Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો વાતકલાકલીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
View original
अथातो वातकलाकलीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
12. vātakalākalīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
વાતકલાકલાજ્ઞાનમધિકૃત્ય પરસ્પરમતાનિ જિજ્ઞાસમાનાઃ સમુપવિશ્ય મહર્ષયઃ પપ્રચ્છુરન્યોઽન્યં- કિઙ્ગુણો વાયુઃ, કિમસ્ય પ્રકોપણમ્, ઉપશમનાનિ વાઽસ્ય કાનિ, કથં ચૈનમસઙ્ઘાતવન્તમનવસ્થિતમનાસાદ્ય પ્રકોપણપ્રશમનાનિ પ્રકોપયન્તિ પ્રશમયન્તિ વા, કાનિ ચાસ્ય કુપિતાકુપિતસ્ય શરીરાશરીરચરસ્ય શરીરેષુ ચરતઃ કર્માણિ બહિઃશરીરેભ્યોવેતિ||૩||
View original
वातकलाकलाज्ञानमधिकृत्य परस्परमतानि जिज्ञासमानाः समुपविश्य महर्षयः पप्रच्छुरन्योऽन्यं- किङ्गुणो वायुः, किमस्य प्रकोपणम्, उपशमनानि वाऽस्य कानि, कथं चैनमसङ्घातवन्तमनवस्थितमनासाद्य प्रकोपणप्रशमनानि प्रकोपयन्ति प्रशमयन्ति वा, कानि चास्य कुपिताकुपितस्य शरीराशरीरचरस्य शरीरेषु चरतः कर्माणि बहिःशरीरेभ्योवेति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
અત્રોવાચ કુશઃ સાઙ્કૃત્યાયનઃ- રૂક્ષલઘુશીતદારુણખરવિશદાઃ ષડિમે વાતગુણા ભવન્તિ||૪||
View original
अत्रोवाच कुशः साङ्कृत्यायनः- रूक्षलघुशीतदारुणखरविशदाः षडिमे वातगुणा भवन्ति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
તચ્છ્રુત્વા વાક્યં કુમારશિરા ભરદ્વાજ ઉવાચ- એવમેતદ્યથા ભગવાનાહ, એત એવ વાતગુણા ભવન્તિ, સ ત્વેવઙ્ગુણૈરેવન્દ્રવ્યૈરેવમ્પ્રભાવૈશ્ચ કર્મભિરભ્યસ્યમાનૈર્વાયુઃ પ્રકોપમાપદ્યતે, સમાનગુણાભ્યાસો હિ ધાતૂનાં વૃદ્ધિકારણમિતિ||૫||
View original
तच्छ्रुत्वा वाक्यं कुमारशिरा भरद्वाज उवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एत एव वातगुणा भवन्ति, स त्वेवङ्गुणैरेवन्द्रव्यैरेवम्प्रभावैश्च कर्मभिरभ्यस्यमानैर्वायुः प्रकोपमापद्यते, समानगुणाभ्यासो हि धातूनां वृद्धिकारणमिति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
તચ્છ્રુત્વા વાક્યં કાઙ્કાયનો બાહ્લીકભિષગુવાચ- એવમેતદ્યથા ભગવાનાહ, એતાન્યેવ વાતપ્રકોપણાનિ ભવન્તિ; અતો વિપરીતાનિ વાતસ્ય પ્રશમનાનિ ભવન્તિ, પ્રકોપણવિપર્યયો હિ ધાતૂનાં પ્રશમકારણમિતિ||૬|| તચ્છ્રુત્વા વાક્યં બડિશો ધામાર્ગવ ઉવાચ- એવમેતદ્યથા ભગવાનાહ, એતાન્યેવ વાતપ્રકોપપ્રશમનાનિ ભવન્તિ| યથા હ્યેનમસઙ્ઘાતમનવસ્થિતમનાસાદ્ય પ્રકોપણપ્રશમનાનિ પ્રકોપયન્તિ પ્રશમયન્તિ વા, તથાઽનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ- વાતપ્રકોપણાનિ ખલુ રૂક્ષલઘુશીતદારુણખરવિશદશુષિરકરાણિ શરીરાણાં, તથાવિધેષુ શરીરેષુ વાયુરાશ્રયં ગત્વાઽઽપ્યાયમાનઃ પ્રકોપમાપદ્યતે; વાતપ્રશમનાનિ પુનઃસ્નિગ્ધગુરૂષ્ણશ્લક્ષ્ણમૃદુપિચ્છિલઘનકરાણિ શરીરાણાં, તથાવિધેષુ શરીરેષુ વાયુરસજ્યમાનશ્ચરન્ પ્રશાન્તિમાપદ્યતે||૭||
View original
तच्छ्रुत्वा वाक्यं काङ्कायनो बाह्लीकभिषगुवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एतान्येव वातप्रकोपणानि भवन्ति; अतो विपरीतानि वातस्य प्रशमनानि भवन्ति, प्रकोपणविपर्ययो हि धातूनां प्रशमकारणमिति||६|| तच्छ्रुत्वा वाक्यं बडिशो धामार्गव उवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एतान्येव वातप्रकोपप्रशमनानि भवन्ति| यथा ह्येनमसङ्घातमनवस्थितमनासाद्य प्रकोपणप्रशमनानि प्रकोपयन्ति प्रशमयन्ति वा, तथाऽनुव्याख्यास्यामः- वातप्रकोपणानि खलु रूक्षलघुशीतदारुणखरविशदशुषिरकराणि शरीराणां, तथाविधेषु शरीरेषु वायुराश्रयं गत्वाऽऽप्यायमानः प्रकोपमापद्यते; वातप्रशमनानि पुनःस्निग्धगुरूष्णश्लक्ष्णमृदुपिच्छिलघनकराणि शरीराणां, तथाविधेषु शरीरेषु वायुरसज्यमानश्चरन् प्रशान्तिमापद्यते||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
તચ્છ્રુત્વા બડિશવચનમવિતથમૃષિગણૈરનુમતમુવાચ વાર્યોવિદો રાજર્ષિઃ- એવમેતત્ સર્વમનપવાદં યથા ભગવાનાહ| યાનિ તુ ખલુ વાયોઃ કુપિતાકુપિતસ્ય શરીરાશરીરચરસ્ય શરીરેષુ ચરતઃ કર્માણિ બહિઃશરીરેભ્યો વા ભવન્તિ, તેષામવયવાન્ પ્રત્યક્ષાનુમાનોપદેશૈઃ સાધયિત્વા નમસ્કૃત્ય વાયવે યથાશક્તિ પ્રવક્ષ્યામઃ- વાયુસ્તન્ત્રયન્ત્રધરઃ, પ્રાણોદાનસમાનવ્યાનાપાનાત્મા, પ્રવર્તકશ્ચેષ્ટાનામુચ્ચાવચાનાં, નિયન્તા પ્રણેતા ચ મનસઃ, સર્વેન્દ્રિયાણામુદ્યોજકઃ, સર્વેન્દ્રિયાર્થાનામભિવોઢા, સર્વશરીરધાતુવ્યૂહકરઃ, સન્ધાનકરઃ શરીરસ્ય, પ્રવર્તકો વાચઃ, પ્રકૃતિઃ સ્પર્શશબ્દયોઃ, શ્રોત્રસ્પર્શનયોર્મૂલં, હર્ષોત્સાહયોર્યોનિઃ, સમીરણોઽગ્નેઃ, દોષસંશોષણઃ , ક્ષેપ્તા બહિર્મલાનાં, સ્થૂલાણુસ્રોતસાં ભેત્તા, કર્તાગર્ભાકૃતીનામ્, આયુષોઽનુવૃત્તિપ્રત્યયભૂતો ભવત્યકુપિતઃ| કુપિતસ્તુ ખલુ શરીરે શરીરં નાનાવિધૈર્વિકારૈરુપતપતિ બલવર્ણસુખાયુષામુપઘાતાય , મનો વ્યાહર્ષયતિ , સર્વેન્દ્રિયાણ્યુપહન્તિ, વિનિહન્તિ ગર્ભાન્ વિકૃતિમાપાદયત્યતિકાલં વા ધારયતિ, ભયશોકમોહદૈન્યાતિપ્રલાપાઞ્જનયતિ, પ્રાણાંશ્ચોપરુણદ્ધિ| પ્રકૃતિભૂતસ્ય ખલ્વસ્ય લોકે ચરતઃ કર્માણીમાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- ધરણીધારણં, જ્વલનોજ્જ્વાલનમ્, આદિત્યચન્દ્રનક્ષત્રગ્રહગણાનાં સન્તાનગતિવિધાનં, સૃષ્ટિશ્ચ મેઘાનામ્, અપાં વિસર્ગઃ, પ્રવર્તનં સ્રોતસાં, પુષ્પફલાનાં ચાભિનિર્વર્તનમ્, ઉદ્ભેદનં ચૌદ્ભિદાનામ્, ઋતૂનાં પ્રવિભાગઃ, વિભાગો ધાતૂનાં, ધાતુમાનસંસ્થાનવ્યક્તિઃ, બીજાભિસંસ્કારઃ, શસ્યાભિવર્ધનમવિક્લેદોપશોષણે , અવૈકારિકવિકારશ્ચેતિ| પ્રકુપિતસ્ય ખલ્વસ્ય લોકેષુ ચરતઃ કર્માણીમાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- શિખરિશિખરાવમથનમ્, ઉન્મથનમનોકહાનામ્, ઉત્પીડનં સાગરાણામ્, ઉદ્વર્તનં સરસાં, પ્રતિસરણમાપગાનામ્, આકમ્પનં ચ ભૂમેઃ, આધમનમમ્બુદાનાં , નીહારનિર્હ્રાદપાંશુસિકતામત્સ્યભેકોરગક્ષારરુધિરાશ્માશનિવિસર્ગઃ, વ્યાપાદનં ચ ષણ્ણામૃતૂનાં, શસ્યાનામસઙ્ઘાતઃ, ભૂતાનાં ચોપસર્ગઃ, ભાવાનાં ચાભાવકરણં, ચતુર્યુગાન્તકરાણાં મેઘસૂર્યાનલાનિલાનાં વિસર્ગઃ; સ હિ ભગવાન્ પ્રભવશ્ચાવ્યયશ્ચ, ભૂતાનાં ભાવાભાવકરઃ, સુખાસુખયોર્વિધાતા, મૃત્યુઃ, યમઃ, નિયન્તા, પ્રજાપતિઃ, અદિતિઃ, વિશ્વકર્મા, વિશ્વરૂપઃ, સર્વગઃ, સર્વતન્ત્રાણાં વિધાતા, ભાવાનામણુઃ, વિભુઃ, વિષ્ણુઃ, ક્રાન્તા લોકાનાં, વાયુરેવ ભગવાનિતિ||૮||
View original
तच्छ्रुत्वा बडिशवचनमवितथमृषिगणैरनुमतमुवाच वार्योविदो राजर्षिः- एवमेतत् सर्वमनपवादं यथा भगवानाह| यानि तु खलु वायोः कुपिताकुपितस्य शरीराशरीरचरस्य शरीरेषु चरतः कर्माणि बहिःशरीरेभ्यो वा भवन्ति, तेषामवयवान् प्रत्यक्षानुमानोपदेशैः साधयित्वा नमस्कृत्य वायवे यथाशक्ति प्रवक्ष्यामः- वायुस्तन्त्रयन्त्रधरः, प्राणोदानसमानव्यानापानात्मा, प्रवर्तकश्चेष्टानामुच्चावचानां, नियन्ता प्रणेता च मनसः, सर्वेन्द्रियाणामुद्योजकः, सर्वेन्द्रियार्थानामभिवोढा, सर्वशरीरधातुव्यूहकरः, सन्धानकरः शरीरस्य, प्रवर्तको वाचः, प्रकृतिः स्पर्शशब्दयोः, श्रोत्रस्पर्शनयोर्मूलं, हर्षोत्साहयोर्योनिः, समीरणोऽग्नेः, दोषसंशोषणः , क्षेप्ता बहिर्मलानां, स्थूलाणुस्रोतसां भेत्ता, कर्तागर्भाकृतीनाम्, आयुषोऽनुवृत्तिप्रत्ययभूतो भवत्यकुपितः| कुपितस्तु खलु शरीरे शरीरं नानाविधैर्विकारैरुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय , मनो व्याहर्षयति , सर्वेन्द्रियाण्युपहन्ति, विनिहन्ति गर्भान् विकृतिमापादयत्यतिकालं वा धारयति, भयशोकमोहदैन्यातिप्रलापाञ्जनयति, प्राणांश्चोपरुणद्धि| प्रकृतिभूतस्य खल्वस्य लोके चरतः कर्माणीमानि भवन्ति; तद्यथा- धरणीधारणं, ज्वलनोज्ज्वालनम्, आदित्यचन्द्रनक्षत्रग्रहगणानां सन्तानगतिविधानं, सृष्टिश्च मेघानाम्, अपां विसर्गः, प्रवर्तनं स्रोतसां, पुष्पफलानां चाभिनिर्वर्तनम्, उद्भेदनं चौद्भिदानाम्, ऋतूनां प्रविभागः, विभागो धातूनां, धातुमानसंस्थानव्यक्तिः, बीजाभिसंस्कारः, शस्याभिवर्धनमविक्लेदोपशोषणे , अवैकारिकविकारश्चेति| प्रकुपितस्य खल्वस्य लोकेषु चरतः कर्माणीमानि भवन्ति; तद्यथा- शिखरिशिखरावमथनम्, उन्मथनमनोकहानाम्, उत्पीडनं सागराणाम्, उद्वर्तनं सरसां, प्रतिसरणमापगानाम्, आकम्पनं च भूमेः, आधमनमम्बुदानां , नीहारनिर्ह्रादपांशुसिकतामत्स्यभेकोरगक्षाररुधिराश्माशनिविसर्गः, व्यापादनं च षण्णामृतूनां, शस्यानामसङ्घातः, भूतानां चोपसर्गः, भावानां चाभावकरणं, चतुर्युगान्तकराणां मेघसूर्यानलानिलानां विसर्गः; स हि भगवान् प्रभवश्चाव्ययश्च, भूतानां भावाभावकरः, सुखासुखयोर्विधाता, मृत्युः, यमः, नियन्ता, प्रजापतिः, अदितिः, विश्वकर्मा, विश्वरूपः, सर्वगः, सर्वतन्त्राणां विधाता, भावानामणुः, विभुः, विष्णुः, क्रान्ता लोकानां, वायुरेव भगवानिति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10
તચ્છ્રુત્વા વાર્યોવિદવચો મરીચિરુવાચ- યદ્યપ્યેવમેતત્, કિમર્થસ્યાસ્ય વચને વિજ્ઞાને વા સામર્થ્યમસ્તિ ભિષગ્વિદ્યાયાં; ભિષગ્વિદ્યામધિકૃત્યેયં કથા પ્રવૃત્તેતિ ||૯|| વાર્યોવિદ ઉવાચ- ભિષક્ પવનમતિબલમતિપરુષમતિશીઘ્રકારિણમાત્યયિકં ચેન્નાનુનિશમ્યેત્, સહસા પ્રકુપિતમતિપ્રયતઃ કથમગ્રેઽભિરક્ષિતુમભિધાસ્યતિ પ્રાગેવૈનમત્યયભયાત્; વાયોર્યથાર્થા સ્તુતિરપિ ભવત્યારોગ્યાય બલવર્ણવિવૃદ્ધયે વર્ચસ્વિત્વાયોપચયાય જ્ઞાનોપપત્તયે પરમાયુઃપ્રકર્ષાય ચેતિ||૧૦||
View original
तच्छ्रुत्वा वार्योविदवचो मरीचिरुवाच- यद्यप्येवमेतत्, किमर्थस्यास्य वचने विज्ञाने वा सामर्थ्यमस्ति भिषग्विद्यायां; भिषग्विद्यामधिकृत्येयं कथा प्रवृत्तेति ||९|| वार्योविद उवाच- भिषक् पवनमतिबलमतिपरुषमतिशीघ्रकारिणमात्ययिकं चेन्नानुनिशम्येत्, सहसा प्रकुपितमतिप्रयतः कथमग्रेऽभिरक्षितुमभिधास्यति प्रागेवैनमत्ययभयात्; वायोर्यथार्था स्तुतिरपि भवत्यारोग्याय बलवर्णविवृद्धये वर्चस्वित्वायोपचयाय ज्ञानोपपत्तये परमायुःप्रकर्षाय चेति||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
મરીચિરુવાચ- અગ્નિરેવ શરીરે પિત્તાન્તર્ગતઃ કુપિતાકુપિતઃ શુભાશુભાનિ કરોતિ; તદ્યથા- પક્તિમપક્તિં દર્શનમદર્શનં માત્રામાત્રત્વમૂષ્મણઃ પ્રકૃતિવિકૃતિવર્ણૌ શૌર્યં ભયં ક્રોધં હર્ષં મોહં પ્રસાદમિત્યેવમાદીનિ ચાપરાણિ દ્વન્દ્વાનીતિ||૧૧||
View original
मरीचिरुवाच- अग्निरेव शरीरे पित्तान्तर्गतः कुपिताकुपितः शुभाशुभानि करोति; तद्यथा- पक्तिमपक्तिं दर्शनमदर्शनं मात्रामात्रत्वमूष्मणः प्रकृतिविकृतिवर्णौ शौर्यं भयं क्रोधं हर्षं मोहं प्रसादमित्येवमादीनि चापराणि द्वन्द्वानीति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
તચ્છ્રુત્વા મરીચિવચઃ કાપ્ય ઉવાચ- સોમ એવ શરીરે શ્લેષ્માન્તર્ગતઃ કુપિતાકુપિતઃ શુભાશુભાનિ કરોતિ; તદ્યથા- દાર્ઢ્યં શૈથિલ્યમુપચયં કાર્શ્યમુત્સાહમાલસ્યં વૃષતાં ક્લીબતાં જ્ઞાનમજ્ઞાનં બુદ્ધિં મોહમેવમાદીનિ ચાપરાણિ દ્વન્દ્વાનીતિ||૧૨||
View original
तच्छ्रुत्वा मरीचिवचः काप्य उवाच- सोम एव शरीरे श्लेष्मान्तर्गतः कुपिताकुपितः शुभाशुभानि करोति; तद्यथा- दार्ढ्यं शैथिल्यमुपचयं कार्श्यमुत्साहमालस्यं वृषतां क्लीबतां ज्ञानमज्ञानं बुद्धिं मोहमेवमादीनि चापराणि द्वन्द्वानीति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (13-15) · Śloka 15
તચ્છ્રુત્વા કાપ્યવચો ભગવાન્ પુનર્વસુરાત્રેય ઉવાચ- સર્વ એવ ભવન્તઃ સમ્યગાહુરન્યત્રૈકાન્તિકવચનાત્; સર્વ એવ ખલુ વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ પ્રકૃતિભૂતાઃ પુરુષમવ્યાપન્નેન્દ્રિયં બલવર્ણસુખોપપન્નમાયુષા મહતોપપાદયન્તિ સમ્યગેવાચરિતા ધર્માર્થકામા ઇવ નિઃશ્રેયસેન મહતા પુરુષમિહ ચામુષ્મિંશ્ચ લોકે; વિકૃતાસ્ત્વેનં મહતા વિપર્યયેણોપપાદયન્તિ ઋતવસ્ત્રય ઇવ વિકૃતિમાપન્ના લોકમશુભેનોપઘાતકાલ ઇતિ||૧૩|| તદૃષયઃ સર્વ એવાનુમેનિરે વચનમાત્રેયસ્ય ભગવતોઽભિનનન્દુશ્ચેતિ||૧૪|| ભવતિ ચાત્ર- તદાત્રેયવચઃ શ્રુત્વા સર્વ એવાનુમેનિરે| ઋષયોઽભિનનન્દુશ્ચ યથેન્દ્રવચનં સુરાઃ||૧૫||
View original
तच्छ्रुत्वा काप्यवचो भगवान् पुनर्वसुरात्रेय उवाच- सर्व एव भवन्तः सम्यगाहुरन्यत्रैकान्तिकवचनात्; सर्व एव खलु वातपित्तश्लेष्माणः प्रकृतिभूताः पुरुषमव्यापन्नेन्द्रियं बलवर्णसुखोपपन्नमायुषा महतोपपादयन्ति सम्यगेवाचरिता धर्मार्थकामा इव निःश्रेयसेन महता पुरुषमिह चामुष्मिंश्च लोके; विकृतास्त्वेनं महता विपर्ययेणोपपादयन्ति ऋतवस्त्रय इव विकृतिमापन्ना लोकमशुभेनोपघातकाल इति||१३|| तदृषयः सर्व एवानुमेनिरे वचनमात्रेयस्य भगवतोऽभिननन्दुश्चेति||१४|| भवति चात्र- तदात्रेयवचः श्रुत्वा सर्व एवानुमेनिरे| ऋषयोऽभिननन्दुश्च यथेन्द्रवचनं सुराः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (16-17) · Śloka 17
તત્ર શ્લોકૌ- ગુણાઃ ષડ્ દ્વિવિધો હેતુર્વિવિધં કર્મ યત્ પુનઃ| વાયોશ્ચતુર્વિધં કર્મ પૃથક્ ચ કફપિત્તયોઃ||૧૬|| મહર્ષીણાં મતિર્યા યા પુનર્વસુમતિશ્ચ યા| કલાકલીયે વાતસ્ય તત્ સર્વં સમ્પ્રકાશિતમ્||૧૭||
View original
तत्र श्लोकौ- गुणाः षड् द्विविधो हेतुर्विविधं कर्म यत् पुनः| वायोश्चतुर्विधं कर्म पृथक् च कफपित्तयोः||१६|| महर्षीणां मतिर्या या पुनर्वसुमतिश्च या| कलाकलीये वातस्य तत् सर्वं सम्प्रकाशितम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને વાતકલાકલીયો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ||૧૨|| ઇતિ નિર્દેશચતુષ્કઃ||૩||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने वातकलाकलीयो नाम द्वादशोऽध्यायः समाप्तः||१२|| इति निर्देशचतुष्कः||३||
🔊 Audio coming soon