Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ വിധിശോണിതീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातो विधिशोणितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി വാതാദിവദ്ബഹുവികാരകര്തൃത്വേന ശോണിതസ്യ ശോണിതവികാരാണാം പൂര്വോക്താനേവോപക്രമാന് ലങ്ഘനബൃംഹണാദീന് വിശേഷേണ ദര്ശയിതും വിധിശോണിതീയോऽഭിധീയതേ| ഇയമപ്യര്ഥപരാ സഞ്ജ്ഞാ ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
വിധിനാ ശോണിതം ജാതം ശുദ്ധം ഭവതി ദേഹിനാമ്| ദേശകാലൌകസാത്മ്യാനാം വിധിര്യഃ സമ്പ്രകാശിതഃ||൩||
विधिना शोणितं जातं शुद्धं भवति देहिनाम्| देशकालौकसात्म्यानां विधिर्यः सम्प्रकाशितः||३||
🔊 Audio coming soon
വിധിനേതി സമ്യഗാഹാരാചാരവിധിനാ| ശുദ്ധം ഭവതീത്യത്ര ഭവതി വിദ്യത ഇത്യര്ഥഃ, ഉത്പാദസ്യ ജാതശബ്ദേനൈവോക്തത്വാത്| കേന വിധിനേത്യാഹ- ദേശേത്യാദി| സാത്മ്യശബ്ദസ്യ ദേശാദിഭിഃ പ്രത്യേകമന്വയഃ| ഓകസാത്മ്യമ് അഭ്യാസസാത്മ്യമ്| സമ്പ്രകാശിത ഇതി തസ്യാശിതീയേ (സൂ.അ.൬), സമ്പ്രകാശിത ഇത്യത്ര ‘തേന’ ഇതി ശേഷഃ; അതോ യഃ സമ്പ്രകാശിതോ വിധിസ്തേന വിധിനേതി സമ്ബന്ധഃ| അന്യേ വ്യാഖ്യാനയന്തി- ശോണിതം ജാതം താവദ്ഭവതി, തച്ച കാരണാന്തരദുഷ്ടം സദ്വിധിനാ യഥോക്തേന പുനഃ ശുദ്ധം ഭവതീതി യോജനീയമ്||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തദ്വിശുദ്ധം ഹി രുധിരം ബലവര്ണസുഖായുഷാ| യുനക്തി പ്രാണിനം പ്രാണഃ ശോണിതം ഹ്യനുവര്തതേ||൪||
तद्विशुद्धं हि रुधिरं बलवर्णसुखायुषा| युनक्ति प्राणिनं प्राणः शोणितं ह्यनुवर्तते||४||
🔊 Audio coming soon
വിശുദ്ധം ശോണിതം കിം കരോതീത്യാഹ- തദ്വിശുദ്ധമിത്യാദി| തേന വിധിനാ വിശുദ്ധം തദ്വിശുദ്ധം; കിംവാ തദിതി ശോണിതമ്| പ്രാണഃ ശോണിതം ഹ്യനുവര്തത ഇതി ശോണിതാന്വയവ്യതിരേകമനുവിധീയതേ| യദുക്തം- “ദശൈവായതനാന്യാഹുഃ പ്രാണാ യേഷു പ്രതിഷ്ഠിതാഃ| ശങ്ഖൌ മര്മത്രയം കണ്ഠോ രക്തം ശുക്രൌജസീ ഗുദമ്”- (സൂ.അ.൨൯) ഇതി||൪||
Adhikarana 4 (5-10) · Śloka 10
പ്രദുഷ്ടബഹുതീക്ഷ്ണോഷ്ണൈര്മദ്യൈരന്യൈശ്ച തദ്വിധൈഃ| തഥാऽതിലവണക്ഷാരൈരമ്ലൈഃ കടുഭിരേവ ച||൫|| കുലത്ഥമാഷനിഷ്പാവതിലതൈലനിഷേവണൈഃ| പിണ്ഡാലുമൂലകാദീനാം ഹരിതാനാം ച സര്വശഃ||൬|| ജലജാനൂപബൈലാനാം പ്രസഹാനാം ച സേവനാത്| ദധ്യമ്ലമസ്തുസുക്താനാം സുരാസൌവീരകസ്യ ച||൭|| വിരുദ്ധാനാമുപക്ലിന്നപൂതീനാം ഭക്ഷണേന ച| ഭുക്ത്വാ ദിവാ പ്രസ്വപതാം ദ്രവസ്നിഗ്ധഗുരൂണി ച||൮|| അത്യാദാനം തഥാ ക്രോധം ഭജതാം ചാതപാനലൌ| ഛര്ദിവേഗപ്രതീഘാതാത് കാലേ ചാനവസേചനാത്||൯|| ശ്രമാഭിഘാതസന്താപൈരജീര്ണാധ്യശനൈസ്തഥാ| ശരത്കാലസ്വഭാവാച്ച ശോണിതം സമ്പ്രദുഷ്യതി||൧൦||
प्रदुष्टबहुतीक्ष्णोष्णैर्मद्यैरन्यैश्च तद्विधैः| तथाऽतिलवणक्षारैरम्लैः कटुभिरेव च||५|| कुलत्थमाषनिष्पावतिलतैलनिषेवणैः| पिण्डालुमूलकादीनां हरितानां च सर्वशः||६|| जलजानूपबैलानां प्रसहानां च सेवनात्| दध्यम्लमस्तुसुक्तानां सुरासौवीरकस्य च||७|| विरुद्धानामुपक्लिन्नपूतीनां भक्षणेन च| भुक्त्वा दिवा प्रस्वपतां द्रवस्निग्धगुरूणि च||८|| अत्यादानं तथा क्रोधं भजतां चातपानलौ| छर्दिवेगप्रतीघातात् काले चानवसेचनात्||९|| श्रमाभिघातसन्तापैरजीर्णाध्यशनैस्तथा| शरत्कालस्वभावाच्च शोणितं सम्प्रदुष्यति||१०||
🔊 Audio coming soon
ശുദ്ധിഹേതുമഭിധായ ദുഷ്ടിഹേതുമാഹ- പ്രദുഷ്ടേത്യാദി| പ്രദുഷ്ടം സ്വപ്രകൃതിവിപരീതമ്| അന്യൈശ്ച തദ്വിധൈരിതി പ്രദുഷ്ടപാനകാദിഭിഃ; കിംവാ ‘അന്നൈഃ’ ഇതി പാഠഃ| തഥാऽതിലവണക്ഷാരൈരിത്യാദി കേചിദ്ഭേഷജവിഷയം വര്ണയന്തി, തദ്വിധൈരിതി വചനേനാന്നപാനസ്യാതിലവണാദേര്ഗൃഹീതത്വാത്| നിഷ്പാവഃ ശ്വേതശിമ്ബിഃ| അത്യാദാനം തൃപ്തിമതിക്രമ്യ ഭോജനമ്| കാലേ ചേതി ശോണിതദുഷ്ടിയുക്തേ ശരത്കാലേ| അജീര്ണേऽധ്യശനമജീര്ണാധ്യശനം; കിംവാ അജീര്ണസ്യാപക്വസ്യാശനമജീര്ണാശനമ്, അധ്യശനം തു പൂര്വാന്നശേഷേ യദ്ഭുജ്യതേ, യദാഹ- “ഭുക്തസ്യോപരി യദ്ഭുക്തം തദധ്യശനമുച്യതേ” (ചി.അ.൧൫)||൫-൧൦||
Adhikarana 5 (11-17) · Śloka 17
തതഃ ശോണിതജാ രോഗാഃ പ്രജായന്തേ പൃഥഗ്വിധാഃ| മുഖപാകോऽക്ഷിരാഗശ്ച പൂതിഘ്രാണാസ്യഗന്ധിതാ||൧൧|| ഗുല്മോപകുശവീസര്പരക്തപിത്തപ്രമീലകാഃ| വിദ്രധീ രക്തമേഹശ്ച പ്രദരോ വാതശോണിതമ്||൧൨|| വൈവര്ണ്യമഗ്നിസാദശ്ച പിപാസാ ഗുരുഗാത്രതാ| സന്താപശ്ചാതിദൌര്ബല്യമരുചിഃ ശിരസശ്ച രുക്||൧൩|| വിദാഹശ്ചാന്നപാനസ്യ തിക്താമ്ലോദ്ഗിരണം ക്ലമഃ| ക്രോധപ്രചുരതാ ബുദ്ധേഃ സമ്മോഹോ ലവണാസ്യതാ||൧൪|| സ്വേദഃ ശരീരദൌര്ഗന്ധ്യം മദഃ കമ്പഃ സ്വരക്ഷയഃ| തന്ദ്രാനിദ്രാതിയോഗശ്ച തമസശ്ചാതിദര്ശനമ്||൧൫|| കണ്ഡ്വരുഃകോഠപിഡകാകുഷ്ഠചര്മദലാദയഃ| വികാരാഃ സര്വ ഏവൈതേ വിജ്ഞേയാഃ ശോണിതാശ്രയാഃ||൧൬|| ശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷാദ്യൈരുപക്രാന്താശ്ച യേ ഗദാഃ| സമ്യക് സാധ്യാ ന സിധ്യന്തി രക്തജാംസ്താന് വിഭാവയേത്||൧൭||
ततः शोणितजा रोगाः प्रजायन्ते पृथग्विधाः| मुखपाकोऽक्षिरागश्च पूतिघ्राणास्यगन्धिता||११|| गुल्मोपकुशवीसर्परक्तपित्तप्रमीलकाः| विद्रधी रक्तमेहश्च प्रदरो वातशोणितम्||१२|| वैवर्ण्यमग्निसादश्च पिपासा गुरुगात्रता| सन्तापश्चातिदौर्बल्यमरुचिः शिरसश्च रुक्||१३|| विदाहश्चान्नपानस्य तिक्ताम्लोद्गिरणं क्लमः| क्रोधप्रचुरता बुद्धेः सम्मोहो लवणास्यता||१४|| स्वेदः शरीरदौर्गन्ध्यं मदः कम्पः स्वरक्षयः| तन्द्रानिद्रातियोगश्च तमसश्चातिदर्शनम्||१५|| कण्ड्वरुःकोठपिडकाकुष्ठचर्मदलादयः| विकाराः सर्व एवैते विज्ञेयाः शोणिताश्रयाः||१६|| शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैरुपक्रान्ताश्च ये गदाः| सम्यक् साध्या न सिध्यन्ति रक्तजांस्तान् विभावयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
ഉപകുശഃ മുഖരോഗവിശേഷഃ; യദുക്തം സുശ്രുതേ- “വേഷ്ടേഷു ദാഹഃ പാകശ്ച തേഭ്യോ ദന്താശ്ചലന്തി ച| യസ്മിന്നുപകുശോ നാമ പിത്തരക്തകൃതോ ഗദഃ” (സു. നി. ൧൬) ഇതി| കുഷ്ഠ ഇത്യുക്തേऽപി ചര്മദലാഭിധാനം വിശേഷാര്ഥമ്| ശോണിതാശ്രയാ ഇതി ഭാഷയാ ശോണിതസ്യ വാതാദിവത് സ്വാതന്ത്ര്യേണ രോഗകര്തൃത്വം നിരാകരോതി| അനുക്തഭൂരിശോണിതരോഗഗ്രഹണാര്ഥമാഹ- ശീതോഷ്ണേത്യാദി| ആദ്യഗ്രഹണാത്തീക്ഷ്ണമൃദ്വാദീനാം ഗ്രഹണമ്| സമ്യഗിതി പൂര്വേണ യോജനീയമ് | തത്ര ശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷാദ്യൈരിതി ശോണിതവൃദ്ധിമനപേക്ഷ്യ വാതാദിജയാര്ഥമാത്രപ്രയുക്തൈരിതി മന്തവ്യമ്| യേന ശോണിതവ്യാധേരപി ശാന്തിര്വക്ഷ്യമാണരക്തപിത്തഹരക്രിയാദിഭിഃ ശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധാദിക്രിയാപ്രവിഷ്ടൈവ, തതശ്ച ശോണിതരോഗസ്യാപി ശീതാദിക്രിയാഭിരേവ ശോണിതപ്രതികൂലാഭിഃ പ്രശമോ ഭവതി; പ്രവൃദ്ധശോണിതാശ്രയാസ്തു വാതാദയ ആശ്രയപ്രഭാവാന്ന സ്വചികിത്സാമാത്രേണ പ്രശാമ്യന്തി||൧൧-൧൭||
Adhikarana 6 (18) · Śloka 18
കുര്യാച്ഛോണിതരോഗേഷു രക്തപിത്തഹരീം ക്രിയാമ്| വിരേകമുപവാസം ച സ്രാവണം ശോണിതസ്യ ച||൧൮||
कुर्याच्छोणितरोगेषु रक्तपित्तहरीं क्रियाम्| विरेकमुपवासं च स्रावणं शोणितस्य च||१८||
🔊 Audio coming soon
ശോണിതരോഗചികിത്സാമാഹ- കുര്യാദിത്യാദി| രക്തപിത്തഹരക്രിയാദയോ യഥായോഗ്യതയാ ബോദ്ധവ്യാഃ||൧൮||
Adhikarana 7 (19) · Śloka 19
ബലദോഷപ്രമാണാദ്വാ വിശുദ്ധ്യാ രുധിരസ്യ വാ| രുധിരം സ്രാവയേജ്ജന്തോരാശയം പ്രസമീക്ഷ്യ വാ||൧൯||
बलदोषप्रमाणाद्वा विशुद्ध्या रुधिरस्य वा| रुधिरं स्रावयेज्जन्तोराशयं प्रसमीक्ष्य वा||१९||
🔊 Audio coming soon
ഉക്തശോണിതസ്രാവണപ്രമാണമാഹ- ബലേത്യാദി| ബലദോഷപ്രമാണാദിതി ബലസ്യ തഥാ ദോഷസ്യ ശോണിതവ്യാധിരൂപസ്യ പ്രമാണം വീക്ഷ്യ; ദോഷശബ്ദോ ഹ്യയം രോഗേ വര്തതേ| വിശുദ്ധ്യാ രുധിരസ്യ ചേതി യാവതാ സ്രാവണേന ശോണിതം വിശുദ്ധം ഭവതി| ആശയം സ്ഥാനം ദുഷ്ടശോണിതാശ(ശ്ര)യമിതി യാവത്| യഥാ- സ്വല്പേ കുഷ്ഠേ സ്തോകമേവ വിശുദ്ധ്യര്ഥമുപാദേയം, മഹതി കുഷ്ഠേ ബഹു സ്രാവണീയമ്| യദുക്തം- “പ്രച്ഛനമല്പേ കുഷ്ഠേ മഹതി ച ശസ്തം സിരാവ്യധനമ്” (ചി. ൭) ഇതി| ഏഷു ച പക്ഷേഷു യദ്യത്രാനത്യയം ഭവതി തത്തത്ര ഗ്രാഹ്യമ്||൧൯||
Adhikarana 8 (20-21) · Śloka 21
അരുണാഭം ഭവേദ്വാതാദ്വിശദം ഫേനിലം തനു| പിത്താത് പീതാസിതം രക്തം സ്ത്യായത്യൌഷ്ണ്യാച്ചിരേണ ച||൨൦|| ഈഷത്പാണ്ഡു കഫാദ്ദുഷ്ടം പിച്ഛിലം തന്തുമദ്ഘനമ്| സംസൃഷ്ടലിങ്ഗം സംസര്ഗാത്ത്രിലിങ്ഗം സാന്നിപാതികമ്||൨൧||
अरुणाभं भवेद्वाताद्विशदं फेनिलं तनु| पित्तात् पीतासितं रक्तं स्त्यायत्यौष्ण्याच्चिरेण च||२०|| ईषत्पाण्डु कफाद्दुष्टं पिच्छिलं तन्तुमद्घनम्| संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्||२१||
🔊 Audio coming soon
ദുഷ്ടരക്തലക്ഷണമാഹ- അരുണാഭമിത്യാദി| സ്ത്യായതി ഘനം ഭവതി||൨൦-൨൧||
Adhikarana 9 (22) · Śloka 22
തപനീയേന്ദ്രഗോപാഭം പദ്മാലക്തകസന്നിഭമ്| ഗുഞ്ജാഫലസവര്ണം ച വിശുദ്ധം വിദ്ധി ശോണിതമ്||൨൨||
तपनीयेन्द्रगोपाभं पद्मालक्तकसन्निभम्| गुञ्जाफलसवर्णं च विशुद्धं विद्धि शोणितम्||२२||
🔊 Audio coming soon
തപനീയം ലോഹിതസുവര്ണമ്, ഇന്ദ്രഗോപഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ കീടവിശേഷഃ| വിശുദ്ധരക്തലിങ്ഗേ നാനാവര്ണതാ വാതാദിപ്രകൃതിത്വാന്മനുഷ്യാണാമ്||൨൨|
Adhikarana 10 (23) · Śloka 23
നാത്യുഷ്ണശീതം ലഘു ദീപനീയം രക്തേऽപനീതേ ഹിതമന്നപാനമ്| തദാ ശരീരം ഹ്യനവസ്ഥിതാസൃഗഗ്നിര്വിശേഷേണ ച രക്ഷിതവ്യഃ||൨൩||
नात्युष्णशीतं लघु दीपनीयं रक्तेऽपनीते हितमन्नपानम्| तदा शरीरं ह्यनवस्थितासृगग्निर्विशेषेण च रक्षितव्यः||२३||
🔊 Audio coming soon
നാത്യുഷ്ണാദിഭോജനേ ഹേതുമാഹ- തദേത്യാദി| അതിശീതമഗ്നിമാന്ദ്യം കരോതി, അത്യുഷ്ണം ച പ്രചലസ്യാസൃജോ നിതരാം പ്രചലതാം കരോതി, തസ്മാന്നാത്യുഷ്ണശീതമ്| ലഘു ദീപനീയം ചാഗ്നിദീപ്ത്യര്ഥമേവ||൨൩||
Adhikarana 11 (24) · Śloka 24
പ്രസന്നവര്ണേന്ദ്രിയമിന്ദ്രിയാര്ഥാനിച്ഛന്തമവ്യാഹതപക്തൃവേഗമ്| സുഖാന്വിതം തു(പു)ഷ്ടിബലോപപന്നം വിശുദ്ധരക്തം പുരുഷം വദന്തി||൨൪||
प्रसन्नवर्णेन्द्रियमिन्द्रियार्थानिच्छन्तमव्याहतपक्तृवेगम्| सुखान्वितं तु(पु)ष्टिबलोपपन्नं विशुद्धरक्तं पुरुषं वदन्ति||२४||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി ശോണിതാദര്ശനേനാപി വിശുദ്ധരക്തജ്ഞാനാര്ഥം ലക്ഷണമാഹ- പ്രസന്നേത്യാദി| അവ്യാഹതാ പക്തിശ്ച വേഗശ്ച പുരീഷാദീനാം യസ്യ സ തഥാ||൨൪||
Adhikarana 12 (25-29) · Śloka 29
യദാ തു രക്തവാഹീനി രസസഞ്ജ്ഞാവഹാനി ച| പൃഥക് പൃഥക് സമസ്താ വാ സ്രോതാംസി കുപിതാ മലാഃ||൨൫|| മലിനാഹാരശീലസ്യ രജോമോഹാവൃതാത്മനഃ| പ്രതിഹത്യാവതിഷ്ഠന്തേ ജായന്തേ വ്യാധയസ്തദാ||൨൬|| മദമൂര്ച്ഛായസന്ന്യാസാസ്തേഷാം വിദ്യാദ്വിചക്ഷണഃ| യഥോത്തരം ബലാധിക്യം ഹേതുലിങ്ഗോപശാന്തിഷു||൨൭|| ദുര്ബലം ചേതസഃ സ്ഥാനം യദാ വായുഃ പ്രപദ്യതേ| മനോ വിക്ഷോഭയഞ്ജന്തോഃ സഞ്ജ്ഞാം സമ്മോഹയേത്തദാ||൨൮|| പിത്തമേവം കഫശ്ചൈവം മനോ വിക്ഷോഭയന്നൃണാമ്| സഞ്ജ്ഞാം നയത്യാകുലതാം വിശേഷശ്ചാത്ര വക്ഷ്യതേ||൨൯||
यदा तु रक्तवाहीनि रससञ्ज्ञावहानि च| पृथक् पृथक् समस्ता वा स्रोतांसि कुपिता मलाः||२५|| मलिनाहारशीलस्य रजोमोहावृतात्मनः| प्रतिहत्यावतिष्ठन्ते जायन्ते व्याधयस्तदा||२६|| मदमूर्च्छायसन्न्यासास्तेषां विद्याद्विचक्षणः| यथोत्तरं बलाधिक्यं हेतुलिङ्गोपशान्तिषु||२७|| दुर्बलं चेतसः स्थानं यदा वायुः प्रपद्यते| मनो विक्षोभयञ्जन्तोः सञ्ज्ञां सम्मोहयेत्तदा||२८|| पित्तमेवं कफश्चैवं मनो विक्षोभयन्नृणाम्| सञ्ज्ञां नयत्याकुलतां विशेषश्चात्र वक्ष्यते||२९||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി രക്തവാഹിധമനീദുഷ്ട്യാ യേ വ്യാധയോ ഭവന്തി താനാഹ- യദാ ത്വിത്യാദി| സഞ്ജ്ഞാവഹാനീതി സഞ്ജ്ഞാഹേതുമനോവഹാനി, മനസസ്തു കേവലമേവ ശരീരമയനീഭൂതം; യദുക്തം- “സത്ത്വാദീനാം പുനഃ കേവലം ശരീരമയനീഭൂതമ്” (വി. ൫) ഇത്യാദി; കിംവാ രസസഞ്ജ്ഞം ധാതുമാവഹന്തീതി രസസഞ്ജ്ഞവഹാനി | രസവഹധമനീനാം തു ഹൃദയം സ്ഥാനം, തദുപഘാതാച്ച മോഹ ഉപപന്ന ഏവ| മലാ ഇതി ദുഷ്ടദോഷസഞ്ജ്ഞാഃ; യദുക്തം- “മലിനീകരണാന്മലാഃ” ഇതി| യഥോത്തരം ലിങ്ഗാധിക്യം മദമൂര്ച്ഛായസന്ന്യാസേഷു മോഹരൂപം ജ്ഞേയം; മദേऽപി ഹി സ്തോകോ മോഹോऽസ്തി, ഉത്തരയോസ്തു വ്യക്ത ഏവ മോഹഃ||൨൫-൨൯||
Adhikarana 13 (30-32) · Śloka 33
സക്താനല്പദ്രുതാഭാഷം ചലസ്ഖലിതചേഷ്ടിതമ് | വിദ്യാദ്വാതമദാവിഷ്ടം രൂക്ഷശ്യാവാരുണാകൃതിമ്||൩൦|| സക്രോധപരുഷാഭാഷം സമ്പ്രഹാരകലിപ്രിയമ്| വിദ്യാത് പിത്തമദാവിഷ്ടം രക്തപീതാസിതാകൃതിമ്||൩൧|| സ്വല്പാസമ്ബദ്ധവചനം തന്ദ്രാലസ്യസമന്വിതമ്| വിദ്യാത് കഫമദാവിഷ്ടം പാണ്ഡും പ്രധ്യാനതത്പരമ്||൩൨|| സര്വാണ്യേതാനി രൂപാണി സന്നിപാതകൃതേ മദേ|൩൩|
सक्तानल्पद्रुताभाषं चलस्खलितचेष्टितम् | विद्याद्वातमदाविष्टं रूक्षश्यावारुणाकृतिम्||३०|| सक्रोधपरुषाभाषं सम्प्रहारकलिप्रियम्| विद्यात् पित्तमदाविष्टं रक्तपीतासिताकृतिम्||३१|| स्वल्पासम्बद्धवचनं तन्द्रालस्यसमन्वितम्| विद्यात् कफमदाविष्टं पाण्डुं प्रध्यानतत्परम्||३२|| सर्वाण्येतानि रूपाणि सन्निपातकृते मदे|३३|
🔊 Audio coming soon
പരുഷം ബ്രൂത ഇതി പരുഷാഭാഷഃ||൩൦-൩൨||-
Adhikarana 14 (33) · Śloka 33
ജായതേ ശാമ്യതി ക്ഷിപ്രം മദോ മദ്യമദാകൃതിഃ||൩൩||
जायते शाम्यति क्षिप्रं मदो मद्यमदाकृतिः||३३||
🔊 Audio coming soon
മദസ്വരൂപമാഹ- ജായത ഇത്യാദി||൩൩||
Adhikarana 15 (34) · Śloka 34
യശ്ച മദ്യകൃതഃ പ്രോക്തോ വിഷജോ രൌധിരശ്ച യഃ| സര്വ ഏതേ മദാ നര്തേ വാതപിത്തകഫത്രയാത്||൩൪||
यश्च मद्यकृतः प्रोक्तो विषजो रौधिरश्च यः| सर्व एते मदा नर्ते वातपित्तकफत्रयात्||३४||
🔊 Audio coming soon
മദപ്രസങ്ഗേന മദ്യവിഷജയോരപി മദയോശ്ചാതുര്വിധ്യമാഹ- യശ്ചേത്യാദി| വാതപിത്തകഫത്രയാദിതി വാതാത് പിത്താത് കഫാദ്വാതപിത്തകഫാച്ച; ഏതേന തേഷാമപ്യേതദേവ ലക്ഷണം വാതാദികൃതം ഭവതീതി ഭാവഃ||൩൪||
Adhikarana 16 (35-41) · Śloka 41
നീലം വാ യദി വാ കൃഷ്ണമാകാശമഥവാऽരുണമ്| പശ്യംസ്തമഃ പ്രവിശതി ശീഘ്രം ച പ്രതിബുധ്യതേ ||൩൫|| വേപഥുശ്ചാങ്ഗമര്ദശ്ച പ്രപീഡാ ഹൃദയസ്യ ച| കാര്ശ്യം ശ്യാവാരുണാ ച്ഛായാമൂര്ച്ഛായേ വാതസമ്ഭവേ||൩൬|| രക്തം ഹരിതവര്ണം വാ വിയത് പീതമഥാപി വാ| പശ്യംസ്തമഃ പ്രവിശതി സസ്വേദഃ പ്രതിബുധ്യതേ||൩൭|| സപിപാസഃ സസന്താപോ രക്തപീതാകുലേക്ഷണഃ| സമ്ഭിന്നവര്ചാഃ പീതാഭോ മൂര്ച്ഛായേ പിത്തസമ്ഭവേ||൩൮|| മേഘസങ്കാശമാകാശമാവൃതം വാ തമോഘനൈഃ| പശ്യംസ്തമഃ പ്രവിശതി ചിരാച്ച പ്രതിബുധ്യതേ||൩൯|| ഗുരുഭിഃ പ്രാവൃതൈരങ്ഗൈര്യഥൈവാര്ദ്രേണ ചര്മണാ| സപ്രസേകഃ സഹൃല്ലാസോ മൂര്ച്ഛായേ കഫസമ്ഭവേ||൪൦|| സര്വാകൃതിഃ സന്നിപാതാദപസ്മാര ഇവാഗതഃ| സ ജന്തും പാതയത്യാശു വിനാ ബീഭത്സചേഷ്ടിതൈഃ||൪൧||
नीलं वा यदि वा कृष्णमाकाशमथवाऽरुणम्| पश्यंस्तमः प्रविशति शीघ्रं च प्रतिबुध्यते ||३५|| वेपथुश्चाङ्गमर्दश्च प्रपीडा हृदयस्य च| कार्श्यं श्यावारुणा च्छायामूर्च्छाये वातसम्भवे||३६|| रक्तं हरितवर्णं वा वियत् पीतमथापि वा| पश्यंस्तमः प्रविशति सस्वेदः प्रतिबुध्यते||३७|| सपिपासः ससन्तापो रक्तपीताकुलेक्षणः| सम्भिन्नवर्चाः पीताभो मूर्च्छाये पित्तसम्भवे||३८|| मेघसङ्काशमाकाशमावृतं वा तमोघनैः| पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच्च प्रतिबुध्यते||३९|| गुरुभिः प्रावृतैरङ्गैर्यथैवार्द्रेण चर्मणा| सप्रसेकः सहृल्लासो मूर्च्छाये कफसम्भवे||४०|| सर्वाकृतिः सन्निपातादपस्मार इवागतः| स जन्तुं पातयत्याशु विना बीभत्सचेष्टितैः||४१||
🔊 Audio coming soon
മൂര്ച്ഛായലക്ഷണമാഹ- നീലം വേത്യാദി| തത്ര വാതമൂര്ച്ഛായേ ശ്യാവാരുണാ ഛായാ രിഷ്ടരൂപത്വാന്മരണായ സ്യാദ് വായവ്യത്വാദിതി ചോദ്യം കുര്വന്തി; ഉക്തം ഹി- “വായവ്യാ സാ വിനാശായ ക്ലേശായ മഹതേऽപി വാ” (ഇം. ൭) ഇതി| തന്ന, അനിമിത്താ ഹി ഛായാ രിഷ്ടം ന തു ദൃശ്യമാനനിമിത്താ, ഇഹ ച വാതസമ്ബന്ധോ ദൃശ്യത ഏവ നിമിത്തം; കിംവാ “ക്ലേശായ മഹതേऽപി വാ” ഇതി വചനാദേവ വായവ്യച്ഛായായാ മാരകത്വം വ്യഭിചരിതമ്| തമോഭിര്ഘനൈശ്ചേതി തമോഘനൈഃ; കിംവാ തമോഭിരേവ ഘനൈഃ| വിനാ ബീഭത്സചേഷ്ടിതൈരിതി ദന്തഖാദനാങ്ഗവിക്ഷേപണാദികം വിനാ||൩൫-൪൧||
Adhikarana 17 (42-53) · Śloka 53
ദോഷേഷു മദമൂര്ച്ഛായാഃ കൃതവേഗേഷു ദേഹിനാമ്| സ്വയമേവോപശാമ്യന്തി സന്ന്യാസോ നൌഷധൈര്വിനാ||൪൨|| വാഗ്ദേഹമനസാം ചേഷ്ടാമാക്ഷിപ്യാതിബലാ മലാഃ| സന്ന്യസ്യന്ത്യബലം ജന്തും പ്രാണായതനസംശ്രിതാഃ||൪൩|| സ നാ സന്ന്യാസസന്ന്യസ്തഃ കാഷ്ഠീഭൂതോ മൃതോപമഃ| പ്രാണൈര്വിയുജ്യതേ ശീഘ്രം മുക്ത്വാ സദ്യഃഫലാഃ ക്രിയാഃ||൪൪|| ദുര്ഗേऽമ്ഭസി യഥാ മജ്ജദ്ഭാജനം ത്വരയാ ബുധഃ| ഗൃഹ്ണീയാത്തലമപ്രാപ്തം തഥാ സന്ന്യാസപീഡിതമ്||൪൫|| അഞ്ജനാന്യവപീഡാശ്ച ധൂമാഃ പ്രധമനാനി ച| സൂചീഭിസ്തോദനം ശസ്തം ദാഹഃ പീഡാ നഖാന്തരേ||൪൬|| ലുഞ്ചനം കേശലോമ്നാം ച ദന്തൈര്ദശനമേവ ച| ആത്മഗുപ്താവഘര്ഷശ്ച ഹിതം തസ്യാവബോധനേ||൪൭|| സമ്മൂര്ച്ഛിതാനി തീക്ഷ്ണാനി മദ്യാനി വിവിധാനി ച| പ്രഭൂതകടുയുക്താനി തസ്യാസ്യേ ഗാലയേന്മുഹുഃ||൪൮|| മാതുലുങ്ഗരസം തദ്വന്മഹൌഷധസമായുതമ്| തദ്വത്സൌവര്ചലം ദദ്യാദ്യുക്തം മദ്യാമ്ലകാഞ്ജികൈഃ||൪൯|| ഹിങ്ഗൂഷണസമായുക്തം യാവത് സഞ്ജ്ഞാപ്രബോധനമ്| പ്രബുദ്ധസഞ്ജ്ഞമന്നൈശ്ച ലഘുഭിസ്തമുപാചരേത്||൫൦|| വിസ്മാപനൈഃ സ്മാരണൈശ്ച പ്രിയശ്രുതിഭിരേവ ച| പടുഭിര്ഗീതവാദിത്രശബ്ദൈശ്ചിത്രൈശ്ച ദര്ശനൈഃ||൫൧|| സ്രംസനോല്ലേഖനൈര്ധൂമൈരഞ്ജനൈഃ കവലഗ്രഹൈഃ| ശോണിതസ്യാവസേകൈശ്ച വ്യായാമോദ്ഘര്ഷണൈസ്തഥാ||൫൨|| പ്രബുദ്ധസഞ്ജ്ഞം മതിമാനനുബന്ധമുപക്രമേത്| തസ്യ സംരക്ഷിതവ്യം ഹി മനഃ പ്രലയഹേതുതഃ||൫൩||
दोषेषु मदमूर्च्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम्| स्वयमेवोपशाम्यन्ति सन्न्यासो नौषधैर्विना||४२|| वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः| सन्न्यस्यन्त्यबलं जन्तुं प्राणायतनसंश्रिताः||४३|| स ना सन्न्याससन्न्यस्तः काष्ठीभूतो मृतोपमः| प्राणैर्वियुज्यते शीघ्रं मुक्त्वा सद्यःफलाः क्रियाः||४४|| दुर्गेऽम्भसि यथा मज्जद्भाजनं त्वरया बुधः| गृह्णीयात्तलमप्राप्तं तथा सन्न्यासपीडितम्||४५|| अञ्जनान्यवपीडाश्च धूमाः प्रधमनानि च| सूचीभिस्तोदनं शस्तं दाहः पीडा नखान्तरे||४६|| लुञ्चनं केशलोम्नां च दन्तैर्दशनमेव च| आत्मगुप्तावघर्षश्च हितं तस्यावबोधने||४७|| सम्मूर्च्छितानि तीक्ष्णानि मद्यानि विविधानि च| प्रभूतकटुयुक्तानि तस्यास्ये गालयेन्मुहुः||४८|| मातुलुङ्गरसं तद्वन्महौषधसमायुतम्| तद्वत्सौवर्चलं दद्याद्युक्तं मद्याम्लकाञ्जिकैः||४९|| हिङ्गूषणसमायुक्तं यावत् सञ्ज्ञाप्रबोधनम्| प्रबुद्धसञ्ज्ञमन्नैश्च लघुभिस्तमुपाचरेत्||५०|| विस्मापनैः स्मारणैश्च प्रियश्रुतिभिरेव च| पटुभिर्गीतवादित्रशब्दैश्चित्रैश्च दर्शनैः||५१|| स्रंसनोल्लेखनैर्धूमैरञ्जनैः कवलग्रहैः| शोणितस्यावसेकैश्च व्यायामोद्घर्षणैस्तथा||५२|| प्रबुद्धसञ्ज्ञं मतिमाननुबन्धमुपक्रमेत्| तस्य संरक्षितव्यं हि मनः प्रलयहेतुतः||५३||
🔊 Audio coming soon
സന്ന്യാസസ്യ മൂര്ച്ഛാദിഭ്യോ ഭേദകം ലക്ഷണമാഹ- ദോഷേഷ്വിത്യാദി| കൃതവേഗേഷ്വിതി വേഗം കൃത്വാ ക്ഷീണബലേഷു, വേഗോ ഹി ദോഷാണാം ബലക്ഷയകാരണം ഭവതി; യദുക്തം വിഷമജ്വരേ- “കൃത്വാ വേഗം ഗതബലാ” (ചി. ൩) ഇത്യാദി| സന്ന്യസ്യന്തി അചേഷ്ടം കുര്വന്തി | പ്രാണായതനമിതി ഹൃദയമ്| മുക്ത്വേതി അപ്രാപ്യ| സദ്യഃഫലാ ഇതി സദ്യഃ പ്രബോധനകാരികാസ്തീക്ഷ്ണാഞ്ജനാദികാഃ| സൂചീഭിരിതി ച തോദനേന സമ്ബധ്യതേ| സമ്മൂര്ച്ഛിതാനീതി മിലിതാനി| ഗാലയേദിതി യത്നേന മുഖേ പ്രക്ഷിപേത്| സൌവര്ചലസ്ഥാനേ കേചിത് സൌവീരകമാഹുഃ| അനുബന്ധം സതതമ്| പ്രലയഹേതുത ഇതി മോഹഹേതുതഃ||൪൨-൫൩||
Adhikarana 18 (54-58) · Śloka 58
സ്നേഹസ്വേദോപപന്നാനാം യഥാദോഷം യഥാബലമ്| പഞ്ച കര്മാണി കുര്വീത മൂര്ച്ഛായേഷു മദേഷു ച||൫൪|| അഷ്ടാവിംശത്യൌഷധസ്യ തഥാ തിക്തസ്യ സര്പിഷഃ| പ്രയോഗഃ ശസ്യതേ തദ്വന്മഹതഃ ഷട്പലസ്യ വാ||൫൫|| ത്രിഫലായാഃ പ്രയോഗോ വാ സഘൃതക്ഷൌദ്രശര്കരഃ| ശിലാജതുപ്രയോഗോ വാ പ്രയോഗഃ പയസോऽപി വാ||൫൬|| പിപ്പലീനാം പ്രയോഗോ വാ പയസാ ചിത്രകസ്യ വാ| രസായനാനാം കൌമ്ഭസ്യ സര്പിഷോ വാ പ്രശസ്യതേ||൫൭|| രക്താവസേകാച്ഛാസ്ത്രാണാം സതാം സത്ത്വവതാമപി| സേവനാന്മദമൂര്ച്ഛായാഃ പ്രശാമ്യന്തി ശരീരിണാമ്||൫൮||
स्नेहस्वेदोपपन्नानां यथादोषं यथाबलम्| पञ्च कर्माणि कुर्वीत मूर्च्छायेषु मदेषु च||५४|| अष्टाविंशत्यौषधस्य तथा तिक्तस्य सर्पिषः| प्रयोगः शस्यते तद्वन्महतः षट्पलस्य वा||५५|| त्रिफलायाः प्रयोगो वा सघृतक्षौद्रशर्करः| शिलाजतुप्रयोगो वा प्रयोगः पयसोऽपि वा||५६|| पिप्पलीनां प्रयोगो वा पयसा चित्रकस्य वा| रसायनानां कौम्भस्य सर्पिषो वा प्रशस्यते||५७|| रक्तावसेकाच्छास्त्राणां सतां सत्त्ववतामपि| सेवनान्मदमूर्च्छायाः प्रशाम्यन्ति शरीरिणाम्||५८||
🔊 Audio coming soon
അഷ്ടാവിംശത്യൌഷധസ്യേതി പാനീയകല്യാണസ്യ| തിക്തസ്യ മഹതസ്തഥാ തിക്തസ്യ ഷട്പലസ്യ തഥാ മഹതസ്തിക്തസ്യേതി സമ്ബന്ധഃ; ഏതേ ച തിക്തഷട്പലമഹാതിക്തകഘൃതേ കുഷ്ഠചികിത്സിതേ വക്തവ്യേ| കൌമ്ഭം സര്പിര്ദശാബ്ദികമ്||൫൪-൫൮||
Adhikarana 19 (59-60) · Śloka 60
തത്ര ശ്ലോകൌ- വിശുദ്ധം ചാവിശുദ്ധം ച ശോണിതം തസ്യ ഹേതവഃ| രക്തപ്രദോഷജാ രോഗാസ്തേഷു രോഗേഷു ചൌഷധമ്||൫൯|| മദമൂര്ച്ഛായസന്ന്യാസഹേതുലക്ഷണഭേഷജമ്| വിധിശോണിതകേऽധ്യായേ സര്വമേതത് പ്രകാശിതമ്||൬൦||
तत्र श्लोकौ- विशुद्धं चाविशुद्धं च शोणितं तस्य हेतवः| रक्तप्रदोषजा रोगास्तेषु रोगेषु चौषधम्||५९|| मदमूर्च्छायसन्न्यासहेतुलक्षणभेषजम्| विधिशोणितकेऽध्याये सर्वमेतत् प्रकाशितम्||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ വിധിശോണിതീയോ നാമ ചതുര്വിംശോऽധ്യായഃ||൨൪|| സമാപ്തോ യോജനാചതുഷ്കഃ||൬||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने विधिशोणितीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः||२४|| समाप्तो योजनाचतुष्कः||६||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം സൂത്രസ്ഥാനേ യോജനാചതുഷ്കേ വിധിശോണിതീയോ നാമ ചതുര്വിംശോऽധ്യായഃ||൨൪||