Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ വാതകലാകലീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातो वातकलाकलीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
12. vātakalākalīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
വാതകലാകലാജ്ഞാനമധികൃത്യ പരസ്പരമതാനി ജിജ്ഞാസമാനാഃ സമുപവിശ്യ മഹര്ഷയഃ പപ്രച്ഛുരന്യോऽന്യം- കിങ്ഗുണോ വായുഃ, കിമസ്യ പ്രകോപണമ്, ഉപശമനാനി വാऽസ്യ കാനി, കഥം ചൈനമസങ്ഘാതവന്തമനവസ്ഥിതമനാസാദ്യ പ്രകോപണപ്രശമനാനി പ്രകോപയന്തി പ്രശമയന്തി വാ, കാനി ചാസ്യ കുപിതാകുപിതസ്യ ശരീരാശരീരചരസ്യ ശരീരേഷു ചരതഃ കര്മാണി ബഹിഃശരീരേഭ്യോവേതി||൩||
View original
वातकलाकलाज्ञानमधिकृत्य परस्परमतानि जिज्ञासमानाः समुपविश्य महर्षयः पप्रच्छुरन्योऽन्यं- किङ्गुणो वायुः, किमस्य प्रकोपणम्, उपशमनानि वाऽस्य कानि, कथं चैनमसङ्घातवन्तमनवस्थितमनासाद्य प्रकोपणप्रशमनानि प्रकोपयन्ति प्रशमयन्ति वा, कानि चास्य कुपिताकुपितस्य शरीराशरीरचरस्य शरीरेषु चरतः कर्माणि बहिःशरीरेभ्योवेति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
അത്രോവാച കുശഃ സാങ്കൃത്യായനഃ- രൂക്ഷലഘുശീതദാരുണഖരവിശദാഃ ഷഡിമേ വാതഗുണാ ഭവന്തി||൪||
View original
अत्रोवाच कुशः साङ्कृत्यायनः- रूक्षलघुशीतदारुणखरविशदाः षडिमे वातगुणा भवन्ति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
തച്ഛ്രുത്വാ വാക്യം കുമാരശിരാ ഭരദ്വാജ ഉവാച- ഏവമേതദ്യഥാ ഭഗവാനാഹ, ഏത ഏവ വാതഗുണാ ഭവന്തി, സ ത്വേവങ്ഗുണൈരേവന്ദ്രവ്യൈരേവമ്പ്രഭാവൈശ്ച കര്മഭിരഭ്യസ്യമാനൈര്വായുഃ പ്രകോപമാപദ്യതേ, സമാനഗുണാഭ്യാസോ ഹി ധാതൂനാം വൃദ്ധികാരണമിതി||൫||
View original
तच्छ्रुत्वा वाक्यं कुमारशिरा भरद्वाज उवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एत एव वातगुणा भवन्ति, स त्वेवङ्गुणैरेवन्द्रव्यैरेवम्प्रभावैश्च कर्मभिरभ्यस्यमानैर्वायुः प्रकोपमापद्यते, समानगुणाभ्यासो हि धातूनां वृद्धिकारणमिति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
തച്ഛ്രുത്വാ വാക്യം കാങ്കായനോ ബാഹ്ലീകഭിഷഗുവാച- ഏവമേതദ്യഥാ ഭഗവാനാഹ, ഏതാന്യേവ വാതപ്രകോപണാനി ഭവന്തി; അതോ വിപരീതാനി വാതസ്യ പ്രശമനാനി ഭവന്തി, പ്രകോപണവിപര്യയോ ഹി ധാതൂനാം പ്രശമകാരണമിതി||൬|| തച്ഛ്രുത്വാ വാക്യം ബഡിശോ ധാമാര്ഗവ ഉവാച- ഏവമേതദ്യഥാ ഭഗവാനാഹ, ഏതാന്യേവ വാതപ്രകോപപ്രശമനാനി ഭവന്തി| യഥാ ഹ്യേനമസങ്ഘാതമനവസ്ഥിതമനാസാദ്യ പ്രകോപണപ്രശമനാനി പ്രകോപയന്തി പ്രശമയന്തി വാ, തഥാऽനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ- വാതപ്രകോപണാനി ഖലു രൂക്ഷലഘുശീതദാരുണഖരവിശദശുഷിരകരാണി ശരീരാണാം, തഥാവിധേഷു ശരീരേഷു വായുരാശ്രയം ഗത്വാऽऽപ്യായമാനഃ പ്രകോപമാപദ്യതേ; വാതപ്രശമനാനി പുനഃസ്നിഗ്ധഗുരൂഷ്ണശ്ലക്ഷ്ണമൃദുപിച്ഛിലഘനകരാണി ശരീരാണാം, തഥാവിധേഷു ശരീരേഷു വായുരസജ്യമാനശ്ചരന് പ്രശാന്തിമാപദ്യതേ||൭||
View original
तच्छ्रुत्वा वाक्यं काङ्कायनो बाह्लीकभिषगुवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एतान्येव वातप्रकोपणानि भवन्ति; अतो विपरीतानि वातस्य प्रशमनानि भवन्ति, प्रकोपणविपर्ययो हि धातूनां प्रशमकारणमिति||६|| तच्छ्रुत्वा वाक्यं बडिशो धामार्गव उवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एतान्येव वातप्रकोपप्रशमनानि भवन्ति| यथा ह्येनमसङ्घातमनवस्थितमनासाद्य प्रकोपणप्रशमनानि प्रकोपयन्ति प्रशमयन्ति वा, तथाऽनुव्याख्यास्यामः- वातप्रकोपणानि खलु रूक्षलघुशीतदारुणखरविशदशुषिरकराणि शरीराणां, तथाविधेषु शरीरेषु वायुराश्रयं गत्वाऽऽप्यायमानः प्रकोपमापद्यते; वातप्रशमनानि पुनःस्निग्धगुरूष्णश्लक्ष्णमृदुपिच्छिलघनकराणि शरीराणां, तथाविधेषु शरीरेषु वायुरसज्यमानश्चरन् प्रशान्तिमापद्यते||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
തച്ഛ്രുത്വാ ബഡിശവചനമവിതഥമൃഷിഗണൈരനുമതമുവാച വാര്യോവിദോ രാജര്ഷിഃ- ഏവമേതത് സര്വമനപവാദം യഥാ ഭഗവാനാഹ| യാനി തു ഖലു വായോഃ കുപിതാകുപിതസ്യ ശരീരാശരീരചരസ്യ ശരീരേഷു ചരതഃ കര്മാണി ബഹിഃശരീരേഭ്യോ വാ ഭവന്തി, തേഷാമവയവാന് പ്രത്യക്ഷാനുമാനോപദേശൈഃ സാധയിത്വാ നമസ്കൃത്യ വായവേ യഥാശക്തി പ്രവക്ഷ്യാമഃ- വായുസ്തന്ത്രയന്ത്രധരഃ, പ്രാണോദാനസമാനവ്യാനാപാനാത്മാ, പ്രവര്തകശ്ചേഷ്ടാനാമുച്ചാവചാനാം, നിയന്താ പ്രണേതാ ച മനസഃ, സര്വേന്ദ്രിയാണാമുദ്യോജകഃ, സര്വേന്ദ്രിയാര്ഥാനാമഭിവോഢാ, സര്വശരീരധാതുവ്യൂഹകരഃ, സന്ധാനകരഃ ശരീരസ്യ, പ്രവര്തകോ വാചഃ, പ്രകൃതിഃ സ്പര്ശശബ്ദയോഃ, ശ്രോത്രസ്പര്ശനയോര്മൂലം, ഹര്ഷോത്സാഹയോര്യോനിഃ, സമീരണോऽഗ്നേഃ, ദോഷസംശോഷണഃ , ക്ഷേപ്താ ബഹിര്മലാനാം, സ്ഥൂലാണുസ്രോതസാം ഭേത്താ, കര്താഗര്ഭാകൃതീനാമ്, ആയുഷോऽനുവൃത്തിപ്രത്യയഭൂതോ ഭവത്യകുപിതഃ| കുപിതസ്തു ഖലു ശരീരേ ശരീരം നാനാവിധൈര്വികാരൈരുപതപതി ബലവര്ണസുഖായുഷാമുപഘാതായ , മനോ വ്യാഹര്ഷയതി , സര്വേന്ദ്രിയാണ്യുപഹന്തി, വിനിഹന്തി ഗര്ഭാന് വികൃതിമാപാദയത്യതികാലം വാ ധാരയതി, ഭയശോകമോഹദൈന്യാതിപ്രലാപാഞ്ജനയതി, പ്രാണാംശ്ചോപരുണദ്ധി| പ്രകൃതിഭൂതസ്യ ഖല്വസ്യ ലോകേ ചരതഃ കര്മാണീമാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- ധരണീധാരണം, ജ്വലനോജ്ജ്വാലനമ്, ആദിത്യചന്ദ്രനക്ഷത്രഗ്രഹഗണാനാം സന്താനഗതിവിധാനം, സൃഷ്ടിശ്ച മേഘാനാമ്, അപാം വിസര്ഗഃ, പ്രവര്തനം സ്രോതസാം, പുഷ്പഫലാനാം ചാഭിനിര്വര്തനമ്, ഉദ്ഭേദനം ചൌദ്ഭിദാനാമ്, ഋതൂനാം പ്രവിഭാഗഃ, വിഭാഗോ ധാതൂനാം, ധാതുമാനസംസ്ഥാനവ്യക്തിഃ, ബീജാഭിസംസ്കാരഃ, ശസ്യാഭിവര്ധനമവിക്ലേദോപശോഷണേ , അവൈകാരികവികാരശ്ചേതി| പ്രകുപിതസ്യ ഖല്വസ്യ ലോകേഷു ചരതഃ കര്മാണീമാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- ശിഖരിശിഖരാവമഥനമ്, ഉന്മഥനമനോകഹാനാമ്, ഉത്പീഡനം സാഗരാണാമ്, ഉദ്വര്തനം സരസാം, പ്രതിസരണമാപഗാനാമ്, ആകമ്പനം ച ഭൂമേഃ, ആധമനമമ്ബുദാനാം , നീഹാരനിര്ഹ്രാദപാംശുസികതാമത്സ്യഭേകോരഗക്ഷാരരുധിരാശ്മാശനിവിസര്ഗഃ, വ്യാപാദനം ച ഷണ്ണാമൃതൂനാം, ശസ്യാനാമസങ്ഘാതഃ, ഭൂതാനാം ചോപസര്ഗഃ, ഭാവാനാം ചാഭാവകരണം, ചതുര്യുഗാന്തകരാണാം മേഘസൂര്യാനലാനിലാനാം വിസര്ഗഃ; സ ഹി ഭഗവാന് പ്രഭവശ്ചാവ്യയശ്ച, ഭൂതാനാം ഭാവാഭാവകരഃ, സുഖാസുഖയോര്വിധാതാ, മൃത്യുഃ, യമഃ, നിയന്താ, പ്രജാപതിഃ, അദിതിഃ, വിശ്വകര്മാ, വിശ്വരൂപഃ, സര്വഗഃ, സര്വതന്ത്രാണാം വിധാതാ, ഭാവാനാമണുഃ, വിഭുഃ, വിഷ്ണുഃ, ക്രാന്താ ലോകാനാം, വായുരേവ ഭഗവാനിതി||൮||
View original
तच्छ्रुत्वा बडिशवचनमवितथमृषिगणैरनुमतमुवाच वार्योविदो राजर्षिः- एवमेतत् सर्वमनपवादं यथा भगवानाह| यानि तु खलु वायोः कुपिताकुपितस्य शरीराशरीरचरस्य शरीरेषु चरतः कर्माणि बहिःशरीरेभ्यो वा भवन्ति, तेषामवयवान् प्रत्यक्षानुमानोपदेशैः साधयित्वा नमस्कृत्य वायवे यथाशक्ति प्रवक्ष्यामः- वायुस्तन्त्रयन्त्रधरः, प्राणोदानसमानव्यानापानात्मा, प्रवर्तकश्चेष्टानामुच्चावचानां, नियन्ता प्रणेता च मनसः, सर्वेन्द्रियाणामुद्योजकः, सर्वेन्द्रियार्थानामभिवोढा, सर्वशरीरधातुव्यूहकरः, सन्धानकरः शरीरस्य, प्रवर्तको वाचः, प्रकृतिः स्पर्शशब्दयोः, श्रोत्रस्पर्शनयोर्मूलं, हर्षोत्साहयोर्योनिः, समीरणोऽग्नेः, दोषसंशोषणः , क्षेप्ता बहिर्मलानां, स्थूलाणुस्रोतसां भेत्ता, कर्तागर्भाकृतीनाम्, आयुषोऽनुवृत्तिप्रत्ययभूतो भवत्यकुपितः| कुपितस्तु खलु शरीरे शरीरं नानाविधैर्विकारैरुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय , मनो व्याहर्षयति , सर्वेन्द्रियाण्युपहन्ति, विनिहन्ति गर्भान् विकृतिमापादयत्यतिकालं वा धारयति, भयशोकमोहदैन्यातिप्रलापाञ्जनयति, प्राणांश्चोपरुणद्धि| प्रकृतिभूतस्य खल्वस्य लोके चरतः कर्माणीमानि भवन्ति; तद्यथा- धरणीधारणं, ज्वलनोज्ज्वालनम्, आदित्यचन्द्रनक्षत्रग्रहगणानां सन्तानगतिविधानं, सृष्टिश्च मेघानाम्, अपां विसर्गः, प्रवर्तनं स्रोतसां, पुष्पफलानां चाभिनिर्वर्तनम्, उद्भेदनं चौद्भिदानाम्, ऋतूनां प्रविभागः, विभागो धातूनां, धातुमानसंस्थानव्यक्तिः, बीजाभिसंस्कारः, शस्याभिवर्धनमविक्लेदोपशोषणे , अवैकारिकविकारश्चेति| प्रकुपितस्य खल्वस्य लोकेषु चरतः कर्माणीमानि भवन्ति; तद्यथा- शिखरिशिखरावमथनम्, उन्मथनमनोकहानाम्, उत्पीडनं सागराणाम्, उद्वर्तनं सरसां, प्रतिसरणमापगानाम्, आकम्पनं च भूमेः, आधमनमम्बुदानां , नीहारनिर्ह्रादपांशुसिकतामत्स्यभेकोरगक्षाररुधिराश्माशनिविसर्गः, व्यापादनं च षण्णामृतूनां, शस्यानामसङ्घातः, भूतानां चोपसर्गः, भावानां चाभावकरणं, चतुर्युगान्तकराणां मेघसूर्यानलानिलानां विसर्गः; स हि भगवान् प्रभवश्चाव्ययश्च, भूतानां भावाभावकरः, सुखासुखयोर्विधाता, मृत्युः, यमः, नियन्ता, प्रजापतिः, अदितिः, विश्वकर्मा, विश्वरूपः, सर्वगः, सर्वतन्त्राणां विधाता, भावानामणुः, विभुः, विष्णुः, क्रान्ता लोकानां, वायुरेव भगवानिति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10
തച്ഛ്രുത്വാ വാര്യോവിദവചോ മരീചിരുവാച- യദ്യപ്യേവമേതത്, കിമര്ഥസ്യാസ്യ വചനേ വിജ്ഞാനേ വാ സാമര്ഥ്യമസ്തി ഭിഷഗ്വിദ്യായാം; ഭിഷഗ്വിദ്യാമധികൃത്യേയം കഥാ പ്രവൃത്തേതി ||൯|| വാര്യോവിദ ഉവാച- ഭിഷക് പവനമതിബലമതിപരുഷമതിശീഘ്രകാരിണമാത്യയികം ചേന്നാനുനിശമ്യേത്, സഹസാ പ്രകുപിതമതിപ്രയതഃ കഥമഗ്രേऽഭിരക്ഷിതുമഭിധാസ്യതി പ്രാഗേവൈനമത്യയഭയാത്; വായോര്യഥാര്ഥാ സ്തുതിരപി ഭവത്യാരോഗ്യായ ബലവര്ണവിവൃദ്ധയേ വര്ചസ്വിത്വായോപചയായ ജ്ഞാനോപപത്തയേ പരമായുഃപ്രകര്ഷായ ചേതി||൧൦||
View original
तच्छ्रुत्वा वार्योविदवचो मरीचिरुवाच- यद्यप्येवमेतत्, किमर्थस्यास्य वचने विज्ञाने वा सामर्थ्यमस्ति भिषग्विद्यायां; भिषग्विद्यामधिकृत्येयं कथा प्रवृत्तेति ||९|| वार्योविद उवाच- भिषक् पवनमतिबलमतिपरुषमतिशीघ्रकारिणमात्ययिकं चेन्नानुनिशम्येत्, सहसा प्रकुपितमतिप्रयतः कथमग्रेऽभिरक्षितुमभिधास्यति प्रागेवैनमत्ययभयात्; वायोर्यथार्था स्तुतिरपि भवत्यारोग्याय बलवर्णविवृद्धये वर्चस्वित्वायोपचयाय ज्ञानोपपत्तये परमायुःप्रकर्षाय चेति||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
മരീചിരുവാച- അഗ്നിരേവ ശരീരേ പിത്താന്തര്ഗതഃ കുപിതാകുപിതഃ ശുഭാശുഭാനി കരോതി; തദ്യഥാ- പക്തിമപക്തിം ദര്ശനമദര്ശനം മാത്രാമാത്രത്വമൂഷ്മണഃ പ്രകൃതിവികൃതിവര്ണൌ ശൌര്യം ഭയം ക്രോധം ഹര്ഷം മോഹം പ്രസാദമിത്യേവമാദീനി ചാപരാണി ദ്വന്ദ്വാനീതി||൧൧||
View original
मरीचिरुवाच- अग्निरेव शरीरे पित्तान्तर्गतः कुपिताकुपितः शुभाशुभानि करोति; तद्यथा- पक्तिमपक्तिं दर्शनमदर्शनं मात्रामात्रत्वमूष्मणः प्रकृतिविकृतिवर्णौ शौर्यं भयं क्रोधं हर्षं मोहं प्रसादमित्येवमादीनि चापराणि द्वन्द्वानीति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
തച്ഛ്രുത്വാ മരീചിവചഃ കാപ്യ ഉവാച- സോമ ഏവ ശരീരേ ശ്ലേഷ്മാന്തര്ഗതഃ കുപിതാകുപിതഃ ശുഭാശുഭാനി കരോതി; തദ്യഥാ- ദാര്ഢ്യം ശൈഥില്യമുപചയം കാര്ശ്യമുത്സാഹമാലസ്യം വൃഷതാം ക്ലീബതാം ജ്ഞാനമജ്ഞാനം ബുദ്ധിം മോഹമേവമാദീനി ചാപരാണി ദ്വന്ദ്വാനീതി||൧൨||
View original
तच्छ्रुत्वा मरीचिवचः काप्य उवाच- सोम एव शरीरे श्लेष्मान्तर्गतः कुपिताकुपितः शुभाशुभानि करोति; तद्यथा- दार्ढ्यं शैथिल्यमुपचयं कार्श्यमुत्साहमालस्यं वृषतां क्लीबतां ज्ञानमज्ञानं बुद्धिं मोहमेवमादीनि चापराणि द्वन्द्वानीति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (13-15) · Śloka 15
തച്ഛ്രുത്വാ കാപ്യവചോ ഭഗവാന് പുനര്വസുരാത്രേയ ഉവാച- സര്വ ഏവ ഭവന്തഃ സമ്യഗാഹുരന്യത്രൈകാന്തികവചനാത്; സര്വ ഏവ ഖലു വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ പ്രകൃതിഭൂതാഃ പുരുഷമവ്യാപന്നേന്ദ്രിയം ബലവര്ണസുഖോപപന്നമായുഷാ മഹതോപപാദയന്തി സമ്യഗേവാചരിതാ ധര്മാര്ഥകാമാ ഇവ നിഃശ്രേയസേന മഹതാ പുരുഷമിഹ ചാമുഷ്മിംശ്ച ലോകേ; വികൃതാസ്ത്വേനം മഹതാ വിപര്യയേണോപപാദയന്തി ഋതവസ്ത്രയ ഇവ വികൃതിമാപന്നാ ലോകമശുഭേനോപഘാതകാല ഇതി||൧൩|| തദൃഷയഃ സര്വ ഏവാനുമേനിരേ വചനമാത്രേയസ്യ ഭഗവതോऽഭിനനന്ദുശ്ചേതി||൧൪|| ഭവതി ചാത്ര- തദാത്രേയവചഃ ശ്രുത്വാ സര്വ ഏവാനുമേനിരേ| ഋഷയോऽഭിനനന്ദുശ്ച യഥേന്ദ്രവചനം സുരാഃ||൧൫||
View original
तच्छ्रुत्वा काप्यवचो भगवान् पुनर्वसुरात्रेय उवाच- सर्व एव भवन्तः सम्यगाहुरन्यत्रैकान्तिकवचनात्; सर्व एव खलु वातपित्तश्लेष्माणः प्रकृतिभूताः पुरुषमव्यापन्नेन्द्रियं बलवर्णसुखोपपन्नमायुषा महतोपपादयन्ति सम्यगेवाचरिता धर्मार्थकामा इव निःश्रेयसेन महता पुरुषमिह चामुष्मिंश्च लोके; विकृतास्त्वेनं महता विपर्ययेणोपपादयन्ति ऋतवस्त्रय इव विकृतिमापन्ना लोकमशुभेनोपघातकाल इति||१३|| तदृषयः सर्व एवानुमेनिरे वचनमात्रेयस्य भगवतोऽभिननन्दुश्चेति||१४|| भवति चात्र- तदात्रेयवचः श्रुत्वा सर्व एवानुमेनिरे| ऋषयोऽभिननन्दुश्च यथेन्द्रवचनं सुराः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (16-17) · Śloka 17
തത്ര ശ്ലോകൌ- ഗുണാഃ ഷഡ് ദ്വിവിധോ ഹേതുര്വിവിധം കര്മ യത് പുനഃ| വായോശ്ചതുര്വിധം കര്മ പൃഥക് ച കഫപിത്തയോഃ||൧൬|| മഹര്ഷീണാം മതിര്യാ യാ പുനര്വസുമതിശ്ച യാ| കലാകലീയേ വാതസ്യ തത് സര്വം സമ്പ്രകാശിതമ്||൧൭||
View original
तत्र श्लोकौ- गुणाः षड् द्विविधो हेतुर्विविधं कर्म यत् पुनः| वायोश्चतुर्विधं कर्म पृथक् च कफपित्तयोः||१६|| महर्षीणां मतिर्या या पुनर्वसुमतिश्च या| कलाकलीये वातस्य तत् सर्वं सम्प्रकाशितम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ വാതകലാകലീയോ നാമ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ||൧൨|| ഇതി നിര്ദേശചതുഷ്കഃ||൩||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने वातकलाकलीयो नाम द्वादशोऽध्यायः समाप्तः||१२|| इति निर्देशचतुष्कः||३||
🔊 Audio coming soon