Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
തച്ഛ്രുത്വാ വാക്യം കാങ്കായനോ ബാഹ്ലീകഭിഷഗുവാച- ഏവമേതദ്യഥാ ഭഗവാനാഹ, ഏതാന്യേവ വാതപ്രകോപണാനി ഭവന്തി; അതോ വിപരീതാനി വാതസ്യ പ്രശമനാനി ഭവന്തി, പ്രകോപണവിപര്യയോ ഹി ധാതൂനാം പ്രശമകാരണമിതി||൬||
തച്ഛ്രുത്വാ വാക്യം ബഡിശോ ധാമാര്ഗവ ഉവാച- ഏവമേതദ്യഥാ ഭഗവാനാഹ, ഏതാന്യേവ വാതപ്രകോപപ്രശമനാനി ഭവന്തി|
യഥാ ഹ്യേനമസങ്ഘാതമനവസ്ഥിതമനാസാദ്യ പ്രകോപണപ്രശമനാനി പ്രകോപയന്തി പ്രശമയന്തി വാ, തഥാऽനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ- വാതപ്രകോപണാനി ഖലു രൂക്ഷലഘുശീതദാരുണഖരവിശദശുഷിരകരാണി ശരീരാണാം, തഥാവിധേഷു ശരീരേഷു വായുരാശ്രയം ഗത്വാऽऽപ്യായമാനഃ പ്രകോപമാപദ്യതേ; വാതപ്രശമനാനി പുനഃസ്നിഗ്ധഗുരൂഷ്ണശ്ലക്ഷ്ണമൃദുപിച്ഛിലഘനകരാണി ശരീരാണാം, തഥാവിധേഷു ശരീരേഷു വായുരസജ്യമാനശ്ചരന് പ്രശാന്തിമാപദ്യതേ||൭||
View original
तच्छ्रुत्वा वाक्यं काङ्कायनो बाह्लीकभिषगुवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एतान्येव वातप्रकोपणानि भवन्ति; अतो विपरीतानि वातस्य प्रशमनानि भवन्ति, प्रकोपणविपर्ययो हि धातूनां प्रशमकारणमिति||६||
तच्छ्रुत्वा वाक्यं बडिशो धामार्गव उवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एतान्येव वातप्रकोपप्रशमनानि भवन्ति|
यथा ह्येनमसङ्घातमनवस्थितमनासाद्य प्रकोपणप्रशमनानि प्रकोपयन्ति प्रशमयन्ति वा, तथाऽनुव्याख्यास्यामः- वातप्रकोपणानि खलु रूक्षलघुशीतदारुणखरविशदशुषिरकराणि शरीराणां, तथाविधेषु शरीरेषु वायुराश्रयं गत्वाऽऽप्यायमानः प्रकोपमापद्यते; वातप्रशमनानि पुनःस्निग्धगुरूष्णश्लक्ष्णमृदुपिच्छिलघनकराणि शरीराणां, तथाविधेषु शरीरेषु वायुरसज्यमानश्चरन् प्रशान्तिमापद्यते||७||
ശരീരാണാമിതി ശരീരാവയവാനാമ്| ശുഷിരകരാണി രന്ധ്രകരാണി| ആശ്രയമിതി സമാനഗുണസ്ഥാനമ്| ആപ്യായമാനഃ ചീയമാനഃ| ദാരുണവിപരീതോ മൃദുഃ, ശുഷിരവിപരീതോ ഘനഃ| അസജ്യമാനഃ അനവതിഷ്ഠമാനഃ, ക്ഷീയമാണാവയവ ഇതി യാവത്| ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- യദ്യപി വായുനാ വാതകാരണാനാം വാതശമനാനാം വാ തഥാ സമ്ബന്ധോ നാസ്തി, തഥാऽപി ശരീരസമ്ബദ്ധൈസ്തൈര്വാതസ്യ ശരീരചാരിണഃ സമ്ബന്ധോ ഭവതി, തതശ്ച വാതസ്യ സമാനഗുണയോഗാദ്വൃദ്ധിര്വിപരീതഗുണയോഗാച്ച ഹ്രാസ ഉപപന്ന ഏവേതി||൬-൭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
തച്ഛ്രുത്വാ ബഡിശവചനമവിതഥമൃഷിഗണൈരനുമതമുവാച വാര്യോവിദോ രാജര്ഷിഃ- ഏവമേതത് സര്വമനപവാദം യഥാ ഭഗവാനാഹ|
യാനി തു ഖലു വായോഃ കുപിതാകുപിതസ്യ ശരീരാശരീരചരസ്യ ശരീരേഷു ചരതഃ കര്മാണി ബഹിഃശരീരേഭ്യോ വാ ഭവന്തി, തേഷാമവയവാന് പ്രത്യക്ഷാനുമാനോപദേശൈഃ സാധയിത്വാ നമസ്കൃത്യ വായവേ യഥാശക്തി പ്രവക്ഷ്യാമഃ- വായുസ്തന്ത്രയന്ത്രധരഃ, പ്രാണോദാനസമാനവ്യാനാപാനാത്മാ, പ്രവര്തകശ്ചേഷ്ടാനാമുച്ചാവചാനാം, നിയന്താ പ്രണേതാ ച മനസഃ, സര്വേന്ദ്രിയാണാമുദ്യോജകഃ, സര്വേന്ദ്രിയാര്ഥാനാമഭിവോഢാ, സര്വശരീരധാതുവ്യൂഹകരഃ, സന്ധാനകരഃ ശരീരസ്യ, പ്രവര്തകോ വാചഃ, പ്രകൃതിഃ സ്പര്ശശബ്ദയോഃ, ശ്രോത്രസ്പര്ശനയോര്മൂലം, ഹര്ഷോത്സാഹയോര്യോനിഃ, സമീരണോऽഗ്നേഃ, ദോഷസംശോഷണഃ , ക്ഷേപ്താ ബഹിര്മലാനാം, സ്ഥൂലാണുസ്രോതസാം ഭേത്താ, കര്താഗര്ഭാകൃതീനാമ്, ആയുഷോऽനുവൃത്തിപ്രത്യയഭൂതോ ഭവത്യകുപിതഃ|
കുപിതസ്തു ഖലു ശരീരേ ശരീരം നാനാവിധൈര്വികാരൈരുപതപതി ബലവര്ണസുഖായുഷാമുപഘാതായ , മനോ വ്യാഹര്ഷയതി , സര്വേന്ദ്രിയാണ്യുപഹന്തി, വിനിഹന്തി ഗര്ഭാന് വികൃതിമാപാദയത്യതികാലം വാ ധാരയതി, ഭയശോകമോഹദൈന്യാതിപ്രലാപാഞ്ജനയതി, പ്രാണാംശ്ചോപരുണദ്ധി|
പ്രകൃതിഭൂതസ്യ ഖല്വസ്യ ലോകേ ചരതഃ കര്മാണീമാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- ധരണീധാരണം, ജ്വലനോജ്ജ്വാലനമ്, ആദിത്യചന്ദ്രനക്ഷത്രഗ്രഹഗണാനാം സന്താനഗതിവിധാനം, സൃഷ്ടിശ്ച മേഘാനാമ്, അപാം വിസര്ഗഃ, പ്രവര്തനം സ്രോതസാം, പുഷ്പഫലാനാം ചാഭിനിര്വര്തനമ്, ഉദ്ഭേദനം ചൌദ്ഭിദാനാമ്, ഋതൂനാം പ്രവിഭാഗഃ, വിഭാഗോ ധാതൂനാം, ധാതുമാനസംസ്ഥാനവ്യക്തിഃ, ബീജാഭിസംസ്കാരഃ, ശസ്യാഭിവര്ധനമവിക്ലേദോപശോഷണേ , അവൈകാരികവികാരശ്ചേതി|
പ്രകുപിതസ്യ ഖല്വസ്യ ലോകേഷു ചരതഃ കര്മാണീമാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- ശിഖരിശിഖരാവമഥനമ്, ഉന്മഥനമനോകഹാനാമ്, ഉത്പീഡനം സാഗരാണാമ്, ഉദ്വര്തനം സരസാം, പ്രതിസരണമാപഗാനാമ്, ആകമ്പനം ച ഭൂമേഃ, ആധമനമമ്ബുദാനാം , നീഹാരനിര്ഹ്രാദപാംശുസികതാമത്സ്യഭേകോരഗക്ഷാരരുധിരാശ്മാശനിവിസര്ഗഃ, വ്യാപാദനം ച ഷണ്ണാമൃതൂനാം, ശസ്യാനാമസങ്ഘാതഃ, ഭൂതാനാം ചോപസര്ഗഃ, ഭാവാനാം ചാഭാവകരണം, ചതുര്യുഗാന്തകരാണാം മേഘസൂര്യാനലാനിലാനാം വിസര്ഗഃ; സ ഹി ഭഗവാന് പ്രഭവശ്ചാവ്യയശ്ച, ഭൂതാനാം ഭാവാഭാവകരഃ, സുഖാസുഖയോര്വിധാതാ, മൃത്യുഃ, യമഃ, നിയന്താ, പ്രജാപതിഃ, അദിതിഃ, വിശ്വകര്മാ, വിശ്വരൂപഃ, സര്വഗഃ, സര്വതന്ത്രാണാം വിധാതാ, ഭാവാനാമണുഃ, വിഭുഃ, വിഷ്ണുഃ, ക്രാന്താ ലോകാനാം, വായുരേവ ഭഗവാനിതി||൮||
View original
तच्छ्रुत्वा बडिशवचनमवितथमृषिगणैरनुमतमुवाच वार्योविदो राजर्षिः- एवमेतत् सर्वमनपवादं यथा भगवानाह|
यानि तु खलु वायोः कुपिताकुपितस्य शरीराशरीरचरस्य शरीरेषु चरतः कर्माणि बहिःशरीरेभ्यो वा भवन्ति, तेषामवयवान् प्रत्यक्षानुमानोपदेशैः साधयित्वा नमस्कृत्य वायवे यथाशक्ति प्रवक्ष्यामः- वायुस्तन्त्रयन्त्रधरः, प्राणोदानसमानव्यानापानात्मा, प्रवर्तकश्चेष्टानामुच्चावचानां, नियन्ता प्रणेता च मनसः, सर्वेन्द्रियाणामुद्योजकः, सर्वेन्द्रियार्थानामभिवोढा, सर्वशरीरधातुव्यूहकरः, सन्धानकरः शरीरस्य, प्रवर्तको वाचः, प्रकृतिः स्पर्शशब्दयोः, श्रोत्रस्पर्शनयोर्मूलं, हर्षोत्साहयोर्योनिः, समीरणोऽग्नेः, दोषसंशोषणः , क्षेप्ता बहिर्मलानां, स्थूलाणुस्रोतसां भेत्ता, कर्तागर्भाकृतीनाम्, आयुषोऽनुवृत्तिप्रत्ययभूतो भवत्यकुपितः|
कुपितस्तु खलु शरीरे शरीरं नानाविधैर्विकारैरुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय , मनो व्याहर्षयति , सर्वेन्द्रियाण्युपहन्ति, विनिहन्ति गर्भान् विकृतिमापादयत्यतिकालं वा धारयति, भयशोकमोहदैन्यातिप्रलापाञ्जनयति, प्राणांश्चोपरुणद्धि|
प्रकृतिभूतस्य खल्वस्य लोके चरतः कर्माणीमानि भवन्ति; तद्यथा- धरणीधारणं, ज्वलनोज्ज्वालनम्, आदित्यचन्द्रनक्षत्रग्रहगणानां सन्तानगतिविधानं, सृष्टिश्च मेघानाम्, अपां विसर्गः, प्रवर्तनं स्रोतसां, पुष्पफलानां चाभिनिर्वर्तनम्, उद्भेदनं चौद्भिदानाम्, ऋतूनां प्रविभागः, विभागो धातूनां, धातुमानसंस्थानव्यक्तिः, बीजाभिसंस्कारः, शस्याभिवर्धनमविक्लेदोपशोषणे , अवैकारिकविकारश्चेति|
प्रकुपितस्य खल्वस्य लोकेषु चरतः कर्माणीमानि भवन्ति; तद्यथा- शिखरिशिखरावमथनम्, उन्मथनमनोकहानाम्, उत्पीडनं सागराणाम्, उद्वर्तनं सरसां, प्रतिसरणमापगानाम्, आकम्पनं च भूमेः, आधमनमम्बुदानां , नीहारनिर्ह्रादपांशुसिकतामत्स्यभेकोरगक्षाररुधिराश्माशनिविसर्गः, व्यापादनं च षण्णामृतूनां, शस्यानामसङ्घातः, भूतानां चोपसर्गः, भावानां चाभावकरणं, चतुर्युगान्तकराणां मेघसूर्यानलानिलानां विसर्गः; स हि भगवान् प्रभवश्चाव्ययश्च, भूतानां भावाभावकरः, सुखासुखयोर्विधाता, मृत्युः, यमः, नियन्ता, प्रजापतिः, अदितिः, विश्वकर्मा, विश्वरूपः, सर्वगः, सर्वतन्त्राणां विधाता, भावानामणुः, विभुः, विष्णुः, क्रान्ता लोकानां, वायुरेव भगवानिति||८||
ശരീരാശരീരചരസ്യേതി വാതസ്വരൂപകഥനം, തേന ശരീരേഷു ചരത ഇതി ബഹിഃ ശരീരേഭ്യോ വേതി ച പുനരുക്തം ന ഭവതി| അത്രാവയവാനിതി വദന് കാര്ത്സ്ന്യാഭിധാനമശക്യം ബഹുപ്രപഞ്ചത്വാദിതി ദര്ശയതി| സാധയിത്വാ പ്രതിപാദ്യ| വാതകര്മസു പ്രത്യക്ഷാണി വചനാദീനി, മനഃപ്രേരണാദ്യനുമേയം, ഗര്ഭാകൃതികരണാദ്യാഗമഗമ്യമ്| തന്ത്രം ശരീരം, യദുക്തം- “തന്ത്രയന്ത്രേഷു ഭിന്നേഷു തമോऽന്ത്യം പ്രവിവിക്ഷതാമ്” (ഇം. അ.൧൨) ഇതി, തദേവ യന്ത്രം; യദി വാ, തന്ത്രസ്യ യന്ത്രം സന്ധയഃ| പ്രാണാദ്യാത്മാ പ്രാണാദിസ്വരൂപഃ| ചേഷ്ടാവിശേഷണമ്- ഉച്ചാവചാനാം, വിവിധാനാമിത്യര്ഥഃ, കിംവാ ശുഭാശുഭാനാമിത്യര്ഥഃ| നിയന്താ അനീപ്സിതേ വിഷയേ പ്രവര്തമാനസ്യ മനസഃ, പ്രണേതാ ച മനസ ഏവേപ്സിതേऽര്ഥേ| ഉദ്യോജകഃ പ്രേരകഃ; കിംവാ ‘ഉദ്യോഗകാരക’ ഇതി പാഠഃ, സോऽപ്യഭിന്നാര്ഥഃ| അഭിവോഢേവാഭിവോഢാ സര്വേന്ദ്രിയാര്ഥഗ്രാഹകത്വേന; തച്ചാസ്യ വായുമയേന സ്പര്ശനേന്ദ്രിയേണ സര്വേന്ദ്രിയാണാം വ്യാപകത്വാത് പൂര്വാധ്യായപ്രതിപാദിതേന ന്യായേന ബോദ്ധവ്യമ്| വ്യൂഹകരഃ സങ്ഘാതകരോ രചനാകര ഇതി യാവത് | പ്രകൃതിഃ കാരണം, ശബ്ദകാരണത്വം ച വായോര്നിത്യമാകാശാനുപ്രവേശാത്; ഉക്തം ഹി ഖാദീന്യഭിധായ- “തേഷാമേകഗുണഃ പൂര്വോ ഗുണവൃദ്ധിഃ പരേ പരേ” (ശാ. അ.൧) ഇതി| തഥാ പുനരുക്തം ഖാദീന്യഭിധായ “വിഷ്ടം ഹ്യപരം പരേണ” (ന്യാ.ദ. അ.൨. ആ.൧.സൂ.൬൬) ഇതി| ശ്രവണമൂലത്വം വായോഃ കര്ണശഷ്കുലീരചനാവിശേഷേ വ്യാപ്രിയമാണത്വാത്; മൂലം പ്രധാനകാരണമ്| ഉത്സാഹഃ കാര്യേഷൂദ്യോഗോ മനസഃ| യോനിഃ അഭിവ്യക്തികാരണമ്| ദോഷസംശോഷണഃ ശരീരക്ലേദസംശോഷണഃ| ഭേത്താ കര്താ; ഏതച്ച ശരീരോത്പത്തികാലേ| ഭൂത ശബ്ദഃ സ്വരൂപവചനഃ| ഉപഘാതായേതി ഛേദഃ| ഗര്ഭാനിതി വികൃതിമാപാദയത്യതികാലം ധാരയതീത്യനേന ച സമ്ബധ്യതേ| ആദിത്യാദീനാം സന്താനേനാവിച്ഛേദേന ഗതിവിധാനം സന്താനഗതിവിധാനമ്| സ്രോതസാമിതി നദീനാമ്| പ്രവിഭാഗോ വിഭക്തലക്ഷണമ് | ധാതൂനാമിതി പൃഥിവ്യാദീനാം, ധാതവഃ കാര്യദ്രവ്യാണി പ്രസ്തരാദീനി; മാനം പരിമാണം, സംസ്ഥാനമാകൃതിഃ, തയോര്വ്യക്തിരഭിവ്യക്തിഃ, തത്ര കാരണമിതി യാവത്| ബീജസ്യ ശാല്യാദേഃ, അഭിസംസ്കാരോऽങ്കുരജനനശക്തിഃ| അവിക്ലേദഃ പാകകാലാദര്വാഗവിക്ലിന്നത്വമ്, ഉപശോഷണം ച പാകേന യവാദീനാമാര്ദ്രാണാമേവ, അവിക്ലേദോപശോഷണേ ശസ്യാനാമേവ| അവൈകാരികവികാരേണ സര്വസ്മിന്നേവ ജഗതി പ്രകൃതിരൂപേ കാരണത്വം ബ്രൂതേ| ശിഖരീ പര്വതഃ| അനോകഹോ വൃക്ഷഃ| ഊര്ധ്വം വര്തനമുദ്വര്തനമ്| പ്രതിസരണം പ്രതീപഗമനമ്| വിസര്ജനം വിസര്ഗഃ, സ ച പൃഥങ്നീഹാരാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ; നീഹാരഃ ശിശിരസമൂഹഃ, നിര്ഹ്രാദോ മേഘം വിനാ ഗര്ജിതമ്, അശനിഃ വജ്രഭേദോऽഗ്നിഃ| അസങ്ഘാതഃ അനുത്പാദോऽനുപചയോ വാ| ഉപസര്ഗഃ മരകാദിപ്രാദുര്ഭാവഃ| മേഘസൂര്യേത്യാദൌ വിസര്ഗഃ സൃഷ്ടിഃ| വായുരിഹ ദേവതാരൂപോऽഭിപ്രേതഃ, തേന തസ്യ ഭൂതരൂപചതുര്യുഗാന്തകരാനിലകരണമവിരുദ്ധമ്; ഏവം യദന്യദപ്യനുപപദ്യമാനം വായോസ്തദപി ദേവതാരൂപത്വേനൈവ സമാധേയമ്| സമ്പ്രതി സാമാന്യേന പുനഃ കുപിതാകുപിതസ്യ വായോഃ സ്വരൂപമുച്യതേ- സ ഹി ഭഗവാനിത്യാദി| പ്രഭവഃ കാരണമ്| അവ്യയഃ അക്ഷയഃ| ഭൂതാനാമിത്യുത്തരേണ സമ്ബധ്യതേ| മൃത്യുയമാദിഭേദാശ്ചാഗമേ ജ്ഞേയാഃ| സര്വതന്ത്രാണാം സര്വകര്മണാം; തന്ത്രശബ്ദഃ കര്മവചനോऽപ്യസ്തി, യദുക്തം- “ബസ്തിസ്തന്ത്രാണാം” (സൂ. അ.൨൫); കര്മണാമിത്യര്ഥഃ||൮||