Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātastriśōthīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातस्त्रिशोथीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
18. triśōthīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
trayaḥ śōthā bhavanti vātapittaślēṣmanimittāḥ, tē punardvividhā nijāgantubhēdēna||3||
View original
त्रयः शोथा भवन्ति वातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः, ते पुनर्द्विविधा निजागन्तुभेदेन||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tatrāgantavaśchēdanabhēdanakṣaṇanabhañjanapicchanōtpēṣaṇaprahāravadhabandhanavēṣṭanavyadhanapīḍanādibhirvā bhallātakapuṣpaphalarasātmaguptāśūkakrimiśūkāhitapatralatāgulmasaṁsparśanairvā svēdanaparisarpaṇāvamūtraṇairvā viṣiṇāṁ saviṣaprāṇidaṁṣṭrādantaviṣāṇanakhanipātairvā sāgaraviṣavātahimadahanasaṁsparśanairvā śōthāḥ samupajāyantē||4||
View original
तत्रागन्तवश्छेदनभेदनक्षणनभञ्जनपिच्छनोत्पेषणप्रहारवधबन्धनवेष्टनव्यधनपीडनादिभिर्वा भल्लातकपुष्पफलरसात्मगुप्ताशूकक्रिमिशूकाहितपत्रलतागुल्मसंस्पर्शनैर्वा स्वेदनपरिसर्पणावमूत्रणैर्वा विषिणां सविषप्राणिदंष्ट्रादन्तविषाणनखनिपातैर्वा सागरविषवातहिमदहनसंस्पर्शनैर्वा शोथाः समुपजायन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tē punaryathāsvaṁ hētuvyañjanairādāvupalabhyantē nijavyañjanaikadēśaviparītaiḥ; bandhamantrāgadapralēpapratāpanirvāpaṇādibhiścōpakramairupakramyamāṇāḥ praśāntimāpadyantē||5||
View original
ते पुनर्यथास्वं हेतुव्यञ्जनैरादावुपलभ्यन्ते निजव्यञ्जनैकदेशविपरीतैः; बन्धमन्त्रागदप्रलेपप्रतापनिर्वापणादिभिश्चोपक्रमैरुपक्रम्यमाणाः प्रशान्तिमापद्यन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
nijāḥ punaḥ snēhasvēdavamanavirēcanāsthāpanānuvāsanaśirōvirēcanānāmayathāvatprayōgānmithyāsaṁsarjanādvā chardyalasakavisūcikāśvāsakāsātisāraśōṣapāṇḍurōgōdarajvarapradarabhagandarārśōvikārātikarśanairvā kuṣṭhakaṇḍūpiḍakādibhirvā chardikṣavathūdgāraśukravātamūtrapurīṣavēgadhāraṇairvā karmarōgōpavāsādhvakarśitasya vā sahasā'tigurvamlalavaṇapiṣṭānnaphalaśākarāgadadhiharitakamadyamandakavirūḍhanavaśūkaśamīdhānyānūpaudaka- piśitōpayōgānmr̥tpaṅkalōṣṭabhakṣaṇāllavaṇātibhakṣaṇādgarbhasampīḍanādāmagarbhaprapatanāt prajātānāṁ ca mithyōpacārādudīrṇadōṣatvācca śōphāḥ prādurbhavanti; ityuktaḥ sāmānyō hētuḥ||6||
View original
निजाः पुनः स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरेचनानामयथावत्प्रयोगान्मिथ्यासंसर्जनाद्वा छर्द्यलसकविसूचिकाश्वासकासातिसारशोषपाण्डुरोगोदरज्वरप्रदरभगन्दरार्शोविकारातिकर्शनैर्वा कुष्ठकण्डूपिडकादिभिर्वा छर्दिक्षवथूद्गारशुक्रवातमूत्रपुरीषवेगधारणैर्वा कर्मरोगोपवासाध्वकर्शितस्य वा सहसाऽतिगुर्वम्ललवणपिष्टान्नफलशाकरागदधिहरितकमद्यमन्दकविरूढनवशूकशमीधान्यानूपौदक- पिशितोपयोगान्मृत्पङ्कलोष्टभक्षणाल्लवणातिभक्षणाद्गर्भसम्पीडनादामगर्भप्रपतनात् प्रजातानां च मिथ्योपचारादुदीर्णदोषत्वाच्च शोफाः प्रादुर्भवन्ति; इत्युक्तः सामान्यो हेतुः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
ayaṁ tvatra viśēṣaḥ- śītarūkṣalaghuviśadaśramōpavāsātikarśanakṣapaṇādibhirvāyuḥ prakupitastvaṅmāṁsaśōṇitādīnyabhibhūya śōphaṁ janayati; sa kṣiprōtthānapraśamō bhavati, tathā śyāmāruṇavarṇaḥ prakr̥tivarṇō vā, calaḥ spandanaḥ kharaparuṣabhinnatvagrōmā chidyata iva bhidyata iva pīḍyata iva sūcībhiriva tudyatē pipīlikābhiriva saṁsr̥pyatē sarṣapakalkāvalipta iva cimicimāyatē saṅkucyata āyamyata ivēti vātaśōthaḥ (1); uṣṇatīkṣṇakaṭukakṣāralavaṇāmlājīrṇabhōjanairagnyātapapratāpaiśca pittaṁ prakupitaṁ tvaṅmāṁsaśōṇitānyabhibhūya śōthaṁ janayati; sa kṣiprōtthānapraśamō bhavati, kr̥ṣṇapītanīlatāmrāvabhāsa uṣṇō mr̥duḥ kapilatāmrarōmā uṣyatē dūyatē dhūpyatē ūṣmāyatē svidyatē klidyatē na ca sparśamuṣṇaṁ ca suṣūyata iti pittaśōthaḥ (2); gurumadhuraśītasnigdhairatisvapnāvyāyāmādibhiśca ślēṣmā prakupitastvaṅmāṁsaśōṇitādīnyabhibhūya śōthaṁ janayati; sa kr̥cchrōtthānapraśamō bhavati, pāṇḍuśvētāvabhāsō guruḥ snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ styānaḥ śuklāgrarōmā sparśōṣṇasahaścēti ślēṣmaśōthaḥ (3); yathāsvakāraṇākr̥tisaṁsargāddvidōṣajāstrayaḥ śōthā bhavanti; yathāsvakāraṇākr̥tisannipātāt sānnipātika ēkaḥ; ēvaṁ saptavidhō bhēdaḥ||7|| prakr̥tibhistābhistābhirbhidyamānō dvividhastrividhaścaturvidhaḥ saptavidhō'ṣṭavidhaśca śōtha upalabhyatē, punaścaika ēvōtsēdhasāmānyāt||8||
View original
अयं त्वत्र विशेषः- शीतरूक्षलघुविशदश्रमोपवासातिकर्शनक्षपणादिभिर्वायुः प्रकुपितस्त्वङ्मांसशोणितादीन्यभिभूय शोफं जनयति; स क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति, तथा श्यामारुणवर्णः प्रकृतिवर्णो वा, चलः स्पन्दनः खरपरुषभिन्नत्वग्रोमा छिद्यत इव भिद्यत इव पीड्यत इव सूचीभिरिव तुद्यते पिपीलिकाभिरिव संसृप्यते सर्षपकल्कावलिप्त इव चिमिचिमायते सङ्कुच्यत आयम्यत इवेति वातशोथः (१); उष्णतीक्ष्णकटुकक्षारलवणाम्लाजीर्णभोजनैरग्न्यातपप्रतापैश्च पित्तं प्रकुपितं त्वङ्मांसशोणितान्यभिभूय शोथं जनयति; स क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति, कृष्णपीतनीलताम्रावभास उष्णो मृदुः कपिलताम्ररोमा उष्यते दूयते धूप्यते ऊष्मायते स्विद्यते क्लिद्यते न च स्पर्शमुष्णं च सुषूयत इति पित्तशोथः (२); गुरुमधुरशीतस्निग्धैरतिस्वप्नाव्यायामादिभिश्च श्लेष्मा प्रकुपितस्त्वङ्मांसशोणितादीन्यभिभूय शोथं जनयति; स कृच्छ्रोत्थानप्रशमो भवति, पाण्डुश्वेतावभासो गुरुः स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानः शुक्लाग्ररोमा स्पर्शोष्णसहश्चेति श्लेष्मशोथः (३); यथास्वकारणाकृतिसंसर्गाद्द्विदोषजास्त्रयः शोथा भवन्ति; यथास्वकारणाकृतिसन्निपातात् सान्निपातिक एकः; एवं सप्तविधो भेदः||७|| प्रकृतिभिस्ताभिस्ताभिर्भिद्यमानो द्विविधस्त्रिविधश्चतुर्विधः सप्तविधोऽष्टविधश्च शोथ उपलभ्यते, पुनश्चैक एवोत्सेधसामान्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9-15) · Śloka 15
bhavanti cātra- śūyantē yasya gātrāṇi svapantīva rujanti ca| pīḍitānyunnamantyāśu vātaśōthaṁ tamādiśēt||9|| yaścāpyaruṇavarṇābhaḥ śōthō naktaṁ praṇaśyati| snēhōṣṇamardanābhyāṁ ca praṇaśyēt sa ca vātikaḥ||10|| yaḥ pipāsājvarārtasya dūyatē'tha vidahyatē| svidyati klidyatē gandhī sa paittaḥ svayathuḥ smr̥taḥ||11|| yaḥ pītanētravaktratvak pūrvaṁ madhyāt praśūyatē| tanutvak cātisārī ca pittaśōthaḥ sa ucyatē||12|| śītaḥ saktagatiryastu kaṇḍūmān pāṇḍurēva ca| nipīḍitō nōnnamati śvayathuḥ sa kaphātmakaḥ||13|| yasya śastrakuśacchinnācchōṇitaṁ na pravartatē| kr̥cchrēṇa picchā sravati sa cāpi kaphasambhavaḥ||14|| nidānākr̥tisaṁsargācchvayathuḥ syāddvidōṣajaḥ| sarvākr̥tiḥ sannipātācchōthō vyāmiśrahētujaḥ||15||
View original
भवन्ति चात्र- शूयन्ते यस्य गात्राणि स्वपन्तीव रुजन्ति च| पीडितान्युन्नमन्त्याशु वातशोथं तमादिशेत्||९|| यश्चाप्यरुणवर्णाभः शोथो नक्तं प्रणश्यति| स्नेहोष्णमर्दनाभ्यां च प्रणश्येत् स च वातिकः||१०|| यः पिपासाज्वरार्तस्य दूयतेऽथ विदह्यते| स्विद्यति क्लिद्यते गन्धी स पैत्तः स्वयथुः स्मृतः||११|| यः पीतनेत्रवक्त्रत्वक् पूर्वं मध्यात् प्रशूयते| तनुत्वक् चातिसारी च पित्तशोथः स उच्यते||१२|| शीतः सक्तगतिर्यस्तु कण्डूमान् पाण्डुरेव च| निपीडितो नोन्नमति श्वयथुः स कफात्मकः||१३|| यस्य शस्त्रकुशच्छिन्नाच्छोणितं न प्रवर्तते| कृच्छ्रेण पिच्छा स्रवति स चापि कफसम्भवः||१४|| निदानाकृतिसंसर्गाच्छ्वयथुः स्याद्द्विदोषजः| सर्वाकृतिः सन्निपाताच्छोथो व्यामिश्रहेतुजः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17
yastu pādābhinirvr̥ttaḥ śōthaḥ sarvāṅgagō bhavēt| jantōḥ sa ca sukaṣṭaḥ syāt prasr̥taḥ strīmukhācca yaḥ||16|| yaścāpi guhyaprabhavaḥ striyā vā puruṣasya vā| sa ca kaṣṭatamō jñēyō yasya ca syurupadravāḥ||17||
View original
यस्तु पादाभिनिर्वृत्तः शोथः सर्वाङ्गगो भवेत्| जन्तोः स च सुकष्टः स्यात् प्रसृतः स्त्रीमुखाच्च यः||१६|| यश्चापि गुह्यप्रभवः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा| स च कष्टतमो ज्ञेयो यस्य च स्युरुपद्रवाः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (18) · Śloka 18
chardiḥ śvāsō'rucistr̥ṣṇā jvarō'tīsāra ēva ca| saptakō'yaṁ sadaurbalyaḥ śōphōpadravasaṅgrahaḥ||18||
View original
छर्दिः श्वासोऽरुचिस्तृष्णा ज्वरोऽतीसार एव च| सप्तकोऽयं सदौर्बल्यः शोफोपद्रवसङ्ग्रहः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (19-36) · Śloka 36
yasya ślēṣmā prakupitō jihvāmūlē'vatiṣṭhatē| āśu sañjanayēcchōthaṁ jāyatē'syōpajihvikā||19|| yasya ślēṣmā prakupitaḥ kākalē vyavatiṣṭhatē| āśu sañjanayēcchōphaṁ karōti galaśuṇḍikām||20|| yasya ślēṣmā prakupitō galabāhyē'vatiṣṭhatē| śanaiḥ sañjanayēcchōphaṁ galagaṇḍō'sya jāyatē||21|| yasya ślēṣmā prakupitastiṣṭhatyantargalē sthiraḥ| āśu sañjanayēcchōphaṁ jāyatē'sya galagrahaḥ||22|| yasya pittaṁ prakupitaṁ saraktaṁ tvaci sarpati| śōphaṁ sarāgaṁ janayēdvisarpastasya jāyatē||23|| yasya pittaṁ prakupitaṁ tvaci raktē'vatiṣṭhatē| śōthaṁ sarāgaṁ janayēt piḍakā tasya jāyatē||24|| yasya prakupitaṁ pittaṁ śōṇitaṁ prāpya śuṣyati| tilakā piplavō vyaṅgā nīlikā tasya jāyatē||25|| yasya pittaṁ prakupitaṁ śaṅkhayōravatiṣṭhatē| śvayathuḥ śaṅkhakō nāma dāruṇastasya jāyatē||26|| yasya pittaṁ prakupitaṁ karṇamūlē'vatiṣṭhatē| jvarāntē durjayō'ntāya śōthastasyōpajāyatē||27|| vātaḥ plīhānamuddhūya kupitō yasya tiṣṭhati| śanaiḥ paritudan pārśvaṁ plīhā tasyābhivardhatē||28|| yasya vāyuḥ prakupitō gulmasthānē'vatiṣṭhatē| śōphaṁ saśūlaṁ janayan gulmastasyōpajāyatē||29|| yasya vāyuḥ prakupitaḥ śōphaśūlakaraścaran| vaṅkṣaṇādvr̥ṣaṇau yāti vr̥ddhistasyōpajāyatē||30|| yasya vātaḥ prakupitastvaṅmāṁsāntaramāśritaḥ| śōthaṁ sañjanayēt kukṣāvudaraṁ tasya jāyatē||31|| yasya vātaḥ prakupitaḥ kukṣimāśritya tiṣṭhati| nādhō vrajati nāpyūrdhvamānāhastasya jāyatē||32|| rōgāścōtsēdhasāmānyadadhimāṁsārbudādayaḥ| viśiṣṭā nāmarūpābhyāṁ nirdēśyāḥ śōthasaṅgrahē||33|| vātapittakaphā yasya yugapat kupitāstrayaḥ| jihvāmūlē'vatiṣṭhantē vidahantaḥ samucchritāḥ||34|| janayanti bhr̥śaṁ śōthaṁ vēdanāśca pr̥thagvidhāḥ| taṁ śīghrakāriṇaṁ rōgaṁ rōhiṇīti vinirdiśēt||35|| trirātraṁ paramaṁ tasya jantōrbhavati jīvitam| kuśalēna tvanukrāntaḥ kṣipraṁ sampadyatē sukhī||36||
View original
यस्य श्लेष्मा प्रकुपितो जिह्वामूलेऽवतिष्ठते| आशु सञ्जनयेच्छोथं जायतेऽस्योपजिह्विका||१९|| यस्य श्लेष्मा प्रकुपितः काकले व्यवतिष्ठते| आशु सञ्जनयेच्छोफं करोति गलशुण्डिकाम्||२०|| यस्य श्लेष्मा प्रकुपितो गलबाह्येऽवतिष्ठते| शनैः सञ्जनयेच्छोफं गलगण्डोऽस्य जायते||२१|| यस्य श्लेष्मा प्रकुपितस्तिष्ठत्यन्तर्गले स्थिरः| आशु सञ्जनयेच्छोफं जायतेऽस्य गलग्रहः||२२|| यस्य पित्तं प्रकुपितं सरक्तं त्वचि सर्पति| शोफं सरागं जनयेद्विसर्पस्तस्य जायते||२३|| यस्य पित्तं प्रकुपितं त्वचि रक्तेऽवतिष्ठते| शोथं सरागं जनयेत् पिडका तस्य जायते||२४|| यस्य प्रकुपितं पित्तं शोणितं प्राप्य शुष्यति| तिलका पिप्लवो व्यङ्गा नीलिका तस्य जायते||२५|| यस्य पित्तं प्रकुपितं शङ्खयोरवतिष्ठते| श्वयथुः शङ्खको नाम दारुणस्तस्य जायते||२६|| यस्य पित्तं प्रकुपितं कर्णमूलेऽवतिष्ठते| ज्वरान्ते दुर्जयोऽन्ताय शोथस्तस्योपजायते||२७|| वातः प्लीहानमुद्धूय कुपितो यस्य तिष्ठति| शनैः परितुदन् पार्श्वं प्लीहा तस्याभिवर्धते||२८|| यस्य वायुः प्रकुपितो गुल्मस्थानेऽवतिष्ठते| शोफं सशूलं जनयन् गुल्मस्तस्योपजायते||२९|| यस्य वायुः प्रकुपितः शोफशूलकरश्चरन्| वङ्क्षणाद्वृषणौ याति वृद्धिस्तस्योपजायते||३०|| यस्य वातः प्रकुपितस्त्वङ्मांसान्तरमाश्रितः| शोथं सञ्जनयेत् कुक्षावुदरं तस्य जायते||३१|| यस्य वातः प्रकुपितः कुक्षिमाश्रित्य तिष्ठति| नाधो व्रजति नाप्यूर्ध्वमानाहस्तस्य जायते||३२|| रोगाश्चोत्सेधसामान्यदधिमांसार्बुदादयः| विशिष्टा नामरूपाभ्यां निर्देश्याः शोथसङ्ग्रहे||३३|| वातपित्तकफा यस्य युगपत् कुपितास्त्रयः| जिह्वामूलेऽवतिष्ठन्ते विदहन्तः समुच्छ्रिताः||३४|| जनयन्ति भृशं शोथं वेदनाश्च पृथग्विधाः| तं शीघ्रकारिणं रोगं रोहिणीति विनिर्दिशेत्||३५|| त्रिरात्रं परमं तस्य जन्तोर्भवति जीवितम्| कुशलेन त्वनुक्रान्तः क्षिप्रं सम्पद्यते सुखी||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (37-41) · Śloka 41
santi hyēvaṁvidhā rōgāḥ sādhyā dāruṇasammatāḥ| yē hanyuranupakrāntā mithyācārēṇa vā punaḥ||37|| sādhyāścāpyaparē santi vyādhayō mr̥dusammatāḥ| yatnāyatnakr̥taṁ yēṣu karma sidhyatyasaṁśayam||38|| asādhyāścāparē santi vyādhayō yāpyasañjñitāḥ| susādhvapi kr̥taṁ yēṣu karma yātrākaraṁ bhavēt||39|| santi cāpyaparē rōgā yēṣu karma na sidhyati| api yatnakr̥taṁ bālairna tān vidvānupācarēt||40|| sādhyāścaivāpyasādhyāśca vyādhayō dvividhāḥ smr̥tāḥ| mr̥dudāruṇabhēdēna tē bhavanti caturvidhāḥ||41||
View original
सन्ति ह्येवंविधा रोगाः साध्या दारुणसम्मताः| ये हन्युरनुपक्रान्ता मिथ्याचारेण वा पुनः||३७|| साध्याश्चाप्यपरे सन्ति व्याधयो मृदुसम्मताः| यत्नायत्नकृतं येषु कर्म सिध्यत्यसंशयम्||३८|| असाध्याश्चापरे सन्ति व्याधयो याप्यसञ्ज्ञिताः| सुसाध्वपि कृतं येषु कर्म यात्राकरं भवेत्||३९|| सन्ति चाप्यपरे रोगा येषु कर्म न सिध्यति| अपि यत्नकृतं बालैर्न तान् विद्वानुपाचरेत्||४०|| साध्याश्चैवाप्यसाध्याश्च व्याधयो द्विविधाः स्मृताः| मृदुदारुणभेदेन ते भवन्ति चतुर्विधाः||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (42-43) · Śloka 43
ta ēvāparisaṅkhyēyā bhidyamānā bhavanti hi| rujāvarṇasamutthānasthānasaṁsthānanāmabhiḥ ||42|| vyavasthākaraṇaṁ tēṣāṁ yathāsthūlēṣu saṅgrahaḥ| tathā prakr̥tisāmānyaṁ vikārēṣūpadiśyatē||43||
View original
त एवापरिसङ्ख्येया भिद्यमाना भवन्ति हि| रुजावर्णसमुत्थानस्थानसंस्थाननामभिः ||४२|| व्यवस्थाकरणं तेषां यथास्थूलेषु सङ्ग्रहः| तथा प्रकृतिसामान्यं विकारेषूपदिश्यते||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (44-47) · Śloka 47
vikāranāmākuśalō na jihrīyāt kadācana| na hi sarvavikārāṇāṁ nāmatō'sti dhruvā sthitiḥ||44|| sa ēva kupitō dōṣaḥ samutthānaviśēṣataḥ| sthānāntaragataścaiva janayatyāmayān bahūn ||45|| tasmādvikāraprakr̥tīradhiṣṭhānāntarāṇi ca| samutthānaviśēṣāṁśca buddhvā karma samācarēt||46|| yō hyētattritayaṁ jñātvā karmāṇyārabhatē bhiṣak| jñānapūrvaṁ yathānyāyaṁ sa karmasu na muhyati||47||
View original
विकारनामाकुशलो न जिह्रीयात् कदाचन| न हि सर्वविकाराणां नामतोऽस्ति ध्रुवा स्थितिः||४४|| स एव कुपितो दोषः समुत्थानविशेषतः| स्थानान्तरगतश्चैव जनयत्यामयान् बहून् ||४५|| तस्माद्विकारप्रकृतीरधिष्ठानान्तराणि च| समुत्थानविशेषांश्च बुद्ध्वा कर्म समाचरेत्||४६|| यो ह्येतत्त्रितयं ज्ञात्वा कर्माण्यारभते भिषक्| ज्ञानपूर्वं यथान्यायं स कर्मसु न मुह्यति||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (48) · Śloka 48
nityāḥ prāṇabhr̥tāṁ dēhē vātapittakaphāstrayaḥ| vikr̥tāḥ prakr̥tisthā vā tān bubhutsēta paṇḍitaḥ||48||
View original
नित्याः प्राणभृतां देहे वातपित्तकफास्त्रयः| विकृताः प्रकृतिस्था वा तान् बुभुत्सेत पण्डितः||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (49-51) · Śloka 51
utsāhōcchvāsaniḥ śvāsacēṣṭā dhātugatiḥ samā| samō mōkṣō gatimatāṁ vāyōḥ karmāvikārajam||49|| darśanaṁ paktirūṣmā ca kṣuttr̥ṣṇā dēhamārdavam| prabhā prasādō mēdhā ca pittakarmāvikārajam||50|| snēhō bandhaḥ sthiratvaṁ ca gauravaṁ vr̥ṣatā balam| kṣamā dhr̥tiralōbhaśca kaphakarmāvikārajam||51||
View original
उत्साहोच्छ्वासनिः श्वासचेष्टा धातुगतिः समा| समो मोक्षो गतिमतां वायोः कर्माविकारजम्||४९|| दर्शनं पक्तिरूष्मा च क्षुत्तृष्णा देहमार्दवम्| प्रभा प्रसादो मेधा च पित्तकर्माविकारजम्||५०|| स्नेहो बन्धः स्थिरत्वं च गौरवं वृषता बलम्| क्षमा धृतिरलोभश्च कफकर्माविकारजम्||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (52) · Śloka 52
vātē pittē kaphē caiva kṣīṇē lakṣaṇamucyatē| karmaṇaḥ prākr̥tāddhānirvr̥ddhirvā'pi virōdhinām||52||
View original
वाते पित्ते कफे चैव क्षीणे लक्षणमुच्यते| कर्मणः प्राकृताद्धानिर्वृद्धिर्वाऽपि विरोधिनाम्||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (53) · Śloka 53
dōṣaprakr̥tivaiśēṣyaṁ niyataṁ vr̥ddhilakṣaṇam| dōṣāṇāṁ prakr̥tirhānirvr̥ddhiścaivaṁ parīkṣyatē||53||
View original
दोषप्रकृतिवैशेष्यं नियतं वृद्धिलक्षणम्| दोषाणां प्रकृतिर्हानिर्वृद्धिश्चैवं परीक्ष्यते||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (54-56) · Śloka 56
tatra ślōkāḥ- saṅkhyāṁ nimittaṁ rūpāṇi śōthānāṁ sādhyatāṁ na ca| tēṣāṁ tēṣāṁ vikārāṇāṁ śōthāṁstāṁstāṁśca pūrvajān||54|| vidhibhēdaṁ vikārāṇāṁ trividhaṁ bōdhyasaṅgraham| prākr̥taṁ karma dōṣāṇāṁ lakṣaṇaṁ hānivr̥ddhiṣu||55|| vītamōharajōdōṣalōbhamānamadaspr̥haḥ| vyākhyātavāṁstriśōthīyē rōgādhyāyē punarvasuḥ||56||
View original
तत्र श्लोकाः- सङ्ख्यां निमित्तं रूपाणि शोथानां साध्यतां न च| तेषां तेषां विकाराणां शोथांस्तांस्तांश्च पूर्वजान्||५४|| विधिभेदं विकाराणां त्रिविधं बोध्यसङ्ग्रहम्| प्राकृतं कर्म दोषाणां लक्षणं हानिवृद्धिषु||५५|| वीतमोहरजोदोषलोभमानमदस्पृहः| व्याख्यातवांस्त्रिशोथीये रोगाध्याये पुनर्वसुः||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 18
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē triśōthīyō nāmāṣṭādaśō'dhyāyaḥ||18||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने त्रिशोथीयो नामाष्टादशोऽध्यायः||१८||
🔊 Audio coming soon