24. vidhiśōṇitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વિધિશોણિતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

વિધિના શોણિતં જાતં શુદ્ધં ભવતિ દેહિનામ્| દેશકાલૌકસાત્મ્યાનાં વિધિર્યઃ સમ્પ્રકાશિતઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તદ્વિશુદ્ધં હિ રુધિરં બલવર્ણસુખાયુષા| યુનક્તિ પ્રાણિનં પ્રાણઃ શોણિતં હ્યનુવર્તતે||૪||

Adhikarana 4 (5-10) · Śloka 10

પ્રદુષ્ટબહુતીક્ષ્ણોષ્ણૈર્મદ્યૈરન્યૈશ્ચ તદ્વિધૈઃ| તથાઽતિલવણક્ષારૈરમ્લૈઃ કટુભિરેવ ચ||૫|| કુલત્થમાષનિષ્પાવતિલતૈલનિષેવણૈઃ| પિણ્ડાલુમૂલકાદીનાં હરિતાનાં ચ સર્વશઃ||૬|| જલજાનૂપબૈલાનાં પ્રસહાનાં ચ સેવનાત્| દધ્યમ્લમસ્તુસુક્તાનાં સુરાસૌવીરકસ્ય ચ||૭|| વિરુદ્ધાનામુપક્લિન્નપૂતીનાં ભક્ષણેન ચ| ભુક્ત્વા દિવા પ્રસ્વપતાં દ્રવસ્નિગ્ધગુરૂણિ ચ||૮|| અત્યાદાનં તથા ક્રોધં ભજતાં ચાતપાનલૌ| છર્દિવેગપ્રતીઘાતાત્ કાલે ચાનવસેચનાત્||૯|| શ્રમાભિઘાતસન્તાપૈરજીર્ણાધ્યશનૈસ્તથા| શરત્કાલસ્વભાવાચ્ચ શોણિતં સમ્પ્રદુષ્યતિ||૧૦||

Adhikarana 5 (11-17) · Śloka 17

તતઃ શોણિતજા રોગાઃ પ્રજાયન્તે પૃથગ્વિધાઃ| મુખપાકોઽક્ષિરાગશ્ચ પૂતિઘ્રાણાસ્યગન્ધિતા||૧૧|| ગુલ્મોપકુશવીસર્પરક્તપિત્તપ્રમીલકાઃ| વિદ્રધી રક્તમેહશ્ચ પ્રદરો વાતશોણિતમ્||૧૨|| વૈવર્ણ્યમગ્નિસાદશ્ચ પિપાસા ગુરુગાત્રતા| સન્તાપશ્ચાતિદૌર્બલ્યમરુચિઃ શિરસશ્ચ રુક્||૧૩|| વિદાહશ્ચાન્નપાનસ્ય તિક્તામ્લોદ્ગિરણં ક્લમઃ| ક્રોધપ્રચુરતા બુદ્ધેઃ સમ્મોહો લવણાસ્યતા||૧૪|| સ્વેદઃ શરીરદૌર્ગન્ધ્યં મદઃ કમ્પઃ સ્વરક્ષયઃ| તન્દ્રાનિદ્રાતિયોગશ્ચ તમસશ્ચાતિદર્શનમ્||૧૫|| કણ્ડ્વરુઃકોઠપિડકાકુષ્ઠચર્મદલાદયઃ| વિકારાઃ સર્વ એવૈતે વિજ્ઞેયાઃ શોણિતાશ્રયાઃ||૧૬|| શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યૈરુપક્રાન્તાશ્ચ યે ગદાઃ| સમ્યક્ સાધ્યા ન સિધ્યન્તિ રક્તજાંસ્તાન્ વિભાવયેત્||૧૭||

Adhikarana 6 (18) · Śloka 18

કુર્યાચ્છોણિતરોગેષુ રક્તપિત્તહરીં ક્રિયામ્| વિરેકમુપવાસં ચ સ્રાવણં શોણિતસ્ય ચ||૧૮||

Adhikarana 7 (19) · Śloka 19

બલદોષપ્રમાણાદ્વા વિશુદ્ધ્યા રુધિરસ્ય વા| રુધિરં સ્રાવયેજ્જન્તોરાશયં પ્રસમીક્ષ્ય વા||૧૯||

Adhikarana 8 (20-21) · Śloka 21

અરુણાભં ભવેદ્વાતાદ્વિશદં ફેનિલં તનુ| પિત્તાત્ પીતાસિતં રક્તં સ્ત્યાયત્યૌષ્ણ્યાચ્ચિરેણ ચ||૨૦|| ઈષત્પાણ્ડુ કફાદ્દુષ્ટં પિચ્છિલં તન્તુમદ્ઘનમ્| સંસૃષ્ટલિઙ્ગં સંસર્ગાત્ત્રિલિઙ્ગં સાન્નિપાતિકમ્||૨૧||

Adhikarana 9 (22) · Śloka 22

તપનીયેન્દ્રગોપાભં પદ્માલક્તકસન્નિભમ્| ગુઞ્જાફલસવર્ણં ચ વિશુદ્ધં વિદ્ધિ શોણિતમ્||૨૨||

Adhikarana 10 (23) · Śloka 23

નાત્યુષ્ણશીતં લઘુ દીપનીયં રક્તેઽપનીતે હિતમન્નપાનમ્| તદા શરીરં હ્યનવસ્થિતાસૃગગ્નિર્વિશેષેણ ચ રક્ષિતવ્યઃ||૨૩||

Adhikarana 11 (24) · Śloka 24

પ્રસન્નવર્ણેન્દ્રિયમિન્દ્રિયાર્થાનિચ્છન્તમવ્યાહતપક્તૃવેગમ્| સુખાન્વિતં તુ(પુ)ષ્ટિબલોપપન્નં વિશુદ્ધરક્તં પુરુષં વદન્તિ||૨૪||

Adhikarana 12 (25-29) · Śloka 29

યદા તુ રક્તવાહીનિ રસસઞ્જ્ઞાવહાનિ ચ| પૃથક્ પૃથક્ સમસ્તા વા સ્રોતાંસિ કુપિતા મલાઃ||૨૫|| મલિનાહારશીલસ્ય રજોમોહાવૃતાત્મનઃ| પ્રતિહત્યાવતિષ્ઠન્તે જાયન્તે વ્યાધયસ્તદા||૨૬|| મદમૂર્ચ્છાયસન્ન્યાસાસ્તેષાં વિદ્યાદ્વિચક્ષણઃ| યથોત્તરં બલાધિક્યં હેતુલિઙ્ગોપશાન્તિષુ||૨૭|| દુર્બલં ચેતસઃ સ્થાનં યદા વાયુઃ પ્રપદ્યતે| મનો વિક્ષોભયઞ્જન્તોઃ સઞ્જ્ઞાં સમ્મોહયેત્તદા||૨૮|| પિત્તમેવં કફશ્ચૈવં મનો વિક્ષોભયન્નૃણામ્| સઞ્જ્ઞાં નયત્યાકુલતાં વિશેષશ્ચાત્ર વક્ષ્યતે||૨૯||

Adhikarana 13 (30-32) · Śloka 33

સક્તાનલ્પદ્રુતાભાષં ચલસ્ખલિતચેષ્ટિતમ્ | વિદ્યાદ્વાતમદાવિષ્ટં રૂક્ષશ્યાવારુણાકૃતિમ્||૩૦|| સક્રોધપરુષાભાષં સમ્પ્રહારકલિપ્રિયમ્| વિદ્યાત્ પિત્તમદાવિષ્ટં રક્તપીતાસિતાકૃતિમ્||૩૧|| સ્વલ્પાસમ્બદ્ધવચનં તન્દ્રાલસ્યસમન્વિતમ્| વિદ્યાત્ કફમદાવિષ્ટં પાણ્ડું પ્રધ્યાનતત્પરમ્||૩૨|| સર્વાણ્યેતાનિ રૂપાણિ સન્નિપાતકૃતે મદે|૩૩|

Adhikarana 14 (33) · Śloka 33

જાયતે શામ્યતિ ક્ષિપ્રં મદો મદ્યમદાકૃતિઃ||૩૩||

Adhikarana 15 (34) · Śloka 34

યશ્ચ મદ્યકૃતઃ પ્રોક્તો વિષજો રૌધિરશ્ચ યઃ| સર્વ એતે મદા નર્તે વાતપિત્તકફત્રયાત્||૩૪||

Adhikarana 16 (35-41) · Śloka 41

નીલં વા યદિ વા કૃષ્ણમાકાશમથવાઽરુણમ્| પશ્યંસ્તમઃ પ્રવિશતિ શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યતે ||૩૫|| વેપથુશ્ચાઙ્ગમર્દશ્ચ પ્રપીડા હૃદયસ્ય ચ| કાર્શ્યં શ્યાવારુણા ચ્છાયામૂર્ચ્છાયે વાતસમ્ભવે||૩૬|| રક્તં હરિતવર્ણં વા વિયત્ પીતમથાપિ વા| પશ્યંસ્તમઃ પ્રવિશતિ સસ્વેદઃ પ્રતિબુધ્યતે||૩૭|| સપિપાસઃ સસન્તાપો રક્તપીતાકુલેક્ષણઃ| સમ્ભિન્નવર્ચાઃ પીતાભો મૂર્ચ્છાયે પિત્તસમ્ભવે||૩૮|| મેઘસઙ્કાશમાકાશમાવૃતં વા તમોઘનૈઃ| પશ્યંસ્તમઃ પ્રવિશતિ ચિરાચ્ચ પ્રતિબુધ્યતે||૩૯|| ગુરુભિઃ પ્રાવૃતૈરઙ્ગૈર્યથૈવાર્દ્રેણ ચર્મણા| સપ્રસેકઃ સહૃલ્લાસો મૂર્ચ્છાયે કફસમ્ભવે||૪૦|| સર્વાકૃતિઃ સન્નિપાતાદપસ્માર ઇવાગતઃ| સ જન્તું પાતયત્યાશુ વિના બીભત્સચેષ્ટિતૈઃ||૪૧||

Adhikarana 17 (42-53) · Śloka 53

દોષેષુ મદમૂર્ચ્છાયાઃ કૃતવેગેષુ દેહિનામ્| સ્વયમેવોપશામ્યન્તિ સન્ન્યાસો નૌષધૈર્વિના||૪૨|| વાગ્દેહમનસાં ચેષ્ટામાક્ષિપ્યાતિબલા મલાઃ| સન્ન્યસ્યન્ત્યબલં જન્તું પ્રાણાયતનસંશ્રિતાઃ||૪૩|| સ ના સન્ન્યાસસન્ન્યસ્તઃ કાષ્ઠીભૂતો મૃતોપમઃ| પ્રાણૈર્વિયુજ્યતે શીઘ્રં મુક્ત્વા સદ્યઃફલાઃ ક્રિયાઃ||૪૪|| દુર્ગેઽમ્ભસિ યથા મજ્જદ્ભાજનં ત્વરયા બુધઃ| ગૃહ્ણીયાત્તલમપ્રાપ્તં તથા સન્ન્યાસપીડિતમ્||૪૫|| અઞ્જનાન્યવપીડાશ્ચ ધૂમાઃ પ્રધમનાનિ ચ| સૂચીભિસ્તોદનં શસ્તં દાહઃ પીડા નખાન્તરે||૪૬|| લુઞ્ચનં કેશલોમ્નાં ચ દન્તૈર્દશનમેવ ચ| આત્મગુપ્તાવઘર્ષશ્ચ હિતં તસ્યાવબોધને||૪૭|| સમ્મૂર્ચ્છિતાનિ તીક્ષ્ણાનિ મદ્યાનિ વિવિધાનિ ચ| પ્રભૂતકટુયુક્તાનિ તસ્યાસ્યે ગાલયેન્મુહુઃ||૪૮|| માતુલુઙ્ગરસં તદ્વન્મહૌષધસમાયુતમ્| તદ્વત્સૌવર્ચલં દદ્યાદ્યુક્તં મદ્યામ્લકાઞ્જિકૈઃ||૪૯|| હિઙ્ગૂષણસમાયુક્તં યાવત્ સઞ્જ્ઞાપ્રબોધનમ્| પ્રબુદ્ધસઞ્જ્ઞમન્નૈશ્ચ લઘુભિસ્તમુપાચરેત્||૫૦|| વિસ્માપનૈઃ સ્મારણૈશ્ચ પ્રિયશ્રુતિભિરેવ ચ| પટુભિર્ગીતવાદિત્રશબ્દૈશ્ચિત્રૈશ્ચ દર્શનૈઃ||૫૧|| સ્રંસનોલ્લેખનૈર્ધૂમૈરઞ્જનૈઃ કવલગ્રહૈઃ| શોણિતસ્યાવસેકૈશ્ચ વ્યાયામોદ્ઘર્ષણૈસ્તથા||૫૨|| પ્રબુદ્ધસઞ્જ્ઞં મતિમાનનુબન્ધમુપક્રમેત્| તસ્ય સંરક્ષિતવ્યં હિ મનઃ પ્રલયહેતુતઃ||૫૩||

Adhikarana 18 (54-58) · Śloka 58

સ્નેહસ્વેદોપપન્નાનાં યથાદોષં યથાબલમ્| પઞ્ચ કર્માણિ કુર્વીત મૂર્ચ્છાયેષુ મદેષુ ચ||૫૪|| અષ્ટાવિંશત્યૌષધસ્ય તથા તિક્તસ્ય સર્પિષઃ| પ્રયોગઃ શસ્યતે તદ્વન્મહતઃ ષટ્પલસ્ય વા||૫૫|| ત્રિફલાયાઃ પ્રયોગો વા સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરઃ| શિલાજતુપ્રયોગો વા પ્રયોગઃ પયસોઽપિ વા||૫૬|| પિપ્પલીનાં પ્રયોગો વા પયસા ચિત્રકસ્ય વા| રસાયનાનાં કૌમ્ભસ્ય સર્પિષો વા પ્રશસ્યતે||૫૭|| રક્તાવસેકાચ્છાસ્ત્રાણાં સતાં સત્ત્વવતામપિ| સેવનાન્મદમૂર્ચ્છાયાઃ પ્રશામ્યન્તિ શરીરિણામ્||૫૮||

Adhikarana 19 (59-60) · Śloka 60

તત્ર શ્લોકૌ- વિશુદ્ધં ચાવિશુદ્ધં ચ શોણિતં તસ્ય હેતવઃ| રક્તપ્રદોષજા રોગાસ્તેષુ રોગેષુ ચૌષધમ્||૫૯|| મદમૂર્ચ્છાયસન્ન્યાસહેતુલક્ષણભેષજમ્| વિધિશોણિતકેઽધ્યાયે સર્વમેતત્ પ્રકાશિતમ્||૬૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને વિધિશોણિતીયો નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૪|| સમાપ્તો યોજનાચતુષ્કઃ||૬||