Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātastriśōthīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातस्त्रिशोथीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
pūrvādhyāyē piḍakā uktāḥ, tāśca śōtharūpāḥ, ataḥ śōthādhikārāt triśōthīyō'bhidhīyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
trayaḥ śōthā bhavanti vātapittaślēṣmanimittāḥ, tē punardvividhā nijāgantubhēdēna||3||
त्रयः शोथा भवन्ति वातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः, ते पुनर्द्विविधा निजागन्तुभेदेन||३||
🔊 Audio coming soon
vakṣyamāṇadvividhādibhēdē vidyamānē'pi vātādikr̥tatritvābhidhānamagrē vātādikr̥tasyaiva prādhānyakhyāpanārtham||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tatrāgantavaśchēdanabhēdanakṣaṇanabhañjanapicchanōtpēṣaṇaprahāravadhabandhanavēṣṭanavyadhanapīḍanādibhirvā bhallātakapuṣpaphalarasātmaguptāśūkakrimiśūkāhitapatralatāgulmasaṁsparśanairvā svēdanaparisarpaṇāvamūtraṇairvā viṣiṇāṁ saviṣaprāṇidaṁṣṭrādantaviṣāṇanakhanipātairvā sāgaraviṣavātahimadahanasaṁsparśanairvā śōthāḥ samupajāyantē||4||
तत्रागन्तवश्छेदनभेदनक्षणनभञ्जनपिच्छनोत्पेषणप्रहारवधबन्धनवेष्टनव्यधनपीडनादिभिर्वा भल्लातकपुष्पफलरसात्मगुप्ताशूकक्रिमिशूकाहितपत्रलतागुल्मसंस्पर्शनैर्वा स्वेदनपरिसर्पणावमूत्रणैर्वा विषिणां सविषप्राणिदंष्ट्रादन्तविषाणनखनिपातैर्वा सागरविषवातहिमदहनसंस्पर्शनैर्वा शोथाः समुपजायन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
bhēdanam āśayavidāraṇaṁ, kṣaṇanam asthicūrṇanaṁ, bhañjanaṁ jarjarīkaraṇaṁ, picchnam atyarthapīḍanam, utpēṣaṇaṁ śilōtpēṣaṇamiva, vēṣṭanam agranthibandhanaṁ sarpādibhiḥ| śūkavatāṁ krimīṇāṁ śūkaḥ śūkakrimiśūkaḥ| svēdanādibhirviṣiṇāmiti yōjyam||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tē punaryathāsvaṁ hētuvyañjanairādāvupalabhyantē nijavyañjanaikadēśaviparītaiḥ; bandhamantrāgadapralēpapratāpanirvāpaṇādibhiścōpakramairupakramyamāṇāḥ praśāntimāpadyantē||5||
ते पुनर्यथास्वं हेतुव्यञ्जनैरादावुपलभ्यन्ते निजव्यञ्जनैकदेशविपरीतैः; बन्धमन्त्रागदप्रलेपप्रतापनिर्वापणादिभिश्चोपक्रमैरुपक्रम्यमाणाः प्रशान्तिमापद्यन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
ādāvupalabhyanta iti vacanāduttarakālamāgantōrapi nijatulyatāṁ brūtē| yaduktam- “āganturanvēti nijaṁ vikāraṁ” (sū.a.19) iti| nijavyañjanaikadēśaviparītairiti nijalakṣaṇēbhya āgantūnāmēkadēśō viparītō bhavati, sa ca vātādijanyaśyāvādivarṇavikāratvājjñēyaḥ; kiṁvā āganturvyathāpūrvō bhavati paścādvātādibhiranubadhyatē, nijastu pūrvaṁ vātādilakṣaṇairyujyatē paścādvēdanāvān bhavatītyēkadēśavaiparītyam| bandhaḥ ariṣṭābandhō vraṇabandhaśca| bandhādayaśca yathāyōgyatayā bōddhavyāḥ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
nijāḥ punaḥ snēhasvēdavamanavirēcanāsthāpanānuvāsanaśirōvirēcanānāmayathāvatprayōgānmithyāsaṁsarjanādvā chardyalasakavisūcikāśvāsakāsātisāraśōṣapāṇḍurōgōdarajvarapradarabhagandarārśōvikārātikarśanairvā kuṣṭhakaṇḍūpiḍakādibhirvā chardikṣavathūdgāraśukravātamūtrapurīṣavēgadhāraṇairvā karmarōgōpavāsādhvakarśitasya vā sahasā'tigurvamlalavaṇapiṣṭānnaphalaśākarāgadadhiharitakamadyamandakavirūḍhanavaśūkaśamīdhānyānūpaudaka- piśitōpayōgānmr̥tpaṅkalōṣṭabhakṣaṇāllavaṇātibhakṣaṇādgarbhasampīḍanādāmagarbhaprapatanāt prajātānāṁ ca mithyōpacārādudīrṇadōṣatvācca śōphāḥ prādurbhavanti; ityuktaḥ sāmānyō hētuḥ||6||
निजाः पुनः स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरेचनानामयथावत्प्रयोगान्मिथ्यासंसर्जनाद्वा छर्द्यलसकविसूचिकाश्वासकासातिसारशोषपाण्डुरोगोदरज्वरप्रदरभगन्दरार्शोविकारातिकर्शनैर्वा कुष्ठकण्डूपिडकादिभिर्वा छर्दिक्षवथूद्गारशुक्रवातमूत्रपुरीषवेगधारणैर्वा कर्मरोगोपवासाध्वकर्शितस्य वा सहसाऽतिगुर्वम्ललवणपिष्टान्नफलशाकरागदधिहरितकमद्यमन्दकविरूढनवशूकशमीधान्यानूपौदक- पिशितोपयोगान्मृत्पङ्कलोष्टभक्षणाल्लवणातिभक्षणाद्गर्भसम्पीडनादामगर्भप्रपतनात् प्रजातानां च मिथ्योपचारादुदीर्णदोषत्वाच्च शोफाः प्रादुर्भवन्ति; इत्युक्तः सामान्यो हेतुः||६||
🔊 Audio coming soon
chardyādayaḥ svarūpata ēva śōthahētavaḥ| karmādyatikarśitasya tu sahasā'tigurvādisēvanaṁ śōthahētuḥ; karmēti pañcakarma| virūḍhanavaśabdau śūkaśamīdhānyaviśēṣaṇau| prajātānāmiti aciraprasūtānām||6||
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
ayaṁ tvatra viśēṣaḥ- śītarūkṣalaghuviśadaśramōpavāsātikarśanakṣapaṇādibhirvāyuḥ prakupitastvaṅmāṁsaśōṇitādīnyabhibhūya śōphaṁ janayati; sa kṣiprōtthānapraśamō bhavati, tathā śyāmāruṇavarṇaḥ prakr̥tivarṇō vā, calaḥ spandanaḥ kharaparuṣabhinnatvagrōmā chidyata iva bhidyata iva pīḍyata iva sūcībhiriva tudyatē pipīlikābhiriva saṁsr̥pyatē sarṣapakalkāvalipta iva cimicimāyatē saṅkucyata āyamyata ivēti vātaśōthaḥ (1); uṣṇatīkṣṇakaṭukakṣāralavaṇāmlājīrṇabhōjanairagnyātapapratāpaiśca pittaṁ prakupitaṁ tvaṅmāṁsaśōṇitānyabhibhūya śōthaṁ janayati; sa kṣiprōtthānapraśamō bhavati, kr̥ṣṇapītanīlatāmrāvabhāsa uṣṇō mr̥duḥ kapilatāmrarōmā uṣyatē dūyatē dhūpyatē ūṣmāyatē svidyatē klidyatē na ca sparśamuṣṇaṁ ca suṣūyata iti pittaśōthaḥ (2); gurumadhuraśītasnigdhairatisvapnāvyāyāmādibhiśca ślēṣmā prakupitastvaṅmāṁsaśōṇitādīnyabhibhūya śōthaṁ janayati; sa kr̥cchrōtthānapraśamō bhavati, pāṇḍuśvētāvabhāsō guruḥ snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ styānaḥ śuklāgrarōmā sparśōṣṇasahaścēti ślēṣmaśōthaḥ (3); yathāsvakāraṇākr̥tisaṁsargāddvidōṣajāstrayaḥ śōthā bhavanti; yathāsvakāraṇākr̥tisannipātāt sānnipātika ēkaḥ; ēvaṁ saptavidhō bhēdaḥ||7|| prakr̥tibhistābhistābhirbhidyamānō dvividhastrividhaścaturvidhaḥ saptavidhō'ṣṭavidhaśca śōtha upalabhyatē, punaścaika ēvōtsēdhasāmānyāt||8||
अयं त्वत्र विशेषः- शीतरूक्षलघुविशदश्रमोपवासातिकर्शनक्षपणादिभिर्वायुः प्रकुपितस्त्वङ्मांसशोणितादीन्यभिभूय शोफं जनयति; स क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति, तथा श्यामारुणवर्णः प्रकृतिवर्णो वा, चलः स्पन्दनः खरपरुषभिन्नत्वग्रोमा छिद्यत इव भिद्यत इव पीड्यत इव सूचीभिरिव तुद्यते पिपीलिकाभिरिव संसृप्यते सर्षपकल्कावलिप्त इव चिमिचिमायते सङ्कुच्यत आयम्यत इवेति वातशोथः (१); उष्णतीक्ष्णकटुकक्षारलवणाम्लाजीर्णभोजनैरग्न्यातपप्रतापैश्च पित्तं प्रकुपितं त्वङ्मांसशोणितान्यभिभूय शोथं जनयति; स क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति, कृष्णपीतनीलताम्रावभास उष्णो मृदुः कपिलताम्ररोमा उष्यते दूयते धूप्यते ऊष्मायते स्विद्यते क्लिद्यते न च स्पर्शमुष्णं च सुषूयत इति पित्तशोथः (२); गुरुमधुरशीतस्निग्धैरतिस्वप्नाव्यायामादिभिश्च श्लेष्मा प्रकुपितस्त्वङ्मांसशोणितादीन्यभिभूय शोथं जनयति; स कृच्छ्रोत्थानप्रशमो भवति, पाण्डुश्वेतावभासो गुरुः स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानः शुक्लाग्ररोमा स्पर्शोष्णसहश्चेति श्लेष्मशोथः (३); यथास्वकारणाकृतिसंसर्गाद्द्विदोषजास्त्रयः शोथा भवन्ति; यथास्वकारणाकृतिसन्निपातात् सान्निपातिक एकः; एवं सप्तविधो भेदः||७|| प्रकृतिभिस्ताभिस्ताभिर्भिद्यमानो द्विविधस्त्रिविधश्चतुर्विधः सप्तविधोऽष्टविधश्च शोथ उपलभ्यते, पुनश्चैक एवोत्सेधसामान्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
kṣapaṇaṁ vamanādibhiḥ| prakr̥tivarṇaḥ dēhasamānavarṇaḥ| calaḥ saṅkramaṇavān| spandanaḥ kampanaḥ| uṣyatē pārśvasthēnēva vahninā dahyatē| dhūpyatē dhūmamivōdvamati| ūṣmāyatē bahiḥ parairapyuṣṇatvēnōpalabhyatē| svidyatē svēdavān bhavati| na suṣūyatē na sahatē; sparśanaṁ ca na sahatē, uṣṇaṁ ca na sahatē| sa kr̥cchrōtthānapraśama iti cirōtthānapraśamaḥ| prakr̥tibhiriti kāraṇaiḥ| utsēdha unnatatvam||7-8||
Adhikarana 7 (9-15) · Śloka 15
bhavanti cātra- śūyantē yasya gātrāṇi svapantīva rujanti ca| pīḍitānyunnamantyāśu vātaśōthaṁ tamādiśēt||9|| yaścāpyaruṇavarṇābhaḥ śōthō naktaṁ praṇaśyati| snēhōṣṇamardanābhyāṁ ca praṇaśyēt sa ca vātikaḥ||10|| yaḥ pipāsājvarārtasya dūyatē'tha vidahyatē| svidyati klidyatē gandhī sa paittaḥ svayathuḥ smr̥taḥ||11|| yaḥ pītanētravaktratvak pūrvaṁ madhyāt praśūyatē| tanutvak cātisārī ca pittaśōthaḥ sa ucyatē||12|| śītaḥ saktagatiryastu kaṇḍūmān pāṇḍurēva ca| nipīḍitō nōnnamati śvayathuḥ sa kaphātmakaḥ||13|| yasya śastrakuśacchinnācchōṇitaṁ na pravartatē| kr̥cchrēṇa picchā sravati sa cāpi kaphasambhavaḥ||14|| nidānākr̥tisaṁsargācchvayathuḥ syāddvidōṣajaḥ| sarvākr̥tiḥ sannipātācchōthō vyāmiśrahētujaḥ||15||
भवन्ति चात्र- शूयन्ते यस्य गात्राणि स्वपन्तीव रुजन्ति च| पीडितान्युन्नमन्त्याशु वातशोथं तमादिशेत्||९|| यश्चाप्यरुणवर्णाभः शोथो नक्तं प्रणश्यति| स्नेहोष्णमर्दनाभ्यां च प्रणश्येत् स च वातिकः||१०|| यः पिपासाज्वरार्तस्य दूयतेऽथ विदह्यते| स्विद्यति क्लिद्यते गन्धी स पैत्तः स्वयथुः स्मृतः||११|| यः पीतनेत्रवक्त्रत्वक् पूर्वं मध्यात् प्रशूयते| तनुत्वक् चातिसारी च पित्तशोथः स उच्यते||१२|| शीतः सक्तगतिर्यस्तु कण्डूमान् पाण्डुरेव च| निपीडितो नोन्नमति श्वयथुः स कफात्मकः||१३|| यस्य शस्त्रकुशच्छिन्नाच्छोणितं न प्रवर्तते| कृच्छ्रेण पिच्छा स्रवति स चापि कफसम्भवः||१४|| निदानाकृतिसंसर्गाच्छ्वयथुः स्याद्द्विदोषजः| सर्वाकृतिः सन्निपाताच्छोथो व्यामिश्रहेतुजः||१५||
🔊 Audio coming soon
śūyanta ityādi| punaḥ ślōkēna lakṣaṇābhidhānaṁ prāyōbhāvilakṣaṇadarśanārtham| svapantīvēti nirvēdanaḥ| ētēna vāyōścalatvēna kṣaṇācca ruk, kṣaṇācca tadabhāva iti jñēyam| madhyāditi śarīramadhyāt| saktagatiḥ avisārī| śastrakuśacchinnāditi śastrakuśakr̥tācchēdāt||9-15||
Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17
yastu pādābhinirvr̥ttaḥ śōthaḥ sarvāṅgagō bhavēt| jantōḥ sa ca sukaṣṭaḥ syāt prasr̥taḥ strīmukhācca yaḥ||16|| yaścāpi guhyaprabhavaḥ striyā vā puruṣasya vā| sa ca kaṣṭatamō jñēyō yasya ca syurupadravāḥ||17||
यस्तु पादाभिनिर्वृत्तः शोथः सर्वाङ्गगो भवेत्| जन्तोः स च सुकष्टः स्यात् प्रसृतः स्त्रीमुखाच्च यः||१६|| यश्चापि गुह्यप्रभवः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा| स च कष्टतमो ज्ञेयो यस्य च स्युरुपद्रवाः||१७||
🔊 Audio coming soon
pādābhinirvr̥ttaḥ śōthaḥ puruṣāṇāṁ laghāvadhōdēśē jātaḥ san yadā na jīyatē tadā gurumūrdhvadēśaṁ gataḥ sa na pāryatē jētuṁ, yō hi laghau pradēśē jētuṁ na pāryatē sa gurupradēśagatō nitarāmēva na pāryatē; ēvaṁ prasr̥taḥ strīmukhācca ya ityapi jñēyam| vacanaṁ hi- “adhōbhāgō guruḥ strīṇāmūrdhvaḥ puṁsāṁ gurustathā” (su.sū.a.46) iti||16-17||
Adhikarana 9 (18) · Śloka 18
chardiḥ śvāsō'rucistr̥ṣṇā jvarō'tīsāra ēva ca| saptakō'yaṁ sadaurbalyaḥ śōphōpadravasaṅgrahaḥ||18||
छर्दिः श्वासोऽरुचिस्तृष्णा ज्वरोऽतीसार एव च| सप्तकोऽयं सदौर्बल्यः शोफोपद्रवसङ्ग्रहः||१८||
🔊 Audio coming soon
uktānupadravānāha- chardirityādi||18||
Adhikarana 10 (19-36) · Śloka 36
yasya ślēṣmā prakupitō jihvāmūlē'vatiṣṭhatē| āśu sañjanayēcchōthaṁ jāyatē'syōpajihvikā||19|| yasya ślēṣmā prakupitaḥ kākalē vyavatiṣṭhatē| āśu sañjanayēcchōphaṁ karōti galaśuṇḍikām||20|| yasya ślēṣmā prakupitō galabāhyē'vatiṣṭhatē| śanaiḥ sañjanayēcchōphaṁ galagaṇḍō'sya jāyatē||21|| yasya ślēṣmā prakupitastiṣṭhatyantargalē sthiraḥ| āśu sañjanayēcchōphaṁ jāyatē'sya galagrahaḥ||22|| yasya pittaṁ prakupitaṁ saraktaṁ tvaci sarpati| śōphaṁ sarāgaṁ janayēdvisarpastasya jāyatē||23|| yasya pittaṁ prakupitaṁ tvaci raktē'vatiṣṭhatē| śōthaṁ sarāgaṁ janayēt piḍakā tasya jāyatē||24|| yasya prakupitaṁ pittaṁ śōṇitaṁ prāpya śuṣyati| tilakā piplavō vyaṅgā nīlikā tasya jāyatē||25|| yasya pittaṁ prakupitaṁ śaṅkhayōravatiṣṭhatē| śvayathuḥ śaṅkhakō nāma dāruṇastasya jāyatē||26|| yasya pittaṁ prakupitaṁ karṇamūlē'vatiṣṭhatē| jvarāntē durjayō'ntāya śōthastasyōpajāyatē||27|| vātaḥ plīhānamuddhūya kupitō yasya tiṣṭhati| śanaiḥ paritudan pārśvaṁ plīhā tasyābhivardhatē||28|| yasya vāyuḥ prakupitō gulmasthānē'vatiṣṭhatē| śōphaṁ saśūlaṁ janayan gulmastasyōpajāyatē||29|| yasya vāyuḥ prakupitaḥ śōphaśūlakaraścaran| vaṅkṣaṇādvr̥ṣaṇau yāti vr̥ddhistasyōpajāyatē||30|| yasya vātaḥ prakupitastvaṅmāṁsāntaramāśritaḥ| śōthaṁ sañjanayēt kukṣāvudaraṁ tasya jāyatē||31|| yasya vātaḥ prakupitaḥ kukṣimāśritya tiṣṭhati| nādhō vrajati nāpyūrdhvamānāhastasya jāyatē||32|| rōgāścōtsēdhasāmānyadadhimāṁsārbudādayaḥ| viśiṣṭā nāmarūpābhyāṁ nirdēśyāḥ śōthasaṅgrahē||33|| vātapittakaphā yasya yugapat kupitāstrayaḥ| jihvāmūlē'vatiṣṭhantē vidahantaḥ samucchritāḥ||34|| janayanti bhr̥śaṁ śōthaṁ vēdanāśca pr̥thagvidhāḥ| taṁ śīghrakāriṇaṁ rōgaṁ rōhiṇīti vinirdiśēt||35|| trirātraṁ paramaṁ tasya jantōrbhavati jīvitam| kuśalēna tvanukrāntaḥ kṣipraṁ sampadyatē sukhī||36||
यस्य श्लेष्मा प्रकुपितो जिह्वामूलेऽवतिष्ठते| आशु सञ्जनयेच्छोथं जायतेऽस्योपजिह्विका||१९|| यस्य श्लेष्मा प्रकुपितः काकले व्यवतिष्ठते| आशु सञ्जनयेच्छोफं करोति गलशुण्डिकाम्||२०|| यस्य श्लेष्मा प्रकुपितो गलबाह्येऽवतिष्ठते| शनैः सञ्जनयेच्छोफं गलगण्डोऽस्य जायते||२१|| यस्य श्लेष्मा प्रकुपितस्तिष्ठत्यन्तर्गले स्थिरः| आशु सञ्जनयेच्छोफं जायतेऽस्य गलग्रहः||२२|| यस्य पित्तं प्रकुपितं सरक्तं त्वचि सर्पति| शोफं सरागं जनयेद्विसर्पस्तस्य जायते||२३|| यस्य पित्तं प्रकुपितं त्वचि रक्तेऽवतिष्ठते| शोथं सरागं जनयेत् पिडका तस्य जायते||२४|| यस्य प्रकुपितं पित्तं शोणितं प्राप्य शुष्यति| तिलका पिप्लवो व्यङ्गा नीलिका तस्य जायते||२५|| यस्य पित्तं प्रकुपितं शङ्खयोरवतिष्ठते| श्वयथुः शङ्खको नाम दारुणस्तस्य जायते||२६|| यस्य पित्तं प्रकुपितं कर्णमूलेऽवतिष्ठते| ज्वरान्ते दुर्जयोऽन्ताय शोथस्तस्योपजायते||२७|| वातः प्लीहानमुद्धूय कुपितो यस्य तिष्ठति| शनैः परितुदन् पार्श्वं प्लीहा तस्याभिवर्धते||२८|| यस्य वायुः प्रकुपितो गुल्मस्थानेऽवतिष्ठते| शोफं सशूलं जनयन् गुल्मस्तस्योपजायते||२९|| यस्य वायुः प्रकुपितः शोफशूलकरश्चरन्| वङ्क्षणाद्वृषणौ याति वृद्धिस्तस्योपजायते||३०|| यस्य वातः प्रकुपितस्त्वङ्मांसान्तरमाश्रितः| शोथं सञ्जनयेत् कुक्षावुदरं तस्य जायते||३१|| यस्य वातः प्रकुपितः कुक्षिमाश्रित्य तिष्ठति| नाधो व्रजति नाप्यूर्ध्वमानाहस्तस्य जायते||३२|| रोगाश्चोत्सेधसामान्यदधिमांसार्बुदादयः| विशिष्टा नामरूपाभ्यां निर्देश्याः शोथसङ्ग्रहे||३३|| वातपित्तकफा यस्य युगपत् कुपितास्त्रयः| जिह्वामूलेऽवतिष्ठन्ते विदहन्तः समुच्छ्रिताः||३४|| जनयन्ति भृशं शोथं वेदनाश्च पृथग्विधाः| तं शीघ्रकारिणं रोगं रोहिणीति विनिर्दिशेत्||३५|| त्रिरात्रं परमं तस्य जन्तोर्भवति जीवितम्| कुशलेन त्वनुक्रान्तः क्षिप्रं सम्पद्यते सुखी||३६||
🔊 Audio coming soon
sampratyutsēdhasāmānyāt prādēśikāñchōthānāha- yasyētyādi| kākalaṁ tālumūlam| śanairitivacanēna galagaṇḍakāriṇō dōṣāścirakriyā bhavantīti darśayati; galagrahādau cāśukāriṇō dōṣā bhavanti| visarpasya piḍakāyāśca tulyakāraṇatvē'pi visarpē sarpaṇaśīlō dōṣaḥ, piḍakāyāṁ ca sthirō jñēyaḥ; ata ēva piḍakāsamprāptau ‘avatiṣṭhatē’ ityuktam| yasya pittamityādau pittaṁ prāpya śōṇitaṁ kartr̥ śuṣyatīti yōjanīyam| piplavaḥ ‘jaṭulā’ iti prasiddhaḥ| dāruṇaḥ anupakramādāśumārakaḥ| durjayō'ntāyēti durjayō vā yathākramamupakramyamāṇaḥ , antāya vā mithyōpakramādvēti mantavyam| ayamēva śōthō'nyatrāpyuktaḥ- “sannipātajvarasyāntē karṇamūlē sudāruṇāḥ| śōthaḥ sañjāyatē tēna kaścidēva pramucyatē” iti| gulmādayō vistaravaktavyā api ihōtsēdhasāmānyāllēśata ucyantē| śōthasaṅgraha iti śōthatvēnōtsēdharūpēṇa saṅgrahaḥ śōthasaṅgrahaḥ|| samucchritā atiriktapramāṇāḥ| bhr̥śam atyarthaduḥkhakāriṇam| kṣipramityanukrānta ityanēna sambadhyatē, tēna trirātraghātitvaṁ yasya tasya kathaṁ śīghrapraśama iti cōdyaṁ nōttiṣṭhatē; kiṁvā kṣipraṁ sampadyatē sukhīti vyādhimahimnā bhavati| vyādhērēvaitat svarūpaṁ yacchīghraṁ hanti, śīghraṁ praśāmyatīti| yaduktaṁ- “sa śīghraṁ śīghrakāritvāt praśamaṁ yāti hanti vā” (ci. 3) iti||19-36||
Adhikarana 11 (37-41) · Śloka 41
santi hyēvaṁvidhā rōgāḥ sādhyā dāruṇasammatāḥ| yē hanyuranupakrāntā mithyācārēṇa vā punaḥ||37|| sādhyāścāpyaparē santi vyādhayō mr̥dusammatāḥ| yatnāyatnakr̥taṁ yēṣu karma sidhyatyasaṁśayam||38|| asādhyāścāparē santi vyādhayō yāpyasañjñitāḥ| susādhvapi kr̥taṁ yēṣu karma yātrākaraṁ bhavēt||39|| santi cāpyaparē rōgā yēṣu karma na sidhyati| api yatnakr̥taṁ bālairna tān vidvānupācarēt||40|| sādhyāścaivāpyasādhyāśca vyādhayō dvividhāḥ smr̥tāḥ| mr̥dudāruṇabhēdēna tē bhavanti caturvidhāḥ||41||
सन्ति ह्येवंविधा रोगाः साध्या दारुणसम्मताः| ये हन्युरनुपक्रान्ता मिथ्याचारेण वा पुनः||३७|| साध्याश्चाप्यपरे सन्ति व्याधयो मृदुसम्मताः| यत्नायत्नकृतं येषु कर्म सिध्यत्यसंशयम्||३८|| असाध्याश्चापरे सन्ति व्याधयो याप्यसञ्ज्ञिताः| सुसाध्वपि कृतं येषु कर्म यात्राकरं भवेत्||३९|| सन्ति चाप्यपरे रोगा येषु कर्म न सिध्यति| अपि यत्नकृतं बालैर्न तान् विद्वानुपाचरेत्||४०|| साध्याश्चैवाप्यसाध्याश्च व्याधयो द्विविधाः स्मृताः| मृदुदारुणभेदेन ते भवन्ति चतुर्विधाः||४१||
🔊 Audio coming soon
ētadēva śīghrakāritvamanyēṣvapi jvarāntakarṇaśōthavalayādiṣvastītyāha- santītyādi| dāruṇā iti sammatā dāruṇasammatāḥ| dāruṇatvaprasaṅgēna mr̥dvādibhēdānapyāha- sādhyāścētyādi| yātrākaraṁ yāpanākaram| bālaiḥ ajñaiḥ, asādhyē ajñā ēvōtsāhāt pravartanta ityarthaḥ| asādhyasya mr̥dudāruṇatvaṁ yāpyapratyākhyēyabhēdēna, tathā sadyaḥprāṇaharakālāntaraprāṇaharatvādinā ca||37-41||
Adhikarana 12 (42-43) · Śloka 43
ta ēvāparisaṅkhyēyā bhidyamānā bhavanti hi| rujāvarṇasamutthānasthānasaṁsthānanāmabhiḥ ||42|| vyavasthākaraṇaṁ tēṣāṁ yathāsthūlēṣu saṅgrahaḥ| tathā prakr̥tisāmānyaṁ vikārēṣūpadiśyatē||43||
त एवापरिसङ्ख्येया भिद्यमाना भवन्ति हि| रुजावर्णसमुत्थानस्थानसंस्थाननामभिः ||४२|| व्यवस्थाकरणं तेषां यथास्थूलेषु सङ्ग्रहः| तथा प्रकृतिसामान्यं विकारेषूपदिश्यते||४३||
🔊 Audio coming soon
ta ēvētyādi| samutthānabhēdā hētubhēdāḥ; rūkṣabhōjanarātrijāgaraṇādibhinnahētujanyō hi vātō bhinnōpakramasādhyaśca bhavatīti bhāvaḥ| sthānabhēdā āmāśayādayō rasādayaśca| saṁsthānam ākr̥tiḥ, yathā- gulmārbudādiḥ| nāmabhēdō yathā- ēkasminnēva rājayakṣmaṇi rājayakṣmaśōṣādisañjñā| nanvēvamaparisaṅkhyēyatvē kathaṁ vyavahāra ityāha- vyavasthētyādi| vyavasthākaraṇaṁ cikitsāvyavahārārthaṁ saṅkhyākathanam| yathāsthūlēṣviti yē yē sthūlā udaramūtrakr̥cchrādayastēṣu; saṅgrahaḥ aṣṭōdarīyarōgasaṅgrahē (udiśyatē) ityarthaḥ| asthūlēṣu vikārēṣu aṣṭōdarīyē sañjñayā'nuktēṣu kathaṁ vyavasthākaraṇamityāha- tathētyādi| prakr̥tisāmānyaṁ samānakāraṇatā; tēnānuktēṣu sākṣāddhyādhiṣu vātajō'yaṁ ślēṣmajō'yamiti, tathā rasajō'yaṁ raktajō'yamityādikā cikitsāvyavahārārthaṁ vyavasthā kartavyēti bhāvaḥ| ata ēvāṣṭōdarīyē vakṣyati- “sarvē vikārā vātapittakaphānnātivartantē” (sū. 19) iti||42-43||
Adhikarana 13 (44-47) · Śloka 47
vikāranāmākuśalō na jihrīyāt kadācana| na hi sarvavikārāṇāṁ nāmatō'sti dhruvā sthitiḥ||44|| sa ēva kupitō dōṣaḥ samutthānaviśēṣataḥ| sthānāntaragataścaiva janayatyāmayān bahūn ||45|| tasmādvikāraprakr̥tīradhiṣṭhānāntarāṇi ca| samutthānaviśēṣāṁśca buddhvā karma samācarēt||46|| yō hyētattritayaṁ jñātvā karmāṇyārabhatē bhiṣak| jñānapūrvaṁ yathānyāyaṁ sa karmasu na muhyati||47||
विकारनामाकुशलो न जिह्रीयात् कदाचन| न हि सर्वविकाराणां नामतोऽस्ति ध्रुवा स्थितिः||४४|| स एव कुपितो दोषः समुत्थानविशेषतः| स्थानान्तरगतश्चैव जनयत्यामयान् बहून् ||४५|| तस्माद्विकारप्रकृतीरधिष्ठानान्तराणि च| समुत्थानविशेषांश्च बुद्ध्वा कर्म समाचरेत्||४६|| यो ह्येतत्त्रितयं ज्ञात्वा कर्माण्यारभते भिषक्| ज्ञानपूर्वं यथान्यायं स कर्मसु न मुह्यति||४७||
🔊 Audio coming soon
jvararaktapittādivannāmājñānē'pi vātādijanyatvajñānēnaiva pracaritavyamityāha- vikārētyādi| sthānāntaragataścētyatra cakāra ēkasthānagatō'pi bahuvikāraṁ karōtīti samuccinōti| yatō vakṣyati- “karōti galamāśritaḥ| kaṇṭhōddhvaṁsaṁ ca kāsaṁ ca svarabhēdamarōcakam” (ci. 8) iti| adhiṣṭhānāntarāṇi āśayāntarāṇi| jñānapūrvamiti cikitsājñānapūrvakam| yathānyāyaṁ yathāgamam| ēvaṁ manyatē- yadvātārabdhatvādijñānamēva kāraṇaṁ rōgāṇāṁ cikitsāyāmupakāri, nāmajñānaṁ tu vyavahāramātraprayōjanārthaṁ na svarūpēṇa cikitsāyāmupakārīti||44-47||
Adhikarana 14 (48) · Śloka 48
nityāḥ prāṇabhr̥tāṁ dēhē vātapittakaphāstrayaḥ| vikr̥tāḥ prakr̥tisthā vā tān bubhutsēta paṇḍitaḥ||48||
नित्याः प्राणभृतां देहे वातपित्तकफास्त्रयः| विकृताः प्रकृतिस्था वा तान् बुभुत्सेत पण्डितः||४८||
🔊 Audio coming soon
samprati vātādijñānēna rōgajñānamuddiṣṭaṁ tēnōpōddhātēna vātādīnāṁ prakr̥tisthānāmaprakr̥tisthānāṁ ca lakṣaṇaṁ vaktumāha- nityā ityādi| bubhutsēta jñātumicchēt||48||
Adhikarana 15 (49-51) · Śloka 51
utsāhōcchvāsaniḥ śvāsacēṣṭā dhātugatiḥ samā| samō mōkṣō gatimatāṁ vāyōḥ karmāvikārajam||49|| darśanaṁ paktirūṣmā ca kṣuttr̥ṣṇā dēhamārdavam| prabhā prasādō mēdhā ca pittakarmāvikārajam||50|| snēhō bandhaḥ sthiratvaṁ ca gauravaṁ vr̥ṣatā balam| kṣamā dhr̥tiralōbhaśca kaphakarmāvikārajam||51||
उत्साहोच्छ्वासनिः श्वासचेष्टा धातुगतिः समा| समो मोक्षो गतिमतां वायोः कर्माविकारजम्||४९|| दर्शनं पक्तिरूष्मा च क्षुत्तृष्णा देहमार्दवम्| प्रभा प्रसादो मेधा च पित्तकर्माविकारजम्||५०|| स्नेहो बन्धः स्थिरत्वं च गौरवं वृषता बलम्| क्षमा धृतिरलोभश्च कफकर्माविकारजम्||५१||
🔊 Audio coming soon
cēṣṭēti avikr̥tā cēṣṭā| dhātugatiriti rasādīnāṁ pōṣyaṁ dhātuṁ prati gamanam| gatimatāmiti purīṣādīnāṁ bahirniḥsaratām| prasādaḥ manaḥprasādaḥ| bandhaḥ sandhibandhaḥ| sthiratvam aśaithilyam| gauravaṁ prākr̥taṁ śarīragauravam| kṣamā sahiṣṇutā| dhr̥tiḥ manasō'cāñcalyam| kṣamādayaśca ślēṣmaṇaḥ prabhāvāt kriyantē; ēvamanyatrāpi jñēyam||49-51||
Adhikarana 16 (52) · Śloka 52
vātē pittē kaphē caiva kṣīṇē lakṣaṇamucyatē| karmaṇaḥ prākr̥tāddhānirvr̥ddhirvā'pi virōdhinām||52||
वाते पित्ते कफे चैव क्षीणे लक्षणमुच्यते| कर्मणः प्राकृताद्धानिर्वृद्धिर्वाऽपि विरोधिनाम्||५२||
🔊 Audio coming soon
kṣayalakṣaṇamāha- vātē ityādi| karmaṇaḥ prākr̥tāditi vātādiprakr̥tikarmatvēnōktādutsāhādēḥ| hāniḥ apacayaḥ| vr̥ddhirvā'pi virōdhināmiti uktaprākr̥talakṣaṇavirōdhināṁ karmaṇāṁ vr̥ddhiḥ; yathā vātakṣayē utsāhavirōdhinō viṣādasya vr̥ddhiḥ, pittakṣayē'darśanāpaktyādīnāṁ, ślēṣmakṣayē raukṣyādīnāṁ vr̥ddhiḥ| iha prākr̥takarmahānau satyāṁ nāvaśyaṁ virōdhikarmavr̥ddhirata uktaṁ- vr̥ddhirvētyādi; na hyavaśyamutsāhahānāvalpamātrāyāṁ satyāṁ viṣādō vardhatē, alōbhanyūnatvē vā manāglōbhō vardhatē; kiṁvā, utsāhādyabhāvēnābhāvamukhēna jñānārthaṁ ‘karmaṇaḥ prākr̥tāddhāniḥ’ ityuktaṁ, viṣādādivr̥ddhyā tu vidhimukhēna jñānārthaṁ ‘vr̥ddhirvā'pi virōdhinām’ ityuktam| yaducyatē- vr̥ddhirvā'pi virōdhināmiti virōdhidōṣāṇāṁ, yathā- pittavr̥ddhau ślēṣmakṣayō jāyatē, ityēvamādi; tanna, yatō'nyadōṣavr̥ddhāvanyasyāvaśyaṁ na hyapāyō bhavati, tathāhi sati pittavr̥ddhau satyāṁ sarvadā ślēṣmakṣyaḥ syāt; na ca dōṣāḥ parasparaghātakā iti prāgēva pratipāditaṁ; pradēśāntarē'pi dōṣāṇāṁ svalakṣaṇahānirēva paraṁ kṣayalakṣaṇaṁ- “kṣīṇā jahati liṅgaṁ svaṁ” (sū.a.17) ityanēnōktam||52||
Adhikarana 17 (53) · Śloka 53
dōṣaprakr̥tivaiśēṣyaṁ niyataṁ vr̥ddhilakṣaṇam| dōṣāṇāṁ prakr̥tirhānirvr̥ddhiścaivaṁ parīkṣyatē||53||
दोषप्रकृतिवैशेष्यं नियतं वृद्धिलक्षणम्| दोषाणां प्रकृतिर्हानिर्वृद्धिश्चैवं परीक्ष्यते||५३||
🔊 Audio coming soon
vr̥ddhilakṣaṇamāha- dōṣētyādi| prakr̥tiḥ svabhāvaḥ, tasya vaiśēṣyamādhikyaṁ; ślēṣmaṇaḥ snēhaśaityamādhuryādiryā prakr̥tistasyā atisnigdhātiśaityātimādhuryādivaiśēṣyaṁ vr̥ddhilakṣaṇam| niyatamiti pratiniyataṁ, yadyasya prakr̥tilakṣaṇaṁ tadvr̥ddhaṁ saptasyaiva vr̥ddhilakṣaṇamityarthaḥ; anyē tu niścitamityāhuḥ||53||
Adhikarana 18 (54-56) · Śloka 56
tatra ślōkāḥ- saṅkhyāṁ nimittaṁ rūpāṇi śōthānāṁ sādhyatāṁ na ca| tēṣāṁ tēṣāṁ vikārāṇāṁ śōthāṁstāṁstāṁśca pūrvajān||54|| vidhibhēdaṁ vikārāṇāṁ trividhaṁ bōdhyasaṅgraham| prākr̥taṁ karma dōṣāṇāṁ lakṣaṇaṁ hānivr̥ddhiṣu||55|| vītamōharajōdōṣalōbhamānamadaspr̥haḥ| vyākhyātavāṁstriśōthīyē rōgādhyāyē punarvasuḥ||56||
तत्र श्लोकाः- सङ्ख्यां निमित्तं रूपाणि शोथानां साध्यतां न च| तेषां तेषां विकाराणां शोथांस्तांस्तांश्च पूर्वजान्||५४|| विधिभेदं विकाराणां त्रिविधं बोध्यसङ्ग्रहम्| प्राकृतं कर्म दोषाणां लक्षणं हानिवृद्धिषु||५५|| वीतमोहरजोदोषलोभमानमदस्पृहः| व्याख्यातवांस्त्रिशोथीये रोगाध्याये पुनर्वसुः||५६||
🔊 Audio coming soon
saṅgrahē śōthānāṁ sādhyatāmiti bhēṣajaviśēṣasādhyatvam, upaśaya ityarthaḥ; tacca ‘snēhauṣṇyamardanābhyāṁ ca praṇaśyēt sa ca vātika’ ityuktaṁ jñēyam| na cēti na ca sādhyatāṁ, yathā- ‘yaśca pādābhinirvr̥ttaḥ’ ityādi| tēṣāṁ tēṣāmiti upajihvādīnām| śōthān pūrvajānityabhidadhāna upajihvādiṣu pūrvaṁ śōthō bhavati, paścādupajihvādirōgavyaktiriti darśayati| ata ēva ‘āśu sañjanayēcchōthaṁ’ ityuktvā ‘jāyatē'syōpajihvikā’ ityuktam| bōdhyaḥ bōddhavyō vikāraprakr̥tyādiḥ| tasya trividhaṁ saṅgrahamiti ‘tasmādvikāraprakr̥tīḥ’ ityādyuktaṁ trayam||54-56||
Adhikarana puShpikA · Śloka 18
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē triśōthīyō nāmāṣṭādaśō'dhyāyaḥ||18||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने त्रिशोथीयो नामाष्टादशोऽध्यायः||१८||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikākhyāyāṁ sūtrasthānē rōgacatuṣkē triśōthīyō nāmāṣṭādaśō'dhyāyaḥ||18||