Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
તચ્છ્રુત્વા વાક્યં કાઙ્કાયનો બાહ્લીકભિષગુવાચ- એવમેતદ્યથા ભગવાનાહ, એતાન્યેવ વાતપ્રકોપણાનિ ભવન્તિ; અતો વિપરીતાનિ વાતસ્ય પ્રશમનાનિ ભવન્તિ, પ્રકોપણવિપર્યયો હિ ધાતૂનાં પ્રશમકારણમિતિ||૬||
તચ્છ્રુત્વા વાક્યં બડિશો ધામાર્ગવ ઉવાચ- એવમેતદ્યથા ભગવાનાહ, એતાન્યેવ વાતપ્રકોપપ્રશમનાનિ ભવન્તિ|
યથા હ્યેનમસઙ્ઘાતમનવસ્થિતમનાસાદ્ય પ્રકોપણપ્રશમનાનિ પ્રકોપયન્તિ પ્રશમયન્તિ વા, તથાઽનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ- વાતપ્રકોપણાનિ ખલુ રૂક્ષલઘુશીતદારુણખરવિશદશુષિરકરાણિ શરીરાણાં, તથાવિધેષુ શરીરેષુ વાયુરાશ્રયં ગત્વાઽઽપ્યાયમાનઃ પ્રકોપમાપદ્યતે; વાતપ્રશમનાનિ પુનઃસ્નિગ્ધગુરૂષ્ણશ્લક્ષ્ણમૃદુપિચ્છિલઘનકરાણિ શરીરાણાં, તથાવિધેષુ શરીરેષુ વાયુરસજ્યમાનશ્ચરન્ પ્રશાન્તિમાપદ્યતે||૭||
View original
तच्छ्रुत्वा वाक्यं काङ्कायनो बाह्लीकभिषगुवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एतान्येव वातप्रकोपणानि भवन्ति; अतो विपरीतानि वातस्य प्रशमनानि भवन्ति, प्रकोपणविपर्ययो हि धातूनां प्रशमकारणमिति||६||
तच्छ्रुत्वा वाक्यं बडिशो धामार्गव उवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एतान्येव वातप्रकोपप्रशमनानि भवन्ति|
यथा ह्येनमसङ्घातमनवस्थितमनासाद्य प्रकोपणप्रशमनानि प्रकोपयन्ति प्रशमयन्ति वा, तथाऽनुव्याख्यास्यामः- वातप्रकोपणानि खलु रूक्षलघुशीतदारुणखरविशदशुषिरकराणि शरीराणां, तथाविधेषु शरीरेषु वायुराश्रयं गत्वाऽऽप्यायमानः प्रकोपमापद्यते; वातप्रशमनानि पुनःस्निग्धगुरूष्णश्लक्ष्णमृदुपिच्छिलघनकराणि शरीराणां, तथाविधेषु शरीरेषु वायुरसज्यमानश्चरन् प्रशान्तिमापद्यते||७||
શરીરાણામિતિ શરીરાવયવાનામ્| શુષિરકરાણિ રન્ધ્રકરાણિ| આશ્રયમિતિ સમાનગુણસ્થાનમ્| આપ્યાયમાનઃ ચીયમાનઃ| દારુણવિપરીતો મૃદુઃ, શુષિરવિપરીતો ઘનઃ| અસજ્યમાનઃ અનવતિષ્ઠમાનઃ, ક્ષીયમાણાવયવ ઇતિ યાવત્| એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- યદ્યપિ વાયુના વાતકારણાનાં વાતશમનાનાં વા તથા સમ્બન્ધો નાસ્તિ, તથાઽપિ શરીરસમ્બદ્ધૈસ્તૈર્વાતસ્ય શરીરચારિણઃ સમ્બન્ધો ભવતિ, તતશ્ચ વાતસ્ય સમાનગુણયોગાદ્વૃદ્ધિર્વિપરીતગુણયોગાચ્ચ હ્રાસ ઉપપન્ન એવેતિ||૬-૭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
તચ્છ્રુત્વા બડિશવચનમવિતથમૃષિગણૈરનુમતમુવાચ વાર્યોવિદો રાજર્ષિઃ- એવમેતત્ સર્વમનપવાદં યથા ભગવાનાહ|
યાનિ તુ ખલુ વાયોઃ કુપિતાકુપિતસ્ય શરીરાશરીરચરસ્ય શરીરેષુ ચરતઃ કર્માણિ બહિઃશરીરેભ્યો વા ભવન્તિ, તેષામવયવાન્ પ્રત્યક્ષાનુમાનોપદેશૈઃ સાધયિત્વા નમસ્કૃત્ય વાયવે યથાશક્તિ પ્રવક્ષ્યામઃ- વાયુસ્તન્ત્રયન્ત્રધરઃ, પ્રાણોદાનસમાનવ્યાનાપાનાત્મા, પ્રવર્તકશ્ચેષ્ટાનામુચ્ચાવચાનાં, નિયન્તા પ્રણેતા ચ મનસઃ, સર્વેન્દ્રિયાણામુદ્યોજકઃ, સર્વેન્દ્રિયાર્થાનામભિવોઢા, સર્વશરીરધાતુવ્યૂહકરઃ, સન્ધાનકરઃ શરીરસ્ય, પ્રવર્તકો વાચઃ, પ્રકૃતિઃ સ્પર્શશબ્દયોઃ, શ્રોત્રસ્પર્શનયોર્મૂલં, હર્ષોત્સાહયોર્યોનિઃ, સમીરણોઽગ્નેઃ, દોષસંશોષણઃ , ક્ષેપ્તા બહિર્મલાનાં, સ્થૂલાણુસ્રોતસાં ભેત્તા, કર્તાગર્ભાકૃતીનામ્, આયુષોઽનુવૃત્તિપ્રત્યયભૂતો ભવત્યકુપિતઃ|
કુપિતસ્તુ ખલુ શરીરે શરીરં નાનાવિધૈર્વિકારૈરુપતપતિ બલવર્ણસુખાયુષામુપઘાતાય , મનો વ્યાહર્ષયતિ , સર્વેન્દ્રિયાણ્યુપહન્તિ, વિનિહન્તિ ગર્ભાન્ વિકૃતિમાપાદયત્યતિકાલં વા ધારયતિ, ભયશોકમોહદૈન્યાતિપ્રલાપાઞ્જનયતિ, પ્રાણાંશ્ચોપરુણદ્ધિ|
પ્રકૃતિભૂતસ્ય ખલ્વસ્ય લોકે ચરતઃ કર્માણીમાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- ધરણીધારણં, જ્વલનોજ્જ્વાલનમ્, આદિત્યચન્દ્રનક્ષત્રગ્રહગણાનાં સન્તાનગતિવિધાનં, સૃષ્ટિશ્ચ મેઘાનામ્, અપાં વિસર્ગઃ, પ્રવર્તનં સ્રોતસાં, પુષ્પફલાનાં ચાભિનિર્વર્તનમ્, ઉદ્ભેદનં ચૌદ્ભિદાનામ્, ઋતૂનાં પ્રવિભાગઃ, વિભાગો ધાતૂનાં, ધાતુમાનસંસ્થાનવ્યક્તિઃ, બીજાભિસંસ્કારઃ, શસ્યાભિવર્ધનમવિક્લેદોપશોષણે , અવૈકારિકવિકારશ્ચેતિ|
પ્રકુપિતસ્ય ખલ્વસ્ય લોકેષુ ચરતઃ કર્માણીમાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- શિખરિશિખરાવમથનમ્, ઉન્મથનમનોકહાનામ્, ઉત્પીડનં સાગરાણામ્, ઉદ્વર્તનં સરસાં, પ્રતિસરણમાપગાનામ્, આકમ્પનં ચ ભૂમેઃ, આધમનમમ્બુદાનાં , નીહારનિર્હ્રાદપાંશુસિકતામત્સ્યભેકોરગક્ષારરુધિરાશ્માશનિવિસર્ગઃ, વ્યાપાદનં ચ ષણ્ણામૃતૂનાં, શસ્યાનામસઙ્ઘાતઃ, ભૂતાનાં ચોપસર્ગઃ, ભાવાનાં ચાભાવકરણં, ચતુર્યુગાન્તકરાણાં મેઘસૂર્યાનલાનિલાનાં વિસર્ગઃ; સ હિ ભગવાન્ પ્રભવશ્ચાવ્યયશ્ચ, ભૂતાનાં ભાવાભાવકરઃ, સુખાસુખયોર્વિધાતા, મૃત્યુઃ, યમઃ, નિયન્તા, પ્રજાપતિઃ, અદિતિઃ, વિશ્વકર્મા, વિશ્વરૂપઃ, સર્વગઃ, સર્વતન્ત્રાણાં વિધાતા, ભાવાનામણુઃ, વિભુઃ, વિષ્ણુઃ, ક્રાન્તા લોકાનાં, વાયુરેવ ભગવાનિતિ||૮||
View original
तच्छ्रुत्वा बडिशवचनमवितथमृषिगणैरनुमतमुवाच वार्योविदो राजर्षिः- एवमेतत् सर्वमनपवादं यथा भगवानाह|
यानि तु खलु वायोः कुपिताकुपितस्य शरीराशरीरचरस्य शरीरेषु चरतः कर्माणि बहिःशरीरेभ्यो वा भवन्ति, तेषामवयवान् प्रत्यक्षानुमानोपदेशैः साधयित्वा नमस्कृत्य वायवे यथाशक्ति प्रवक्ष्यामः- वायुस्तन्त्रयन्त्रधरः, प्राणोदानसमानव्यानापानात्मा, प्रवर्तकश्चेष्टानामुच्चावचानां, नियन्ता प्रणेता च मनसः, सर्वेन्द्रियाणामुद्योजकः, सर्वेन्द्रियार्थानामभिवोढा, सर्वशरीरधातुव्यूहकरः, सन्धानकरः शरीरस्य, प्रवर्तको वाचः, प्रकृतिः स्पर्शशब्दयोः, श्रोत्रस्पर्शनयोर्मूलं, हर्षोत्साहयोर्योनिः, समीरणोऽग्नेः, दोषसंशोषणः , क्षेप्ता बहिर्मलानां, स्थूलाणुस्रोतसां भेत्ता, कर्तागर्भाकृतीनाम्, आयुषोऽनुवृत्तिप्रत्ययभूतो भवत्यकुपितः|
कुपितस्तु खलु शरीरे शरीरं नानाविधैर्विकारैरुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय , मनो व्याहर्षयति , सर्वेन्द्रियाण्युपहन्ति, विनिहन्ति गर्भान् विकृतिमापादयत्यतिकालं वा धारयति, भयशोकमोहदैन्यातिप्रलापाञ्जनयति, प्राणांश्चोपरुणद्धि|
प्रकृतिभूतस्य खल्वस्य लोके चरतः कर्माणीमानि भवन्ति; तद्यथा- धरणीधारणं, ज्वलनोज्ज्वालनम्, आदित्यचन्द्रनक्षत्रग्रहगणानां सन्तानगतिविधानं, सृष्टिश्च मेघानाम्, अपां विसर्गः, प्रवर्तनं स्रोतसां, पुष्पफलानां चाभिनिर्वर्तनम्, उद्भेदनं चौद्भिदानाम्, ऋतूनां प्रविभागः, विभागो धातूनां, धातुमानसंस्थानव्यक्तिः, बीजाभिसंस्कारः, शस्याभिवर्धनमविक्लेदोपशोषणे , अवैकारिकविकारश्चेति|
प्रकुपितस्य खल्वस्य लोकेषु चरतः कर्माणीमानि भवन्ति; तद्यथा- शिखरिशिखरावमथनम्, उन्मथनमनोकहानाम्, उत्पीडनं सागराणाम्, उद्वर्तनं सरसां, प्रतिसरणमापगानाम्, आकम्पनं च भूमेः, आधमनमम्बुदानां , नीहारनिर्ह्रादपांशुसिकतामत्स्यभेकोरगक्षाररुधिराश्माशनिविसर्गः, व्यापादनं च षण्णामृतूनां, शस्यानामसङ्घातः, भूतानां चोपसर्गः, भावानां चाभावकरणं, चतुर्युगान्तकराणां मेघसूर्यानलानिलानां विसर्गः; स हि भगवान् प्रभवश्चाव्ययश्च, भूतानां भावाभावकरः, सुखासुखयोर्विधाता, मृत्युः, यमः, नियन्ता, प्रजापतिः, अदितिः, विश्वकर्मा, विश्वरूपः, सर्वगः, सर्वतन्त्राणां विधाता, भावानामणुः, विभुः, विष्णुः, क्रान्ता लोकानां, वायुरेव भगवानिति||८||
શરીરાશરીરચરસ્યેતિ વાતસ્વરૂપકથનં, તેન શરીરેષુ ચરત ઇતિ બહિઃ શરીરેભ્યો વેતિ ચ પુનરુક્તં ન ભવતિ| અત્રાવયવાનિતિ વદન્ કાર્ત્સ્ન્યાભિધાનમશક્યં બહુપ્રપઞ્ચત્વાદિતિ દર્શયતિ| સાધયિત્વા પ્રતિપાદ્ય| વાતકર્મસુ પ્રત્યક્ષાણિ વચનાદીનિ, મનઃપ્રેરણાદ્યનુમેયં, ગર્ભાકૃતિકરણાદ્યાગમગમ્યમ્| તન્ત્રં શરીરં, યદુક્તં- “તન્ત્રયન્ત્રેષુ ભિન્નેષુ તમોઽન્ત્યં પ્રવિવિક્ષતામ્” (ઇં. અ.૧૨) ઇતિ, તદેવ યન્ત્રં; યદિ વા, તન્ત્રસ્ય યન્ત્રં સન્ધયઃ| પ્રાણાદ્યાત્મા પ્રાણાદિસ્વરૂપઃ| ચેષ્ટાવિશેષણમ્- ઉચ્ચાવચાનાં, વિવિધાનામિત્યર્થઃ, કિંવા શુભાશુભાનામિત્યર્થઃ| નિયન્તા અનીપ્સિતે વિષયે પ્રવર્તમાનસ્ય મનસઃ, પ્રણેતા ચ મનસ એવેપ્સિતેઽર્થે| ઉદ્યોજકઃ પ્રેરકઃ; કિંવા ‘ઉદ્યોગકારક’ ઇતિ પાઠઃ, સોઽપ્યભિન્નાર્થઃ| અભિવોઢેવાભિવોઢા સર્વેન્દ્રિયાર્થગ્રાહકત્વેન; તચ્ચાસ્ય વાયુમયેન સ્પર્શનેન્દ્રિયેણ સર્વેન્દ્રિયાણાં વ્યાપકત્વાત્ પૂર્વાધ્યાયપ્રતિપાદિતેન ન્યાયેન બોદ્ધવ્યમ્| વ્યૂહકરઃ સઙ્ઘાતકરો રચનાકર ઇતિ યાવત્ | પ્રકૃતિઃ કારણં, શબ્દકારણત્વં ચ વાયોર્નિત્યમાકાશાનુપ્રવેશાત્; ઉક્તં હિ ખાદીન્યભિધાય- “તેષામેકગુણઃ પૂર્વો ગુણવૃદ્ધિઃ પરે પરે” (શા. અ.૧) ઇતિ| તથા પુનરુક્તં ખાદીન્યભિધાય “વિષ્ટં હ્યપરં પરેણ” (ન્યા.દ. અ.૨. આ.૧.સૂ.૬૬) ઇતિ| શ્રવણમૂલત્વં વાયોઃ કર્ણશષ્કુલીરચનાવિશેષે વ્યાપ્રિયમાણત્વાત્; મૂલં પ્રધાનકારણમ્| ઉત્સાહઃ કાર્યેષૂદ્યોગો મનસઃ| યોનિઃ અભિવ્યક્તિકારણમ્| દોષસંશોષણઃ શરીરક્લેદસંશોષણઃ| ભેત્તા કર્તા; એતચ્ચ શરીરોત્પત્તિકાલે| ભૂત શબ્દઃ સ્વરૂપવચનઃ| ઉપઘાતાયેતિ છેદઃ| ગર્ભાનિતિ વિકૃતિમાપાદયત્યતિકાલં ધારયતીત્યનેન ચ સમ્બધ્યતે| આદિત્યાદીનાં સન્તાનેનાવિચ્છેદેન ગતિવિધાનં સન્તાનગતિવિધાનમ્| સ્રોતસામિતિ નદીનામ્| પ્રવિભાગો વિભક્તલક્ષણમ્ | ધાતૂનામિતિ પૃથિવ્યાદીનાં, ધાતવઃ કાર્યદ્રવ્યાણિ પ્રસ્તરાદીનિ; માનં પરિમાણં, સંસ્થાનમાકૃતિઃ, તયોર્વ્યક્તિરભિવ્યક્તિઃ, તત્ર કારણમિતિ યાવત્| બીજસ્ય શાલ્યાદેઃ, અભિસંસ્કારોઽઙ્કુરજનનશક્તિઃ| અવિક્લેદઃ પાકકાલાદર્વાગવિક્લિન્નત્વમ્, ઉપશોષણં ચ પાકેન યવાદીનામાર્દ્રાણામેવ, અવિક્લેદોપશોષણે શસ્યાનામેવ| અવૈકારિકવિકારેણ સર્વસ્મિન્નેવ જગતિ પ્રકૃતિરૂપે કારણત્વં બ્રૂતે| શિખરી પર્વતઃ| અનોકહો વૃક્ષઃ| ઊર્ધ્વં વર્તનમુદ્વર્તનમ્| પ્રતિસરણં પ્રતીપગમનમ્| વિસર્જનં વિસર્ગઃ, સ ચ પૃથઙ્નીહારાદિભિઃ સમ્બધ્યતે; નીહારઃ શિશિરસમૂહઃ, નિર્હ્રાદો મેઘં વિના ગર્જિતમ્, અશનિઃ વજ્રભેદોઽગ્નિઃ| અસઙ્ઘાતઃ અનુત્પાદોઽનુપચયો વા| ઉપસર્ગઃ મરકાદિપ્રાદુર્ભાવઃ| મેઘસૂર્યેત્યાદૌ વિસર્ગઃ સૃષ્ટિઃ| વાયુરિહ દેવતારૂપોઽભિપ્રેતઃ, તેન તસ્ય ભૂતરૂપચતુર્યુગાન્તકરાનિલકરણમવિરુદ્ધમ્; એવં યદન્યદપ્યનુપપદ્યમાનં વાયોસ્તદપિ દેવતારૂપત્વેનૈવ સમાધેયમ્| સમ્પ્રતિ સામાન્યેન પુનઃ કુપિતાકુપિતસ્ય વાયોઃ સ્વરૂપમુચ્યતે- સ હિ ભગવાનિત્યાદિ| પ્રભવઃ કારણમ્| અવ્યયઃ અક્ષયઃ| ભૂતાનામિત્યુત્તરેણ સમ્બધ્યતે| મૃત્યુયમાદિભેદાશ્ચાગમે જ્ઞેયાઃ| સર્વતન્ત્રાણાં સર્વકર્મણાં; તન્ત્રશબ્દઃ કર્મવચનોઽપ્યસ્તિ, યદુક્તં- “બસ્તિસ્તન્ત્રાણાં” (સૂ. અ.૨૫); કર્મણામિત્યર્થઃ||૮||