Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో వాతకలాకలీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
View original
अथातो वातकलाकलीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
12. vātakalākalīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
వాతకలాకలాజ్ఞానమధికృత్య పరస్పరమతాని జిజ్ఞాసమానాః సముపవిశ్య మహర్షయః పప్రచ్ఛురన్యోఽన్యం- కింగుణో వాయుః, కిమస్య ప్రకోపణం, ఉపశమనాని వాఽస్య కాని, కథం చైనమసంఘాతవంతమనవస్థితమనాసాద్య ప్రకోపణప్రశమనాని ప్రకోపయంతి ప్రశమయంతి వా, కాని చాస్య కుపితాకుపితస్య శరీరాశరీరచరస్య శరీరేషు చరతః కర్మాణి బహిఃశరీరేభ్యోవేతి||3||
View original
वातकलाकलाज्ञानमधिकृत्य परस्परमतानि जिज्ञासमानाः समुपविश्य महर्षयः पप्रच्छुरन्योऽन्यं- किङ्गुणो वायुः, किमस्य प्रकोपणम्, उपशमनानि वाऽस्य कानि, कथं चैनमसङ्घातवन्तमनवस्थितमनासाद्य प्रकोपणप्रशमनानि प्रकोपयन्ति प्रशमयन्ति वा, कानि चास्य कुपिताकुपितस्य शरीराशरीरचरस्य शरीरेषु चरतः कर्माणि बहिःशरीरेभ्योवेति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
అత్రోవాచ కుశః సాంకృత్యాయనః- రూక్షలఘుశీతదారుణఖరవిశదాః షడిమే వాతగుణా భవంతి||4||
View original
अत्रोवाच कुशः साङ्कृत्यायनः- रूक्षलघुशीतदारुणखरविशदाः षडिमे वातगुणा भवन्ति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తచ్ఛ్రుత్వా వాక్యం కుమారశిరా భరద్వాజ ఉవాచ- ఏవమేతద్యథా భగవానాహ, ఏత ఏవ వాతగుణా భవంతి, స త్వేవంగుణైరేవంద్రవ్యైరేవంప్రభావైశ్చ కర్మభిరభ్యస్యమానైర్వాయుః ప్రకోపమాపద్యతే, సమానగుణాభ్యాసో హి ధాతూనాం వృద్ధికారణమితి||5||
View original
तच्छ्रुत्वा वाक्यं कुमारशिरा भरद्वाज उवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एत एव वातगुणा भवन्ति, स त्वेवङ्गुणैरेवन्द्रव्यैरेवम्प्रभावैश्च कर्मभिरभ्यस्यमानैर्वायुः प्रकोपमापद्यते, समानगुणाभ्यासो हि धातूनां वृद्धिकारणमिति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
తచ్ఛ్రుత్వా వాక్యం కాంకాయనో బాహ్లీకభిషగువాచ- ఏవమేతద్యథా భగవానాహ, ఏతాన్యేవ వాతప్రకోపణాని భవంతి; అతో విపరీతాని వాతస్య ప్రశమనాని భవంతి, ప్రకోపణవిపర్యయో హి ధాతూనాం ప్రశమకారణమితి||6|| తచ్ఛ్రుత్వా వాక్యం బడిశో ధామార్గవ ఉవాచ- ఏవమేతద్యథా భగవానాహ, ఏతాన్యేవ వాతప్రకోపప్రశమనాని భవంతి| యథా హ్యేనమసంఘాతమనవస్థితమనాసాద్య ప్రకోపణప్రశమనాని ప్రకోపయంతి ప్రశమయంతి వా, తథాఽనువ్యాఖ్యాస్యామః- వాతప్రకోపణాని ఖలు రూక్షలఘుశీతదారుణఖరవిశదశుషిరకరాణి శరీరాణాం, తథావిధేషు శరీరేషు వాయురాశ్రయం గత్వాఽఽప్యాయమానః ప్రకోపమాపద్యతే; వాతప్రశమనాని పునఃస్నిగ్ధగురూష్ణశ్లక్ష్ణమృదుపిచ్ఛిలఘనకరాణి శరీరాణాం, తథావిధేషు శరీరేషు వాయురసజ్యమానశ్చరన్ ప్రశాంతిమాపద్యతే||7||
View original
तच्छ्रुत्वा वाक्यं काङ्कायनो बाह्लीकभिषगुवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एतान्येव वातप्रकोपणानि भवन्ति; अतो विपरीतानि वातस्य प्रशमनानि भवन्ति, प्रकोपणविपर्ययो हि धातूनां प्रशमकारणमिति||६|| तच्छ्रुत्वा वाक्यं बडिशो धामार्गव उवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एतान्येव वातप्रकोपप्रशमनानि भवन्ति| यथा ह्येनमसङ्घातमनवस्थितमनासाद्य प्रकोपणप्रशमनानि प्रकोपयन्ति प्रशमयन्ति वा, तथाऽनुव्याख्यास्यामः- वातप्रकोपणानि खलु रूक्षलघुशीतदारुणखरविशदशुषिरकराणि शरीराणां, तथाविधेषु शरीरेषु वायुराश्रयं गत्वाऽऽप्यायमानः प्रकोपमापद्यते; वातप्रशमनानि पुनःस्निग्धगुरूष्णश्लक्ष्णमृदुपिच्छिलघनकराणि शरीराणां, तथाविधेषु शरीरेषु वायुरसज्यमानश्चरन् प्रशान्तिमापद्यते||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
తచ్ఛ్రుత్వా బడిశవచనమవితథమృషిగణైరనుమతమువాచ వార్యోవిదో రాజర్షిః- ఏవమేతత్ సర్వమనపవాదం యథా భగవానాహ| యాని తు ఖలు వాయోః కుపితాకుపితస్య శరీరాశరీరచరస్య శరీరేషు చరతః కర్మాణి బహిఃశరీరేభ్యో వా భవంతి, తేషామవయవాన్ ప్రత్యక్షానుమానోపదేశైః సాధయిత్వా నమస్కృత్య వాయవే యథాశక్తి ప్రవక్ష్యామః- వాయుస్తంత్రయంత్రధరః, ప్రాణోదానసమానవ్యానాపానాత్మా, ప్రవర్తకశ్చేష్టానాముచ్చావచానాం, నియంతా ప్రణేతా చ మనసః, సర్వేంద్రియాణాముద్యోజకః, సర్వేంద్రియార్థానామభివోఢా, సర్వశరీరధాతువ్యూహకరః, సంధానకరః శరీరస్య, ప్రవర్తకో వాచః, ప్రకృతిః స్పర్శశబ్దయోః, శ్రోత్రస్పర్శనయోర్మూలం, హర్షోత్సాహయోర్యోనిః, సమీరణోఽగ్నేః, దోషసంశోషణః , క్షేప్తా బహిర్మలానాం, స్థూలాణుస్రోతసాం భేత్తా, కర్తాగర్భాకృతీనాం, ఆయుషోఽనువృత్తిప్రత్యయభూతో భవత్యకుపితః| కుపితస్తు ఖలు శరీరే శరీరం నానావిధైర్వికారైరుపతపతి బలవర్ణసుఖాయుషాముపఘాతాయ , మనో వ్యాహర్షయతి , సర్వేంద్రియాణ్యుపహంతి, వినిహంతి గర్భాన్ వికృతిమాపాదయత్యతికాలం వా ధారయతి, భయశోకమోహదైన్యాతిప్రలాపాంజనయతి, ప్రాణాంశ్చోపరుణద్ధి| ప్రకృతిభూతస్య ఖల్వస్య లోకే చరతః కర్మాణీమాని భవంతి; తద్యథా- ధరణీధారణం, జ్వలనోజ్జ్వాలనం, ఆదిత్యచంద్రనక్షత్రగ్రహగణానాం సంతానగతివిధానం, సృష్టిశ్చ మేఘానాం, అపాం విసర్గః, ప్రవర్తనం స్రోతసాం, పుష్పఫలానాం చాభినిర్వర్తనం, ఉద్భేదనం చౌద్భిదానాం, ఋతూనాం ప్రవిభాగః, విభాగో ధాతూనాం, ధాతుమానసంస్థానవ్యక్తిః, బీజాభిసంస్కారః, శస్యాభివర్ధనమవిక్లేదోపశోషణే , అవైకారికవికారశ్చేతి| ప్రకుపితస్య ఖల్వస్య లోకేషు చరతః కర్మాణీమాని భవంతి; తద్యథా- శిఖరిశిఖరావమథనం, ఉన్మథనమనోకహానాం, ఉత్పీడనం సాగరాణాం, ఉద్వర్తనం సరసాం, ప్రతిసరణమాపగానాం, ఆకంపనం చ భూమేః, ఆధమనమంబుదానాం , నీహారనిర్హ్రాదపాంశుసికతామత్స్యభేకోరగక్షారరుధిరాశ్మాశనివిసర్గః, వ్యాపాదనం చ షణ్ణామృతూనాం, శస్యానామసంఘాతః, భూతానాం చోపసర్గః, భావానాం చాభావకరణం, చతుర్యుగాంతకరాణాం మేఘసూర్యానలానిలానాం విసర్గః; స హి భగవాన్ ప్రభవశ్చావ్యయశ్చ, భూతానాం భావాభావకరః, సుఖాసుఖయోర్విధాతా, మృత్యుః, యమః, నియంతా, ప్రజాపతిః, అదితిః, విశ్వకర్మా, విశ్వరూపః, సర్వగః, సర్వతంత్రాణాం విధాతా, భావానామణుః, విభుః, విష్ణుః, క్రాంతా లోకానాం, వాయురేవ భగవానితి||8||
View original
तच्छ्रुत्वा बडिशवचनमवितथमृषिगणैरनुमतमुवाच वार्योविदो राजर्षिः- एवमेतत् सर्वमनपवादं यथा भगवानाह| यानि तु खलु वायोः कुपिताकुपितस्य शरीराशरीरचरस्य शरीरेषु चरतः कर्माणि बहिःशरीरेभ्यो वा भवन्ति, तेषामवयवान् प्रत्यक्षानुमानोपदेशैः साधयित्वा नमस्कृत्य वायवे यथाशक्ति प्रवक्ष्यामः- वायुस्तन्त्रयन्त्रधरः, प्राणोदानसमानव्यानापानात्मा, प्रवर्तकश्चेष्टानामुच्चावचानां, नियन्ता प्रणेता च मनसः, सर्वेन्द्रियाणामुद्योजकः, सर्वेन्द्रियार्थानामभिवोढा, सर्वशरीरधातुव्यूहकरः, सन्धानकरः शरीरस्य, प्रवर्तको वाचः, प्रकृतिः स्पर्शशब्दयोः, श्रोत्रस्पर्शनयोर्मूलं, हर्षोत्साहयोर्योनिः, समीरणोऽग्नेः, दोषसंशोषणः , क्षेप्ता बहिर्मलानां, स्थूलाणुस्रोतसां भेत्ता, कर्तागर्भाकृतीनाम्, आयुषोऽनुवृत्तिप्रत्ययभूतो भवत्यकुपितः| कुपितस्तु खलु शरीरे शरीरं नानाविधैर्विकारैरुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय , मनो व्याहर्षयति , सर्वेन्द्रियाण्युपहन्ति, विनिहन्ति गर्भान् विकृतिमापादयत्यतिकालं वा धारयति, भयशोकमोहदैन्यातिप्रलापाञ्जनयति, प्राणांश्चोपरुणद्धि| प्रकृतिभूतस्य खल्वस्य लोके चरतः कर्माणीमानि भवन्ति; तद्यथा- धरणीधारणं, ज्वलनोज्ज्वालनम्, आदित्यचन्द्रनक्षत्रग्रहगणानां सन्तानगतिविधानं, सृष्टिश्च मेघानाम्, अपां विसर्गः, प्रवर्तनं स्रोतसां, पुष्पफलानां चाभिनिर्वर्तनम्, उद्भेदनं चौद्भिदानाम्, ऋतूनां प्रविभागः, विभागो धातूनां, धातुमानसंस्थानव्यक्तिः, बीजाभिसंस्कारः, शस्याभिवर्धनमविक्लेदोपशोषणे , अवैकारिकविकारश्चेति| प्रकुपितस्य खल्वस्य लोकेषु चरतः कर्माणीमानि भवन्ति; तद्यथा- शिखरिशिखरावमथनम्, उन्मथनमनोकहानाम्, उत्पीडनं सागराणाम्, उद्वर्तनं सरसां, प्रतिसरणमापगानाम्, आकम्पनं च भूमेः, आधमनमम्बुदानां , नीहारनिर्ह्रादपांशुसिकतामत्स्यभेकोरगक्षाररुधिराश्माशनिविसर्गः, व्यापादनं च षण्णामृतूनां, शस्यानामसङ्घातः, भूतानां चोपसर्गः, भावानां चाभावकरणं, चतुर्युगान्तकराणां मेघसूर्यानलानिलानां विसर्गः; स हि भगवान् प्रभवश्चाव्ययश्च, भूतानां भावाभावकरः, सुखासुखयोर्विधाता, मृत्युः, यमः, नियन्ता, प्रजापतिः, अदितिः, विश्वकर्मा, विश्वरूपः, सर्वगः, सर्वतन्त्राणां विधाता, भावानामणुः, विभुः, विष्णुः, क्रान्ता लोकानां, वायुरेव भगवानिति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10
తచ్ఛ్రుత్వా వార్యోవిదవచో మరీచిరువాచ- యద్యప్యేవమేతత్, కిమర్థస్యాస్య వచనే విజ్ఞానే వా సామర్థ్యమస్తి భిషగ్విద్యాయాం; భిషగ్విద్యామధికృత్యేయం కథా ప్రవృత్తేతి ||9|| వార్యోవిద ఉవాచ- భిషక్ పవనమతిబలమతిపరుషమతిశీఘ్రకారిణమాత్యయికం చేన్నానునిశమ్యేత్, సహసా ప్రకుపితమతిప్రయతః కథమగ్రేఽభిరక్షితుమభిధాస్యతి ప్రాగేవైనమత్యయభయాత్; వాయోర్యథార్థా స్తుతిరపి భవత్యారోగ్యాయ బలవర్ణవివృద్ధయే వర్చస్విత్వాయోపచయాయ జ్ఞానోపపత్తయే పరమాయుఃప్రకర్షాయ చేతి||10||
View original
तच्छ्रुत्वा वार्योविदवचो मरीचिरुवाच- यद्यप्येवमेतत्, किमर्थस्यास्य वचने विज्ञाने वा सामर्थ्यमस्ति भिषग्विद्यायां; भिषग्विद्यामधिकृत्येयं कथा प्रवृत्तेति ||९|| वार्योविद उवाच- भिषक् पवनमतिबलमतिपरुषमतिशीघ्रकारिणमात्ययिकं चेन्नानुनिशम्येत्, सहसा प्रकुपितमतिप्रयतः कथमग्रेऽभिरक्षितुमभिधास्यति प्रागेवैनमत्ययभयात्; वायोर्यथार्था स्तुतिरपि भवत्यारोग्याय बलवर्णविवृद्धये वर्चस्वित्वायोपचयाय ज्ञानोपपत्तये परमायुःप्रकर्षाय चेति||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
మరీచిరువాచ- అగ్నిరేవ శరీరే పిత్తాంతర్గతః కుపితాకుపితః శుభాశుభాని కరోతి; తద్యథా- పక్తిమపక్తిం దర్శనమదర్శనం మాత్రామాత్రత్వమూష్మణః ప్రకృతివికృతివర్ణౌ శౌర్యం భయం క్రోధం హర్షం మోహం ప్రసాదమిత్యేవమాదీని చాపరాణి ద్వంద్వానీతి||11||
View original
मरीचिरुवाच- अग्निरेव शरीरे पित्तान्तर्गतः कुपिताकुपितः शुभाशुभानि करोति; तद्यथा- पक्तिमपक्तिं दर्शनमदर्शनं मात्रामात्रत्वमूष्मणः प्रकृतिविकृतिवर्णौ शौर्यं भयं क्रोधं हर्षं मोहं प्रसादमित्येवमादीनि चापराणि द्वन्द्वानीति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
తచ్ఛ్రుత్వా మరీచివచః కాప్య ఉవాచ- సోమ ఏవ శరీరే శ్లేష్మాంతర్గతః కుపితాకుపితః శుభాశుభాని కరోతి; తద్యథా- దార్ఢ్యం శైథిల్యముపచయం కార్శ్యముత్సాహమాలస్యం వృషతాం క్లీబతాం జ్ఞానమజ్ఞానం బుద్ధిం మోహమేవమాదీని చాపరాణి ద్వంద్వానీతి||12||
View original
तच्छ्रुत्वा मरीचिवचः काप्य उवाच- सोम एव शरीरे श्लेष्मान्तर्गतः कुपिताकुपितः शुभाशुभानि करोति; तद्यथा- दार्ढ्यं शैथिल्यमुपचयं कार्श्यमुत्साहमालस्यं वृषतां क्लीबतां ज्ञानमज्ञानं बुद्धिं मोहमेवमादीनि चापराणि द्वन्द्वानीति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (13-15) · Śloka 15
తచ్ఛ్రుత్వా కాప్యవచో భగవాన్ పునర్వసురాత్రేయ ఉవాచ- సర్వ ఏవ భవంతః సమ్యగాహురన్యత్రైకాంతికవచనాత్; సర్వ ఏవ ఖలు వాతపిత్తశ్లేష్మాణః ప్రకృతిభూతాః పురుషమవ్యాపన్నేంద్రియం బలవర్ణసుఖోపపన్నమాయుషా మహతోపపాదయంతి సమ్యగేవాచరితా ధర్మార్థకామా ఇవ నిఃశ్రేయసేన మహతా పురుషమిహ చాముష్మింశ్చ లోకే; వికృతాస్త్వేనం మహతా విపర్యయేణోపపాదయంతి ఋతవస్త్రయ ఇవ వికృతిమాపన్నా లోకమశుభేనోపఘాతకాల ఇతి||13|| తదృషయః సర్వ ఏవానుమేనిరే వచనమాత్రేయస్య భగవతోఽభిననందుశ్చేతి||14|| భవతి చాత్ర- తదాత్రేయవచః శ్రుత్వా సర్వ ఏవానుమేనిరే| ఋషయోఽభిననందుశ్చ యథేంద్రవచనం సురాః||15||
View original
तच्छ्रुत्वा काप्यवचो भगवान् पुनर्वसुरात्रेय उवाच- सर्व एव भवन्तः सम्यगाहुरन्यत्रैकान्तिकवचनात्; सर्व एव खलु वातपित्तश्लेष्माणः प्रकृतिभूताः पुरुषमव्यापन्नेन्द्रियं बलवर्णसुखोपपन्नमायुषा महतोपपादयन्ति सम्यगेवाचरिता धर्मार्थकामा इव निःश्रेयसेन महता पुरुषमिह चामुष्मिंश्च लोके; विकृतास्त्वेनं महता विपर्ययेणोपपादयन्ति ऋतवस्त्रय इव विकृतिमापन्ना लोकमशुभेनोपघातकाल इति||१३|| तदृषयः सर्व एवानुमेनिरे वचनमात्रेयस्य भगवतोऽभिननन्दुश्चेति||१४|| भवति चात्र- तदात्रेयवचः श्रुत्वा सर्व एवानुमेनिरे| ऋषयोऽभिननन्दुश्च यथेन्द्रवचनं सुराः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (16-17) · Śloka 17
తత్ర శ్లోకౌ- గుణాః షడ్ ద్వివిధో హేతుర్వివిధం కర్మ యత్ పునః| వాయోశ్చతుర్విధం కర్మ పృథక్ చ కఫపిత్తయోః||16|| మహర్షీణాం మతిర్యా యా పునర్వసుమతిశ్చ యా| కలాకలీయే వాతస్య తత్ సర్వం సంప్రకాశితం||17||
View original
तत्र श्लोकौ- गुणाः षड् द्विविधो हेतुर्विविधं कर्म यत् पुनः| वायोश्चतुर्विधं कर्म पृथक् च कफपित्तयोः||१६|| महर्षीणां मतिर्या या पुनर्वसुमतिश्च या| कलाकलीये वातस्य तत् सर्वं सम्प्रकाशितम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే వాతకలాకలీయో నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః సమాప్తః||12|| ఇతి నిర్దేశచతుష్కః||3||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने वातकलाकलीयो नाम द्वादशोऽध्यायः समाप्तः||१२|| इति निर्देशचतुष्कः||३||
🔊 Audio coming soon