Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਕ੍ਯਂ ਕਾਙ੍ਕਾਯਨੋ ਬਾਹ੍ਲੀਕਭਿਸਗੁਵਾਚ- ਏਵਮੇਤਦ੍ਯਥਾ ਭਗਵਾਨਾਹ, ਏਤਾਨ੍ਯੇਵ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਅਤੋ ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਪ੍ਰਕੋਪਣਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਹਿ ਧਾਤੂਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮਕਾਰਣਮਿਤਿ||੬||
ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਕ੍ਯਂ ਬਡਿਸ਼ੋ ਧਾਮਾਰ੍ਗਵ ਉਵਾਚ- ਏਵਮੇਤਦ੍ਯਥਾ ਭਗਵਾਨਾਹ, ਏਤਾਨ੍ਯੇਵ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ|
ਯਥਾ ਹ੍ਯੇਨਮਸਙ੍ਘਾਤਮਨਵਸ੍ਥਿਤਮਨਾਸਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਕੋਪਣਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਪ੍ਰਕੋਪਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਮਯਨ੍ਤਿ ਵਾ, ਤਥਾਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ- ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਣਾਨਿ ਖਲੁ ਰੂਕ੍ਸਲਘੁਸ਼ੀਤਦਾਰੁਣਖਰਵਿਸ਼ਦਸ਼ੁਸਿਰਕਰਾਣਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ, ਤਥਾਵਿਧੇਸੁ ਸ਼ਰੀਰੇਸੁ ਵਾਯੁਰਾਸ਼੍ਰਯਂ ਗਤ੍ਵਾਪ੍ਯਾਯਮਾਨਃ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ; ਵਾਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਪੁਨਃਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੂਸ੍ਣਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਮਦੁਪਿਚ੍ਛਿਲਘਨਕਰਾਣਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ, ਤਥਾਵਿਧੇਸੁ ਸ਼ਰੀਰੇਸੁ ਵਾਯੁਰਸਜ੍ਯਮਾਨਸ਼੍ਚਰਨ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਪਦ੍ਯਤੇ||੭||
View original
तच्छ्रुत्वा वाक्यं काङ्कायनो बाह्लीकभिषगुवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एतान्येव वातप्रकोपणानि भवन्ति; अतो विपरीतानि वातस्य प्रशमनानि भवन्ति, प्रकोपणविपर्ययो हि धातूनां प्रशमकारणमिति||६||
तच्छ्रुत्वा वाक्यं बडिशो धामार्गव उवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एतान्येव वातप्रकोपप्रशमनानि भवन्ति|
यथा ह्येनमसङ्घातमनवस्थितमनासाद्य प्रकोपणप्रशमनानि प्रकोपयन्ति प्रशमयन्ति वा, तथाऽनुव्याख्यास्यामः- वातप्रकोपणानि खलु रूक्षलघुशीतदारुणखरविशदशुषिरकराणि शरीराणां, तथाविधेषु शरीरेषु वायुराश्रयं गत्वाऽऽप्यायमानः प्रकोपमापद्यते; वातप्रशमनानि पुनःस्निग्धगुरूष्णश्लक्ष्णमृदुपिच्छिलघनकराणि शरीराणां, तथाविधेषु शरीरेषु वायुरसज्यमानश्चरन् प्रशान्तिमापद्यते||७||
ਸ਼ਰੀਰਾਣਾਮਿਤਿ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਾਨਾਮ੍| ਸ਼ੁਸਿਰਕਰਾਣਿ ਰਨ੍ਧ੍ਰਕਰਾਣਿ| ਆਸ਼੍ਰਯਮਿਤਿ ਸਮਾਨਗੁਣਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਆਪ੍ਯਾਯਮਾਨਃ ਚੀਯਮਾਨਃ| ਦਾਰੁਣਵਿਪਰੀਤੋ ਮਦੁਃ, ਸ਼ੁਸਿਰਵਿਪਰੀਤੋ ਘਨਃ| ਅਸਜ੍ਯਮਾਨਃ ਅਨਵਤਿਸ੍ਠਮਾਨਃ, ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਾਵਯਵ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਾਯੁਨਾ ਵਾਤਕਾਰਣਾਨਾਂ ਵਾਤਸ਼ਮਨਾਨਾਂ ਵਾ ਤਥਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਸ਼ਰੀਰਸਮ੍ਬਦ੍ਧੈਸ੍ਤੈਰ੍ਵਾਤਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਚਾਰਿਣਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਭਵਤਿ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਵਾਤਸ੍ਯ ਸਮਾਨਗੁਣਯੋਗਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਯੋਗਾਚ੍ਚ ਹ੍ਰਾਸ ਉਪਪਨ੍ਨ ਏਵੇਤਿ||੬-੭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਬਡਿਸ਼ਵਚਨਮਵਿਤਥਮਸਿਗਣੈਰਨੁਮਤਮੁਵਾਚ ਵਾਰ੍ਯੋਵਿਦੋ ਰਾਜਰ੍ਸਿਃ- ਏਵਮੇਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮਨਪਵਾਦਂ ਯਥਾ ਭਗਵਾਨਾਹ|
ਯਾਨਿ ਤੁ ਖਲੁ ਵਾਯੋਃ ਕੁਪਿਤਾਕੁਪਿਤਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਾਸ਼ਰੀਰਚਰਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰੇਸੁ ਚਰਤਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਬਹਿਃਸ਼ਰੀਰੇਭ੍ਯੋ ਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇਸਾਮਵਯਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਨੁਮਾਨੋਪਦੇਸ਼ੈਃ ਸਾਧਯਿਤ੍ਵਾ ਨਮਸ੍ਕਤ੍ਯ ਵਾਯਵੇ ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਵਾਯੁਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਯਨ੍ਤ੍ਰਧਰਃ, ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨਸਮਾਨਵ੍ਯਾਨਾਪਾਨਾਤ੍ਮਾ, ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾਨਾਮੁਚ੍ਚਾਵਚਾਨਾਂ, ਨਿਯਨ੍ਤਾ ਪ੍ਰਣੇਤਾ ਚ ਮਨਸਃ, ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮੁਦ੍ਯੋਜਕਃ, ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨਾਮਭਿਵੋਢਾ, ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਧਾਤੁਵ੍ਯੂਹਕਰਃ, ਸਨ੍ਧਾਨਕਰਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ, ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕੋ ਵਾਚਃ, ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਯੋਃ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਯੋਰ੍ਮੂਲਂ, ਹਰ੍ਸੋਤ੍ਸਾਹਯੋਰ੍ਯੋਨਿਃ, ਸਮੀਰਣੋਗ੍ਨੇਃ, ਦੋਸਸਂਸ਼ੋਸਣਃ , ਕ੍ਸੇਪ੍ਤਾ ਬਹਿਰ੍ਮਲਾਨਾਂ, ਸ੍ਥੂਲਾਣੁਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਭੇਤ੍ਤਾ, ਕਰ੍ਤਾਗਰ੍ਭਾਕਤੀਨਾਮ੍, ਆਯੁਸੋਨੁਵਤ੍ਤਿਪ੍ਰਤ੍ਯਯਭੂਤੋ ਭਵਤ੍ਯਕੁਪਿਤਃ|
ਕੁਪਿਤਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ਼ਰੀਰਂ ਨਾਨਾਵਿਧੈਰ੍ਵਿਕਾਰੈਰੁਪਤਪਤਿ ਬਲਵਰ੍ਣਸੁਖਾਯੁਸਾਮੁਪਘਾਤਾਯ , ਮਨੋ ਵ੍ਯਾਹਰ੍ਸਯਤਿ , ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯੁਪਹਨ੍ਤਿ, ਵਿਨਿਹਨ੍ਤਿ ਗਰ੍ਭਾਨ੍ ਵਿਕਤਿਮਾਪਾਦਯਤ੍ਯਤਿਕਾਲਂ ਵਾ ਧਾਰਯਤਿ, ਭਯਸ਼ੋਕਮੋਹਦੈਨ੍ਯਾਤਿਪ੍ਰਲਾਪਾਞ੍ਜਨਯਤਿ, ਪ੍ਰਾਣਾਂਸ਼੍ਚੋਪਰੁਣਦ੍ਧਿ|
ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਸ੍ਯ ਖਲ੍ਵਸ੍ਯ ਲੋਕੇ ਚਰਤਃ ਕਰ੍ਮਾਣੀਮਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਧਰਣੀਧਾਰਣਂ, ਜ੍ਵਲਨੋਜ੍ਜ੍ਵਾਲਨਮ੍, ਆਦਿਤ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਨਕ੍ਸਤ੍ਰਗ੍ਰਹਗਣਾਨਾਂ ਸਨ੍ਤਾਨਗਤਿਵਿਧਾਨਂ, ਸਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਮੇਘਾਨਾਮ੍, ਅਪਾਂ ਵਿਸਰ੍ਗਃ, ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ, ਪੁਸ੍ਪਫਲਾਨਾਂ ਚਾਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨਮ੍, ਉਦ੍ਭੇਦਨਂ ਚੌਦ੍ਭਿਦਾਨਾਮ੍, ਤੂਨਾਂ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਃ, ਵਿਭਾਗੋ ਧਾਤੂਨਾਂ, ਧਾਤੁਮਾਨਸਂਸ੍ਥਾਨਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ, ਬੀਜਾਭਿਸਂਸ੍ਕਾਰਃ, ਸ਼ਸ੍ਯਾਭਿਵਰ੍ਧਨਮਵਿਕ੍ਲੇਦੋਪਸ਼ੋਸਣੇ , ਅਵੈਕਾਰਿਕਵਿਕਾਰਸ਼੍ਚੇਤਿ|
ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਸ੍ਯ ਖਲ੍ਵਸ੍ਯ ਲੋਕੇਸੁ ਚਰਤਃ ਕਰ੍ਮਾਣੀਮਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼ਿਖਰਿਸ਼ਿਖਰਾਵਮਥਨਮ੍, ਉਨ੍ਮਥਨਮਨੋਕਹਾਨਾਮ੍, ਉਤ੍ਪੀਡਨਂ ਸਾਗਰਾਣਾਮ੍, ਉਦ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਸਰਸਾਂ, ਪ੍ਰਤਿਸਰਣਮਾਪਗਾਨਾਮ੍, ਆਕਮ੍ਪਨਂ ਚ ਭੂਮੇਃ, ਆਧਮਨਮਮ੍ਬੁਦਾਨਾਂ , ਨੀਹਾਰਨਿਰ੍ਹ੍ਰਾਦਪਾਂਸ਼ੁਸਿਕਤਾਮਤ੍ਸ੍ਯਭੇਕੋਰਗਕ੍ਸਾਰਰੁਧਿਰਾਸ਼੍ਮਾਸ਼ਨਿਵਿਸਰ੍ਗਃ, ਵ੍ਯਾਪਾਦਨਂ ਚ ਸਣ੍ਣਾਮਤੂਨਾਂ, ਸ਼ਸ੍ਯਾਨਾਮਸਙ੍ਘਾਤਃ, ਭੂਤਾਨਾਂ ਚੋਪਸਰ੍ਗਃ, ਭਾਵਾਨਾਂ ਚਾਭਾਵਕਰਣਂ, ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਨ੍ਤਕਰਾਣਾਂ ਮੇਘਸੂਰ੍ਯਾਨਲਾਨਿਲਾਨਾਂ ਵਿਸਰ੍ਗਃ; ਸ ਹਿ ਭਗਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਭਵਸ਼੍ਚਾਵ੍ਯਯਸ਼੍ਚ, ਭੂਤਾਨਾਂ ਭਾਵਾਭਾਵਕਰਃ, ਸੁਖਾਸੁਖਯੋਰ੍ਵਿਧਾਤਾ, ਮਤ੍ਯੁਃ, ਯਮਃ, ਨਿਯਨ੍ਤਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ, ਅਦਿਤਿਃ, ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾ, ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਃ, ਸਰ੍ਵਗਃ, ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿਧਾਤਾ, ਭਾਵਾਨਾਮਣੁਃ, ਵਿਭੁਃ, ਵਿਸ੍ਣੁਃ, ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਲੋਕਾਨਾਂ, ਵਾਯੁਰੇਵ ਭਗਵਾਨਿਤਿ||੮||
View original
तच्छ्रुत्वा बडिशवचनमवितथमृषिगणैरनुमतमुवाच वार्योविदो राजर्षिः- एवमेतत् सर्वमनपवादं यथा भगवानाह|
यानि तु खलु वायोः कुपिताकुपितस्य शरीराशरीरचरस्य शरीरेषु चरतः कर्माणि बहिःशरीरेभ्यो वा भवन्ति, तेषामवयवान् प्रत्यक्षानुमानोपदेशैः साधयित्वा नमस्कृत्य वायवे यथाशक्ति प्रवक्ष्यामः- वायुस्तन्त्रयन्त्रधरः, प्राणोदानसमानव्यानापानात्मा, प्रवर्तकश्चेष्टानामुच्चावचानां, नियन्ता प्रणेता च मनसः, सर्वेन्द्रियाणामुद्योजकः, सर्वेन्द्रियार्थानामभिवोढा, सर्वशरीरधातुव्यूहकरः, सन्धानकरः शरीरस्य, प्रवर्तको वाचः, प्रकृतिः स्पर्शशब्दयोः, श्रोत्रस्पर्शनयोर्मूलं, हर्षोत्साहयोर्योनिः, समीरणोऽग्नेः, दोषसंशोषणः , क्षेप्ता बहिर्मलानां, स्थूलाणुस्रोतसां भेत्ता, कर्तागर्भाकृतीनाम्, आयुषोऽनुवृत्तिप्रत्ययभूतो भवत्यकुपितः|
कुपितस्तु खलु शरीरे शरीरं नानाविधैर्विकारैरुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय , मनो व्याहर्षयति , सर्वेन्द्रियाण्युपहन्ति, विनिहन्ति गर्भान् विकृतिमापादयत्यतिकालं वा धारयति, भयशोकमोहदैन्यातिप्रलापाञ्जनयति, प्राणांश्चोपरुणद्धि|
प्रकृतिभूतस्य खल्वस्य लोके चरतः कर्माणीमानि भवन्ति; तद्यथा- धरणीधारणं, ज्वलनोज्ज्वालनम्, आदित्यचन्द्रनक्षत्रग्रहगणानां सन्तानगतिविधानं, सृष्टिश्च मेघानाम्, अपां विसर्गः, प्रवर्तनं स्रोतसां, पुष्पफलानां चाभिनिर्वर्तनम्, उद्भेदनं चौद्भिदानाम्, ऋतूनां प्रविभागः, विभागो धातूनां, धातुमानसंस्थानव्यक्तिः, बीजाभिसंस्कारः, शस्याभिवर्धनमविक्लेदोपशोषणे , अवैकारिकविकारश्चेति|
प्रकुपितस्य खल्वस्य लोकेषु चरतः कर्माणीमानि भवन्ति; तद्यथा- शिखरिशिखरावमथनम्, उन्मथनमनोकहानाम्, उत्पीडनं सागराणाम्, उद्वर्तनं सरसां, प्रतिसरणमापगानाम्, आकम्पनं च भूमेः, आधमनमम्बुदानां , नीहारनिर्ह्रादपांशुसिकतामत्स्यभेकोरगक्षाररुधिराश्माशनिविसर्गः, व्यापादनं च षण्णामृतूनां, शस्यानामसङ्घातः, भूतानां चोपसर्गः, भावानां चाभावकरणं, चतुर्युगान्तकराणां मेघसूर्यानलानिलानां विसर्गः; स हि भगवान् प्रभवश्चाव्ययश्च, भूतानां भावाभावकरः, सुखासुखयोर्विधाता, मृत्युः, यमः, नियन्ता, प्रजापतिः, अदितिः, विश्वकर्मा, विश्वरूपः, सर्वगः, सर्वतन्त्राणां विधाता, भावानामणुः, विभुः, विष्णुः, क्रान्ता लोकानां, वायुरेव भगवानिति||८||
ਸ਼ਰੀਰਾਸ਼ਰੀਰਚਰਸ੍ਯੇਤਿ ਵਾਤਸ੍ਵਰੂਪਕਥਨਂ, ਤੇਨ ਸ਼ਰੀਰੇਸੁ ਚਰਤ ਇਤਿ ਬਹਿਃ ਸ਼ਰੀਰੇਭ੍ਯੋ ਵੇਤਿ ਚ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਨ ਭਵਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਵਯਵਾਨਿਤਿ ਵਦਨ੍ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯਾਭਿਧਾਨਮਸ਼ਕ੍ਯਂ ਬਹੁਪ੍ਰਪਞ੍ਚਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸਾਧਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ| ਵਾਤਕਰ੍ਮਸੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਣਿ ਵਚਨਾਦੀਨਿ, ਮਨਃਪ੍ਰੇਰਣਾਦ੍ਯਨੁਮੇਯਂ, ਗਰ੍ਭਾਕਤਿਕਰਣਾਦ੍ਯਾਗਮਗਮ੍ਯਮ੍| ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਤਨ੍ਤ੍ਰਯਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਭਿਨ੍ਨੇਸੁ ਤਮੋਨ੍ਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਵਿਵਿਕ੍ਸਤਾਮ੍” (ਇਂ. ਅ.੧੨) ਇਤਿ, ਤਦੇਵ ਯਨ੍ਤ੍ਰਂ; ਯਦਿ ਵਾ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਯਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸਨ੍ਧਯਃ| ਪ੍ਰਾਣਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਸ੍ਵਰੂਪਃ| ਚੇਸ੍ਟਾਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍- ਉਚ੍ਚਾਵਚਾਨਾਂ, ਵਿਵਿਧਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਕਿਂਵਾ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਿਯਨ੍ਤਾ ਅਨੀਪ੍ਸਿਤੇ ਵਿਸਯੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਮਨਸਃ, ਪ੍ਰਣੇਤਾ ਚ ਮਨਸ ਏਵੇਪ੍ਸਿਤੇਰ੍ਥੇ| ਉਦ੍ਯੋਜਕਃ ਪ੍ਰੇਰਕਃ; ਕਿਂਵਾ ‘ਉਦ੍ਯੋਗਕਾਰਕ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ, ਸੋਪ੍ਯਭਿਨ੍ਨਾਰ੍ਥਃ| ਅਭਿਵੋਢੇਵਾਭਿਵੋਢਾ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਗ੍ਰਾਹਕਤ੍ਵੇਨ; ਤਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਵਾਯੁਮਯੇਨ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤੇਨ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਵ੍ਯੂਹਕਰਃ ਸਙ੍ਘਾਤਕਰੋ ਰਚਨਾਕਰ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍ | ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਕਾਰਣਂ, ਸ਼ਬ੍ਦਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਚ ਵਾਯੋਰ੍ਨਿਤ੍ਯਮਾਕਾਸ਼ਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਤ੍; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਖਾਦੀਨ੍ਯਭਿਧਾਯ- “ਤੇਸਾਮੇਕਗੁਣਃ ਪੂਰ੍ਵੋ ਗੁਣਵਦ੍ਧਿਃ ਪਰੇ ਪਰੇ” (ਸ਼ਾ. ਅ.੧) ਇਤਿ| ਤਥਾ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਖਾਦੀਨ੍ਯਭਿਧਾਯ “ਵਿਸ੍ਟਂ ਹ੍ਯਪਰਂ ਪਰੇਣ” (ਨ੍ਯਾ.ਦ. ਅ.੨. ਆ.੧.ਸੂ.੬੬) ਇਤਿ| ਸ਼੍ਰਵਣਮੂਲਤ੍ਵਂ ਵਾਯੋਃ ਕਰ੍ਣਸ਼ਸ੍ਕੁਲੀਰਚਨਾਵਿਸ਼ੇਸੇ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍; ਮੂਲਂ ਪ੍ਰਧਾਨਕਾਰਣਮ੍| ਉਤ੍ਸਾਹਃ ਕਾਰ੍ਯੇਸੂਦ੍ਯੋਗੋ ਮਨਸਃ| ਯੋਨਿਃ ਅਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਕਾਰਣਮ੍| ਦੋਸਸਂਸ਼ੋਸਣਃ ਸ਼ਰੀਰਕ੍ਲੇਦਸਂਸ਼ੋਸਣਃ| ਭੇਤ੍ਤਾ ਕਰ੍ਤਾ; ਏਤਚ੍ਚ ਸ਼ਰੀਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਲੇ| ਭੂਤ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਵਰੂਪਵਚਨਃ| ਉਪਘਾਤਾਯੇਤਿ ਛੇਦਃ| ਗਰ੍ਭਾਨਿਤਿ ਵਿਕਤਿਮਾਪਾਦਯਤ੍ਯਤਿਕਾਲਂ ਧਾਰਯਤੀਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਆਦਿਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਨ੍ਤਾਨੇਨਾਵਿਚ੍ਛੇਦੇਨ ਗਤਿਵਿਧਾਨਂ ਸਨ੍ਤਾਨਗਤਿਵਿਧਾਨਮ੍| ਸ੍ਰੋਤਸਾਮਿਤਿ ਨਦੀਨਾਮ੍| ਪ੍ਰਵਿਭਾਗੋ ਵਿਭਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮ੍ | ਧਾਤੂਨਾਮਿਤਿ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ, ਧਾਤਵਃ ਕਾਰ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਪ੍ਰਸ੍ਤਰਾਦੀਨਿ; ਮਾਨਂ ਪਰਿਮਾਣਂ, ਸਂਸ੍ਥਾਨਮਾਕਤਿਃ, ਤਯੋਰ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ, ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਬੀਜਸ੍ਯ ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦੇਃ, ਅਭਿਸਂਸ੍ਕਾਰੋਙ੍ਕੁਰਜਨਨਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਅਵਿਕ੍ਲੇਦਃ ਪਾਕਕਾਲਾਦਰ੍ਵਾਗਵਿਕ੍ਲਿਨ੍ਨਤ੍ਵਮ੍, ਉਪਸ਼ੋਸਣਂ ਚ ਪਾਕੇਨ ਯਵਾਦੀਨਾਮਾਰ੍ਦ੍ਰਾਣਾਮੇਵ, ਅਵਿਕ੍ਲੇਦੋਪਸ਼ੋਸਣੇ ਸ਼ਸ੍ਯਾਨਾਮੇਵ| ਅਵੈਕਾਰਿਕਵਿਕਾਰੇਣ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਜਗਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਰੂਪੇ ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰੂਤੇ| ਸ਼ਿਖਰੀ ਪਰ੍ਵਤਃ| ਅਨੋਕਹੋ ਵਕ੍ਸਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਰ੍ਤਨਮੁਦ੍ਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਪ੍ਰਤਿਸਰਣਂ ਪ੍ਰਤੀਪਗਮਨਮ੍| ਵਿਸਰ੍ਜਨਂ ਵਿਸਰ੍ਗਃ, ਸ ਚ ਪਥਙ੍ਨੀਹਾਰਾਦਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਨੀਹਾਰਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸਮੂਹਃ, ਨਿਰ੍ਹ੍ਰਾਦੋ ਮੇਘਂ ਵਿਨਾ ਗਰ੍ਜਿਤਮ੍, ਅਸ਼ਨਿਃ ਵਜ੍ਰਭੇਦੋਗ੍ਨਿਃ| ਅਸਙ੍ਘਾਤਃ ਅਨੁਤ੍ਪਾਦੋਨੁਪਚਯੋ ਵਾ| ਉਪਸਰ੍ਗਃ ਮਰਕਾਦਿਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ| ਮੇਘਸੂਰ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦੌ ਵਿਸਰ੍ਗਃ ਸਸ੍ਟਿਃ| ਵਾਯੁਰਿਹ ਦੇਵਤਾਰੂਪੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ, ਤੇਨ ਤਸ੍ਯ ਭੂਤਰੂਪਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਨ੍ਤਕਰਾਨਿਲਕਰਣਮਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍; ਏਵਂ ਯਦਨ੍ਯਦਪ੍ਯਨੁਪਪਦ੍ਯਮਾਨਂ ਵਾਯੋਸ੍ਤਦਪਿ ਦੇਵਤਾਰੂਪਤ੍ਵੇਨੈਵ ਸਮਾਧੇਯਮ੍| ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਪੁਨਃ ਕੁਪਿਤਾਕੁਪਿਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ ਸ੍ਵਰੂਪਮੁਚ੍ਯਤੇ- ਸ ਹਿ ਭਗਵਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਭਵਃ ਕਾਰਣਮ੍| ਅਵ੍ਯਯਃ ਅਕ੍ਸਯਃ| ਭੂਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰੇਣ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਮਤ੍ਯੁਯਮਾਦਿਭੇਦਾਸ਼੍ਚਾਗਮੇ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਂ; ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕਰ੍ਮਵਚਨੋਪ੍ਯਸ੍ਤਿ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ” (ਸੂ. ਅ.੨੫); ਕਰ੍ਮਣਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮||