Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਵਾਤਕਲਾਕਲੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातो वातकलाकलीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
12. vātakalākalīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਵਾਤਕਲਾਕਲਾਜ੍ਞਾਨਮਧਿਕਤ੍ਯ ਪਰਸ੍ਪਰਮਤਾਨਿ ਜਿਜ੍ਞਾਸਮਾਨਾਃ ਸਮੁਪਵਿਸ਼੍ਯ ਮਹਰ੍ਸਯਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਰਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ- ਕਿਙ੍ਗੁਣੋ ਵਾਯੁਃ, ਕਿਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੋਪਣਮ੍, ਉਪਸ਼ਮਨਾਨਿ ਵਾਸ੍ਯ ਕਾਨਿ, ਕਥਂ ਚੈਨਮਸਙ੍ਘਾਤਵਨ੍ਤਮਨਵਸ੍ਥਿਤਮਨਾਸਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਕੋਪਣਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਪ੍ਰਕੋਪਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਮਯਨ੍ਤਿ ਵਾ, ਕਾਨਿ ਚਾਸ੍ਯ ਕੁਪਿਤਾਕੁਪਿਤਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਾਸ਼ਰੀਰਚਰਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰੇਸੁ ਚਰਤਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਬਹਿਃਸ਼ਰੀਰੇਭ੍ਯੋਵੇਤਿ||੩||
View original
वातकलाकलाज्ञानमधिकृत्य परस्परमतानि जिज्ञासमानाः समुपविश्य महर्षयः पप्रच्छुरन्योऽन्यं- किङ्गुणो वायुः, किमस्य प्रकोपणम्, उपशमनानि वाऽस्य कानि, कथं चैनमसङ्घातवन्तमनवस्थितमनासाद्य प्रकोपणप्रशमनानि प्रकोपयन्ति प्रशमयन्ति वा, कानि चास्य कुपिताकुपितस्य शरीराशरीरचरस्य शरीरेषु चरतः कर्माणि बहिःशरीरेभ्योवेति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਅਤ੍ਰੋਵਾਚ ਕੁਸ਼ਃ ਸਾਙ੍ਕਤ੍ਯਾਯਨਃ- ਰੂਕ੍ਸਲਘੁਸ਼ੀਤਦਾਰੁਣਖਰਵਿਸ਼ਦਾਃ ਸਡਿਮੇ ਵਾਤਗੁਣਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੪||
View original
अत्रोवाच कुशः साङ्कृत्यायनः- रूक्षलघुशीतदारुणखरविशदाः षडिमे वातगुणा भवन्ति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਕ੍ਯਂ ਕੁਮਾਰਸ਼ਿਰਾ ਭਰਦ੍ਵਾਜ ਉਵਾਚ- ਏਵਮੇਤਦ੍ਯਥਾ ਭਗਵਾਨਾਹ, ਏਤ ਏਵ ਵਾਤਗੁਣਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸ ਤ੍ਵੇਵਙ੍ਗੁਣੈਰੇਵਨ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰੇਵਮ੍ਪ੍ਰਭਾਵੈਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮਭਿਰਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨੈਰ੍ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ, ਸਮਾਨਗੁਣਾਭ੍ਯਾਸੋ ਹਿ ਧਾਤੂਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਮਿਤਿ||੫||
View original
तच्छ्रुत्वा वाक्यं कुमारशिरा भरद्वाज उवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एत एव वातगुणा भवन्ति, स त्वेवङ्गुणैरेवन्द्रव्यैरेवम्प्रभावैश्च कर्मभिरभ्यस्यमानैर्वायुः प्रकोपमापद्यते, समानगुणाभ्यासो हि धातूनां वृद्धिकारणमिति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਕ੍ਯਂ ਕਾਙ੍ਕਾਯਨੋ ਬਾਹ੍ਲੀਕਭਿਸਗੁਵਾਚ- ਏਵਮੇਤਦ੍ਯਥਾ ਭਗਵਾਨਾਹ, ਏਤਾਨ੍ਯੇਵ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਅਤੋ ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਪ੍ਰਕੋਪਣਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਹਿ ਧਾਤੂਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮਕਾਰਣਮਿਤਿ||੬|| ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਕ੍ਯਂ ਬਡਿਸ਼ੋ ਧਾਮਾਰ੍ਗਵ ਉਵਾਚ- ਏਵਮੇਤਦ੍ਯਥਾ ਭਗਵਾਨਾਹ, ਏਤਾਨ੍ਯੇਵ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ ਹ੍ਯੇਨਮਸਙ੍ਘਾਤਮਨਵਸ੍ਥਿਤਮਨਾਸਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਕੋਪਣਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਪ੍ਰਕੋਪਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਮਯਨ੍ਤਿ ਵਾ, ਤਥਾਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ- ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਣਾਨਿ ਖਲੁ ਰੂਕ੍ਸਲਘੁਸ਼ੀਤਦਾਰੁਣਖਰਵਿਸ਼ਦਸ਼ੁਸਿਰਕਰਾਣਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ, ਤਥਾਵਿਧੇਸੁ ਸ਼ਰੀਰੇਸੁ ਵਾਯੁਰਾਸ਼੍ਰਯਂ ਗਤ੍ਵਾਪ੍ਯਾਯਮਾਨਃ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ; ਵਾਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਪੁਨਃਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੂਸ੍ਣਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਮਦੁਪਿਚ੍ਛਿਲਘਨਕਰਾਣਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ, ਤਥਾਵਿਧੇਸੁ ਸ਼ਰੀਰੇਸੁ ਵਾਯੁਰਸਜ੍ਯਮਾਨਸ਼੍ਚਰਨ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਪਦ੍ਯਤੇ||੭||
View original
तच्छ्रुत्वा वाक्यं काङ्कायनो बाह्लीकभिषगुवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एतान्येव वातप्रकोपणानि भवन्ति; अतो विपरीतानि वातस्य प्रशमनानि भवन्ति, प्रकोपणविपर्ययो हि धातूनां प्रशमकारणमिति||६|| तच्छ्रुत्वा वाक्यं बडिशो धामार्गव उवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एतान्येव वातप्रकोपप्रशमनानि भवन्ति| यथा ह्येनमसङ्घातमनवस्थितमनासाद्य प्रकोपणप्रशमनानि प्रकोपयन्ति प्रशमयन्ति वा, तथाऽनुव्याख्यास्यामः- वातप्रकोपणानि खलु रूक्षलघुशीतदारुणखरविशदशुषिरकराणि शरीराणां, तथाविधेषु शरीरेषु वायुराश्रयं गत्वाऽऽप्यायमानः प्रकोपमापद्यते; वातप्रशमनानि पुनःस्निग्धगुरूष्णश्लक्ष्णमृदुपिच्छिलघनकराणि शरीराणां, तथाविधेषु शरीरेषु वायुरसज्यमानश्चरन् प्रशान्तिमापद्यते||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਬਡਿਸ਼ਵਚਨਮਵਿਤਥਮਸਿਗਣੈਰਨੁਮਤਮੁਵਾਚ ਵਾਰ੍ਯੋਵਿਦੋ ਰਾਜਰ੍ਸਿਃ- ਏਵਮੇਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮਨਪਵਾਦਂ ਯਥਾ ਭਗਵਾਨਾਹ| ਯਾਨਿ ਤੁ ਖਲੁ ਵਾਯੋਃ ਕੁਪਿਤਾਕੁਪਿਤਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਾਸ਼ਰੀਰਚਰਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰੇਸੁ ਚਰਤਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਬਹਿਃਸ਼ਰੀਰੇਭ੍ਯੋ ਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇਸਾਮਵਯਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਨੁਮਾਨੋਪਦੇਸ਼ੈਃ ਸਾਧਯਿਤ੍ਵਾ ਨਮਸ੍ਕਤ੍ਯ ਵਾਯਵੇ ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਵਾਯੁਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਯਨ੍ਤ੍ਰਧਰਃ, ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨਸਮਾਨਵ੍ਯਾਨਾਪਾਨਾਤ੍ਮਾ, ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾਨਾਮੁਚ੍ਚਾਵਚਾਨਾਂ, ਨਿਯਨ੍ਤਾ ਪ੍ਰਣੇਤਾ ਚ ਮਨਸਃ, ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮੁਦ੍ਯੋਜਕਃ, ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨਾਮਭਿਵੋਢਾ, ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਧਾਤੁਵ੍ਯੂਹਕਰਃ, ਸਨ੍ਧਾਨਕਰਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ, ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕੋ ਵਾਚਃ, ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਯੋਃ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਯੋਰ੍ਮੂਲਂ, ਹਰ੍ਸੋਤ੍ਸਾਹਯੋਰ੍ਯੋਨਿਃ, ਸਮੀਰਣੋਗ੍ਨੇਃ, ਦੋਸਸਂਸ਼ੋਸਣਃ , ਕ੍ਸੇਪ੍ਤਾ ਬਹਿਰ੍ਮਲਾਨਾਂ, ਸ੍ਥੂਲਾਣੁਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਭੇਤ੍ਤਾ, ਕਰ੍ਤਾਗਰ੍ਭਾਕਤੀਨਾਮ੍, ਆਯੁਸੋਨੁਵਤ੍ਤਿਪ੍ਰਤ੍ਯਯਭੂਤੋ ਭਵਤ੍ਯਕੁਪਿਤਃ| ਕੁਪਿਤਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ਼ਰੀਰਂ ਨਾਨਾਵਿਧੈਰ੍ਵਿਕਾਰੈਰੁਪਤਪਤਿ ਬਲਵਰ੍ਣਸੁਖਾਯੁਸਾਮੁਪਘਾਤਾਯ , ਮਨੋ ਵ੍ਯਾਹਰ੍ਸਯਤਿ , ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯੁਪਹਨ੍ਤਿ, ਵਿਨਿਹਨ੍ਤਿ ਗਰ੍ਭਾਨ੍ ਵਿਕਤਿਮਾਪਾਦਯਤ੍ਯਤਿਕਾਲਂ ਵਾ ਧਾਰਯਤਿ, ਭਯਸ਼ੋਕਮੋਹਦੈਨ੍ਯਾਤਿਪ੍ਰਲਾਪਾਞ੍ਜਨਯਤਿ, ਪ੍ਰਾਣਾਂਸ਼੍ਚੋਪਰੁਣਦ੍ਧਿ| ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਸ੍ਯ ਖਲ੍ਵਸ੍ਯ ਲੋਕੇ ਚਰਤਃ ਕਰ੍ਮਾਣੀਮਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਧਰਣੀਧਾਰਣਂ, ਜ੍ਵਲਨੋਜ੍ਜ੍ਵਾਲਨਮ੍, ਆਦਿਤ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਨਕ੍ਸਤ੍ਰਗ੍ਰਹਗਣਾਨਾਂ ਸਨ੍ਤਾਨਗਤਿਵਿਧਾਨਂ, ਸਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਮੇਘਾਨਾਮ੍, ਅਪਾਂ ਵਿਸਰ੍ਗਃ, ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ, ਪੁਸ੍ਪਫਲਾਨਾਂ ਚਾਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨਮ੍, ਉਦ੍ਭੇਦਨਂ ਚੌਦ੍ਭਿਦਾਨਾਮ੍, ਤੂਨਾਂ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਃ, ਵਿਭਾਗੋ ਧਾਤੂਨਾਂ, ਧਾਤੁਮਾਨਸਂਸ੍ਥਾਨਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ, ਬੀਜਾਭਿਸਂਸ੍ਕਾਰਃ, ਸ਼ਸ੍ਯਾਭਿਵਰ੍ਧਨਮਵਿਕ੍ਲੇਦੋਪਸ਼ੋਸਣੇ , ਅਵੈਕਾਰਿਕਵਿਕਾਰਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਸ੍ਯ ਖਲ੍ਵਸ੍ਯ ਲੋਕੇਸੁ ਚਰਤਃ ਕਰ੍ਮਾਣੀਮਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼ਿਖਰਿਸ਼ਿਖਰਾਵਮਥਨਮ੍, ਉਨ੍ਮਥਨਮਨੋਕਹਾਨਾਮ੍, ਉਤ੍ਪੀਡਨਂ ਸਾਗਰਾਣਾਮ੍, ਉਦ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਸਰਸਾਂ, ਪ੍ਰਤਿਸਰਣਮਾਪਗਾਨਾਮ੍, ਆਕਮ੍ਪਨਂ ਚ ਭੂਮੇਃ, ਆਧਮਨਮਮ੍ਬੁਦਾਨਾਂ , ਨੀਹਾਰਨਿਰ੍ਹ੍ਰਾਦਪਾਂਸ਼ੁਸਿਕਤਾਮਤ੍ਸ੍ਯਭੇਕੋਰਗਕ੍ਸਾਰਰੁਧਿਰਾਸ਼੍ਮਾਸ਼ਨਿਵਿਸਰ੍ਗਃ, ਵ੍ਯਾਪਾਦਨਂ ਚ ਸਣ੍ਣਾਮਤੂਨਾਂ, ਸ਼ਸ੍ਯਾਨਾਮਸਙ੍ਘਾਤਃ, ਭੂਤਾਨਾਂ ਚੋਪਸਰ੍ਗਃ, ਭਾਵਾਨਾਂ ਚਾਭਾਵਕਰਣਂ, ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਨ੍ਤਕਰਾਣਾਂ ਮੇਘਸੂਰ੍ਯਾਨਲਾਨਿਲਾਨਾਂ ਵਿਸਰ੍ਗਃ; ਸ ਹਿ ਭਗਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਭਵਸ਼੍ਚਾਵ੍ਯਯਸ਼੍ਚ, ਭੂਤਾਨਾਂ ਭਾਵਾਭਾਵਕਰਃ, ਸੁਖਾਸੁਖਯੋਰ੍ਵਿਧਾਤਾ, ਮਤ੍ਯੁਃ, ਯਮਃ, ਨਿਯਨ੍ਤਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ, ਅਦਿਤਿਃ, ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾ, ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਃ, ਸਰ੍ਵਗਃ, ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿਧਾਤਾ, ਭਾਵਾਨਾਮਣੁਃ, ਵਿਭੁਃ, ਵਿਸ੍ਣੁਃ, ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਲੋਕਾਨਾਂ, ਵਾਯੁਰੇਵ ਭਗਵਾਨਿਤਿ||੮||
View original
तच्छ्रुत्वा बडिशवचनमवितथमृषिगणैरनुमतमुवाच वार्योविदो राजर्षिः- एवमेतत् सर्वमनपवादं यथा भगवानाह| यानि तु खलु वायोः कुपिताकुपितस्य शरीराशरीरचरस्य शरीरेषु चरतः कर्माणि बहिःशरीरेभ्यो वा भवन्ति, तेषामवयवान् प्रत्यक्षानुमानोपदेशैः साधयित्वा नमस्कृत्य वायवे यथाशक्ति प्रवक्ष्यामः- वायुस्तन्त्रयन्त्रधरः, प्राणोदानसमानव्यानापानात्मा, प्रवर्तकश्चेष्टानामुच्चावचानां, नियन्ता प्रणेता च मनसः, सर्वेन्द्रियाणामुद्योजकः, सर्वेन्द्रियार्थानामभिवोढा, सर्वशरीरधातुव्यूहकरः, सन्धानकरः शरीरस्य, प्रवर्तको वाचः, प्रकृतिः स्पर्शशब्दयोः, श्रोत्रस्पर्शनयोर्मूलं, हर्षोत्साहयोर्योनिः, समीरणोऽग्नेः, दोषसंशोषणः , क्षेप्ता बहिर्मलानां, स्थूलाणुस्रोतसां भेत्ता, कर्तागर्भाकृतीनाम्, आयुषोऽनुवृत्तिप्रत्ययभूतो भवत्यकुपितः| कुपितस्तु खलु शरीरे शरीरं नानाविधैर्विकारैरुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय , मनो व्याहर्षयति , सर्वेन्द्रियाण्युपहन्ति, विनिहन्ति गर्भान् विकृतिमापादयत्यतिकालं वा धारयति, भयशोकमोहदैन्यातिप्रलापाञ्जनयति, प्राणांश्चोपरुणद्धि| प्रकृतिभूतस्य खल्वस्य लोके चरतः कर्माणीमानि भवन्ति; तद्यथा- धरणीधारणं, ज्वलनोज्ज्वालनम्, आदित्यचन्द्रनक्षत्रग्रहगणानां सन्तानगतिविधानं, सृष्टिश्च मेघानाम्, अपां विसर्गः, प्रवर्तनं स्रोतसां, पुष्पफलानां चाभिनिर्वर्तनम्, उद्भेदनं चौद्भिदानाम्, ऋतूनां प्रविभागः, विभागो धातूनां, धातुमानसंस्थानव्यक्तिः, बीजाभिसंस्कारः, शस्याभिवर्धनमविक्लेदोपशोषणे , अवैकारिकविकारश्चेति| प्रकुपितस्य खल्वस्य लोकेषु चरतः कर्माणीमानि भवन्ति; तद्यथा- शिखरिशिखरावमथनम्, उन्मथनमनोकहानाम्, उत्पीडनं सागराणाम्, उद्वर्तनं सरसां, प्रतिसरणमापगानाम्, आकम्पनं च भूमेः, आधमनमम्बुदानां , नीहारनिर्ह्रादपांशुसिकतामत्स्यभेकोरगक्षाररुधिराश्माशनिविसर्गः, व्यापादनं च षण्णामृतूनां, शस्यानामसङ्घातः, भूतानां चोपसर्गः, भावानां चाभावकरणं, चतुर्युगान्तकराणां मेघसूर्यानलानिलानां विसर्गः; स हि भगवान् प्रभवश्चाव्ययश्च, भूतानां भावाभावकरः, सुखासुखयोर्विधाता, मृत्युः, यमः, नियन्ता, प्रजापतिः, अदितिः, विश्वकर्मा, विश्वरूपः, सर्वगः, सर्वतन्त्राणां विधाता, भावानामणुः, विभुः, विष्णुः, क्रान्ता लोकानां, वायुरेव भगवानिति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10
ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਰ੍ਯੋਵਿਦਵਚੋ ਮਰੀਚਿਰੁਵਾਚ- ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੇਵਮੇਤਤ੍, ਕਿਮਰ੍ਥਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਵਚਨੇ ਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਵਾ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮਸ੍ਤਿ ਭਿਸਗ੍ਵਿਦ੍ਯਾਯਾਂ; ਭਿਸਗ੍ਵਿਦ੍ਯਾਮਧਿਕਤ੍ਯੇਯਂ ਕਥਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਤਿ ||੯|| ਵਾਰ੍ਯੋਵਿਦ ਉਵਾਚ- ਭਿਸਕ੍ ਪਵਨਮਤਿਬਲਮਤਿਪਰੁਸਮਤਿਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਣਮਾਤ੍ਯਯਿਕਂ ਚੇਨ੍ਨਾਨੁਨਿਸ਼ਮ੍ਯੇਤ੍, ਸਹਸਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਮਤਿਪ੍ਰਯਤਃ ਕਥਮਗ੍ਰੇਭਿਰਕ੍ਸਿਤੁਮਭਿਧਾਸ੍ਯਤਿ ਪ੍ਰਾਗੇਵੈਨਮਤ੍ਯਯਭਯਾਤ੍; ਵਾਯੋਰ੍ਯਥਾਰ੍ਥਾ ਸ੍ਤੁਤਿਰਪਿ ਭਵਤ੍ਯਾਰੋਗ੍ਯਾਯ ਬਲਵਰ੍ਣਵਿਵਦ੍ਧਯੇ ਵਰ੍ਚਸ੍ਵਿਤ੍ਵਾਯੋਪਚਯਾਯ ਜ੍ਞਾਨੋਪਪਤ੍ਤਯੇ ਪਰਮਾਯੁਃਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਯ ਚੇਤਿ||੧੦||
View original
तच्छ्रुत्वा वार्योविदवचो मरीचिरुवाच- यद्यप्येवमेतत्, किमर्थस्यास्य वचने विज्ञाने वा सामर्थ्यमस्ति भिषग्विद्यायां; भिषग्विद्यामधिकृत्येयं कथा प्रवृत्तेति ||९|| वार्योविद उवाच- भिषक् पवनमतिबलमतिपरुषमतिशीघ्रकारिणमात्ययिकं चेन्नानुनिशम्येत्, सहसा प्रकुपितमतिप्रयतः कथमग्रेऽभिरक्षितुमभिधास्यति प्रागेवैनमत्ययभयात्; वायोर्यथार्था स्तुतिरपि भवत्यारोग्याय बलवर्णविवृद्धये वर्चस्वित्वायोपचयाय ज्ञानोपपत्तये परमायुःप्रकर्षाय चेति||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
ਮਰੀਚਿਰੁਵਾਚ- ਅਗ੍ਨਿਰੇਵ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਃ ਕੁਪਿਤਾਕੁਪਿਤਃ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਾਨਿ ਕਰੋਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪਕ੍ਤਿਮਪਕ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਮਾਤ੍ਰਾਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਮੂਸ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਿਵਰ੍ਣੌ ਸ਼ੌਰ੍ਯਂ ਭਯਂ ਕ੍ਰੋਧਂ ਹਰ੍ਸਂ ਮੋਹਂ ਪ੍ਰਸਾਦਮਿਤ੍ਯੇਵਮਾਦੀਨਿ ਚਾਪਰਾਣਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨੀਤਿ||੧੧||
View original
मरीचिरुवाच- अग्निरेव शरीरे पित्तान्तर्गतः कुपिताकुपितः शुभाशुभानि करोति; तद्यथा- पक्तिमपक्तिं दर्शनमदर्शनं मात्रामात्रत्वमूष्मणः प्रकृतिविकृतिवर्णौ शौर्यं भयं क्रोधं हर्षं मोहं प्रसादमित्येवमादीनि चापराणि द्वन्द्वानीति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮਰੀਚਿਵਚਃ ਕਾਪ੍ਯ ਉਵਾਚ- ਸੋਮ ਏਵ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਃ ਕੁਪਿਤਾਕੁਪਿਤਃ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਾਨਿ ਕਰੋਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਦਾਰ੍ਢ੍ਯਂ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮੁਪਚਯਂ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮੁਤ੍ਸਾਹਮਾਲਸ੍ਯਂ ਵਸਤਾਂ ਕ੍ਲੀਬਤਾਂ ਜ੍ਞਾਨਮਜ੍ਞਾਨਂ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਮੋਹਮੇਵਮਾਦੀਨਿ ਚਾਪਰਾਣਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨੀਤਿ||੧੨||
View original
तच्छ्रुत्वा मरीचिवचः काप्य उवाच- सोम एव शरीरे श्लेष्मान्तर्गतः कुपिताकुपितः शुभाशुभानि करोति; तद्यथा- दार्ढ्यं शैथिल्यमुपचयं कार्श्यमुत्साहमालस्यं वृषतां क्लीबतां ज्ञानमज्ञानं बुद्धिं मोहमेवमादीनि चापराणि द्वन्द्वानीति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (13-15) · Śloka 15
ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਕਾਪ੍ਯਵਚੋ ਭਗਵਾਨ੍ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਰਾਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ- ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਭਵਨ੍ਤਃ ਸਮ੍ਯਗਾਹੁਰਨ੍ਯਤ੍ਰੈਕਾਨ੍ਤਿਕਵਚਨਾਤ੍; ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਖਲੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਾਃ ਪੁਰੁਸਮਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਬਲਵਰ੍ਣਸੁਖੋਪਪਨ੍ਨਮਾਯੁਸਾ ਮਹਤੋਪਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ਸਮ੍ਯਗੇਵਾਚਰਿਤਾ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਾ ਇਵ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸੇਨ ਮਹਤਾ ਪੁਰੁਸਮਿਹ ਚਾਮੁਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਲੋਕੇ; ਵਿਕਤਾਸ੍ਤ੍ਵੇਨਂ ਮਹਤਾ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣੋਪਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ਤਵਸ੍ਤ੍ਰਯ ਇਵ ਵਿਕਤਿਮਾਪਨ੍ਨਾ ਲੋਕਮਸ਼ੁਭੇਨੋਪਘਾਤਕਾਲ ਇਤਿ||੧੩|| ਤਦਸਯਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਨੁਮੇਨਿਰੇ ਵਚਨਮਾਤ੍ਰੇਯਸ੍ਯ ਭਗਵਤੋਭਿਨਨਨ੍ਦੁਸ਼੍ਚੇਤਿ||੧੪|| ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਤਦਾਤ੍ਰੇਯਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਨੁਮੇਨਿਰੇ| ਸਯੋਭਿਨਨਨ੍ਦੁਸ਼੍ਚ ਯਥੇਨ੍ਦ੍ਰਵਚਨਂ ਸੁਰਾਃ||੧੫||
View original
तच्छ्रुत्वा काप्यवचो भगवान् पुनर्वसुरात्रेय उवाच- सर्व एव भवन्तः सम्यगाहुरन्यत्रैकान्तिकवचनात्; सर्व एव खलु वातपित्तश्लेष्माणः प्रकृतिभूताः पुरुषमव्यापन्नेन्द्रियं बलवर्णसुखोपपन्नमायुषा महतोपपादयन्ति सम्यगेवाचरिता धर्मार्थकामा इव निःश्रेयसेन महता पुरुषमिह चामुष्मिंश्च लोके; विकृतास्त्वेनं महता विपर्ययेणोपपादयन्ति ऋतवस्त्रय इव विकृतिमापन्ना लोकमशुभेनोपघातकाल इति||१३|| तदृषयः सर्व एवानुमेनिरे वचनमात्रेयस्य भगवतोऽभिननन्दुश्चेति||१४|| भवति चात्र- तदात्रेयवचः श्रुत्वा सर्व एवानुमेनिरे| ऋषयोऽभिननन्दुश्च यथेन्द्रवचनं सुराः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (16-17) · Śloka 17
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕੌ- ਗੁਣਾਃ ਸਡ੍ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਹੇਤੁਰ੍ਵਿਵਿਧਂ ਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ ਪੁਨਃ| ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਕਰ੍ਮ ਪਥਕ੍ ਚ ਕਫਪਿਤ੍ਤਯੋਃ||੧੬|| ਮਹਰ੍ਸੀਣਾਂ ਮਤਿਰ੍ਯਾ ਯਾ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਮਤਿਸ਼੍ਚ ਯਾ| ਕਲਾਕਲੀਯੇ ਵਾਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਮ੍||੧੭||
View original
तत्र श्लोकौ- गुणाः षड् द्विविधो हेतुर्विविधं कर्म यत् पुनः| वायोश्चतुर्विधं कर्म पृथक् च कफपित्तयोः||१६|| महर्षीणां मतिर्या या पुनर्वसुमतिश्च या| कलाकलीये वातस्य तत् सर्वं सम्प्रकाशितम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਵਾਤਕਲਾਕਲੀਯੋ ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ||੧੨|| ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਚਤੁਸ੍ਕਃ||੩||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने वातकलाकलीयो नाम द्वादशोऽध्यायः समाप्तः||१२|| इति निर्देशचतुष्कः||३||
🔊 Audio coming soon