Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
తచ్ఛ్రుత్వా వాక్యం కాంకాయనో బాహ్లీకభిషగువాచ- ఏవమేతద్యథా భగవానాహ, ఏతాన్యేవ వాతప్రకోపణాని భవంతి; అతో విపరీతాని వాతస్య ప్రశమనాని భవంతి, ప్రకోపణవిపర్యయో హి ధాతూనాం ప్రశమకారణమితి||6||
తచ్ఛ్రుత్వా వాక్యం బడిశో ధామార్గవ ఉవాచ- ఏవమేతద్యథా భగవానాహ, ఏతాన్యేవ వాతప్రకోపప్రశమనాని భవంతి|
యథా హ్యేనమసంఘాతమనవస్థితమనాసాద్య ప్రకోపణప్రశమనాని ప్రకోపయంతి ప్రశమయంతి వా, తథాఽనువ్యాఖ్యాస్యామః- వాతప్రకోపణాని ఖలు రూక్షలఘుశీతదారుణఖరవిశదశుషిరకరాణి శరీరాణాం, తథావిధేషు శరీరేషు వాయురాశ్రయం గత్వాఽఽప్యాయమానః ప్రకోపమాపద్యతే; వాతప్రశమనాని పునఃస్నిగ్ధగురూష్ణశ్లక్ష్ణమృదుపిచ్ఛిలఘనకరాణి శరీరాణాం, తథావిధేషు శరీరేషు వాయురసజ్యమానశ్చరన్ ప్రశాంతిమాపద్యతే||7||
View original
तच्छ्रुत्वा वाक्यं काङ्कायनो बाह्लीकभिषगुवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एतान्येव वातप्रकोपणानि भवन्ति; अतो विपरीतानि वातस्य प्रशमनानि भवन्ति, प्रकोपणविपर्ययो हि धातूनां प्रशमकारणमिति||६||
तच्छ्रुत्वा वाक्यं बडिशो धामार्गव उवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एतान्येव वातप्रकोपप्रशमनानि भवन्ति|
यथा ह्येनमसङ्घातमनवस्थितमनासाद्य प्रकोपणप्रशमनानि प्रकोपयन्ति प्रशमयन्ति वा, तथाऽनुव्याख्यास्यामः- वातप्रकोपणानि खलु रूक्षलघुशीतदारुणखरविशदशुषिरकराणि शरीराणां, तथाविधेषु शरीरेषु वायुराश्रयं गत्वाऽऽप्यायमानः प्रकोपमापद्यते; वातप्रशमनानि पुनःस्निग्धगुरूष्णश्लक्ष्णमृदुपिच्छिलघनकराणि शरीराणां, तथाविधेषु शरीरेषु वायुरसज्यमानश्चरन् प्रशान्तिमापद्यते||७||
శరీరాణామితి శరీరావయవానాం| శుషిరకరాణి రంధ్రకరాణి| ఆశ్రయమితి సమానగుణస్థానం| ఆప్యాయమానః చీయమానః| దారుణవిపరీతో మృదుః, శుషిరవిపరీతో ఘనః| అసజ్యమానః అనవతిష్ఠమానః, క్షీయమాణావయవ ఇతి యావత్| ఏతేనైతదుక్తం భవతి- యద్యపి వాయునా వాతకారణానాం వాతశమనానాం వా తథా సంబంధో నాస్తి, తథాఽపి శరీరసంబద్ధైస్తైర్వాతస్య శరీరచారిణః సంబంధో భవతి, తతశ్చ వాతస్య సమానగుణయోగాద్వృద్ధిర్విపరీతగుణయోగాచ్చ హ్రాస ఉపపన్న ఏవేతి||6-7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
తచ్ఛ్రుత్వా బడిశవచనమవితథమృషిగణైరనుమతమువాచ వార్యోవిదో రాజర్షిః- ఏవమేతత్ సర్వమనపవాదం యథా భగవానాహ|
యాని తు ఖలు వాయోః కుపితాకుపితస్య శరీరాశరీరచరస్య శరీరేషు చరతః కర్మాణి బహిఃశరీరేభ్యో వా భవంతి, తేషామవయవాన్ ప్రత్యక్షానుమానోపదేశైః సాధయిత్వా నమస్కృత్య వాయవే యథాశక్తి ప్రవక్ష్యామః- వాయుస్తంత్రయంత్రధరః, ప్రాణోదానసమానవ్యానాపానాత్మా, ప్రవర్తకశ్చేష్టానాముచ్చావచానాం, నియంతా ప్రణేతా చ మనసః, సర్వేంద్రియాణాముద్యోజకః, సర్వేంద్రియార్థానామభివోఢా, సర్వశరీరధాతువ్యూహకరః, సంధానకరః శరీరస్య, ప్రవర్తకో వాచః, ప్రకృతిః స్పర్శశబ్దయోః, శ్రోత్రస్పర్శనయోర్మూలం, హర్షోత్సాహయోర్యోనిః, సమీరణోఽగ్నేః, దోషసంశోషణః , క్షేప్తా బహిర్మలానాం, స్థూలాణుస్రోతసాం భేత్తా, కర్తాగర్భాకృతీనాం, ఆయుషోఽనువృత్తిప్రత్యయభూతో భవత్యకుపితః|
కుపితస్తు ఖలు శరీరే శరీరం నానావిధైర్వికారైరుపతపతి బలవర్ణసుఖాయుషాముపఘాతాయ , మనో వ్యాహర్షయతి , సర్వేంద్రియాణ్యుపహంతి, వినిహంతి గర్భాన్ వికృతిమాపాదయత్యతికాలం వా ధారయతి, భయశోకమోహదైన్యాతిప్రలాపాంజనయతి, ప్రాణాంశ్చోపరుణద్ధి|
ప్రకృతిభూతస్య ఖల్వస్య లోకే చరతః కర్మాణీమాని భవంతి; తద్యథా- ధరణీధారణం, జ్వలనోజ్జ్వాలనం, ఆదిత్యచంద్రనక్షత్రగ్రహగణానాం సంతానగతివిధానం, సృష్టిశ్చ మేఘానాం, అపాం విసర్గః, ప్రవర్తనం స్రోతసాం, పుష్పఫలానాం చాభినిర్వర్తనం, ఉద్భేదనం చౌద్భిదానాం, ఋతూనాం ప్రవిభాగః, విభాగో ధాతూనాం, ధాతుమానసంస్థానవ్యక్తిః, బీజాభిసంస్కారః, శస్యాభివర్ధనమవిక్లేదోపశోషణే , అవైకారికవికారశ్చేతి|
ప్రకుపితస్య ఖల్వస్య లోకేషు చరతః కర్మాణీమాని భవంతి; తద్యథా- శిఖరిశిఖరావమథనం, ఉన్మథనమనోకహానాం, ఉత్పీడనం సాగరాణాం, ఉద్వర్తనం సరసాం, ప్రతిసరణమాపగానాం, ఆకంపనం చ భూమేః, ఆధమనమంబుదానాం , నీహారనిర్హ్రాదపాంశుసికతామత్స్యభేకోరగక్షారరుధిరాశ్మాశనివిసర్గః, వ్యాపాదనం చ షణ్ణామృతూనాం, శస్యానామసంఘాతః, భూతానాం చోపసర్గః, భావానాం చాభావకరణం, చతుర్యుగాంతకరాణాం మేఘసూర్యానలానిలానాం విసర్గః; స హి భగవాన్ ప్రభవశ్చావ్యయశ్చ, భూతానాం భావాభావకరః, సుఖాసుఖయోర్విధాతా, మృత్యుః, యమః, నియంతా, ప్రజాపతిః, అదితిః, విశ్వకర్మా, విశ్వరూపః, సర్వగః, సర్వతంత్రాణాం విధాతా, భావానామణుః, విభుః, విష్ణుః, క్రాంతా లోకానాం, వాయురేవ భగవానితి||8||
View original
तच्छ्रुत्वा बडिशवचनमवितथमृषिगणैरनुमतमुवाच वार्योविदो राजर्षिः- एवमेतत् सर्वमनपवादं यथा भगवानाह|
यानि तु खलु वायोः कुपिताकुपितस्य शरीराशरीरचरस्य शरीरेषु चरतः कर्माणि बहिःशरीरेभ्यो वा भवन्ति, तेषामवयवान् प्रत्यक्षानुमानोपदेशैः साधयित्वा नमस्कृत्य वायवे यथाशक्ति प्रवक्ष्यामः- वायुस्तन्त्रयन्त्रधरः, प्राणोदानसमानव्यानापानात्मा, प्रवर्तकश्चेष्टानामुच्चावचानां, नियन्ता प्रणेता च मनसः, सर्वेन्द्रियाणामुद्योजकः, सर्वेन्द्रियार्थानामभिवोढा, सर्वशरीरधातुव्यूहकरः, सन्धानकरः शरीरस्य, प्रवर्तको वाचः, प्रकृतिः स्पर्शशब्दयोः, श्रोत्रस्पर्शनयोर्मूलं, हर्षोत्साहयोर्योनिः, समीरणोऽग्नेः, दोषसंशोषणः , क्षेप्ता बहिर्मलानां, स्थूलाणुस्रोतसां भेत्ता, कर्तागर्भाकृतीनाम्, आयुषोऽनुवृत्तिप्रत्ययभूतो भवत्यकुपितः|
कुपितस्तु खलु शरीरे शरीरं नानाविधैर्विकारैरुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय , मनो व्याहर्षयति , सर्वेन्द्रियाण्युपहन्ति, विनिहन्ति गर्भान् विकृतिमापादयत्यतिकालं वा धारयति, भयशोकमोहदैन्यातिप्रलापाञ्जनयति, प्राणांश्चोपरुणद्धि|
प्रकृतिभूतस्य खल्वस्य लोके चरतः कर्माणीमानि भवन्ति; तद्यथा- धरणीधारणं, ज्वलनोज्ज्वालनम्, आदित्यचन्द्रनक्षत्रग्रहगणानां सन्तानगतिविधानं, सृष्टिश्च मेघानाम्, अपां विसर्गः, प्रवर्तनं स्रोतसां, पुष्पफलानां चाभिनिर्वर्तनम्, उद्भेदनं चौद्भिदानाम्, ऋतूनां प्रविभागः, विभागो धातूनां, धातुमानसंस्थानव्यक्तिः, बीजाभिसंस्कारः, शस्याभिवर्धनमविक्लेदोपशोषणे , अवैकारिकविकारश्चेति|
प्रकुपितस्य खल्वस्य लोकेषु चरतः कर्माणीमानि भवन्ति; तद्यथा- शिखरिशिखरावमथनम्, उन्मथनमनोकहानाम्, उत्पीडनं सागराणाम्, उद्वर्तनं सरसां, प्रतिसरणमापगानाम्, आकम्पनं च भूमेः, आधमनमम्बुदानां , नीहारनिर्ह्रादपांशुसिकतामत्स्यभेकोरगक्षाररुधिराश्माशनिविसर्गः, व्यापादनं च षण्णामृतूनां, शस्यानामसङ्घातः, भूतानां चोपसर्गः, भावानां चाभावकरणं, चतुर्युगान्तकराणां मेघसूर्यानलानिलानां विसर्गः; स हि भगवान् प्रभवश्चाव्ययश्च, भूतानां भावाभावकरः, सुखासुखयोर्विधाता, मृत्युः, यमः, नियन्ता, प्रजापतिः, अदितिः, विश्वकर्मा, विश्वरूपः, सर्वगः, सर्वतन्त्राणां विधाता, भावानामणुः, विभुः, विष्णुः, क्रान्ता लोकानां, वायुरेव भगवानिति||८||
శరీరాశరీరచరస్యేతి వాతస్వరూపకథనం, తేన శరీరేషు చరత ఇతి బహిః శరీరేభ్యో వేతి చ పునరుక్తం న భవతి| అత్రావయవానితి వదన్ కార్త్స్న్యాభిధానమశక్యం బహుప్రపంచత్వాదితి దర్శయతి| సాధయిత్వా ప్రతిపాద్య| వాతకర్మసు ప్రత్యక్షాణి వచనాదీని, మనఃప్రేరణాద్యనుమేయం, గర్భాకృతికరణాద్యాగమగమ్యం| తంత్రం శరీరం, యదుక్తం- “తంత్రయంత్రేషు భిన్నేషు తమోఽంత్యం ప్రవివిక్షతాం” (ఇం. అ.12) ఇతి, తదేవ యంత్రం; యది వా, తంత్రస్య యంత్రం సంధయః| ప్రాణాద్యాత్మా ప్రాణాదిస్వరూపః| చేష్టావిశేషణం- ఉచ్చావచానాం, వివిధానామిత్యర్థః, కింవా శుభాశుభానామిత్యర్థః| నియంతా అనీప్సితే విషయే ప్రవర్తమానస్య మనసః, ప్రణేతా చ మనస ఏవేప్సితేఽర్థే| ఉద్యోజకః ప్రేరకః; కింవా ‘ఉద్యోగకారక’ ఇతి పాఠః, సోఽప్యభిన్నార్థః| అభివోఢేవాభివోఢా సర్వేంద్రియార్థగ్రాహకత్వేన; తచ్చాస్య వాయుమయేన స్పర్శనేంద్రియేణ సర్వేంద్రియాణాం వ్యాపకత్వాత్ పూర్వాధ్యాయప్రతిపాదితేన న్యాయేన బోద్ధవ్యం| వ్యూహకరః సంఘాతకరో రచనాకర ఇతి యావత్ | ప్రకృతిః కారణం, శబ్దకారణత్వం చ వాయోర్నిత్యమాకాశానుప్రవేశాత్; ఉక్తం హి ఖాదీన్యభిధాయ- “తేషామేకగుణః పూర్వో గుణవృద్ధిః పరే పరే” (శా. అ.1) ఇతి| తథా పునరుక్తం ఖాదీన్యభిధాయ “విష్టం హ్యపరం పరేణ” (న్యా.ద. అ.2. ఆ.1.సూ.66) ఇతి| శ్రవణమూలత్వం వాయోః కర్ణశష్కులీరచనావిశేషే వ్యాప్రియమాణత్వాత్; మూలం ప్రధానకారణం| ఉత్సాహః కార్యేషూద్యోగో మనసః| యోనిః అభివ్యక్తికారణం| దోషసంశోషణః శరీరక్లేదసంశోషణః| భేత్తా కర్తా; ఏతచ్చ శరీరోత్పత్తికాలే| భూత శబ్దః స్వరూపవచనః| ఉపఘాతాయేతి ఛేదః| గర్భానితి వికృతిమాపాదయత్యతికాలం ధారయతీత్యనేన చ సంబధ్యతే| ఆదిత్యాదీనాం సంతానేనావిచ్ఛేదేన గతివిధానం సంతానగతివిధానం| స్రోతసామితి నదీనాం| ప్రవిభాగో విభక్తలక్షణం | ధాతూనామితి పృథివ్యాదీనాం, ధాతవః కార్యద్రవ్యాణి ప్రస్తరాదీని; మానం పరిమాణం, సంస్థానమాకృతిః, తయోర్వ్యక్తిరభివ్యక్తిః, తత్ర కారణమితి యావత్| బీజస్య శాల్యాదేః, అభిసంస్కారోఽంకురజననశక్తిః| అవిక్లేదః పాకకాలాదర్వాగవిక్లిన్నత్వం, ఉపశోషణం చ పాకేన యవాదీనామార్ద్రాణామేవ, అవిక్లేదోపశోషణే శస్యానామేవ| అవైకారికవికారేణ సర్వస్మిన్నేవ జగతి ప్రకృతిరూపే కారణత్వం బ్రూతే| శిఖరీ పర్వతః| అనోకహో వృక్షః| ఊర్ధ్వం వర్తనముద్వర్తనం| ప్రతిసరణం ప్రతీపగమనం| విసర్జనం విసర్గః, స చ పృథఙ్నీహారాదిభిః సంబధ్యతే; నీహారః శిశిరసమూహః, నిర్హ్రాదో మేఘం వినా గర్జితం, అశనిః వజ్రభేదోఽగ్నిః| అసంఘాతః అనుత్పాదోఽనుపచయో వా| ఉపసర్గః మరకాదిప్రాదుర్భావః| మేఘసూర్యేత్యాదౌ విసర్గః సృష్టిః| వాయురిహ దేవతారూపోఽభిప్రేతః, తేన తస్య భూతరూపచతుర్యుగాంతకరానిలకరణమవిరుద్ధం; ఏవం యదన్యదప్యనుపపద్యమానం వాయోస్తదపి దేవతారూపత్వేనైవ సమాధేయం| సంప్రతి సామాన్యేన పునః కుపితాకుపితస్య వాయోః స్వరూపముచ్యతే- స హి భగవానిత్యాది| ప్రభవః కారణం| అవ్యయః అక్షయః| భూతానామిత్యుత్తరేణ సంబధ్యతే| మృత్యుయమాదిభేదాశ్చాగమే జ్ఞేయాః| సర్వతంత్రాణాం సర్వకర్మణాం; తంత్రశబ్దః కర్మవచనోఽప్యస్తి, యదుక్తం- “బస్తిస్తంత్రాణాం” (సూ. అ.25); కర్మణామిత్యర్థః||8||