Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો વિધિશોણિતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातो विधिशोणितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ વાતાદિવદ્બહુવિકારકર્તૃત્વેન શોણિતસ્ય શોણિતવિકારાણાં પૂર્વોક્તાનેવોપક્રમાન્ લઙ્ઘનબૃંહણાદીન્ વિશેષેણ દર્શયિતું વિધિશોણિતીયોઽભિધીયતે| ઇયમપ્યર્થપરા સઞ્જ્ઞા ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
વિધિના શોણિતં જાતં શુદ્ધં ભવતિ દેહિનામ્| દેશકાલૌકસાત્મ્યાનાં વિધિર્યઃ સમ્પ્રકાશિતઃ||૩||
विधिना शोणितं जातं शुद्धं भवति देहिनाम्| देशकालौकसात्म्यानां विधिर्यः सम्प्रकाशितः||३||
🔊 Audio coming soon
વિધિનેતિ સમ્યગાહારાચારવિધિના| શુદ્ધં ભવતીત્યત્ર ભવતિ વિદ્યત ઇત્યર્થઃ, ઉત્પાદસ્ય જાતશબ્દેનૈવોક્તત્વાત્| કેન વિધિનેત્યાહ- દેશેત્યાદિ| સાત્મ્યશબ્દસ્ય દેશાદિભિઃ પ્રત્યેકમન્વયઃ| ઓકસાત્મ્યમ્ અભ્યાસસાત્મ્યમ્| સમ્પ્રકાશિત ઇતિ તસ્યાશિતીયે (સૂ.અ.૬), સમ્પ્રકાશિત ઇત્યત્ર ‘તેન’ ઇતિ શેષઃ; અતો યઃ સમ્પ્રકાશિતો વિધિસ્તેન વિધિનેતિ સમ્બન્ધઃ| અન્યે વ્યાખ્યાનયન્તિ- શોણિતં જાતં તાવદ્ભવતિ, તચ્ચ કારણાન્તરદુષ્ટં સદ્વિધિના યથોક્તેન પુનઃ શુદ્ધં ભવતીતિ યોજનીયમ્||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તદ્વિશુદ્ધં હિ રુધિરં બલવર્ણસુખાયુષા| યુનક્તિ પ્રાણિનં પ્રાણઃ શોણિતં હ્યનુવર્તતે||૪||
तद्विशुद्धं हि रुधिरं बलवर्णसुखायुषा| युनक्ति प्राणिनं प्राणः शोणितं ह्यनुवर्तते||४||
🔊 Audio coming soon
વિશુદ્ધં શોણિતં કિં કરોતીત્યાહ- તદ્વિશુદ્ધમિત્યાદિ| તેન વિધિના વિશુદ્ધં તદ્વિશુદ્ધં; કિંવા તદિતિ શોણિતમ્| પ્રાણઃ શોણિતં હ્યનુવર્તત ઇતિ શોણિતાન્વયવ્યતિરેકમનુવિધીયતે| યદુક્તં- “દશૈવાયતનાન્યાહુઃ પ્રાણા યેષુ પ્રતિષ્ઠિતાઃ| શઙ્ખૌ મર્મત્રયં કણ્ઠો રક્તં શુક્રૌજસી ગુદમ્”- (સૂ.અ.૨૯) ઇતિ||૪||
Adhikarana 4 (5-10) · Śloka 10
પ્રદુષ્ટબહુતીક્ષ્ણોષ્ણૈર્મદ્યૈરન્યૈશ્ચ તદ્વિધૈઃ| તથાઽતિલવણક્ષારૈરમ્લૈઃ કટુભિરેવ ચ||૫|| કુલત્થમાષનિષ્પાવતિલતૈલનિષેવણૈઃ| પિણ્ડાલુમૂલકાદીનાં હરિતાનાં ચ સર્વશઃ||૬|| જલજાનૂપબૈલાનાં પ્રસહાનાં ચ સેવનાત્| દધ્યમ્લમસ્તુસુક્તાનાં સુરાસૌવીરકસ્ય ચ||૭|| વિરુદ્ધાનામુપક્લિન્નપૂતીનાં ભક્ષણેન ચ| ભુક્ત્વા દિવા પ્રસ્વપતાં દ્રવસ્નિગ્ધગુરૂણિ ચ||૮|| અત્યાદાનં તથા ક્રોધં ભજતાં ચાતપાનલૌ| છર્દિવેગપ્રતીઘાતાત્ કાલે ચાનવસેચનાત્||૯|| શ્રમાભિઘાતસન્તાપૈરજીર્ણાધ્યશનૈસ્તથા| શરત્કાલસ્વભાવાચ્ચ શોણિતં સમ્પ્રદુષ્યતિ||૧૦||
प्रदुष्टबहुतीक्ष्णोष्णैर्मद्यैरन्यैश्च तद्विधैः| तथाऽतिलवणक्षारैरम्लैः कटुभिरेव च||५|| कुलत्थमाषनिष्पावतिलतैलनिषेवणैः| पिण्डालुमूलकादीनां हरितानां च सर्वशः||६|| जलजानूपबैलानां प्रसहानां च सेवनात्| दध्यम्लमस्तुसुक्तानां सुरासौवीरकस्य च||७|| विरुद्धानामुपक्लिन्नपूतीनां भक्षणेन च| भुक्त्वा दिवा प्रस्वपतां द्रवस्निग्धगुरूणि च||८|| अत्यादानं तथा क्रोधं भजतां चातपानलौ| छर्दिवेगप्रतीघातात् काले चानवसेचनात्||९|| श्रमाभिघातसन्तापैरजीर्णाध्यशनैस्तथा| शरत्कालस्वभावाच्च शोणितं सम्प्रदुष्यति||१०||
🔊 Audio coming soon
શુદ્ધિહેતુમભિધાય દુષ્ટિહેતુમાહ- પ્રદુષ્ટેત્યાદિ| પ્રદુષ્ટં સ્વપ્રકૃતિવિપરીતમ્| અન્યૈશ્ચ તદ્વિધૈરિતિ પ્રદુષ્ટપાનકાદિભિઃ; કિંવા ‘અન્નૈઃ’ ઇતિ પાઠઃ| તથાઽતિલવણક્ષારૈરિત્યાદિ કેચિદ્ભેષજવિષયં વર્ણયન્તિ, તદ્વિધૈરિતિ વચનેનાન્નપાનસ્યાતિલવણાદેર્ગૃહીતત્વાત્| નિષ્પાવઃ શ્વેતશિમ્બિઃ| અત્યાદાનં તૃપ્તિમતિક્રમ્ય ભોજનમ્| કાલે ચેતિ શોણિતદુષ્ટિયુક્તે શરત્કાલે| અજીર્ણેઽધ્યશનમજીર્ણાધ્યશનં; કિંવા અજીર્ણસ્યાપક્વસ્યાશનમજીર્ણાશનમ્, અધ્યશનં તુ પૂર્વાન્નશેષે યદ્ભુજ્યતે, યદાહ- “ભુક્તસ્યોપરિ યદ્ભુક્તં તદધ્યશનમુચ્યતે” (ચિ.અ.૧૫)||૫-૧૦||
Adhikarana 5 (11-17) · Śloka 17
તતઃ શોણિતજા રોગાઃ પ્રજાયન્તે પૃથગ્વિધાઃ| મુખપાકોઽક્ષિરાગશ્ચ પૂતિઘ્રાણાસ્યગન્ધિતા||૧૧|| ગુલ્મોપકુશવીસર્પરક્તપિત્તપ્રમીલકાઃ| વિદ્રધી રક્તમેહશ્ચ પ્રદરો વાતશોણિતમ્||૧૨|| વૈવર્ણ્યમગ્નિસાદશ્ચ પિપાસા ગુરુગાત્રતા| સન્તાપશ્ચાતિદૌર્બલ્યમરુચિઃ શિરસશ્ચ રુક્||૧૩|| વિદાહશ્ચાન્નપાનસ્ય તિક્તામ્લોદ્ગિરણં ક્લમઃ| ક્રોધપ્રચુરતા બુદ્ધેઃ સમ્મોહો લવણાસ્યતા||૧૪|| સ્વેદઃ શરીરદૌર્ગન્ધ્યં મદઃ કમ્પઃ સ્વરક્ષયઃ| તન્દ્રાનિદ્રાતિયોગશ્ચ તમસશ્ચાતિદર્શનમ્||૧૫|| કણ્ડ્વરુઃકોઠપિડકાકુષ્ઠચર્મદલાદયઃ| વિકારાઃ સર્વ એવૈતે વિજ્ઞેયાઃ શોણિતાશ્રયાઃ||૧૬|| શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યૈરુપક્રાન્તાશ્ચ યે ગદાઃ| સમ્યક્ સાધ્યા ન સિધ્યન્તિ રક્તજાંસ્તાન્ વિભાવયેત્||૧૭||
ततः शोणितजा रोगाः प्रजायन्ते पृथग्विधाः| मुखपाकोऽक्षिरागश्च पूतिघ्राणास्यगन्धिता||११|| गुल्मोपकुशवीसर्परक्तपित्तप्रमीलकाः| विद्रधी रक्तमेहश्च प्रदरो वातशोणितम्||१२|| वैवर्ण्यमग्निसादश्च पिपासा गुरुगात्रता| सन्तापश्चातिदौर्बल्यमरुचिः शिरसश्च रुक्||१३|| विदाहश्चान्नपानस्य तिक्ताम्लोद्गिरणं क्लमः| क्रोधप्रचुरता बुद्धेः सम्मोहो लवणास्यता||१४|| स्वेदः शरीरदौर्गन्ध्यं मदः कम्पः स्वरक्षयः| तन्द्रानिद्रातियोगश्च तमसश्चातिदर्शनम्||१५|| कण्ड्वरुःकोठपिडकाकुष्ठचर्मदलादयः| विकाराः सर्व एवैते विज्ञेयाः शोणिताश्रयाः||१६|| शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैरुपक्रान्ताश्च ये गदाः| सम्यक् साध्या न सिध्यन्ति रक्तजांस्तान् विभावयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
ઉપકુશઃ મુખરોગવિશેષઃ; યદુક્તં સુશ્રુતે- “વેષ્ટેષુ દાહઃ પાકશ્ચ તેભ્યો દન્તાશ્ચલન્તિ ચ| યસ્મિન્નુપકુશો નામ પિત્તરક્તકૃતો ગદઃ” (સુ. નિ. ૧૬) ઇતિ| કુષ્ઠ ઇત્યુક્તેઽપિ ચર્મદલાભિધાનં વિશેષાર્થમ્| શોણિતાશ્રયા ઇતિ ભાષયા શોણિતસ્ય વાતાદિવત્ સ્વાતન્ત્ર્યેણ રોગકર્તૃત્વં નિરાકરોતિ| અનુક્તભૂરિશોણિતરોગગ્રહણાર્થમાહ- શીતોષ્ણેત્યાદિ| આદ્યગ્રહણાત્તીક્ષ્ણમૃદ્વાદીનાં ગ્રહણમ્| સમ્યગિતિ પૂર્વેણ યોજનીયમ્ | તત્ર શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યૈરિતિ શોણિતવૃદ્ધિમનપેક્ષ્ય વાતાદિજયાર્થમાત્રપ્રયુક્તૈરિતિ મન્તવ્યમ્| યેન શોણિતવ્યાધેરપિ શાન્તિર્વક્ષ્યમાણરક્તપિત્તહરક્રિયાદિભિઃ શીતોષ્ણસ્નિગ્ધાદિક્રિયાપ્રવિષ્ટૈવ, તતશ્ચ શોણિતરોગસ્યાપિ શીતાદિક્રિયાભિરેવ શોણિતપ્રતિકૂલાભિઃ પ્રશમો ભવતિ; પ્રવૃદ્ધશોણિતાશ્રયાસ્તુ વાતાદય આશ્રયપ્રભાવાન્ન સ્વચિકિત્સામાત્રેણ પ્રશામ્યન્તિ||૧૧-૧૭||
Adhikarana 6 (18) · Śloka 18
કુર્યાચ્છોણિતરોગેષુ રક્તપિત્તહરીં ક્રિયામ્| વિરેકમુપવાસં ચ સ્રાવણં શોણિતસ્ય ચ||૧૮||
कुर्याच्छोणितरोगेषु रक्तपित्तहरीं क्रियाम्| विरेकमुपवासं च स्रावणं शोणितस्य च||१८||
🔊 Audio coming soon
શોણિતરોગચિકિત્સામાહ- કુર્યાદિત્યાદિ| રક્તપિત્તહરક્રિયાદયો યથાયોગ્યતયા બોદ્ધવ્યાઃ||૧૮||
Adhikarana 7 (19) · Śloka 19
બલદોષપ્રમાણાદ્વા વિશુદ્ધ્યા રુધિરસ્ય વા| રુધિરં સ્રાવયેજ્જન્તોરાશયં પ્રસમીક્ષ્ય વા||૧૯||
बलदोषप्रमाणाद्वा विशुद्ध्या रुधिरस्य वा| रुधिरं स्रावयेज्जन्तोराशयं प्रसमीक्ष्य वा||१९||
🔊 Audio coming soon
ઉક્તશોણિતસ્રાવણપ્રમાણમાહ- બલેત્યાદિ| બલદોષપ્રમાણાદિતિ બલસ્ય તથા દોષસ્ય શોણિતવ્યાધિરૂપસ્ય પ્રમાણં વીક્ષ્ય; દોષશબ્દો હ્યયં રોગે વર્તતે| વિશુદ્ધ્યા રુધિરસ્ય ચેતિ યાવતા સ્રાવણેન શોણિતં વિશુદ્ધં ભવતિ| આશયં સ્થાનં દુષ્ટશોણિતાશ(શ્ર)યમિતિ યાવત્| યથા- સ્વલ્પે કુષ્ઠે સ્તોકમેવ વિશુદ્ધ્યર્થમુપાદેયં, મહતિ કુષ્ઠે બહુ સ્રાવણીયમ્| યદુક્તં- “પ્રચ્છનમલ્પે કુષ્ઠે મહતિ ચ શસ્તં સિરાવ્યધનમ્” (ચિ. ૭) ઇતિ| એષુ ચ પક્ષેષુ યદ્યત્રાનત્યયં ભવતિ તત્તત્ર ગ્રાહ્યમ્||૧૯||
Adhikarana 8 (20-21) · Śloka 21
અરુણાભં ભવેદ્વાતાદ્વિશદં ફેનિલં તનુ| પિત્તાત્ પીતાસિતં રક્તં સ્ત્યાયત્યૌષ્ણ્યાચ્ચિરેણ ચ||૨૦|| ઈષત્પાણ્ડુ કફાદ્દુષ્ટં પિચ્છિલં તન્તુમદ્ઘનમ્| સંસૃષ્ટલિઙ્ગં સંસર્ગાત્ત્રિલિઙ્ગં સાન્નિપાતિકમ્||૨૧||
अरुणाभं भवेद्वाताद्विशदं फेनिलं तनु| पित्तात् पीतासितं रक्तं स्त्यायत्यौष्ण्याच्चिरेण च||२०|| ईषत्पाण्डु कफाद्दुष्टं पिच्छिलं तन्तुमद्घनम्| संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्||२१||
🔊 Audio coming soon
દુષ્ટરક્તલક્ષણમાહ- અરુણાભમિત્યાદિ| સ્ત્યાયતિ ઘનં ભવતિ||૨૦-૨૧||
Adhikarana 9 (22) · Śloka 22
તપનીયેન્દ્રગોપાભં પદ્માલક્તકસન્નિભમ્| ગુઞ્જાફલસવર્ણં ચ વિશુદ્ધં વિદ્ધિ શોણિતમ્||૨૨||
तपनीयेन्द्रगोपाभं पद्मालक्तकसन्निभम्| गुञ्जाफलसवर्णं च विशुद्धं विद्धि शोणितम्||२२||
🔊 Audio coming soon
તપનીયં લોહિતસુવર્ણમ્, ઇન્દ્રગોપઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ કીટવિશેષઃ| વિશુદ્ધરક્તલિઙ્ગે નાનાવર્ણતા વાતાદિપ્રકૃતિત્વાન્મનુષ્યાણામ્||૨૨|
Adhikarana 10 (23) · Śloka 23
નાત્યુષ્ણશીતં લઘુ દીપનીયં રક્તેઽપનીતે હિતમન્નપાનમ્| તદા શરીરં હ્યનવસ્થિતાસૃગગ્નિર્વિશેષેણ ચ રક્ષિતવ્યઃ||૨૩||
नात्युष्णशीतं लघु दीपनीयं रक्तेऽपनीते हितमन्नपानम्| तदा शरीरं ह्यनवस्थितासृगग्निर्विशेषेण च रक्षितव्यः||२३||
🔊 Audio coming soon
નાત્યુષ્ણાદિભોજને હેતુમાહ- તદેત્યાદિ| અતિશીતમગ્નિમાન્દ્યં કરોતિ, અત્યુષ્ણં ચ પ્રચલસ્યાસૃજો નિતરાં પ્રચલતાં કરોતિ, તસ્માન્નાત્યુષ્ણશીતમ્| લઘુ દીપનીયં ચાગ્નિદીપ્ત્યર્થમેવ||૨૩||
Adhikarana 11 (24) · Śloka 24
પ્રસન્નવર્ણેન્દ્રિયમિન્દ્રિયાર્થાનિચ્છન્તમવ્યાહતપક્તૃવેગમ્| સુખાન્વિતં તુ(પુ)ષ્ટિબલોપપન્નં વિશુદ્ધરક્તં પુરુષં વદન્તિ||૨૪||
प्रसन्नवर्णेन्द्रियमिन्द्रियार्थानिच्छन्तमव्याहतपक्तृवेगम्| सुखान्वितं तु(पु)ष्टिबलोपपन्नं विशुद्धरक्तं पुरुषं वदन्ति||२४||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ શોણિતાદર્શનેનાપિ વિશુદ્ધરક્તજ્ઞાનાર્થં લક્ષણમાહ- પ્રસન્નેત્યાદિ| અવ્યાહતા પક્તિશ્ચ વેગશ્ચ પુરીષાદીનાં યસ્ય સ તથા||૨૪||
Adhikarana 12 (25-29) · Śloka 29
યદા તુ રક્તવાહીનિ રસસઞ્જ્ઞાવહાનિ ચ| પૃથક્ પૃથક્ સમસ્તા વા સ્રોતાંસિ કુપિતા મલાઃ||૨૫|| મલિનાહારશીલસ્ય રજોમોહાવૃતાત્મનઃ| પ્રતિહત્યાવતિષ્ઠન્તે જાયન્તે વ્યાધયસ્તદા||૨૬|| મદમૂર્ચ્છાયસન્ન્યાસાસ્તેષાં વિદ્યાદ્વિચક્ષણઃ| યથોત્તરં બલાધિક્યં હેતુલિઙ્ગોપશાન્તિષુ||૨૭|| દુર્બલં ચેતસઃ સ્થાનં યદા વાયુઃ પ્રપદ્યતે| મનો વિક્ષોભયઞ્જન્તોઃ સઞ્જ્ઞાં સમ્મોહયેત્તદા||૨૮|| પિત્તમેવં કફશ્ચૈવં મનો વિક્ષોભયન્નૃણામ્| સઞ્જ્ઞાં નયત્યાકુલતાં વિશેષશ્ચાત્ર વક્ષ્યતે||૨૯||
यदा तु रक्तवाहीनि रससञ्ज्ञावहानि च| पृथक् पृथक् समस्ता वा स्रोतांसि कुपिता मलाः||२५|| मलिनाहारशीलस्य रजोमोहावृतात्मनः| प्रतिहत्यावतिष्ठन्ते जायन्ते व्याधयस्तदा||२६|| मदमूर्च्छायसन्न्यासास्तेषां विद्याद्विचक्षणः| यथोत्तरं बलाधिक्यं हेतुलिङ्गोपशान्तिषु||२७|| दुर्बलं चेतसः स्थानं यदा वायुः प्रपद्यते| मनो विक्षोभयञ्जन्तोः सञ्ज्ञां सम्मोहयेत्तदा||२८|| पित्तमेवं कफश्चैवं मनो विक्षोभयन्नृणाम्| सञ्ज्ञां नयत्याकुलतां विशेषश्चात्र वक्ष्यते||२९||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ રક્તવાહિધમનીદુષ્ટ્યા યે વ્યાધયો ભવન્તિ તાનાહ- યદા ત્વિત્યાદિ| સઞ્જ્ઞાવહાનીતિ સઞ્જ્ઞાહેતુમનોવહાનિ, મનસસ્તુ કેવલમેવ શરીરમયનીભૂતં; યદુક્તં- “સત્ત્વાદીનાં પુનઃ કેવલં શરીરમયનીભૂતમ્” (વિ. ૫) ઇત્યાદિ; કિંવા રસસઞ્જ્ઞં ધાતુમાવહન્તીતિ રસસઞ્જ્ઞવહાનિ | રસવહધમનીનાં તુ હૃદયં સ્થાનં, તદુપઘાતાચ્ચ મોહ ઉપપન્ન એવ| મલા ઇતિ દુષ્ટદોષસઞ્જ્ઞાઃ; યદુક્તં- “મલિનીકરણાન્મલાઃ” ઇતિ| યથોત્તરં લિઙ્ગાધિક્યં મદમૂર્ચ્છાયસન્ન્યાસેષુ મોહરૂપં જ્ઞેયં; મદેઽપિ હિ સ્તોકો મોહોઽસ્તિ, ઉત્તરયોસ્તુ વ્યક્ત એવ મોહઃ||૨૫-૨૯||
Adhikarana 13 (30-32) · Śloka 33
સક્તાનલ્પદ્રુતાભાષં ચલસ્ખલિતચેષ્ટિતમ્ | વિદ્યાદ્વાતમદાવિષ્ટં રૂક્ષશ્યાવારુણાકૃતિમ્||૩૦|| સક્રોધપરુષાભાષં સમ્પ્રહારકલિપ્રિયમ્| વિદ્યાત્ પિત્તમદાવિષ્ટં રક્તપીતાસિતાકૃતિમ્||૩૧|| સ્વલ્પાસમ્બદ્ધવચનં તન્દ્રાલસ્યસમન્વિતમ્| વિદ્યાત્ કફમદાવિષ્ટં પાણ્ડું પ્રધ્યાનતત્પરમ્||૩૨|| સર્વાણ્યેતાનિ રૂપાણિ સન્નિપાતકૃતે મદે|૩૩|
सक्तानल्पद्रुताभाषं चलस्खलितचेष्टितम् | विद्याद्वातमदाविष्टं रूक्षश्यावारुणाकृतिम्||३०|| सक्रोधपरुषाभाषं सम्प्रहारकलिप्रियम्| विद्यात् पित्तमदाविष्टं रक्तपीतासिताकृतिम्||३१|| स्वल्पासम्बद्धवचनं तन्द्रालस्यसमन्वितम्| विद्यात् कफमदाविष्टं पाण्डुं प्रध्यानतत्परम्||३२|| सर्वाण्येतानि रूपाणि सन्निपातकृते मदे|३३|
🔊 Audio coming soon
પરુષં બ્રૂત ઇતિ પરુષાભાષઃ||૩૦-૩૨||-
Adhikarana 14 (33) · Śloka 33
જાયતે શામ્યતિ ક્ષિપ્રં મદો મદ્યમદાકૃતિઃ||૩૩||
जायते शाम्यति क्षिप्रं मदो मद्यमदाकृतिः||३३||
🔊 Audio coming soon
મદસ્વરૂપમાહ- જાયત ઇત્યાદિ||૩૩||
Adhikarana 15 (34) · Śloka 34
યશ્ચ મદ્યકૃતઃ પ્રોક્તો વિષજો રૌધિરશ્ચ યઃ| સર્વ એતે મદા નર્તે વાતપિત્તકફત્રયાત્||૩૪||
यश्च मद्यकृतः प्रोक्तो विषजो रौधिरश्च यः| सर्व एते मदा नर्ते वातपित्तकफत्रयात्||३४||
🔊 Audio coming soon
મદપ્રસઙ્ગેન મદ્યવિષજયોરપિ મદયોશ્ચાતુર્વિધ્યમાહ- યશ્ચેત્યાદિ| વાતપિત્તકફત્રયાદિતિ વાતાત્ પિત્તાત્ કફાદ્વાતપિત્તકફાચ્ચ; એતેન તેષામપ્યેતદેવ લક્ષણં વાતાદિકૃતં ભવતીતિ ભાવઃ||૩૪||
Adhikarana 16 (35-41) · Śloka 41
નીલં વા યદિ વા કૃષ્ણમાકાશમથવાઽરુણમ્| પશ્યંસ્તમઃ પ્રવિશતિ શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યતે ||૩૫|| વેપથુશ્ચાઙ્ગમર્દશ્ચ પ્રપીડા હૃદયસ્ય ચ| કાર્શ્યં શ્યાવારુણા ચ્છાયામૂર્ચ્છાયે વાતસમ્ભવે||૩૬|| રક્તં હરિતવર્ણં વા વિયત્ પીતમથાપિ વા| પશ્યંસ્તમઃ પ્રવિશતિ સસ્વેદઃ પ્રતિબુધ્યતે||૩૭|| સપિપાસઃ સસન્તાપો રક્તપીતાકુલેક્ષણઃ| સમ્ભિન્નવર્ચાઃ પીતાભો મૂર્ચ્છાયે પિત્તસમ્ભવે||૩૮|| મેઘસઙ્કાશમાકાશમાવૃતં વા તમોઘનૈઃ| પશ્યંસ્તમઃ પ્રવિશતિ ચિરાચ્ચ પ્રતિબુધ્યતે||૩૯|| ગુરુભિઃ પ્રાવૃતૈરઙ્ગૈર્યથૈવાર્દ્રેણ ચર્મણા| સપ્રસેકઃ સહૃલ્લાસો મૂર્ચ્છાયે કફસમ્ભવે||૪૦|| સર્વાકૃતિઃ સન્નિપાતાદપસ્માર ઇવાગતઃ| સ જન્તું પાતયત્યાશુ વિના બીભત્સચેષ્ટિતૈઃ||૪૧||
नीलं वा यदि वा कृष्णमाकाशमथवाऽरुणम्| पश्यंस्तमः प्रविशति शीघ्रं च प्रतिबुध्यते ||३५|| वेपथुश्चाङ्गमर्दश्च प्रपीडा हृदयस्य च| कार्श्यं श्यावारुणा च्छायामूर्च्छाये वातसम्भवे||३६|| रक्तं हरितवर्णं वा वियत् पीतमथापि वा| पश्यंस्तमः प्रविशति सस्वेदः प्रतिबुध्यते||३७|| सपिपासः ससन्तापो रक्तपीताकुलेक्षणः| सम्भिन्नवर्चाः पीताभो मूर्च्छाये पित्तसम्भवे||३८|| मेघसङ्काशमाकाशमावृतं वा तमोघनैः| पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच्च प्रतिबुध्यते||३९|| गुरुभिः प्रावृतैरङ्गैर्यथैवार्द्रेण चर्मणा| सप्रसेकः सहृल्लासो मूर्च्छाये कफसम्भवे||४०|| सर्वाकृतिः सन्निपातादपस्मार इवागतः| स जन्तुं पातयत्याशु विना बीभत्सचेष्टितैः||४१||
🔊 Audio coming soon
મૂર્ચ્છાયલક્ષણમાહ- નીલં વેત્યાદિ| તત્ર વાતમૂર્ચ્છાયે શ્યાવારુણા છાયા રિષ્ટરૂપત્વાન્મરણાય સ્યાદ્ વાયવ્યત્વાદિતિ ચોદ્યં કુર્વન્તિ; ઉક્તં હિ- “વાયવ્યા સા વિનાશાય ક્લેશાય મહતેઽપિ વા” (ઇં. ૭) ઇતિ| તન્ન, અનિમિત્તા હિ છાયા રિષ્ટં ન તુ દૃશ્યમાનનિમિત્તા, ઇહ ચ વાતસમ્બન્ધો દૃશ્યત એવ નિમિત્તં; કિંવા “ક્લેશાય મહતેઽપિ વા” ઇતિ વચનાદેવ વાયવ્યચ્છાયાયા મારકત્વં વ્યભિચરિતમ્| તમોભિર્ઘનૈશ્ચેતિ તમોઘનૈઃ; કિંવા તમોભિરેવ ઘનૈઃ| વિના બીભત્સચેષ્ટિતૈરિતિ દન્તખાદનાઙ્ગવિક્ષેપણાદિકં વિના||૩૫-૪૧||
Adhikarana 17 (42-53) · Śloka 53
દોષેષુ મદમૂર્ચ્છાયાઃ કૃતવેગેષુ દેહિનામ્| સ્વયમેવોપશામ્યન્તિ સન્ન્યાસો નૌષધૈર્વિના||૪૨|| વાગ્દેહમનસાં ચેષ્ટામાક્ષિપ્યાતિબલા મલાઃ| સન્ન્યસ્યન્ત્યબલં જન્તું પ્રાણાયતનસંશ્રિતાઃ||૪૩|| સ ના સન્ન્યાસસન્ન્યસ્તઃ કાષ્ઠીભૂતો મૃતોપમઃ| પ્રાણૈર્વિયુજ્યતે શીઘ્રં મુક્ત્વા સદ્યઃફલાઃ ક્રિયાઃ||૪૪|| દુર્ગેઽમ્ભસિ યથા મજ્જદ્ભાજનં ત્વરયા બુધઃ| ગૃહ્ણીયાત્તલમપ્રાપ્તં તથા સન્ન્યાસપીડિતમ્||૪૫|| અઞ્જનાન્યવપીડાશ્ચ ધૂમાઃ પ્રધમનાનિ ચ| સૂચીભિસ્તોદનં શસ્તં દાહઃ પીડા નખાન્તરે||૪૬|| લુઞ્ચનં કેશલોમ્નાં ચ દન્તૈર્દશનમેવ ચ| આત્મગુપ્તાવઘર્ષશ્ચ હિતં તસ્યાવબોધને||૪૭|| સમ્મૂર્ચ્છિતાનિ તીક્ષ્ણાનિ મદ્યાનિ વિવિધાનિ ચ| પ્રભૂતકટુયુક્તાનિ તસ્યાસ્યે ગાલયેન્મુહુઃ||૪૮|| માતુલુઙ્ગરસં તદ્વન્મહૌષધસમાયુતમ્| તદ્વત્સૌવર્ચલં દદ્યાદ્યુક્તં મદ્યામ્લકાઞ્જિકૈઃ||૪૯|| હિઙ્ગૂષણસમાયુક્તં યાવત્ સઞ્જ્ઞાપ્રબોધનમ્| પ્રબુદ્ધસઞ્જ્ઞમન્નૈશ્ચ લઘુભિસ્તમુપાચરેત્||૫૦|| વિસ્માપનૈઃ સ્મારણૈશ્ચ પ્રિયશ્રુતિભિરેવ ચ| પટુભિર્ગીતવાદિત્રશબ્દૈશ્ચિત્રૈશ્ચ દર્શનૈઃ||૫૧|| સ્રંસનોલ્લેખનૈર્ધૂમૈરઞ્જનૈઃ કવલગ્રહૈઃ| શોણિતસ્યાવસેકૈશ્ચ વ્યાયામોદ્ઘર્ષણૈસ્તથા||૫૨|| પ્રબુદ્ધસઞ્જ્ઞં મતિમાનનુબન્ધમુપક્રમેત્| તસ્ય સંરક્ષિતવ્યં હિ મનઃ પ્રલયહેતુતઃ||૫૩||
दोषेषु मदमूर्च्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम्| स्वयमेवोपशाम्यन्ति सन्न्यासो नौषधैर्विना||४२|| वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः| सन्न्यस्यन्त्यबलं जन्तुं प्राणायतनसंश्रिताः||४३|| स ना सन्न्याससन्न्यस्तः काष्ठीभूतो मृतोपमः| प्राणैर्वियुज्यते शीघ्रं मुक्त्वा सद्यःफलाः क्रियाः||४४|| दुर्गेऽम्भसि यथा मज्जद्भाजनं त्वरया बुधः| गृह्णीयात्तलमप्राप्तं तथा सन्न्यासपीडितम्||४५|| अञ्जनान्यवपीडाश्च धूमाः प्रधमनानि च| सूचीभिस्तोदनं शस्तं दाहः पीडा नखान्तरे||४६|| लुञ्चनं केशलोम्नां च दन्तैर्दशनमेव च| आत्मगुप्तावघर्षश्च हितं तस्यावबोधने||४७|| सम्मूर्च्छितानि तीक्ष्णानि मद्यानि विविधानि च| प्रभूतकटुयुक्तानि तस्यास्ये गालयेन्मुहुः||४८|| मातुलुङ्गरसं तद्वन्महौषधसमायुतम्| तद्वत्सौवर्चलं दद्याद्युक्तं मद्याम्लकाञ्जिकैः||४९|| हिङ्गूषणसमायुक्तं यावत् सञ्ज्ञाप्रबोधनम्| प्रबुद्धसञ्ज्ञमन्नैश्च लघुभिस्तमुपाचरेत्||५०|| विस्मापनैः स्मारणैश्च प्रियश्रुतिभिरेव च| पटुभिर्गीतवादित्रशब्दैश्चित्रैश्च दर्शनैः||५१|| स्रंसनोल्लेखनैर्धूमैरञ्जनैः कवलग्रहैः| शोणितस्यावसेकैश्च व्यायामोद्घर्षणैस्तथा||५२|| प्रबुद्धसञ्ज्ञं मतिमाननुबन्धमुपक्रमेत्| तस्य संरक्षितव्यं हि मनः प्रलयहेतुतः||५३||
🔊 Audio coming soon
સન્ન્યાસસ્ય મૂર્ચ્છાદિભ્યો ભેદકં લક્ષણમાહ- દોષેષ્વિત્યાદિ| કૃતવેગેષ્વિતિ વેગં કૃત્વા ક્ષીણબલેષુ, વેગો હિ દોષાણાં બલક્ષયકારણં ભવતિ; યદુક્તં વિષમજ્વરે- “કૃત્વા વેગં ગતબલા” (ચિ. ૩) ઇત્યાદિ| સન્ન્યસ્યન્તિ અચેષ્ટં કુર્વન્તિ | પ્રાણાયતનમિતિ હૃદયમ્| મુક્ત્વેતિ અપ્રાપ્ય| સદ્યઃફલા ઇતિ સદ્યઃ પ્રબોધનકારિકાસ્તીક્ષ્ણાઞ્જનાદિકાઃ| સૂચીભિરિતિ ચ તોદનેન સમ્બધ્યતે| સમ્મૂર્ચ્છિતાનીતિ મિલિતાનિ| ગાલયેદિતિ યત્નેન મુખે પ્રક્ષિપેત્| સૌવર્ચલસ્થાને કેચિત્ સૌવીરકમાહુઃ| અનુબન્ધં સતતમ્| પ્રલયહેતુત ઇતિ મોહહેતુતઃ||૪૨-૫૩||
Adhikarana 18 (54-58) · Śloka 58
સ્નેહસ્વેદોપપન્નાનાં યથાદોષં યથાબલમ્| પઞ્ચ કર્માણિ કુર્વીત મૂર્ચ્છાયેષુ મદેષુ ચ||૫૪|| અષ્ટાવિંશત્યૌષધસ્ય તથા તિક્તસ્ય સર્પિષઃ| પ્રયોગઃ શસ્યતે તદ્વન્મહતઃ ષટ્પલસ્ય વા||૫૫|| ત્રિફલાયાઃ પ્રયોગો વા સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરઃ| શિલાજતુપ્રયોગો વા પ્રયોગઃ પયસોઽપિ વા||૫૬|| પિપ્પલીનાં પ્રયોગો વા પયસા ચિત્રકસ્ય વા| રસાયનાનાં કૌમ્ભસ્ય સર્પિષો વા પ્રશસ્યતે||૫૭|| રક્તાવસેકાચ્છાસ્ત્રાણાં સતાં સત્ત્વવતામપિ| સેવનાન્મદમૂર્ચ્છાયાઃ પ્રશામ્યન્તિ શરીરિણામ્||૫૮||
स्नेहस्वेदोपपन्नानां यथादोषं यथाबलम्| पञ्च कर्माणि कुर्वीत मूर्च्छायेषु मदेषु च||५४|| अष्टाविंशत्यौषधस्य तथा तिक्तस्य सर्पिषः| प्रयोगः शस्यते तद्वन्महतः षट्पलस्य वा||५५|| त्रिफलायाः प्रयोगो वा सघृतक्षौद्रशर्करः| शिलाजतुप्रयोगो वा प्रयोगः पयसोऽपि वा||५६|| पिप्पलीनां प्रयोगो वा पयसा चित्रकस्य वा| रसायनानां कौम्भस्य सर्पिषो वा प्रशस्यते||५७|| रक्तावसेकाच्छास्त्राणां सतां सत्त्ववतामपि| सेवनान्मदमूर्च्छायाः प्रशाम्यन्ति शरीरिणाम्||५८||
🔊 Audio coming soon
અષ્ટાવિંશત્યૌષધસ્યેતિ પાનીયકલ્યાણસ્ય| તિક્તસ્ય મહતસ્તથા તિક્તસ્ય ષટ્પલસ્ય તથા મહતસ્તિક્તસ્યેતિ સમ્બન્ધઃ; એતે ચ તિક્તષટ્પલમહાતિક્તકઘૃતે કુષ્ઠચિકિત્સિતે વક્તવ્યે| કૌમ્ભં સર્પિર્દશાબ્દિકમ્||૫૪-૫૮||
Adhikarana 19 (59-60) · Śloka 60
તત્ર શ્લોકૌ- વિશુદ્ધં ચાવિશુદ્ધં ચ શોણિતં તસ્ય હેતવઃ| રક્તપ્રદોષજા રોગાસ્તેષુ રોગેષુ ચૌષધમ્||૫૯|| મદમૂર્ચ્છાયસન્ન્યાસહેતુલક્ષણભેષજમ્| વિધિશોણિતકેઽધ્યાયે સર્વમેતત્ પ્રકાશિતમ્||૬૦||
तत्र श्लोकौ- विशुद्धं चाविशुद्धं च शोणितं तस्य हेतवः| रक्तप्रदोषजा रोगास्तेषु रोगेषु चौषधम्||५९|| मदमूर्च्छायसन्न्यासहेतुलक्षणभेषजम्| विधिशोणितकेऽध्याये सर्वमेतत् प्रकाशितम्||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને વિધિશોણિતીયો નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૪|| સમાપ્તો યોજનાચતુષ્કઃ||૬||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने विधिशोणितीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः||२४|| समाप्तो योजनाचतुष्कः||६||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સૂત્રસ્થાને યોજનાચતુષ્કે વિધિશોણિતીયો નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૪||