నాకృతస్య, నాంకురోత్పత్తిరబీజాత్; కర్మసదృశం ఫలం, నాన్యస్మాద్బీజాదన్యస్యోత్పత్తిః; ఇతి యుక్తిః||32||
View original
युक्तिश्चैषा- षड्धातुसमुदयाद्गर्भजन्म, कर्तृकरणसंयोगात् क्रिया; कृतस्य कर्मणः फलं नाकृतस्य, नाङ्कुरोत्पत्तिरबीजात्; कर्मसदृशं फलं, नान्यस्माद्बीजादन्यस्योत्पत्तिः; इति युक्तिः||३२||
తర్కరూపయుక్తివిషయతాం పరలోకస్య దర్శయతి- యుక్తిశ్చైషేత్యాది| షడ్ధాతుసముదాయాద్గర్భజన్మేతి వదతా ఆత్మసంబంధమంతరా చేతనా గర్భస్య నోత్పద్యతే, ఆత్మా చ పరలోకసంబంధ ఏవేతి పరలోకసద్భావే యుక్తిరుపదర్శ్యతే| కర్తృకరణసంయోగాత్ క్రియేతి ఆత్మానం కర్తారం వినా క్రియా పరిదృశ్యమానా యాగాదిలక్షణా న భవతీతి| ఆత్మన ఊహం దర్శయతి- కృతస్యేత్యాదినాఽబీజాదిత్యంతేన| పరిదృశ్యమానదాస్యైశ్వర్యాదిఫలేన జన్మాంతరకృతస్య కర్మణః కారణభావం దర్శయతి| కర్మసదృశం ఫలమితి పూర్వకృతశుభకర్మణః శుభం పుత్రధనాది ఫలం| అత్ర దృష్టాంతమాహ- నాన్యస్మాదిత్యాది| నాన్యబీజాత్ శాలిబీజాదన్యస్య యవాంకురస్యోత్పత్తిరిత్యర్థః| యుక్తిముపసంహరతి- ఇతి యుక్తిరితి| అత్ర బహువక్తవ్యే ప్రమేయే తథావిధోపయోగాభావాద్విస్తరభయాచ్చ విస్తరో న కృతః||32||
Adhikarana 27 (33) · Śloka 33
ఏవం ప్రమాణైశ్చతుర్భిరుపదిష్టే పునర్భవే ధర్మద్వారేష్వవధీయేత; తద్యథా- గురుశుశ్రూషాయామధ్యయనే వ్రతచర్యాయాం దారక్రియాయామపత్యోత్పాదనే భృత్యభరణేఽతిథిపూజాయాం దానేఽనభిధ్యాయాం తపస్యనసూయాయాం దేహవాఙ్మానసే కర్మణ్యక్లిష్టే దేహేంద్రియమనోర్థబుద్ధ్యాత్మపరీక్షాయాం మనఃసమాధావితి; యాని చాన్యాన్యప్యేవంవిధాని కర్మాణి సతామవిగర్హితాని స్వర్గ్యాణి వృత్తిపుష్టికరాణి విద్యాత్తాన్యారభేత కర్తుం; తథా కుర్వన్నిహ చైవ యశో లభతే ప్రేత్య చ స్వర్గం|
ఇతి తృతీయా పరలోకైషణా వ్యాఖ్యాతా భవతి||33||
View original
एवं प्रमाणैश्चतुर्भिरुपदिष्टे पुनर्भवे धर्मद्वारेष्ववधीयेत; तद्यथा- गुरुशुश्रूषायामध्ययने व्रतचर्यायां दारक्रियायामपत्योत्पादने भृत्यभरणेऽतिथिपूजायां दानेऽनभिध्यायां तपस्यनसूयायां देहवाङ्मानसे कर्मण्यक्लिष्टे देहेन्द्रियमनोर्थबुद्ध्यात्मपरीक्षायां मनःसमाधाविति; यानि चान्यान्यप्येवंविधानि कर्माणि सतामविगर्हितानि स्वर्ग्याणि वृत्तिपुष्टिकराणि विद्यात्तान्यारभेत कर्तुं; तथा कुर्वन्निह चैव यशो लभते प्रेत्य च स्वर्गम्|
इति तृतीया परलोकैषणा व्याख्याता भवति||३३||
సంప్రతి పరలోకం వ్యుత్పాద్య తదుపయుక్తధర్మసాధనాన్యాహ- ఏవమిత్యాది| ధర్మద్వారేషు ధర్మసాధనద్వారేషు| ఇహ చాతిథిపూజాదీని సద్వృత్తోక్తాన్యపి ప్రకరణప్రాప్తత్వేనోదాహరణార్థం పునరభిధీయంతే| దేహాదిపరీక్షాయామవధీయేతేతి వచనాదవధానోపదర్శనేన దేహాదీనాం క్షయిత్వాది ధర్మనిరూపణేనోపజాయమానాం మతిం విషయానభిషంగం చ జాయమానమిచ్ఛంతి| విషయేషు ప్రసక్తిం మనసో వారయిత్వాఽఽత్మని సమాధానం మనఃసమాధిః| అత్ర చ సర్వత్ర ‘అవధీయేత’ ఇతి సంబంధః| స్వర్గ్యాణి స్వర్గహితాని స్వర్గకరాణీతి యావత్| వృత్తేర్ధనస్య పుష్టిః వృత్తిపుష్టిః, ధర్మైషణాయాం చ వృత్తిపుష్టికరాభిధానం ధర్మహేతూనాం వృత్తిహేత్వవిరోధేనాచరణోపదేశార్థం| యశో లభతే ధార్మికోఽయమిత్యేవమాదిఖ్యాతిరూపం| పరలౌకైషణా తృతీయైవ, తతశ్చ పునస్తృతీయేతి పదం ధర్మస్య ప్రాణధనకారణత్వేన ధర్మైషణాయాః ప్రాణధనైషణాత్వప్రసక్తిప్రతిషేధార్థం||33||
Adhikarana 28 (34) · Śloka 34
అథ ఖలు త్రయ ఉపస్తంభాః, త్రివిధం బలం, త్రీణ్యాయతనాని, త్రయో రోగాః, త్రయో రోగమార్గాః, త్రివిధా భిషజః, త్రివిధమౌషధమితి||34||
View original
अथ खलु त्रय उपस्तम्भाः, त्रिविधं बलं, त्रीण्यायतनानि, त्रयो रोगाः, त्रयो रोगमार्गाः, त्रिविधा भिषजः, त्रिविधमौषधमिति||३४||
సంప్రతి త్రిసంఖ్యావచ్ఛిన్నోపోద్ధాతేనాన్యాన్యపి త్రిసంఖ్యావచ్ఛిన్నాని స్వస్థాతురహితత్వేనేహ వక్తవ్యాన్యాహ- అథ ఖల్విత్యాది| ప్రథమముపస్తంభా అభిధీయంతే మూలభూతశరీరధారకత్వేన, తదను బలముపస్తంభాహారాదిజన్యత్వాత్, తదను రోగాయతనాని బలవిరోధకర్తృత్వేన, తదను రోగాస్తజ్జన్యత్వేన, తదను తన్మార్గజ్ఞానం సువిన్యస్తమేవ, తదను రోగప్రతిషేధార్థం ప్రధానకారణవైద్యాభిధానం, తదను తదుపకరణత్వేన భైషజ్యం||34||
Adhikarana 29 (35) · Śloka 35
త్రయ ఉపస్తంభా ఇతి- ఆహారః, స్వప్నో, బ్రహ్మచర్యమితి; ఏభిస్త్రిభిర్యుక్తియుక్తైరుపస్తబ్ధముపస్తంభైః శరీరం బలవర్ణోపచయోపచితమనువర్తతే యావదాయుఃసంస్కారాత్ సంస్కారమహితమనుపసేవమానస్య , య ఇహైవోపదేక్ష్యతే||35||
View original
त्रय उपस्तम्भा इति- आहारः, स्वप्नो, ब्रह्मचर्यमिति; एभिस्त्रिभिर्युक्तियुक्तैरुपस्तब्धमुपस्तम्भैः शरीरं बलवर्णोपचयोपचितमनुवर्तते यावदायुःसंस्कारात् संस्कारमहितमनुपसेवमानस्य , य इहैवोपदेक्ष्यते||३५||
అన్యేన స్తభ్యమానం ధార్యమాణముప సమీపం ప్రధానకారణస్య గత్వా స్తంభయతి ధారయతీత్యుపస్తంభః; యథా గృహధారణనియుక్తప్రధానస్తంభసమీపవర్తీ తద్బలాధాయక ఉపస్తంభః, తథేహాపి శరీరస్యాయుఃసంప్రవర్తకేన కర్మణా ధ్రియమాణస్యాహారాదయో ధారకత్వేనోపస్తంభా ఇత్యుచ్యంతే| ఆయతనాని కారణాని ‘రోగస్య’ ఇతి శేషః| బ్రహ్మచర్యశబ్దేన ఇంద్రియసంయమసౌమనస్యప్రభృతయో బ్రహ్మజ్ఞానానుగుణా గృహ్యంతే| ఆహారాదయశ్చేహ ప్రధానకల్పనయా ప్రశస్తా ఏవ గృహ్యంతే, తేన విరూఢకాహారాదీనాం శరీరానుస్తంభకత్వం నోద్భావనీయం; అత ఏవ యుక్తియుక్తైరితి విశేషణం కరిష్యతి, యుక్త్యా ప్రశస్తేన యోగేన యుక్తా యుక్తియుక్తాః| బ్రహ్మచర్యస్యాయుక్తిరనభ్యాసాదతిమాత్రేంద్రియసంయమనాదిరూపా, సా హి మనఃక్షోభాదిహేతుర్భవతి| ఉపచితం యుక్తం| ఆయుఃసంస్కారాత్ ఆయుఃకారణం ధర్మాధర్మావసానం యావదిత్యర్థః; సంస్కారశబ్దః కారణవచనః| ఆహారాదయశ్చ ప్రాధాన్యేనోక్తాః; తేనాభ్యంగాదీనాం శరీరధారకత్వమవిరుద్ధమేవ| నన్వాహారాదీని సమ్యగాచరతోఽపి విశేషైరసాత్మేంద్రియార్థసంయోగాదిజన్యైర్వ్యాధిభిరంతరాపి మరణం దృష్టమిత్యాహ- సంస్కారమిత్యాది| సంస్కారం కారణం| అహితం ‘శరీరస్య’ ఇతి శేషః| య ఇహైవోపదేక్ష్యత ఇతి ‘త్రీణ్యాయతనాని’ ఇత్యాదినా గ్రంథేన||35||
Adhikarana 30 (36) · Śloka 36
త్రివిధం బలమితి- సహజం, కాలజం, యుక్తికృతం చ|
సహజం యచ్ఛరీరసత్త్వయోః ప్రాకృతం, కాలకృతమృతువిభాగజం వయఃకృతం చ, యుక్తికృతం పునస్తద్యదాహారచేష్టాయోగజం||36||
View original
त्रिविधं बलमिति- सहजं, कालजं, युक्तिकृतं च|
सहजं यच्छरीरसत्त्वयोः प्राकृतं, कालकृतमृतुविभागजं वयःकृतं च, युक्तिकृतं पुनस्तद्यदाहारचेष्टायोगजम्||३६||
యుక్తిః ఆహారచేష్టయోః సమ్యక్ శరీరేణ యోజనా| సత్త్వం మనః, మనసో బలం వా యత్ ‘ఉత్సాహ ’ ఉచ్యతే| ప్రాకృతమితి జన్మాదిప్రవృత్తం ప్రాకృతధాతువృద్ధ్యా హేత్వంతరనిరపేక్షం వృద్ధం, దృశ్యంతే హి కేచిత్ స్వభావాదేవ బలినో దుర్బలాశ్చ కేచిత్| ఋతువిభాగజం “ఆదావంతే చ దౌర్బల్యం” (సూ.అ.6) ఇత్యాద్యుక్తం| ఆహారస్య మాంససర్పిరాదేః, చేష్టాయా ఉచితవిశ్రామవ్యాయామాదేర్యోగ ఆహారచేష్టాయోగః; అన్యే తు యోగశబ్దేన రసాయనప్రయోగం గ్రాహయంతి||36||
Adhikarana 31 (37) · Śloka 37
త్రీణ్యాయతనానీతి- అర్థానాం కర్మణః కాలస్య చాతియోగాయోగమిథ్యాయోగాః|
తత్రాతిప్రభావతాం దృశ్యానామతిమాత్రం దర్శనమతియోగః, సర్వశోఽదర్శనమయోగః, అతిశ్లిష్టాతివిప్రకృష్టరౌద్రభైరవాద్భుతద్విష్టబీభత్సనవికృతవిత్రాసనాదిరూపదర్శనం మిథ్యాయోగః; తథాఽతిమాత్రస్తనితపటహోత్క్రుష్టాదీనాం శబ్దానామతిమాత్రం శ్రవణమతియోగః, సర్వశోఽశ్రవణమయోగః, పరుషేష్టవినాశోపఘాతప్రధర్షణభీషణాదిశబ్దశ్రవణం మిథ్యాయోగః; తథాఽతితీక్ష్ణోగ్రాభిష్యందినాం గంధానామతిమాత్రం ఘ్రాణమతియోగః, సర్వశోఽఘ్రాణమయోగః, పూతిద్విష్టామేధ్యక్లిన్నవిషపవనకుణపగంధాదిఘ్రాణం మిథ్యాయోగః; తథా రసానామత్యాదానమతియోగః, సర్వశోఽనాదానమయోగః, మిథ్యాయోగో రాశివర్జ్యేష్వాహారవిధివిశేషాయతనేషూపదేక్ష్యతే; తథాఽతిశీతోష్ణానాం స్పృశ్యానాం స్నానాభ్యంగోత్సాదనాదీనాం చాత్యుపసేవనమతియోగః, సర్వశోఽనుపసేవనమయోగః, స్నానాదీనాం శీతోష్ణాదీనాం చ స్పృశ్యానామనానుపూర్వ్యోపసేవనం విషమస్థానాభిఘాతాశుచిభూతసంస్పర్శాదయశ్చేతి మిథ్యాయోగః||37||
View original
त्रीण्यायतनानीति- अर्थानां कर्मणः कालस्य चातियोगायोगमिथ्यायोगाः|
तत्रातिप्रभावतां दृश्यानामतिमात्रं दर्शनमतियोगः, सर्वशोऽदर्शनमयोगः, अतिश्लिष्टातिविप्रकृष्टरौद्रभैरवाद्भुतद्विष्टबीभत्सनविकृतवित्रासनादिरूपदर्शनं मिथ्यायोगः; तथाऽतिमात्रस्तनितपटहोत्क्रुष्टादीनां शब्दानामतिमात्रं श्रवणमतियोगः, सर्वशोऽश्रवणमयोगः, परुषेष्टविनाशोपघातप्रधर्षणभीषणादिशब्दश्रवणं मिथ्यायोगः; तथाऽतितीक्ष्णोग्राभिष्यन्दिनां गन्धानामतिमात्रं घ्राणमतियोगः, सर्वशोऽघ्राणमयोगः, पूतिद्विष्टामेध्यक्लिन्नविषपवनकुणपगन्धादिघ्राणं मिथ्यायोगः; तथा रसानामत्यादानमतियोगः, सर्वशोऽनादानमयोगः, मिथ्यायोगो राशिवर्ज्येष्वाहारविधिविशेषायतनेषूपदेक्ष्यते; तथाऽतिशीतोष्णानां स्पृश्यानां स्नानाभ्यङ्गोत्सादनादीनां चात्युपसेवनमतियोगः, सर्वशोऽनुपसेवनमयोगः, स्नानादीनां शीतोष्णादीनां च स्पृश्यानामनानुपूर्व्योपसेवनं विषमस्थानाभिघाताशुचिभूतसंस्पर्शादयश्चेति मिथ्यायोगः||३७||
అర్థానాం ఇంద్రియార్థానాం| కర్మణః కాయవాఙ్మనఃప్రవృత్తేః| కాలస్య శీతోష్ణవర్షలక్షణస్య| అతిప్రభావతాం ఆతపాగ్నిప్రభృతీనాం| అత్ర హీనమాత్రదర్శనం వికారం న కరోతి, తేన ‘సర్వశ’ ఇత్యుక్తం| అదర్శనం చాతిప్రభావతామేవ బోద్ధవ్యం, అప్రభావతాం చ ఘటాదీనాం దర్శనమతియోగాదపి న దోషకరం; ఏవమన్యత్రాపి సర్వశ ఇతి వ్యాఖ్యేయం| అతిశ్లిష్టం నయనప్రత్యాసన్నం, అతివిప్రకృష్టం అతిదూరవర్తి, రౌద్రం అద్భుతకారణాత్మకం భయజనకం, భైరవం అనద్భుతమపి వ్యాఘ్రాది, దిష్టం యద్యస్య ద్వేష్యం, బీభత్సనం మనస ఉద్వేగకారకం, వికృతం హీనాంగాది, విత్రాసనం ఝటితి భయజనకం; ఆదిగ్రహణాదమేధ్యాదీనాం గ్రహణం| రౌద్రాదయో యద్యపి న రూపం కింత్వాకృతివిశేషాః, తథాఽపి రూపైకార్థసమవాయేన చక్షురర్థా ఏవ; న చేహేంద్రియార్థగ్రహణేన రూపాదీనామేవ పరం గ్రహణమితి పూర్వమేవ వ్యాఖ్యాతం, యతః స్పర్శనరసనయోః సమ్యగ్యోగేఽసమ్యగ్యోగే చ బహవః స్పర్శరసవ్యతిరిక్తాః స్నానాభ్యంగాదయః ప్రకృతిసంయోగసంస్కారాదయశ్చ కారణత్వేన వక్తవ్యాః| అతిమాత్రస్తనితం ప్రవృద్ధో మేఘధ్వనిః, పటహః పటహశబ్దః, ఉత్క్రుష్టం దర్పాదతిమాత్రం శబ్దితం, ప్రధర్షణం తిరస్కారః| తీక్ష్ణో గంధశ్చక్షుర్విరేచనకారకః, యథా- కృష్ణజీరకాదీనాం; ఉగ్రో వమనకారకో వచాదీనాం; అభిష్యందీ స్తైమిత్యకారకో మస్తుసురాసవాదీనాం ; పూతి అత్యర్థక్లిన్నం; విషయుక్తః పవనో విషపవనః; కుణపః శవః| రసానామితి రససహితానాం ద్రవ్యాణాం| ఇహానాదానమితి కుర్వన్ హీనయోగోఽపి రసానాం వికారకర ఇతి దర్శయతి| ఆహారవిధివిశేషాయతనాని రసవిమానే వక్ష్యమాణాని “ప్రకృతికరణసంయోగరాశిదేశకాలోపయోగసంస్థోపయోత్క్రష్టమాని” (వి.అ.1); తత్ర రాశివర్జ్యేష్వితివచనేన రాశిం పృథక్కరోతి, రాశేరాహారస్య పరిమాణరూపస్య యో దోషః- హీనమాత్రత్వమతిమాత్రత్వం వా, తస్యాతియోగాయోగాభ్యామేవ గృహీతత్వాత్; న మిథ్యాయోగో రాశేః సంభవతి; ఉక్తం హి- “రాశిః పునర్మాత్రామాత్రాఫలవినిశ్చయార్థః” (వి.అ.1.) ఇతి| ప్రకృత్యాదీనాం తు దోషాదాహారస్య మిథ్యాయోగ ఏవ పరం సంభవతి, యతః ప్రకృతివిరుద్ధానాం మాషాదీనాం భోజనం మిథ్యాయోగ ఏవాహారస్య భవతి; ఏవం సంస్కారవిరుద్ధశక్తుపిండికేఽపి మిథ్యాయోగ ఏవ, తథా సంయోగవిరుద్ధసమధృతమధుసర్పిరుపయోగేఽపి; ఏవం కాలాదివిరుద్ధోదాహరణమపి రసవిమానే ప్రతిపాదితం సర్వం మిథ్యాయోగరూపమేవ, తేషామయోగాతియోగనిరపేక్షాణామేవ దోషకర్తృత్వాత్| శీతోష్ణాదీనామిత్యాది| యద్యపి శీతోష్ణాదీనామభ్యంగాదీనాం చ హీనయోగోఽపి రోగకరస్తథాఽపి సర్వశోఽనుపసేవనమితి వచనం సర్వశోఽనుపసేవనస్య భూరిప్రవ్యక్తవికారకర్తృత్వాభిప్రాయేణ| అనానుపూర్వ్యా యథోక్తక్రమలంఘనేన, యథా- స్నాత్వా ఉత్సాదనం, తథోష్ణపీడితస్య సహసా శీతలపానీయావగాహనం, ఏవమాది| అభిఘాతః ఖంగహననాది, భూతాః ప్రాణినః పిశాచప్రభృతయః| ఆదిగ్రహణాద్యత్కించిత్ స్పర్శనసంబద్ధం శరీరోపఘాతకమయోగాతియోగవ్యతిరిక్తం తద్గృహ్యతే||37||
Adhikarana 32 (38) · Śloka 38
తత్రైకం స్పర్శనమింద్రియాణామింద్రియవ్యాపకం , చేతః- సమవాయి, స్పర్శనవ్యాప్తేర్వ్యాపకమపి చ చేతః; తస్మాత్ సర్వేంద్రియాణాం వ్యాపకస్పర్శకృతో యో భావవిశేషః, సోఽయమనుపశయాత్ పంచవిధస్త్రివిధవికల్పో భవత్యసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగః; సాత్మ్యార్థో హ్యుపశయార్థః||38||
View original
तत्रैकं स्पर्शनमिन्द्रियाणामिन्द्रियव्यापकं , चेतः- समवायि, स्पर्शनव्याप्तेर्व्यापकमपि च चेतः; तस्मात् सर्वेन्द्रियाणां व्यापकस्पर्शकृतो यो भावविशेषः, सोऽयमनुपशयात् पञ्चविधस्त्रिविधविकल्पो भवत्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः; सात्म्यार्थो ह्युपशयार्थः||३८||
నను చక్షురాదీని పంచేంద్రియాణి, అతస్తేషాం ప్రతినియతాః పంచాసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగాః, తత్ కథమేకోఽసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగ ఇత్యాఖ్యాయత ఇత్యాశంక్య స్పర్శనేంద్రియస్య సర్వేంద్రియవ్యాపకత్వం దర్శయిత్వా సర్వేంద్రియానుగతం స్పర్శమర్థగ్రహణకారణమేకరూపం దర్శయతి, తతశ్చ తస్యైకస్యాసాత్మ్యేంద్రియార్థేన సంయోగాదుపపన్న ఏకరూపోఽసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగ ఇతి దర్శయతి- తత్రైకమిత్యాదినా సాత్మ్యార్థో హ్యుపశయార్థ ఇత్యంతేన| ఏకం స్పర్శనమితి స్పర్శనేంద్రియమేవ, నాన్యచ్చక్షురాది| ఇంద్రియాణామితి నిర్ధారణే షష్ఠీ| ఇంద్రియాణి చక్షురాదీని వ్యాప్నోతీతీంద్రియవ్యాపకం; స్పర్శనం హి సర్వేష్వింద్రియేష్వస్తి, అత ఏవ స్పృష్ట్వైవార్థమింద్రియాణి గృహ్ణంతి| తర్హి కథం న సర్వదాఽర్థగ్రహణం భవతీత్యత ఆహ- చేత ఇత్యాదినా| శ్రోత్రం చాస్మద్దర్శనే పాంచభౌతికం కర్ణశష్కులీగతనభోరూపం, తేన తస్యాపి స్పర్శోఽస్తి; చేతఃసమవాయి మనఃసంబంధి; మనఃసంబంధకథనేన చార్థగ్రహణం ప్రతి సమర్థత్వం స్పర్శస్య దర్శయతి, మనోఽధిష్ఠితానామింద్రియాణామర్థగ్రాహకత్వాత్| తత్ కిమణుపరిమాణేన మనసైకత్రస్థితేనైవ స్పర్శనస్య సర్వేంద్రియవ్యాపకస్య సంబంధాత్ సర్వేంద్రియాణి ప్రవర్తంతే, తథా సతి యుగపత్పంచజ్ఞానోత్పత్తిప్రసంగ ఇత్యాహ- స్పర్శనేంద్రియవ్యాప్తేర్వ్యాపకమపి చేత ఇతి| స్పర్శనేనేంద్రియాణాం వ్యాప్తిః స్పర్శనేంద్రియవ్యాప్తిః, తస్యాశ్చేతోఽపి వ్యాపకం; ఏతదుక్తం భవతి- యావతి ప్రదేశే స్పర్శనం తిష్ఠతి తావంతం దేశం మనోఽపి భ్రమతి ప్రత్యక్షేణార్థగ్రహణార్థం, తేన యస్మిన్ ప్రదేశే యదా మనో వర్తతే తదా తేన ప్రదేశేన చక్షురాదిరూపేణార్థం గృహ్ణాతీతి న యుగపజ్జ్ఞానోత్పత్తిః| ప్రకృతే యోజయతి- తస్మాదిత్యాది| వ్యాపకశ్చాసౌ స్పర్శశ్చేతి వ్యాపకస్పర్శః, తేన కృతస్తన్నిబంధనః; సర్వేంద్రియాణాం భావవిశేషః స్వభావవిశేషోఽర్థగ్రహణకారణీభూతః స్పర్శ ఇత్యర్థః; యమధికృత్యోక్తం- “స్పర్శనేంద్రియసంస్పర్శః స్పర్శో మానస ఏవ చ| ద్వివిధః సుఖదుఃఖానాం వేదనానాం ప్రవర్తకః” (శా. అ.1) ఇతి; అత్ర శ్లోకే స్పర్శనసంబంధకృతః సర్వేంద్రియస్పర్శః స్పర్శనేంద్రియసంస్పర్శశబ్దేనోక్తః, మానసస్తు స్పర్శశ్చింత్యేన విషయేణ సతాఽపి సంభవతీతి తత్రైవ వ్యాఖ్యేయం| విశేష ఇత్యత్ర ‘అస్తి’ ఇతి శేషః| సోఽయమేకస్యేంద్రియవ్యాపకస్య స్పర్శస్యైకరూపోఽసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగః, అనుపశయాదితి దుఃఖకర్తృత్వాత్, పంచవిధః చక్షురసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగో ఘ్రాణాసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగ ఇత్యాదిరూపః సన్, పునస్త్రివిధవికల్పో భవతి- అయోగాతియోగమిథ్యాయోగేనేతి భావః| ఏవం చైకప్రకారస్త్రిప్రకారస్తథా పంచదశప్రకారోఽసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగ ఉక్తో భవతి| అనుపశయశబ్దేన చక్షురాద్యనుపశయవిశేషోఽత్రాసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగస్య పంచవిధహేతుత్వోపదేశాద్బోద్ధవ్యః, న హ్యేకరూపోఽనుపశయః పంచవిధత్వమసాత్మ్యేంద్రియార్థస్య కర్తుం సమర్థః, యతశ్చక్షురాదీనాం ప్రతినియతాన్యేవోపఘాతకాన్యతిభాస్వరరూపాదీని, తతశ్చ స్పర్శేంద్రియవ్యాప్త్యాఽపి నైకస్పర్శనేంద్రియత్వం చక్షురాదీనాం, ఏకత్వే హ్యేకేంద్రియోపఘాతకమన్యేషామప్యుపఘాతకం స్యాదితి మంతవ్యం| సాత్మ్యోపశయయోరేకార్థతాం దర్శయతి- సాత్మ్యార్థో హ్యుపశయార్థ ఇతి| ఏతేనానుపశయేనేంద్రియార్థసంయోగం దర్శయిత్వాఽసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగ ఇతి సంజ్ఞాకరణమవిరుద్ధమితి దర్శితం భవతి||38||
Adhikarana 33 (39) · Śloka 39
కర్మ వాఙ్మనఃశరీరప్రవృత్తిః|
తత్ర వాఙ్మనఃశరీరాతిప్రవృత్తిరతియోగః; సర్వశోఽప్రవృత్తిరయోగః; వేగధారణోదీరణవిషమస్ఖలనపతనాంగప్రణిధానాంగప్రదూషణప్రహారమర్దనప్రాణోపరోధసంక్లేశనాదిః శారీరో మిథ్యాయోగః, సూచకానృతాకాలకలహాప్రియాబద్ధానుపచారపరుషవచనాదిర్వాఙ్మిథ్యాయోగః, భయశోకక్రోధలోభమోహమానేర్ష్యామిథ్యాదర్శనాదిర్మానసో మిథ్యాయోగః||39||
View original
कर्म वाङ्मनःशरीरप्रवृत्तिः|
तत्र वाङ्मनःशरीरातिप्रवृत्तिरतियोगः; सर्वशोऽप्रवृत्तिरयोगः; वेगधारणोदीरणविषमस्खलनपतनाङ्गप्रणिधानाङ्गप्रदूषणप्रहारमर्दनप्राणोपरोधसङ्क्लेशनादिः शारीरो मिथ्यायोगः, सूचकानृताकालकलहाप्रियाबद्धानुपचारपरुषवचनादिर्वाङ्मिथ्यायोगः, भयशोकक्रोधलोभमोहमानेर्ष्यामिथ्यादर्शनादिर्मानसो मिथ्यायोगः||३९||
అర్థానామయోగాతియోగమిథ్యాయోగానభిధాయ కర్మణస్తానాహ- కర్మేత్యాది| అత్ర యద్యపి భూరిప్రధానశరీరరోగకర్తృత్వేన పూర్వం శారీరమేవ కర్మాసాత్మ్యమభిధాతుం యుజ్యతే, తథాఽప్యల్పత్వేన వాఙ్మనసే కర్మణీ పూర్వముక్తే, ప్రత్యేకమిథ్యాయోగకథనే తు ప్రాధాన్యాచ్ఛారీర ఏవ మిథ్యాయోగః ప్రథమం దర్శితః| అత్రాతియోగరూపాఽతిప్రవృత్తిస్తథాఽయోగరూపాఽప్రవృత్తిర్విహితానాం కాయవాఙ్మనః కర్మణాం బోద్ధవ్యా, అహితాచరణస్య తు సర్వస్య మిథ్యాయోగత్వేన వక్తవ్యత్వాత్| వేగోదీరణం అప్రాప్తవేగోదీరణం| విషమశబ్దోఽంగప్రణిధానాంతైః సబధ్యతే| అంగదూషణం అతికండూయనాదిభిః| సంక్లేశనం మద్యాతపజలసేచనాదిభిః| అబద్ధవచనం అసంబద్ధం యావత్తావత్కీర్తనం| అనుపచారవచనం| ఇహ చానృతవచనాదయోఽధర్మద్వారేణ రోగకరాః||39||
Adhikarana 34 (40) · Śloka 40
సంగ్రహేణ చాతియోగాయోగవర్జం కర్మ వాఙ్మనఃశరీరజమహితమనుపదిష్టం యత్తచ్చ మిథ్యాయోగం విద్యాత్||40||
View original
सङ्ग्रहेण चातियोगायोगवर्जं कर्म वाङ्मनःशरीरजमहितमनुपदिष्टं यत्तच्च मिथ्यायोगं विद्यात्||४०||
అనుక్తమిథ్యాయోగసంగ్రహార్థమాహ- సంగ్రహేణేత్యాది| అహితమిహ జన్మని, అనుపదిష్టమిత్యనేన పరలోకేఽధర్మహేతుతయా పాపకారకం పరదారసేవాది గ్రాహయతి; ఏతేన యదుచ్యతే- అధర్మస్యాగ్రహణాన్న్యూనమేతదాయతనకథనమితి, తన్న భవతి| శారీరమానసికవాచనికకర్మమిథ్యాయోగేనైవాధర్మోత్పాదావాంతరవ్యాపారేణాధర్మజన్యానాం వికారాణాం క్రియమాణత్వాత్, యథా- అగ్నిష్టోమేన స్వర్గః క్రియతే ధర్మోత్పాదావాంతరవ్యాపారేణైవ; అన్యే తు కాలమిథ్యాయోగేఽధర్మం క్షిపంతి, అధర్మో హి కాలవశాదేవ ఫలతి న తత్కాలమితి కృత్వా; ఏతచ్చ ప్రథమాధ్యాయ ఏవ ప్రపంచితం||40||
Adhikarana 35 (41) · Śloka 41
ఇతి త్రివిధవికల్పం త్రివిధమేవ కర్మ ప్రజ్ఞాపరాధ ఇతి వ్యవస్యేత్||41||
View original
इति त्रिविधविकल्पं त्रिविधमेव कर्म प्रज्ञापराध इति व्यवस्येत्||४१||
సంప్రతి కర్మాసమ్యగ్యోగః ప్రజ్ఞాపరాధమూలత్వాత్ ప్రజ్ఞాపరాధ ఏవోచ్యత ఇతి త్రివిధమిత్యాదినా దర్శయన్, యదుక్తం పూర్వం హేతుత్రయకథనే “అసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగః ప్రజ్ఞాపరాధః పరిణామశ్చ” ఇత్యస్యావిరోధం దర్శయతి; ఏవం యదగ్రే వక్ష్యతి ‘కాలః పునః పరిణామ ఉచ్యతే’ తత్రాపి పూర్వోక్తావిరోధోపదర్శనం వ్యాఖ్యేయమితి| త్రివిధవికల్పమిహాతియోగాదిరూపం||41||
Adhikarana 36 (42) · Śloka 42
శీతోష్ణవర్షలక్షణాః పునర్హేమంతగ్రీష్మవర్షాః సంవత్సరః, స కాలః|
తత్రాతిమాత్రస్వలక్షణః కాలః కాలాతియోగః, హీనస్వలక్షణః (కాలః) కాలాయోగః, యథాస్వలక్షణవిపరీతలక్షణస్తు (కాలః) కాలమిథ్యాయోగః|
కాలః పునః పరిణామ ఉచ్యతే||42||
View original
शीतोष्णवर्षलक्षणाः पुनर्हेमन्तग्रीष्मवर्षाः संवत्सरः, स कालः|
तत्रातिमात्रस्वलक्षणः कालः कालातियोगः, हीनस्वलक्षणः (कालः) कालायोगः, यथास्वलक्षणविपरीतलक्षणस्तु (कालः) कालमिथ्यायोगः|
कालः पुनः परिणाम उच्यते||४२||
కాలాతిశయయోగాదీన్ దర్శయతి- శీతోష్ణేత్యాది| అతిమాత్రస్వలక్షణః అతిమాత్రశీతాదిః| యథాస్వలక్షణాచ్ఛీతాదేర్విపరీతలక్షణో యథా- హేమంతే వర్షణం, వర్షాసు శీతమిత్యాది||42||
Adhikarana 37 (43) · Śloka 43
ఇత్యసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగః, ప్రజ్ఞాపరాధః, పరిణామశ్చేతి త్రయస్త్రివిధవికల్పా హేతవో వికారాణాం; సమయోగయుక్తాస్తు ప్రకృతిహేతవో భవంతి||43||
View original
इत्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः, प्रज्ञापराधः, परिणामश्चेति त्रयस्त्रिविधविकल्पा हेतवो विकाराणां; समयोगयुक्तास्तु प्रकृतिहेतवो भवन्ति||४३||
ఆయతనాన్యుపసంహరతి- ఇతీత్యాది| వికారాణాం హేతవో భవంతీతి సంబంధః; తథా సమయోగయుక్తాః సమ్యగ్యోగయుక్తాః ప్రకృతిహేతవో భవంతీతి యోజ్యం; ప్రకృతిః ఆరోగ్యం||43||
Adhikarana 38 (44) · Śloka 44
సర్వేషామేవ భావానాం భావాభావౌ నాంతరేణ యోగాయోగాతియోగమిథ్యాయోగాన్ సముపలభ్యేతే; యథాస్వయుక్త్యపేక్షిణౌ హి భావాభావౌ||44||
View original
सर्वेषामेव भावानां भावाभावौ नान्तरेण योगायोगातियोगमिथ्यायोगान् समुपलभ्येते; यथास्वयुक्त्यपेक्षिणौ हि भावाभावौ||४४||
ఇదానీం ధాతుసామ్యవైషమ్యహేతుత్వేన సమ్యగ్యోగాయోగౌ చ ప్రతిపాద్య బాహ్యానామపి వృక్షఘటాదీనాం సమ్యక్స్థితివినాశయోః సమ్యగ్యోగాయోగావేవ కారణమితి దృష్టాంతార్థం భావస్వరూపజ్ఞానార్థం చాహ- సర్వేషామిత్యాది| భావః సమ్యగవస్థానం, అభావః, అసమ్యగవస్థానం వినాశో వా; యోగాత్ సమ్యగ్యోగాద్భావః, అయోగాదిభ్యోఽభావః; యథాస్వం యుక్తిర్యా యస్య భావస్యాభావస్య వా యుక్తిః స్వకారణయుక్తిః, తదపేక్షిణౌ భవత ఇతి సంబంధః| యథా- వృక్షస్య భావే అవస్థానేఽనత్యల్పపానీయయోగాదిర్యుక్తిః, అభావే తు వృక్షస్య పానీయాతపాతియోగాయోగౌ తథా వజ్రపాతాదిర్యుక్తిః; తతస్తదపేక్షౌ వృక్షస్య భావాభావౌ భవత ఇత్యాది కల్పనీయం||44||
Adhikarana 39 (45) · Śloka 45
త్రయో రోగా ఇతి- నిజాగంతుమానసాః|
తత్ర నిజః శారీరదోషసముత్థః, ఆగంతుర్భూతవిషవాయ్వగ్నిసంప్రహారాదిసముత్థః, మానసః పునరిష్టస్య లాభాల్లాభాచ్చానిష్టస్యోపజాయతే||45||
View original
त्रयो रोगा इति- निजागन्तुमानसाः|
तत्र निजः शारीरदोषसमुत्थः, आगन्तुर्भूतविषवाय्वग्निसम्प्रहारादिसमुत्थः, मानसः पुनरिष्टस्य लाभाल्लाभाच्चानिष्टस्योपजायते||४५||
రోగానాహ- త్రయో రోగా ఇత్యాది| ఇష్టలాభాజ్జాయతే కామహర్షాదిః, అనిష్టప్రియవియోగాదిలాభాచ్చ శోకాదయః; యది వా ‘ఇష్టస్యాలాభాల్లాభాచ్చానిష్టస్య’ ఇతి పాఠః; అత్ర తు పాఠే చకారాదిష్టలాభోఽపి హేతుర్బోద్ధవ్యః||45||
Adhikarana 40 (46) · Śloka 46
తత్ర బుద్ధిమతా మానసవ్యాధిపరీతేనాపి సతా బుద్ధ్యా హితాహితమవేక్ష్యావేక్ష్య ధర్మార్థకామానామహితానామనుపసేవనే హితానాం చోపసేవనే ప్రయతితవ్యం, న హ్యంతరేణ లోకే త్రయమేతన్మానసం కించిన్నిష్పద్యతే సుఖం వా దుఃఖం వా; తస్మాదేతచ్చానుష్ఠేయం- తద్విద్యానాం చోపసేవనే ప్రయతితవ్యం, ఆత్మదేశకులకాలబలశక్తిజ్ఞానే యథావచ్చేతి||46||
View original
तत्र बुद्धिमता मानसव्याधिपरीतेनापि सता बुद्ध्या हिताहितमवेक्ष्यावेक्ष्य धर्मार्थकामानामहितानामनुपसेवने हितानां चोपसेवने प्रयतितव्यं, न ह्यन्तरेण लोके त्रयमेतन्मानसं किञ्चिन्निष्पद्यते सुखं वा दुःखं वा; तस्मादेतच्चानुष्ठेयं- तद्विद्यानां चोपसेवने प्रयतितव्यम्, आत्मदेशकुलकालबलशक्तिज्ञाने यथावच्चेति||४६||
సంప్రతి మానసవ్యాధిచికిత్సాయా అల్పవక్తవ్యత్వేనేహైవ తచ్చికిత్సామాహ- తత్రేత్యాది| మానసవ్యాధిపరీతేనాపీతి అపిశబ్దేన శారీరవ్యాధియుక్తేనాపి వక్ష్యమాణమనుష్ఠేయమితి సూచయతి| త్రయమేతద్ధర్మార్థకామరూపం మానసం సుఖం వా మానసం దుఃఖం వా నిష్పద్యత ఇతి యోజ్యం| తద్విద్య ఇహ మానసవ్యాధిభేషజవేదీ| ఆత్మదేశేత్యాది|- కోఽహం, కిం మే హితమిత్యాత్మజ్ఞానం; కో దేశః, అస్మిన్ కిముచితమితి దేశజ్ఞానం; ఏవం కాలాదావపి జ్ఞానం బోద్ధవ్యం||46||
Adhikarana 41 (47) · Śloka 47
భవతి చాత్ర- మానసం ప్రతి భైషజ్యం త్రివర్గస్యాన్వవేక్షణం|
తద్విద్యసేవా విజ్ఞానమాత్మాదీనాం చ సర్వశః||47||
View original
भवति चात्र- मानसं प्रति भैषज्यं त्रिवर्गस्यान्ववेक्षणम्|
तद्विद्यसेवा विज्ञानमात्मादीनां च सर्वशः||४७||
సంప్రత్యముమేవార్థం సుఖగ్రహణార్థం శ్లోకేనాహ- మానసం ప్రతీత్యాది|- మానసం వికారమితి భావః| త్రివర్గస్య ధర్మాదేః||47||
Adhikarana 42 (48) · Śloka 48
త్రయో రోగమార్గా ఇతి- శాఖా, మర్మాస్థిసంధయః, కోష్ఠశ్చ|
తత్ర శాఖా రక్తాదయో ధాతవస్త్వక్ చ, స బాహ్యో రోగమార్గః; మర్మాణి పునర్బస్తిహృదయమూర్ధాదీని, అస్థిసంధయోఽస్థిసంయోగాస్తత్రోపనిబద్ధాశ్చ స్నాయుకండరాః , స మధ్యమో రోగమార్గః; కోష్ఠః పునరుచ్యతే మహాస్రోతః శరీరమధ్యం మహానిమ్నమామపక్వాశయశ్చేతి పర్యాయశబ్దైస్తంత్రే, స రోగమార్గ ఆభ్యంతరః||48||
View original
त्रयो रोगमार्गा इति- शाखा, मर्मास्थिसन्धयः, कोष्ठश्च|
तत्र शाखा रक्तादयो धातवस्त्वक् च, स बाह्यो रोगमार्गः; मर्माणि पुनर्बस्तिहृदयमूर्धादीनि, अस्थिसन्धयोऽस्थिसंयोगास्तत्रोपनिबद्धाश्च स्नायुकण्डराः , स मध्यमो रोगमार्गः; कोष्ठः पुनरुच्यते महास्रोतः शरीरमध्यं महानिम्नमामपक्वाशयश्चेति पर्यायशब्दैस्तन्त्रे, स रोगमार्ग आभ्यन्तरः||४८||
అత్ర రోగమార్గానాహ - త్రయ ఇత్యాది| మర్మాస్థిసంధిభ్యామేకో మార్గః| అత్ర శాఖేతిసంజ్ఞాకరణం వ్యవహారార్థం, తథా రక్తాదీనాం ధాతూనాం శాఖాభిధేయానాం వృక్షశాఖాతుల్యత్వేన బాహ్యత్వజ్ఞాపనార్థం| త్వక్చేతి త్వక్శబ్దేన తదాశ్రయో రసోఽపి గృహ్యతే; సాక్షాత్తు రసానభిధానం హృదయస్థాయినో రసస్య శాఖాసంజ్ఞావ్యవచ్ఛేదార్థం , తస్య హి కోష్ఠగ్రహణేనైవ గ్రహణం; అనేన న్యాయేన యకృత్ప్లీహాశ్రితం చ శోణితం కోష్ఠత్వేనైవాభిప్రేతమితి బోద్ధవ్యం, సమానన్యాయత్వాత్ | ఉక్తం చ కోష్ఠవివరణే- “స్థానాన్యామాగ్నిపక్వానాం మూత్రస్య రుధిరస్య చ| హృదుండుకః ఫుఫ్ఫుసశ్చ కోష్ఠ ఇత్యభిధీయతే” (సు.చి. అ.2) ఇతి| అస్థిసంధివివరణం- అస్థిసంయోగా ఇత్యాది| తత్రేతి అస్థిసంధౌ| కండరా ఇహ తంత్రే స్థూలస్నాయుః| ఆమస్య పక్వస్య చాశయ ఆమపక్వాశయః| ఏతచ్చ మార్గభేదకథనం తదాశ్రితవ్యాధీనాం సుఖసాధ్యత్వాదిజ్ఞానార్థం||48||
Adhikarana 43 (49) · Śloka 49
తత్ర, గండపిడకాలజ్యపచీచర్మకీలాధిమాంసమషకకుష్ఠవ్యంగాదయో వికారా బహిర్మార్గజాశ్చ విసర్పశ్వయథుగుల్మార్శోవిద్రధ్యాదయః శాఖానుసారిణో భవంతి రోగాః; పక్షవధగ్రహాపతానకార్దితశోషరాజయక్ష్మాస్థిసంధిశూలగుదభ్రంశాదయః శిరోహృద్బస్తిరోగాదయశ్చ మధ్యమమార్గానుసారిణో భవంతి రోగాః; జ్వరాతీసారచ్ఛర్ద్యలసకవిసూచికాకాసశ్వాసహిక్కానాహోదరప్లీహాదయోఽంతర్మార్గజాశ్చ విసర్పశ్వయథుగుల్మార్శోవిద్రధ్యాదయః కోష్ఠానుసారిణో భవంతి రోగాః||49||
View original
तत्र, गण्डपिडकालज्यपचीचर्मकीलाधिमांसमषककुष्ठव्यङ्गादयो विकारा बहिर्मार्गजाश्च विसर्पश्वयथुगुल्मार्शोविद्रध्यादयः शाखानुसारिणो भवन्ति रोगाः; पक्षवधग्रहापतानकार्दितशोषराजयक्ष्मास्थिसन्धिशूलगुदभ्रंशादयः शिरोहृद्बस्तिरोगादयश्च मध्यममार्गानुसारिणो भवन्ति रोगाः; ज्वरातीसारच्छर्द्यलसकविसूचिकाकासश्वासहिक्कानाहोदरप्लीहादयोऽन्तर्मार्गजाश्च विसर्पश्वयथुगुल्मार्शोविद्रध्यादयः कोष्ठानुसारिणो भवन्ति रोगाः||४९||
సంప్రతి యన్మార్గాశ్రితో యో రోగో భవతి తం దర్శయతి- తత్ర గండేత్యాది| బహిర్మార్గజాశ్చేతి విసర్పాదీనాం విశేషణం విసర్పాదయో హ్యంతర్మార్గభాజోఽపి సంభవంత్యతస్తద్వ్యుదాసార్థం| పక్షశబ్దో వధగ్రహాభ్యాం సంబధ్యతే, శోషో ధాతుశోషః| జ్వరో యద్యపి సర్వశరీరగ ఏవ, తథాఽపి విశేషేణామాశయసముత్థత్వాదిహోచ్యతే| అంతర్మార్గజాశ్చేతి విసర్పాదివిశేషణం| అర్శో బహిర్వల్యాశ్రితం శాఖాగతం, అన్యచ్చ కోష్ఠగతం| బహిర్మార్గజో గుల్మో యో బహిరుత్తుండిత ఉపలభ్యతే బహిశ్చ పచ్యతే స జ్ఞేయః, అన్యస్తు సర్వః కోష్ఠగత ఏవ||49||
Adhikarana 44 (50-53) · Śloka 53
త్రివిధా భిషజ ఇతి- భిషక్ఛద్మచరాః సంతి సంత్యేకే సిద్ధసాధితాః|
సంతి వైద్యగుణైర్యుక్తాస్త్రివిధా భిషజో భువి||50||
వైద్యభాండౌషధైః పుస్తైః పల్లవైరవలోకనైః|
లభంతే యే భిషక్శబ్దమజ్ఞాస్తే ప్రతిరూపకాః||51||
శ్రీయశోజ్ఞానసిద్ధానాం వ్యపదేశాదతద్విధాః|
వైద్యశబ్దం లభంతే యే జ్ఞేయాస్తే సిద్ధసాధితాః||52||
ప్రయోగజ్ఞానవిజ్ఞానసిద్ధిసిద్ధాః సుఖప్రదాః|
జీవితాభిసరాస్తే స్యుర్వైద్యత్వం తేష్వవస్థితమితి||53||
View original
त्रिविधा भिषज इति- भिषक्छद्मचराः सन्ति सन्त्येके सिद्धसाधिताः|
सन्ति वैद्यगुणैर्युक्तास्त्रिविधा भिषजो भुवि||५०||
वैद्यभाण्डौषधैः पुस्तैः पल्लवैरवलोकनैः|
लभन्ते ये भिषक्शब्दमज्ञास्ते प्रतिरूपकाः||५१||
श्रीयशोज्ञानसिद्धानां व्यपदेशादतद्विधाः|
वैद्यशब्दं लभन्ते ये ज्ञेयास्ते सिद्धसाधिताः||५२||
प्रयोगज्ञानविज्ञानसिद्धिसिद्धाः सुखप्रदाः|
जीविताभिसरास्ते स्युर्वैद्यत्वं तेष्ववस्थितमिति||५३||
భిషక్ఛద్మచరా భిషగ్వేశచరాః| సిద్ధేన ప్రసిద్ధేన సాధితాః సిద్ధసాధితాః| వైద్యభాండం బస్తినేత్రాది| ప్రతిరూపకా వైద్యసదృశాః| వ్యపదేశః అన్యసంబంధేన కీర్తనం| అతద్విధా జ్ఞానహీనాః||50-53||
Adhikarana 45 (54) · Śloka 54
త్రివిధమౌషధమితి- దైవవ్యపాశ్రయం, యుక్తివ్యపాశ్రయం, సత్త్వావజయశ్చ|
తత్ర దైవవ్యపాశ్రయం- మంత్రౌషధిమణిమంగలబల్యుపహారహోమనియమప్రాయశ్చిత్తోపవాసస్వస్త్యయనప్రణిపాతగమనాది, యుక్తివ్యపాశ్రయం- పునరాహారౌషధద్రవ్యాణాం యోజనా, సత్త్వావజయః- పునరహితేభ్యోఽర్థేభ్యో మనోనిగ్రహః||54||
View original
त्रिविधमौषधमिति- दैवव्यपाश्रयं, युक्तिव्यपाश्रयं, सत्त्वावजयश्च|
तत्र दैवव्यपाश्रयं- मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादि, युक्तिव्यपाश्रयं- पुनराहारौषधद्रव्याणां योजना, सत्त्वावजयः- पुनरहितेभ्योऽर्थेभ्यो मनोनिग्रहः||५४||
దైవమదృష్టం తద్వ్యపాశ్రయం, తచ్చ యదదృష్టజననేన వ్యాధిప్రత్యనీకం మంత్రాది; యది వా దైవశబ్దేన దేవా ఉచ్యంతే, తానాశ్రిత్య యదుపకరోతి తత్తథా; మంత్రాదయో హి దేవప్రభావాదేవ వ్యాధిహరాః, బల్యుపహారాదిప్రీతాశ్చ దేవా ఏవ ప్రభావాద్వ్యాధీన్ ఘ్నంతి| అత్ర దైవవ్యపాశ్రయమాదావుక్తమాశువ్యాధిహరత్వేన| ప్రణిపాతో దేవాదీనాం శారీరో నమస్కారః, గమనం విదూరదేవాదిగమనం||54||
Adhikarana 46 (55) · Śloka 55
శరీరదోషప్రకోపే ఖలు శరీరమేవాశ్రిత్య ప్రాయశస్త్రివిధమౌషధమిచ్ఛంతి- అంతఃపరిమార్జనం, బహిఃపరిమార్జనం, శస్త్రప్రణిధానం చేతి|
తత్రాంతఃపరిమార్జనం యదంతఃశరీరమనుప్రవిశ్యౌషధమాహారజాతవ్యాధీన్ ప్రమార్ష్టి, యత్పునర్బహిఃస్పర్శమాశ్రిత్యాభ్యంగస్వేదప్రదేహపరిషేకోన్మర్దనాద్యైరామయాన్ ప్రమార్ష్టి తద్బహిఃపరిమార్జనం, శస్త్రప్రణిధానం పునశ్ఛేదనభేదనవ్యధనదారణలేఖనోత్పాటనప్రచ్ఛనసీవనైషణక్షారజలౌకసశ్చేతి||55||
View original
शरीरदोषप्रकोपे खलु शरीरमेवाश्रित्य प्रायशस्त्रिविधमौषधमिच्छन्ति- अन्तःपरिमार्जनं, बहिःपरिमार्जनं, शस्त्रप्रणिधानं चेति|
तत्रान्तःपरिमार्जनं यदन्तःशरीरमनुप्रविश्यौषधमाहारजातव्याधीन् प्रमार्ष्टि, यत्पुनर्बहिःस्पर्शमाश्रित्याभ्यङ्गस्वेदप्रदेहपरिषेकोन्मर्दनाद्यैरामयान् प्रमार्ष्टि तद्बहिःपरिमार्जनं, शस्त्रप्रणिधानं पुनश्छेदनभेदनव्यधनदारणलेखनोत्पाटनप्रच्छनसीवनैषणक्षारजलौकसश्चेति||५५||
సంప్రతి ప్రకారాంతరేణోపయుక్తం భేషజత్రైవిధ్యమాహ- శరీరేత్యాది| ప్రాయఃశబ్దః శరీరదోషకోప ఇత్యనేన సంబధ్యతే; తేన, మానసదోషజేఽప్యున్మాదాపస్మారాదావంజనాది భవతీతి దర్శయతి; యది వా ప్రాయస్త్రివిధమిత్యనేన శారీరేఽపి దైవవ్యపాశ్రయం స్వస్త్యయనాది దర్శయతి||55||
Adhikarana 47 (56-63) · Śloka 63
భవంతి చాత్ర- ప్రాజ్ఞో రోగే సముత్పన్నే బాహ్యేనాభ్యంతరేణ వా|
కర్మణా లభతే శర్మ శస్త్రోపక్రమణేన వా||56||
బాలస్తు ఖలు మోహాద్వా ప్రమాదాద్వా న బుధ్యతే|
ఉత్పద్యమానం ప్రథమం రోగం శత్రుమివాబుధః||57||
అణుర్హి ప్రథమం భూత్వా రోగః పశ్చాద్వివర్ధతే|
స జాతమూలో ముష్ణాతి బలమాయుశ్చ దుర్మతేః||58||
న మూఢో లభతే సంజ్ఞాం తావద్యావన్న పీడ్యతే|
పీడితస్తు మతిం పశ్చాత్ కురుతే వ్యాధినిగ్రహే||59||
అథ పుత్రాంశ్చ దారాంశ్చ జ్ఞాతీంశ్చాహూయ భాషతే|
సర్వస్వేనాపి మే కశ్చిద్భిషగానీయతామితి||60||
తథావిధం చ కః శక్తో దుర్బలం వ్యాధిపీడితం|
కృశం క్షీణేంద్రియం దీనం పరిత్రాతుం గతాయుషం||61||
స త్రాతారమనాసాద్య బాలస్త్యజతి జీవితం|
గోధా లాంగూలబద్ధేవాకృష్యమాణా బలీయసా||62||
తస్మాత్ ప్రాగేవ రోగేభ్యో రోగేషు తరుణేషు వా|
భేషజైః ప్రతికుర్వీత య ఇచ్ఛేత్ సుఖమాత్మనః||63||
View original
भवन्ति चात्र- प्राज्ञो रोगे समुत्पन्ने बाह्येनाभ्यन्तरेण वा|
कर्मणा लभते शर्म शस्त्रोपक्रमणेन वा||५६||
बालस्तु खलु मोहाद्वा प्रमादाद्वा न बुध्यते|
उत्पद्यमानं प्रथमं रोगं शत्रुमिवाबुधः||५७||
अणुर्हि प्रथमं भूत्वा रोगः पश्चाद्विवर्धते|
स जातमूलो मुष्णाति बलमायुश्च दुर्मतेः||५८||
न मूढो लभते सञ्ज्ञां तावद्यावन्न पीड्यते|
पीडितस्तु मतिं पश्चात् कुरुते व्याधिनिग्रहे||५९||
अथ पुत्रांश्च दारांश्च ज्ञातींश्चाहूय भाषते|
सर्वस्वेनापि मे कश्चिद्भिषगानीयतामिति||६०||
तथाविधं च कः शक्तो दुर्बलं व्याधिपीडितम्|
कृशं क्षीणेन्द्रियं दीनं परित्रातुं गतायुषम्||६१||
स त्रातारमनासाद्य बालस्त्यजति जीवितम्|
गोधा लाङ्गूलबद्धेवाकृष्यमाणा बलीयसा||६२||
तस्मात् प्रागेव रोगेभ्यो रोगेषु तरुणेषु वा|
भेषजैः प्रतिकुर्वीत य इच्छेत् सुखमात्मनः||६३||
వైద్యభేదాభిధానప్రసంగేనాతురభేదమాహ- ప్రాజ్ఞ ఇత్యాది| శర్మ సుఖమారోగ్యమితి యావత్| ప్రమాదః బుద్ధ్వాఽపి రోగమప్రతీకారః| సంజ్ఞా సమ్యగ్జ్ఞానం వ్యాధిరయం త్వరయా ప్రతికర్తవ్య ఏవమాకారం| త్రాతారం వైద్యమనాసాద్య; తథావిధం హి రోగిణం వైద్యో నోపసర్పతీతి భావః| బాలః అజ్ఞః| గోధాదృష్టాంతేన జీవనార్థం యత్నం కుర్వన్నపి విపద్యత ఇతి దర్శయతి| ప్రతికుర్వీత ‘యత్నం’ ఇతి శేషః||56-63||
Adhikarana 48 (64-65) · Śloka 65
తత్ర శ్లోకౌ- ఏషణాః సముపస్తంభా బలం కారణమామయాః|
తిస్రైషణీయే మార్గాశ్చ భిషజో భేషజాని చ||64||
త్రిత్వేనాష్టౌ సముద్దిష్టాః కృష్ణాత్రేయేణ ధీమతా|
భావా, భావేష్వసక్తేన యేషు సర్వం ప్రతిష్ఠితం||65||
View original
तत्र श्लोकौ- एषणाः समुपस्तम्भा बलं कारणमामयाः|
तिस्रैषणीये मार्गाश्च भिषजो भेषजानि च||६४||
त्रित्वेनाष्टौ समुद्दिष्टाः कृष्णात्रेयेण धीमता|
भावा, भावेष्वसक्तेन येषु सर्वं प्रतिष्ठितम्||६५||
సంగ్రహే ధీమతా భావా ఇతి ఛేదః; అష్టౌ భావా ఇతి సంబంధః| భావేషు విషయేషు| అసక్తేన అప్రసక్తేన| యేషు ఏషణాదిష్వష్టసు| సర్వమితి ధర్మార్థకామాః||64-65||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే తిస్రైషణీయో నామైకాదశోఽధ్యాయః||11||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने तिस्रैषणीयो नामैकादशोऽध्यायः||११||
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యవ్యాఖ్యాయామాయుర్వేదదీపికాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే నిర్దేశచతుష్కే తిస్రైషణీయో నామైకాదశోఽధ్యాయః||11||