Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો વિવિધાશિતપીતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातो विविधाशितपीतीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વાધ્યાયે ‘અન્નં પ્રાણાઃ’ (સૂ. ૨૭) ઇત્યુક્તં, તદ્યેન પ્રકારેણાન્નં પ્રાણહેતુર્ભવતિ તદભિધાનાર્થં વિવિધાશિતપીતીયોઽભિધીયતે| ઇયમપ્યર્થપરા સઞ્જ્ઞા||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
વિવિધમશિતં પીતં લીઢં ખાદિતં જન્તોર્હિતમન્તરગ્નિસન્ધુક્ષિતબલેન યથાસ્વેનોષ્મણા સમ્યગ્વિપચ્યમાનં કાલવદનવસ્થિતસર્વધાતુપાકમનુપહતસર્વધાતૂષ્મમારુતસ્રોતઃ કેવલં શરીરમુપચયબલવર્ણસુખાયુષા યોજયતિ શરીરધાતૂનૂર્જયતિ ચ| ધાતવો હિ ધાત્વાહારાઃ પ્રકૃતિમનુવર્તન્તે||૩||
विविधमशितं पीतं लीढं खादितं जन्तोर्हितमन्तरग्निसन्धुक्षितबलेन यथास्वेनोष्मणा सम्यग्विपच्यमानं कालवदनवस्थितसर्वधातुपाकमनुपहतसर्वधातूष्ममारुतस्रोतः केवलं शरीरमुपचयबलवर्णसुखायुषा योजयति शरीरधातूनूर्जयति च| धातवो हि धात्वाहाराः प्रकृतिमनुवर्तन्ते||३||
🔊 Audio coming soon
વિવિધમિત્યાદિ| વિવિધમિતિ અનેનાશિતાદીનામવાન્તરભેદં દર્શયતિ; અશિતાદિષુ યો યઃ પ્રાય ઉપયુજ્યતે સ પૂર્વમુક્તઃ| જન્તોર્હિતમિતિ વચનમહિતસ્યાશિતાદેર્બલવર્ણાદિકર્તૃત્વાભાવાત્| અન્તરગ્નિના જાઠરેણ વહ્નિના સન્ધુક્ષિતં બલં યસ્ય તેનાન્તરગ્નિસન્ધુક્ષિતબલેન| યથાસ્વેનોષ્મણેતિ પૃથિવ્યાદિરૂપાશિતાદેર્યસ્ય ય ઊષ્મા પાર્થિવાગ્ન્યાદિરૂપસ્તેન; વચનં હિ- “ભૌમાપ્યાગ્નેયવાયવ્યાઃ પઞ્ચોષ્માણઃ સનાભસાઃ| પઞ્ચાહારગુણાન્ સ્વાન્ સ્વાન્ પાર્થિવાદીન્ પચન્તિ હિ” (ચિ. ૧૫) ઇતિ| સમ્યગ્વિપચ્યમાનમિતિ અશિતાદિ| કિંવા યથાસ્વેનોષ્મણેતિ યસ્ય રુધિરાદેર્ય ઊષ્મા ધાત્વગ્નિરૂપસ્તેન સમ્યગ્વિપચ્યમાનમશિતાદિ રસતામાપન્નં યદા રક્તાદિધાતૂન્ પ્રતિપદ્યતે તદા રક્તાદ્યૂષ્મણૈવ પચ્યતે; એવં વિપચ્યમાનમશિતાદિ શરીરમુપચયાદિના યોજયત્યૂર્જયતિ વર્ધયતીતિ યોજના| કિંવિશિષ્ટં શરીરમિત્યાહ- કાલવદિત્યાદિ|- યથા કાલો નિત્યગત્વેનાનવસ્થિતઃ, તથાઽનવસ્થિતઃ અવિશ્રાન્તઃ સર્વધાતૂનાં પાકો યસ્મિન્ શરીરે તત્તથા; એતેન સર્વદા સ્વાગ્નિપાકક્ષીયમાણધાતોઃ શરીરસ્યાશિતાદિનોપચયાદિયોજનમુપપન્નમિતિ દર્શયતિ, યદિ હિ પાકક્ષીયમાણં શરીરં ન સ્યાત્તદા સ્વતઃ સિદ્ધે ઉપચયાદૌ કિમશિતાદિ કુર્યાદિતિ ભાવઃ| કિંવા કાલવદિત્યશિતાદિવિશેષણં; તેન યથોક્તકાલકૃતમશિતાદીત્યર્થઃ , અકાલભોજનસ્યોપચયાદ્યકારકત્વાત્| તથા, અનવસ્થિતસર્વધાતુપાકમિત્યેતદપિ અશિતાદિવિશેષણં, તેન અનવસ્થિતઃ સર્વધાતુષુ પાકો યસ્યાશિતાદેસ્તત્તથા; એતેન ક્વચિદપિ ધાતૌ સ્થગિતસ્યાશિતાદે રસરૂપસ્ય પાકવિગમનાન્નોપચયાદિર્ભવતીતિ દર્શયતિ| એતચ્ચ વ્યાખ્યાનં નાતિસુન્દરમ્, અસ્યાર્થસ્ય અનુપહતેત્યાદિશરીરવિશેષણેનૈવ લબ્ધત્વાત્ પુનઃ શરીરવિશેષણમનુપપન્નમ્| અનુપહતેત્યાદિ અનુપહતાનિ સર્વધાતૂનામૂષ્મમારુતસ્રોતાંસિ યસ્ય તત્તથા;, યદા હિ એકોઽપિ ધાતુપાચકોઽગ્નિરુપહતઃ મારુતો વા ધાતુપોષકરસવાહી વ્યાનરૂપઃ ક્વચિદુપહતો ભવતિ, તથા સ્રોતો વા ધાતુપોષકરસવહમુપહતં સ્યાત્, તદા અશિતાદિકં ધાતૂનામવર્ધકત્વાન્નોપચયાદિકારકમિતિ ભાવઃ| કેવલમિતિ કૃત્સ્નં શરીરં; કિંવા કેવલમિતિ અધર્મરહિતમ્, અધર્મયુક્તે હિ શરીરે વિફલમશિતાદિ ભવતીતિ| નનુ શરીરધાતૂનાં પ્રકૃતિસ્થિતાનાં સ્વત એવોપચયાદ્યસ્તિ, તત્ કિમશિતાદિના ક્રિયત ઇત્યાહ- ધાતવો હીત્યાદિ| ધાતુરાહારો યેષાં તે ધાત્વાહારાઃ; ધાતવો રસાદયો નિત્યં ક્ષીયમાણા અશિતાદિજનિતધાત્વાહારા એવ સન્તઃ પરં સ્વાસ્થ્યમનુવર્તન્તે, નાન્યથેત્યર્થઃ||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તત્રાહારપ્રસાદાખ્યો રસઃ કિટ્ટં ચ મલાખ્યમભિનિર્વર્તતે| કિટ્ટાત્ સ્વેદમૂત્રપુરીષવાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ કર્ણાક્ષિનાસિકાસ્યલોમકૂપપ્રજનનમલાઃ કેશશ્મશ્રુલોમનખાદયશ્ચાવયવાઃ પુષ્યન્તિ| પુષ્યન્તિ ત્વાહારરસાદ્રસરુધિરમાંસમેદોસ્થિમજ્જશુક્રૌજાંસિ પઞ્ચેન્દ્રિયદ્રવ્યાણિ ધાતુપ્રસાદસઞ્જ્ઞકાનિ શરીરસન્ધિબન્ધપિચ્છાદયશ્ચાવયવાઃ| તે સર્વ એવ ધાતવો મલાખ્યાઃ પ્રસાદાખ્યાશ્ચ રસમલાભ્યાં પુષ્યન્તઃ સ્વં માનમનુવર્તન્તે યથાવયઃશરીરમ્| એવં રસમલૌ સ્વપ્રમાણાવસ્થિતાવાશ્રયસ્ય સમધાતોર્ધાતુસામ્યમનુવર્તયતઃ| નિમિત્તતસ્તુ ક્ષીણવૃદ્ધાનાં પ્રસાદાખ્યાનાં ધાતૂનાં વૃદ્ધિક્ષયાભ્યામાહારમૂલાભ્યાં રસઃ સામ્યમુત્પાદયત્યારોગ્યાય, કિટ્ટં ચ મલાનામેવમેવ| સ્વમાનાતિરિક્તાઃ પુનરુત્સર્ગિણઃ શીતોષ્ણપર્યાયગુણૈશ્ચોપચર્યમાણા મલાઃ શરીર ધાતુસામ્યકરાઃ સમુપલભ્યન્તે||૪||
तत्राहारप्रसादाख्यो रसः किट्टं च मलाख्यमभिनिर्वर्तते| किट्टात् स्वेदमूत्रपुरीषवातपित्तश्लेष्माणः कर्णाक्षिनासिकास्यलोमकूपप्रजननमलाः केशश्मश्रुलोमनखादयश्चावयवाः पुष्यन्ति| पुष्यन्ति त्वाहाररसाद्रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्रौजांसि पञ्चेन्द्रियद्रव्याणि धातुप्रसादसञ्ज्ञकानि शरीरसन्धिबन्धपिच्छादयश्चावयवाः| ते सर्व एव धातवो मलाख्याः प्रसादाख्याश्च रसमलाभ्यां पुष्यन्तः स्वं मानमनुवर्तन्ते यथावयःशरीरम्| एवं रसमलौ स्वप्रमाणावस्थितावाश्रयस्य समधातोर्धातुसाम्यमनुवर्तयतः| निमित्ततस्तु क्षीणवृद्धानां प्रसादाख्यानां धातूनां वृद्धिक्षयाभ्यामाहारमूलाभ्यां रसः साम्यमुत्पादयत्यारोग्याय, किट्टं च मलानामेवमेव| स्वमानातिरिक्ताः पुनरुत्सर्गिणः शीतोष्णपर्यायगुणैश्चोपचर्यमाणा मलाः शरीर धातुसाम्यकराः समुपलभ्यन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
યોઽસૌ ધાતૂનામાહારસ્તમાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્રેતિ અશિતાદૌ| રસઃ કિટ્ટં ચાભિનિવર્તત ઇત્યન્વયઃ| આહારપ્રસાદ ઇત્યાખ્યા યસ્ય સ તથા; પ્રસાદઃ સારઃ| કિટ્ટમ્ અસારભાગઃ| કિટ્ટાદિતિ કિટ્ટાંશાત્ ; તેન અન્નાદ્યઃ કિટ્ટાંશસ્તતો મૂત્રપુરીષે ભવતો વાયુશ્ચ, રસાત્ પચ્યમાનાન્મલઃ કફઃ, એવમાદિ ગ્રહણ્યધ્યાયે વક્ષ્યમાણમનુસર્તવ્યં; વક્ષ્યતિ હિ- “કિટ્ટમન્નસ્ય વિણ્મૂત્રં રસસ્ય તુ કફોઽસૃજઃ| પિત્તં માંસસ્ય ખમલો મલઃ સ્વેદસ્તુ મેદસઃ|| સ્યાત્ કિટ્ટં કેશલોમાસ્થ્નો મજ્જ્ઞઃ સ્નેહોઽક્ષિવિટ્ ત્વચામ્” (ચિ. ૧૫) ઇતિ| આદિગ્રહણાદક્ષિસ્નેહાદિ ગ્રાહ્યમ્| યદ્યપિ ચ વાતોઽનશનાદપ્યુપલભ્યતે, તથાઽપિ રૂક્ષકિટ્ટાદિભોજનમલાંશાદપ્યુત્પદ્યત એવેતિ કિટ્ટાદ્વાતોત્પત્તિર્યુક્તૈવ; ન ચાયં નિયમો યન્મલાદેવોત્પદ્યત ઇતિ, વ્યાયામાદવગાહાદેરપિ ચ વાતાદિસદ્ભાવાત્| પ્રજનનં લિઙ્ગમ્| રસપોષ્યમાહ- પુષ્યન્તિ ત્વિત્યાદિ| પઞ્ચેન્દ્રિયદ્રવ્યાણીતિ પૃથિવ્યાદીનિ ઘ્રાણાદીન્દ્રિયકારણાનિ| ધાતુપ્રસાદસઞ્જ્ઞકાનીતિ અત્યર્થશુદ્ધેનૈવ ધાતુપ્રસાદેનેન્દ્રિયાણ્યારભ્યન્ત ઇતિ દર્શયતિ| શરીરં બધ્નાતીતિ શરીરબન્ધઃ સ્નાયુસિરાદિઃ| આદિગ્રહણાદાર્તવસ્તન્યાદિગ્રહણમ્| અત્રાહારરસાદ્ રક્તાદિપોષણે કેચિદ્બ્રુવતે- યત્- રસો રક્તરૂપતયા પરિણમતિ, રક્તં ચ માંસરૂપતયા, એવં માંસાદયોઽપ્યુત્તરોત્તરધાતુરૂપતયા પરિણમન્તિ| અત્રાપિ ચ પક્ષે કેચિદ્બ્રુવતે- ક્ષીરાદ્યથા સર્વાત્મના દધિ ભવતિ, તથા કૃત્સ્નો રસો રક્તં ભવતિ; એવં રક્તાદયોઽપિ માંસાદિરૂપા ભવન્તિ| અન્યે ત્વાહુઃ- કેદારીકુલ્યાન્યાયેન રસસ્ય ધાતુપોષણં; તત્રાન્નાદુત્પન્નો રસો ધાતુરૂપં રસમધિગમ્ય કિયતાઽપ્યંશેન તં રસં વર્ધયતિ; અપરશ્ચ રસરાશિસ્તત્ર ગતઃ સન્ શોણિતગન્ધવર્ણયુક્તત્વાચ્છોણિતમિવ ભૂત્વા કિયતાઽપિ શોણિતસમાનેનાંશેન ધાતુરૂપં શોણિતં પુષ્ણાતિ, શેષશ્ચ ભાગો માંસં યાતિ, તત્રાપિ શોણિતવદ્વ્યવસ્થા; તથા મેદઃપ્રભૃતિષ્વપીતિ| અત એવ ચ મુખ્યાર્થોઽયં ગ્રન્થો ભવતિ; યથા- “રસાદ્રક્તં તતો માંસં માંસાન્મેદસ્તતોઽસ્થિ ચ| અસ્થ્નો મજ્જા તતઃ શુક્રં શુક્રાદ્ગર્ભઃ પ્રસાદજઃ ” (ચિ. ૧૫) ઇતિ; તથા હારીતેઽપ્યુક્તં- “રસઃ સપ્તાહાદર્વાક્ પરિવર્તમાનઃ શ્વેતકપોતહરિતહારિદ્રપદ્મકિંશુકાલક્તકરસપ્રખ્યશ્ચાયં યથાક્રમં દિવસપરિવર્તાદ્વર્ણપરિવર્તમાપદ્યમાનઃ પિત્તોષ્મોપરાગાચ્છોણિતત્વમાપદ્યતે” ઇતિ; તથા સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “સ ખલ્વાપ્યો રસ એકૈકસ્મિન્ ધાતૌ ત્રીણિ ત્રીણિ કલાસહસ્રાણિ પઞ્ચદશ ચ કલા અવતિષ્ઠતે, એવં માસેન રસઃ શુક્રીભવતિ” (સુ. સૂ. ૧૪) ઇતિ| અન્યે ત્વાહુઃ- ખલેકપોતન્યાયેનાયમન્નરસઃ પૃથક્પૃથગ્ધાતુમાર્ગે ગતઃ સન્ રસાદીન્ પોષયતિ, ન ત્વસ્ય ધાતુપોષકો રસભાગો ધાત્વન્તરેણ સમં સમ્બન્ધમપ્યનુભવતિ, રસાદિપોષકાણિ સ્રોતાંસ્યુત્તરોત્તરં સૂક્ષ્મમુખાનિ દીર્ઘાણિ ચ, તેનૈવ રસપોષકરસભાગો રસમાર્ગચારિત્વાદ્રસં પોષયતિ, એવં રસપોષણકાલાદુત્તરકાલં (રક્તપોષકમાર્ગચારિત્વાત્ ) રક્તપોષકો રસભાગો રક્તં પોષયતિ, તથા શોણિતપોષણકાલાદુત્તરકાલં માંસપોષકો રસભાગો માંસં પોષયતિ, વિદૂરસૂક્ષ્મમાર્ગચારિત્વાત્; એવં મેદઃપ્રભૃતિપોષણેઽપિ જ્ઞેયમ્| તેન, “રસાદ્રક્તં તતો માંસં” ઇત્યાદેરયમર્થઃ- યત્- રસપુષ્ટિકાલાદુત્તરકાલં રક્તં જાયતે, તથા રક્તપુષ્ટિકાલાદુત્તરકાલં માંસં પ્રજાયતે ઇત્યાદિ| એવં સુશ્રુતહારીતવચને અપિ વ્યાખ્યેયે| યચ્ચ “રક્તં વિબદ્ધમાર્ગત્વાન્માંસાદીન્ન પ્રપદ્યતે” (ચિ.અ.૮) ઇતિ રાજયક્ષ્મણિ વક્ષ્યતિ, તદ્ધૃદયચારિશોણિતાભિપ્રાયેણ, ન તુ પોષકશોણિતાભિપ્રાયેણ | કિઞ્ચ, પરિણામપક્ષે વૃષ્યપ્રયોગસ્ય રક્તાદિરૂપતાપત્તિક્રમેણાતિચિરેણ શુક્રં ભવતીતિ, ક્ષીરાદયશ્ચ સદ્ય એવ વૃષ્યા દૃશ્યન્તે; ખલેકપોતપક્ષે તુ વૃષ્યોત્પન્નો રસઃ પ્રભાવાચ્છીઘ્રમેવ શુક્રેણ સમ્બદ્ધઃ સન્ તત્પુષ્ટિં કરોતીતિ યુક્તં; તથા રસદુષ્ટૌ સત્યાં પરિણામપક્ષે તજ્જન્મનાં શોણિતાદીનાં સર્વેષામેવ દુષ્ટિઃ સ્યાત્, દુષ્ટકારણજાતત્વાત્| ખલેકપોતપક્ષે તુ યદ્ધાતુપોષકો રસભાગો દુષ્ટઃ સ એવ દુષ્યતિ ન સર્વે, તદિતરેષામદુષ્ટકારણત્વાત્; તથા મેદોવૃદ્ધૌ સત્યાં ભૂરિકારણત્વેનાસ્થ્નાઽપિ ભૂયસા ભવિતવ્યં, દૃશ્યતે ચ ભૂરિમેદસ ઇતરધાતુપરિક્ષયઃ; વચનં ચ- “મેદસ્વિનો મેદ એવોપચીયતે, ન તથેતરે ધાતવઃ” (સૂ.અ.૨૧) ઇતિ; એવમાદિ પરિણામવાદે દૂષણમ્| એષુ ચ પક્ષેષુ સર્વાત્મપરિણામવાદો વિરુદ્ધ એવ, યેન સર્વાત્મપરિણામે ત્રિચતુરોપવાસેનૈવ નીરસત્વાચ્છરીરસ્ય મરણં સ્યાત્, માસોપવાસે ચ કેવલં શુક્રમયં શરીરં સ્યાત્| કેદારીકુલ્યાન્યાયસ્તુ તુલ્યબલ એવ ખલેકપોતન્યાયેન; યતો યદુક્તં વૃષ્યપ્રભાવં પ્રતિ તત્ કેદારીકુલ્યાપક્ષેઽપિ પ્રભાવાદેવ શીઘ્રં રક્તાદિધાતૂનભિગમ્ય શુક્રં જનયિષ્યતિ વૃષ્યં, યથા ખલેકપોતપક્ષેઽપિ પ્રભવાદિતિ| યત્તુ રસદુષ્ટૌ શોણિતદૂષણં; તન્ન ભવતિ, ધાતુભૂતશોણિતાંશપોષકસ્ય રસભાગસ્યાદુષ્ટત્વાત્; ઇતિ સમાનં પૂર્વેણ| અત્રાપિ હિ પક્ષે ન સર્વો રસો ધાતુરૂપશોણિતતામાપદ્યતે, કિં તર્હિ કશ્ચિદેવ શોણિતસમાનો ભાગઃ; શેષસ્તુ શોણિતસ્થાનગતત્વેન કિઞ્ચિચ્છોણિતસમાનવર્ણાદિત્વાચ્ચ શોણિતમુચ્યતે; અનેન ન્યાયેન મેદોવૃદ્ધૌ સત્યામસ્થિવૃદ્ધિરપિ નિરસ્તા, યતો ન મેદસા અસ્થિ પોષ્યતે, અપિ તર્હિ મેદઃસ્થાનગતેનૈવ રસેન મેદોનુકારિણા| એવમનયોઃ પક્ષયોર્મહાજનાદૃતત્વેન તુલ્યન્યાયત્વેન ચ નૈકમપિ નિશ્ચિતં બ્રૂમઃ, બુદ્ધિવિભવાન્ન પક્ષબલાબલમ્, અત્ર ન કશ્ચિત્ કાર્યવિરોધ ઇત્યુપરમ્યતે| નન્વાહારરસાદ્રસાદયઃ પુષ્યન્તીતિ વદતા ધાતુરસાદાહારરસોત્પાદઃ પૃથક્ સ્વીક્રિયતે, તતશ્ચ તસ્ય કિં સ્થાનં કિંવા પ્રમાણમિતિ કિમિતિ નોક્તમ્? ઉચ્યતે- ન તસ્યાહારોત્કર્ષાપકર્ષાવેવંવિધૌ, ઉત્કર્ષાપકર્ષસ્ય નિશ્ચિતપ્રમાણત્વાભાવાત્; સ્થાનં તુ ધમન્ય એવ| પોષકાહારરસસ્ય તસ્ય ચ પૃથગ્રસાદિધાતુભ્યઃ પ્રદેશાન્તરગ્રહણં ન ક્રિયતે, રસાદિકારણરૂપતયા રસાદિગ્રહણેનૈવ ગ્રહણાત્| અત્ર યદ્યપ્યોજઃ સપ્તધાતુસારરૂપં, તેન ધાતુગ્રહણેનૈવ લભ્યતે, તથાઽપિ પ્રાણધારણકર્તૃત્વેન પૃથક્ પઠિતં; યે તુ શુક્રજન્યમોજ ઇચ્છન્તિ, તેષામષ્ટમો ધાતુરોજઃ સ્યાદિતિ પક્ષે ચાતિદેશં કૃત્વા વક્ષ્યતિ- “રસાદીનાં શુક્રાન્તાનાં યત્ પરં તેજઃ, તત્ ખલ્વોજઃ” (સુ.સૂ.અ.૧૫) ઇતિ| ઉપપાદિતપોષણાનાં ધાતુમલાનાં પ્રકૃત્યનુવિધાનમુપસંહરતિ- તે સર્વ ઇત્યાદિ| મલાખ્યા અપિ સ્વેદમૂત્રાદયઃ સ્વમાનાવસ્થિતા દેહધારણાદ્ધાતવો ભવન્તીત્યુક્તં- ધાતવો મલાખ્યા ઇતિ| યથાવયઃશરીરમિતિ યસ્મિન્ વયસિ બાલ્યાદૌ યાદૃશં માનં ધાતૂનાં તાદૃશં પુષ્યન્તઃ, તથા યસ્મિઞ્ શરીરે પ્રકૃત્યા દીર્ઘે હ્રસ્વે કૃશે વા સ્થૂલે વા યાદૃશં માનં ધાતૂનાં તાદૃશં પુષ્યન્ત ઇતિ યોજના| એવમિત્યાદૌ સ્વપ્રમાણાવસ્થિતાવિતિ અનતિરિક્તાવન્યૂનૌ ચ| આશ્રયસ્યેતિ શરીરસ્ય; યથાવત્પક્વૌ સર્વાશ્રયં પશ્ચાદ્ધમનીભિઃ પ્રપદ્યેતે, સર્વશરીરમિત્યર્થઃ| સમધાતોરિતિ સમરસાદેઃ સમસ્વેદમૂત્રાદેશ્ચ| નિમિત્તત ઇત્યાદિ| નિમિત્તત ઇત્યનેનાનિમિત્તે અરિષ્ટરૂપે ક્ષયવૃદ્ધી નિરાકરોતિ| વૃદ્ધિક્ષયાભ્યામાહારમૂલાભ્યામિતિ યથાસઙ્ખ્યં વૃદ્ધક્ષીણાહારકૃતાભ્યામ્, એતેનાહારવિશેષકૃતવૃદ્ધિક્ષયો રસઃ સામ્યં કરોતીત્યર્થઃ | ધાતુસામ્યસ્યારોગ્યત્વે સિદ્ધેઽપિ યદારોગ્યાયેતિ બ્રૂતે તેન પ્રાકૃતધાતૂનાં ક્ષયેણ વાઽતિવૃદ્ધ્યા વા સામ્યં નિરાકરોતિ, અસ્ય સામ્યસ્ય રોગકર્તૃત્વાદેવ| કિટ્ટં ચ મલાનામેવમેવેતિ યથા રસસ્તથા કિટ્ટમપ્યારોગ્યાય મલાનાં સામ્યં પ્રતિપાદિતરસક્રમેણ કરોતિ| વૃદ્ધમલાનાં ચિકિત્સાન્તરમાહ- સ્વમાનેત્યાદિ| ઉત્સર્ગો બહિર્નિઃસરણં સંશોધનરૂપમેષાં શાસ્ત્રોક્તમસ્તિ, ઉત્સર્ગં વા વહન્તીત્યુત્સર્ગિણઃ | વૃદ્ધાનાં મલાનાં ચિકિત્સાન્તરમાહ- શીતોષ્ણેત્યાદિ| પર્યયઃ વિપર્યયઃ; તેન શીતોષ્ણવિપરીતગુણૈરિત્યર્થઃ; તેન, શીતસમુત્થે મલે ઉષ્ણં તથોષ્ણસમુત્થે શીતમુપચારો ભવતિ| આદિશબ્દશ્ચાત્ર લુપ્તનિર્દિષ્ટઃ; તેન સ્નિગ્ધરૂક્ષાદીનામપિ વિપરીતગુણાનાં ગ્રહણમ્| કિંવા પર્યયગુણા દ્વન્દ્વગુણાઃ સ્નિગ્ધરૂક્ષમૃદુતીક્ષ્ણાદયઃ, તૈશ્ચ યથાયોગ્યતયોપચર્યમાણા ઇતિ જ્ઞેયમ્| એતેન, વૃદ્ધમલાનાં ત્રિવિધોઽપ્યુપક્રમો નિદાનવર્જનશોધનશમનરૂપ ઉક્તો ભવતિ; તત્ર નિદાનવર્જનં વૃદ્ધમલે મલવૃદ્ધિહેત્વાહારપરિત્યાગાદલ્પમલાહારોપયોગાદ્વા બોદ્ધવ્યં, સંશોધનં ચ ઉત્સર્ગિણ ઇત્યનેનોક્તં, શમનં ચ શીતોષ્ણેત્યાદિગ્રન્થેનોક્તમ્||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
તેષાં તુ મલપ્રસાદાખ્યાનાં ધાતૂનાં સ્રોતાંસ્યયનમુખાનિ| તાનિ યથાવિભાગેન યથાસ્વં ધાતૂનાપૂરયન્તિ| એવમિદં શરીરમશિતપીતલીઢખાદિતપ્રભવમ્| અશિતપીતલીઢખાદિતપ્રભવાશ્ચાસ્મિઞ્ શરીરે વ્યાધયો ભવન્તિ| હિતાહિતોપયોગવિશેષાસ્ત્વત્ર શુભાશુભવિશેષકરા ભવન્તીતિ||૫||
तेषां तु मलप्रसादाख्यानां धातूनां स्रोतांस्ययनमुखानि| तानि यथाविभागेन यथास्वं धातूनापूरयन्ति| एवमिदं शरीरमशितपीतलीढखादितप्रभवम्| अशितपीतलीढखादितप्रभवाश्चास्मिञ् शरीरे व्याधयो भवन्ति| हिताहितोपयोगविशेषास्त्वत्र शुभाशुभविशेषकरा भवन्तीति||५||
🔊 Audio coming soon
અયનાનિ ચ તાનિ મુખાનિ ચેત્યયનમુખાનિ, અત્ર આયાન્ત્યનેનેત્યયનાનિ માર્ગાણિ, મુખાનિ તુ યૈઃ પ્રવિશન્તિ; એતેન મલાનાં ધાતૂનાં ચ યદેવાયનં તદેવ પ્રવેશમુખમિતિ નાન્યેન પ્રવેશો નાન્યેન ચ ગમનમિત્યુક્તં ભવતિ| રસાદીનાં યથાસ્વનામ સ્રોતોમુખં ચાયનં ચ| કિંવા, અયનસ્ય ગમનસ્ય મુખાનિ માર્ગાણિ; તેન, અયનમુખાનિ ગતિમાર્ગાણીત્યર્થઃ| તાનિ ચ સ્રોતાંસિ મલપ્રસાદપૂરિતાનિ ધાતૂન્ યથાસ્વમિતિ યદ્યસ્ય પોષ્યં તચ્ચ તત્ પૂરયતિ| યથાવિભાગેનેતિ યસ્ય ધાતોર્યો વિભાગઃ પ્રમાણં તેનૈવ પ્રમાણેન પૂરયતિ, તાદૃક્પ્રમાણાન્યેવ પુષ્યન્તિ, નાધિકન્યૂનાનીત્યર્થઃ| એતચ્ચ પ્રકૃતિસ્થાનાં કર્મ, વિકૃતાનાં તુ ન્યૂનાતિરિક્તધાતુકરણમસ્ત્યેવેતિ બોદ્ધવ્યમ્| ઉક્તં ચાન્યત્ર- “સ્રોતસા ચ યથાસ્વેન ધાતુઃ પુષ્યતિ ધાતુના” (ચિ. ૮) ઇતિ| ઉપસંહરતિ- એવમિત્યાદિ| કથમશિતાદેર્વિરુદ્ધયોઃ શરીરતદુપઘાતકરોગયોરુત્પાદ ઇત્યાહ- હિતાહિતેત્યાદિ| હિતરૂપોઽશિતાદિવિશેષઃ શુભરૂપવિશેષકારકઃ, અહિતરૂપસ્ત્વશિતાદિવિશેષોઽશુભરૂપવિશેષકરો ભવતિ; તેન નૈકરૂપાત્ કારણાદ્વિરુદ્ધકાર્યોદય ઇતિ ભાવઃ||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
એવંવાદિનં ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ- દૃશ્યન્તે હિ ભગવન્! હિતસમાખ્યાતમપ્યાહારમુપયુઞ્જાના વ્યાધિમન્તશ્ચાગદાશ્ચ, તથૈવાહિતસમાખ્યાતમ્; એવં દુષ્ટે કથં હિતાહિતોપયોગવિશેષાત્મકં શુભાશુભવિશેષમુપલભામહ ઇતિ||૬||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- दृश्यन्ते हि भगवन्! हितसमाख्यातमप्याहारमुपयुञ्जाना व्याधिमन्तश्चागदाश्च, तथैवाहितसमाख्यातम्; एवं दुष्टे कथं हिताहितोपयोगविशेषात्मकं शुभाशुभविशेषमुपलभामह इति||६||
🔊 Audio coming soon
દૃશ્યન્તે હિ ભગવન્નિત્યાદૌ તથૈવાહિતસમાખ્યાતમુપયુઞ્જાના વ્યાધિમન્તશ્ચાગદાશ્ચેતિ સમ્બન્ધઃ| વિશેષાત્મકમિતિ વિશેષોદ્ભવમ્||૬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- ન હિતાહારોપયોગિનામગ્નિવેશ! તન્નિમિત્તા વ્યાધયો જાયન્તે, ન ચ કેવલં હિતાહારોપયોગાદેવ સર્વવ્યાધિભયમતિક્રાન્તં ભવતિ, સન્તિ હ્યૃતેઽપ્યહિતાહારોપયોગાદન્યા રોગપ્રકૃતયઃ, તદ્યથા- કાલવિપર્યયઃ, પ્રજ્ઞાપરાધઃ, શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાશ્ચાસાત્મ્યા ઇતિ| તાશ્ચ રોગપ્રકૃતયો રસાન્ સમ્યગુપયુઞ્જાનમપિ પુરુષમશુભેનોપપાદયન્તિ; તસ્માદ્ધિતાહારોપયોગિનોઽપિ દૃશ્યન્તે વ્યાધિમન્તઃ| અહિતાહારોપયોગિનાં પુનઃ કારણતો ન સદ્યો દોષવાન્ ભવત્યપચારઃ| ન હિ સર્વાણ્યપથ્યાનિ તુલ્યદોષાણિ, ન ચ સર્વે દોષાસ્તુલ્યબલાઃ, ન ચ સર્વાણિ શરીરાણિ વ્યાધિક્ષમત્વે સમર્થાનિ ભવન્તિ| તદેવ હ્યપથ્યં દેશકાલસંયોગવીર્યપ્રમાણાતિયોગાદ્ભૂયસ્તરમપથ્યં સમ્પદ્યતે| સ એવ દોષઃ સંસૃષ્ટયોનિર્વિરુદ્ધોપક્રમો ગમ્ભીરાનુગતશ્ચિરસ્થિતઃ પ્રાણાયતનસમુત્થો મર્મોપઘાતી કષ્ટતમઃ ક્ષિપ્રકારિતમશ્ચ સમ્પદ્યતે| શરીરાણિ ચાતિસ્થૂલાન્યતિકૃશાન્યનિવિષ્ટમાંસશોણિતાસ્થીનિ દુર્બલાન્યસાત્મ્યાહારોપચિતાન્યલ્પાહારાણ્યલ્પસત્ત્વાનિ ચ ભવન્ત્યવ્યાધિસહાનિ, વિપરીતાનિ પુનર્વ્યાધિસહાનિ| એભ્યશ્ચૈવાપથ્યાહારદોષશરીરવિશેષેભ્યો વ્યાધયો મૃદવો દારુણાઃ ક્ષિપ્રસમુત્થાશ્ચિરકારિણશ્ચ ભવન્તિ| ત એવ વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ સ્થાનવિશેષે પ્રકુપિતા વ્યાધિવિશેષાનભિનિર્વર્તયન્ત્યગ્નિવેશ!||૭||
तमुवाच भगवानात्रेयः- न हिताहारोपयोगिनामग्निवेश! तन्निमित्ता व्याधयो जायन्ते, न च केवलं हिताहारोपयोगादेव सर्वव्याधिभयमतिक्रान्तं भवति, सन्ति ह्यृतेऽप्यहिताहारोपयोगादन्या रोगप्रकृतयः, तद्यथा- कालविपर्ययः, प्रज्ञापराधः, शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्चासात्म्या इति| ताश्च रोगप्रकृतयो रसान् सम्यगुपयुञ्जानमपि पुरुषमशुभेनोपपादयन्ति; तस्माद्धिताहारोपयोगिनोऽपि दृश्यन्ते व्याधिमन्तः| अहिताहारोपयोगिनां पुनः कारणतो न सद्यो दोषवान् भवत्यपचारः| न हि सर्वाण्यपथ्यानि तुल्यदोषाणि, न च सर्वे दोषास्तुल्यबलाः, न च सर्वाणि शरीराणि व्याधिक्षमत्वे समर्थानि भवन्ति| तदेव ह्यपथ्यं देशकालसंयोगवीर्यप्रमाणातियोगाद्भूयस्तरमपथ्यं सम्पद्यते| स एव दोषः संसृष्टयोनिर्विरुद्धोपक्रमो गम्भीरानुगतश्चिरस्थितः प्राणायतनसमुत्थो मर्मोपघाती कष्टतमः क्षिप्रकारितमश्च सम्पद्यते| शरीराणि चातिस्थूलान्यतिकृशान्यनिविष्टमांसशोणितास्थीनि दुर्बलान्यसात्म्याहारोपचितान्यल्पाहाराण्यल्पसत्त्वानि च भवन्त्यव्याधिसहानि, विपरीतानि पुनर्व्याधिसहानि| एभ्यश्चैवापथ्याहारदोषशरीरविशेषेभ्यो व्याधयो मृदवो दारुणाः क्षिप्रसमुत्थाश्चिरकारिणश्च भवन्ति| त एव वातपित्तश्लेष्माणः स्थानविशेषे प्रकुपिता व्याधिविशेषानभिनिर्वर्तयन्त्यग्निवेश!||७||
🔊 Audio coming soon
તન્નિમિત્તા ઇતિ હિતાહારનિમિત્તાઃ| ન કેવલમિતિ ન પરમ્| રોગપ્રકૃતય ઇતિ રોગકારણાનિ| અહિતાહારોપયોગિનામિત્યાદિ| કારણત ઇતિ નિમિત્તાન્તરાત્ પ્રતિબન્ધકાત્; તચ્ચ કારણં ‘તદેવ હ્યપથ્યં’ ઇત્યાદિવક્ષ્યમાણગ્રન્થવિપરીતં બોદ્ધવ્યમ્| સદ્ય ઇતિ તત્કાલમ્| અનેનાપથ્યસ્ય રોગજનનં પ્રતિ કાલાન્તરવિકારકર્તૃત્વં પ્રાયો ભવતીતિ દર્શયતિ; અન્યથા સદ્ય ઇત્યનર્થકં સ્યાત્, કાલાન્તરેઽપિ દોષાકર્તૃત્વાત્| દોષવાનિતિ વ્યાધિજનકઃ| અપચાર ઇતિ અહિતાહારોપયોગઃ| ઉક્તે કારણમાહ- નહીત્યાદિ| તુલ્યદોષાણીતિ તુલ્યદોષકરાણિ| વ્યાધિક્ષમત્વં વ્યાધિબલવિરોધિત્વં વ્યાધ્યુત્પાદપ્રતિબન્ધકત્વમિતિ યાવત્| તદેવાપથ્યતુલ્યદોષતાદિ વિવૃણોતિ- તદેવેત્યાદિ| અત્ર યદ્યપિ પ્રસ્તુતત્વાદપથ્યપ્રતિબન્ધકાનિ કારણાનિ વક્તવ્યાનિ, તથાઽપિ સમાનન્યાયતયાઽપથ્યશક્તિવર્ધકાન્યુચ્યન્તે| તત્ર દેશાદીનાં યોગાદિતિ અનુગુણદેશાદિયોગાત્; યથા- વ્રીહિઃ પિત્તકર્તૃત્વેનાપથ્યઃ, સ ચાનૂપદેશયોગાદ્ભૂયસ્તરમપથ્યો ભવતિ, ધન્વદેશે તુ હીનબલો ભવતિ; તથા શરત્કાલસ્યાનુગુણસ્ય યોગાદ્બલવાન્ ભવતિ, હેમન્તે દુર્બલઃ; સંયોગાદ્યથા- સ વ્રીહિર્દધિફાણિતાદિયુક્તો બલવાન્ , મધ્વાદિયુક્તશ્ચ દુર્બલઃ; વીર્યાદ્યથા- સ એવોષ્ણીકૃતો બલવાન્, શીતસ્તુ દુર્બલઃ; સ એવ ચ પ્રામાણાતિયોગાદ્બલી, હીનમાત્રસ્ત્વબલઃ; ઇત્યાદ્યનુસર્તવ્યમ્| દોષતુલ્યબલતામાહ- સ એવ દોષ ઇત્યાદિ| સંસૃષ્ટા મિલિતા બહવો યોનયઃ કારણાનિ યસ્ય સ તથા, કિંવા સંસૃષ્ટયોનિરિતિ અનુગુણદૂષ્યઃ; યથા- પિત્તસ્ય રક્તં દૂષ્યમાસાદ્ય કષ્ટત્વં ક્ષિપ્રકારિત્વં ચ ભવતિ| વિરુદ્ધોપક્રમો યથા- પિત્તં મેહારમ્ભકં, વચનં હિ- “પિત્તમેહાઃ સર્વ એવ યાપ્યાઃ, વિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્” (નિ.અ.૪) ઇતિ; વિરુદ્ધતા ચોપક્રમસ્યાત્ર યત્ પિત્તહરં મધુરાદિ તન્મેહપ્રધાનદૂષ્યમેદસો વિરુદ્ધં, મેદોનુગુણં તુ કટ્વાદિ પિત્તે વિરુદ્ધમિતિ| ગમ્ભીરાનુગત ઇતિ ગમ્ભીરમજ્જાદિધાતુગતઃ; વચનં હિ- “ત્વઙ્માંસાશ્રયમુત્તાનં ગમ્ભીરં ત્વન્તરાશ્રયમ્” (ચિ.અ.૩૯) ઇતિ| ચિરસ્થિત ઇતિ દેહે ચિરકાલાવસ્થાનેન કૃતમૂલત્વાત્ કષ્ટસાધ્યઃ| પ્રાણાયતનસમુત્થ ઇતિ અગ્રેઽધ્યાયે (સૂ.અ.૨૯) વક્ષ્યમાણશઙ્ખાદિદશપ્રાણાયતનાશ્રયી| મર્મોપઘાતીતિ પ્રાણાયતનવ્યતિરિક્તક્ષિપ્રતલહૃદયાદિમર્મોપઘાતકારી| મર્મઘાતિત્વેનૈવ મર્મવિશેષપ્રાણાયતનસમુત્થત્વે લબ્ધે પુનસ્તદ્વચનં પ્રાણાયતનમર્માશ્રયિણો વિશેષેણ કષ્ટત્વપ્રતિપાદનાર્થમ્| કષ્ટતમ ઇતિ બહુદુઃખકર્તૃત્વેનાસાધ્યત્વેન ચ| ક્ષિપ્રકારિતમ ઇતિ આશુવિકારકારિતમઃ| ચકારાત્ સંસૃષ્ટયોનિત્વાદિહેતૂનામલ્પત્વેન કષ્ટ-કષ્ટતર-ક્ષિપ્રકારિ-ક્ષિપ્રકારિતરાદિવિશેષાશ્ચ ભવન્તીતિ દર્શયતિ; યથોક્તસર્વહેતુમેલકે કષ્ટતમઃ ક્ષિપ્રકારિતમશ્ચ ભવતીતિ જ્ઞેયં, કષ્ટતમત્વાદિ ચ યથાયોગ્યતયા જ્ઞેયં; વિરુદ્ધોપક્રમો દોષઃ કષ્ટ એવ ભવતિ ન ક્ષિપ્રકારી| વ્યાધ્યક્ષમશરીરાણ્યાહ- શરીરાણિ ચેત્યાદિ| અનિવિષ્ટાનિ શ્લથાનિ માંસાદીનિ યેષાં શરીરાણાં તાનિ તથા; કિંવા, અનિવિષ્ટાનીતિ વિષમાણિ| ઉપચિતાનીતિ સંવર્ધિતાનિ; અસાત્મ્યપુષ્ટં હિ શરીરં ભૂરિદોષભાવિતમેવ ભવતીતિ ભાવઃ| વિપરીતાનીતિ અનતિસ્થૂલત્વાદિયુક્તાનિ| વ્યાધિસહાનીતિ વ્યાધ્યુત્પાદકપ્રતિબન્ધકાનિ| એતચ્ચ શરીરમધિકૃત્ય વૈપરીત્યં વ્યાધિસહત્વે ઉદાહરણાર્થમુપન્યસ્તં, તેન યથોક્તાપથ્યબલવૈપરીત્યં દોષબલવૈપરીત્યં ચ ન સદ્યો વ્યાધિકારકં ભવતીત્યેતદપ્યુક્તં બોદ્ધવ્યમ્| એતદેવાપથ્યાહારદોષશરીરાણામેવાબલવત્ત્વબલવત્ત્વાભ્યાં લક્ષણવિશેષં યથાયોગ્યતયા મૃદ્વાદિવ્યાધિકારણત્વેનોપસંહરન્નાહ- એભ્યશ્ચૈવેત્યાદિ| વિશેષા યથોક્તા ઉક્તવિપરીતાશ્ચ; તત્રોક્તવિપરીતવિશેષાન્મૃદવસ્તથા ચિરકારિણશ્ચ ભવન્તિ, યથોક્તાપથ્યાદિવિશેષાત્તુ દારુણાઃ ક્ષિપ્રકારિણશ્ચ ભવન્તીતિ મન્તવ્યમ્| અનેન પ્રસઙ્ગેન વાતાદીનાં રસાદિસ્થાનવિશેષેષુ કુપિતાનાં યે વ્યાધયો ભવન્તિ તાન્ દર્શયિતુમાહ- ત એવેત્યાદિ||૭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
તત્ર રસાદિષુ સ્થાનેષુ પ્રકુપિતાનાં દોષાણાં યસ્મિન્ સ્થાને યે યે વ્યાધયઃ સમ્ભવન્તિ તાંસ્તાન્ યથાવદનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ||૮||
तत्र रसादिषु स्थानेषु प्रकुपितानां दोषाणां यस्मिन् स्थाने ये ये व्याधयः सम्भवन्ति तांस्तान् यथावदनुव्याख्यास्यामः||८||
🔊 Audio coming soon
તત્ર રસેત્યાદૌ પ્રકુપિતાનાં દોષાણામિતિ અનિયમેન રસે કુપિતો વાયુર્વા પિત્તં વા શ્લેષ્મા વા સંસૃષ્ટા વા અશ્રદ્ધાદીનિ કુર્વન્તિ| સત્યપિ દોષભેદેઽત્રાશ્રયસ્યાભેદાદાશ્રયપ્રભાવેણૈવાશ્રદ્ધાદયો ભવન્તિ, પરં દોષભેદે અશ્રદ્ધાદાવેવ વાતાદિલિઙ્ગં વિશિષ્ટં ભવતિ| કિંવા યથાયોગ્યતયા રસાશ્રયિણા વાતાદિના અશ્રદ્ધાદિકરણં બોદ્ધવ્યં, યતો ન ગૌરવં વાતદુષ્ટરસે ભવિતુમર્હતિ; એતચ્ચ નાતિસુન્દરં, તેન પૂર્વ એવ પક્ષો જ્યાયાન્||૮||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 11
અશ્રદ્ધા ચારુચિશ્ચાસ્યવૈરસ્યમરસજ્ઞતા| હૃલ્લાસો ગૌરવં તન્દ્રા સાઙ્ગમર્દો જ્વરસ્તમઃ ||૯|| પાણ્ડુત્વં સ્રોતસાં રોધઃ ક્લૈબ્યં સાદઃ કૃશાઙ્ગતા| નાશોઽગ્નેરયથાકાલં વલયઃ પલિતાનિ ચ||૧૦|| રસપ્રદોષજા રોગા,...|૧૧|
अश्रद्धा चारुचिश्चास्यवैरस्यमरसज्ञता| हृल्लासो गौरवं तन्द्रा साङ्गमर्दो ज्वरस्तमः ||९|| पाण्डुत्वं स्रोतसां रोधः क्लैब्यं सादः कृशाङ्गता| नाशोऽग्नेरयथाकालं वलयः पलितानि च||१०|| रसप्रदोषजा रोगा,...|११|
🔊 Audio coming soon
અશ્રદ્ધાયાં મુખપ્રવિષ્ટસ્યાહારસ્યાભ્યવહરણં ભવત્યેવ પરં ત્વનિચ્છા , અરુચૌ તુ મુખપ્રવિષ્ટં નાભ્યવહરતીતિ ભેદઃ| આસ્યવૈરસ્યમ્ ઉચિતાદાસ્યરસાદન્યથાત્વમ્ | અરસજ્ઞતા રસાપ્રતિપત્તિઃ| સાદઃ અઙ્ગાવસાદઃ||૯-૧૦||-
Adhikarana 9 (11-12) · Śloka 14
...વક્ષ્યન્તે રક્તદોષજાઃ| કુષ્ઠવીસર્પપિડકા રક્તપિત્તમસૃગ્દરઃ||૧૧|| ગુદમેઢ્રાસ્યપાકશ્ચ પ્લીહા ગુલ્મોઽથ વિદ્રધિઃ| નીલિકા કામલા વ્યઙ્ગઃ પિપ્પ્લવસ્તિલકાલકાઃ||૧૨|| દદ્રુશ્ચર્મદલં શ્વિત્રં પામા કોઠાસ્રમણ્ડલમ્| રક્તપ્રદોષાજ્જાયન્તે,...|૧૪|
...वक्ष्यन्ते रक्तदोषजाः| कुष्ठवीसर्पपिडका रक्तपित्तमसृग्दरः||११|| गुदमेढ्रास्यपाकश्च प्लीहा गुल्मोऽथ विद्रधिः| नीलिका कामला व्यङ्गः पिप्प्लवस्तिलकालकाः||१२|| दद्रुश्चर्मदलं श्वित्रं पामा कोठास्रमण्डलम्| रक्तप्रदोषाज्जायन्ते,...|१४|
🔊 Audio coming soon
રક્તપ્રદોષજેષુ કુષ્ઠગ્રહણાદેવ દદ્ર્વાદિલાભે સિદ્ધે પુનસ્તદ્વચનં વિશેષપ્રાદુર્ભાવપ્રદર્શનાર્થમ્| તિલકાલકાઃ તિલાકૃતયઃ| અસ્રમણ્ડલં લોહિતમણ્ડલમ્||૧૧-૧૨||-
Adhikarana 10 (13-14) · Śloka 15
...શૃણુ માંસપ્રદોષજાન્||૧૩|| અધિમાંસાર્બુદં કીલં ગલશાલૂકશુણ્ડિકે| પૂતિમાંસાલજીગણ્ડગણ્ડમાલોપજિહ્વિકાઃ||૧૪|| વિદ્યાન્માંસાશ્રયાન્,...|૧૫|
...शृणु मांसप्रदोषजान्||१३|| अधिमांसार्बुदं कीलं गलशालूकशुण्डिके| पूतिमांसालजीगण्डगण्डमालोपजिह्विकाः||१४|| विद्यान्मांसाश्रयान्,...|१५|
🔊 Audio coming soon
કીલશબ્દેનાત્રાર્શ ઉચ્યતે||૧૩-૧૪||-
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
... મેદઃસંશ્રયાંસ્તુ પ્રચક્ષ્મહે| નિન્દિતાનિ પ્રમેહાણાં પૂર્વરૂપાણિ યાનિ ચ||૧૫||
... मेदःसंश्रयांस्तु प्रचक्ष्महे| निन्दितानि प्रमेहाणां पूर्वरूपाणि यानि च||१५||
🔊 Audio coming soon
નિન્દિતાનિ પ્રમેહપૂર્વરૂપાણીતિ કેશજટિલત્વાદીનિ, તેષામેવ નિન્દિતત્વાત્; નત્વાસ્યવૈરસ્યમધુરત્વાદીનિ| કિંવા, નિન્દિતાનીતિ અતિસ્થૂલગતાન્યાયુર્હ્રાસાદીન્યષ્ટૌનિન્દિતીયોક્તાનિ, તેષાં ચ નિન્દિતત્વં નિન્દિતાતિસ્થૂલસમ્બદ્ધત્વેન| એવં પૂર્વસ્મિન્ વ્યાખ્યાને ‘યાનિ ચ’ ઇતિ ચકારો નિયમે, ઉત્તરવ્યાખ્યાને તુ સમુચ્ચયે||૧૫||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
અધ્યસ્થિદન્તૌ દન્તાસ્થિભેદશૂલં વિવર્ણતા| કેશલોમનખશ્મશ્રુદોષાશ્ચાસ્થિપ્રદોષજાઃ||૧૬||
अध्यस्थिदन्तौ दन्तास्थिभेदशूलं विवर्णता| केशलोमनखश्मश्रुदोषाश्चास्थिप्रदोषजाः||१६||
🔊 Audio coming soon
અધ્યસ્થિદન્તશબ્દેન અધ્યસ્થ્યધિદન્તયોર્ગ્રહણમ્| શૂલમિતિ અસ્થિશૂલમેવ બોદ્ધવ્યમ્||૧૬||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 18
રુક્ પર્વણાં ભ્રમો મૂર્ચ્છા દર્શનં તમસસ્તથા| અરુષાં સ્થૂલમૂલાનાં પર્વજાનાં ચ દર્શનમ્||૧૭|| મજ્જપ્રદોષાત્, ...|૧૮|
रुक् पर्वणां भ्रमो मूर्च्छा दर्शनं तमसस्तथा| अरुषां स्थूलमूलानां पर्वजानां च दर्शनम्||१७|| मज्जप्रदोषात्, ...|१८|
🔊 Audio coming soon
રુગિત્યાદિ મજ્જદોષાજ્જ્ઞેયમ્| અરુંષીતિ વ્રણાનિ||૧૭||-
Adhikarana 14 (18-19) · Śloka 19
...શુક્રસ્ય દોષાત્ ક્લૈબ્યમહર્ષણમ્| રોગિ વા ક્લીબમલ્પાયુર્વિરૂપં વા પ્રજાયતે||૧૮|| ન ચાસ્ય જાયતે ગર્ભઃ પતતિ પ્રસ્રવત્યપિ| શુક્રં હિ દુષ્ટં સાપત્યં સદારં બાધતે નરમ્||૧૯||
...शुक्रस्य दोषात् क्लैब्यमहर्षणम्| रोगि वा क्लीबमल्पायुर्विरूपं वा प्रजायते||१८|| न चास्य जायते गर्भः पतति प्रस्रवत्यपि| शुक्रं हि दुष्टं सापत्यं सदारं बाधते नरम्||१९||
🔊 Audio coming soon
ક્લૈબ્યમિતિ ધ્વજાનુચ્છ્રાયઃ| અહર્ષણં ચ સત્યપિ ધ્વજોત્થાને મૈથુનાશક્તિઃ | શુક્રં હિ દુષ્ટં સાપત્યં સદારં બાધતે નરમિતિ અત્રાપત્યબાધા રોગિક્લીબાદ્યપત્યજનકત્વેન, દારબાધા તુ સ્રાવિગર્ભાદિજનકત્વેન||૧૮-૧૯||
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
ઇન્દ્રિયાણિ સમાશ્રિત્ય પ્રકુપ્યન્તિ યદા મલાઃ| ઉપઘાતોપતાપાભ્યાં યોજયન્તીન્દ્રિયાણિ તે||૨૦||
इन्द्रियाणि समाश्रित्य प्रकुप्यन्ति यदा मलाः| उपघातोपतापाभ्यां योजयन्तीन्द्रियाणि ते||२०||
🔊 Audio coming soon
ઉપઘાતેત્યાદૌ ઉપઘાતો વિનાશઃ, ઉપતાપસ્તુ કિઞ્ચિદ્વૈકલ્યમ્||૨૦||
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
સ્નાયૌ સિરાકણ્ડરાભ્યો દુષ્ટાઃ ક્લિશ્નન્તિ માનવમ્| સ્તમ્ભસઙ્કોચખલ્લીભિર્ગ્રન્થિસ્ફુરણસુપ્તિભિઃ||૨૧||
स्नायौ सिराकण्डराभ्यो दुष्टाः क्लिश्नन्ति मानवम्| स्तम्भसङ्कोचखल्लीभिर्ग्रन्थिस्फुरणसुप्तिभिः||२१||
🔊 Audio coming soon
કણ્ડારાભ્ય ઇતિ સપ્તમ્યર્થે પઞ્ચમી| ખલ્લી કરપદાવમોટનમ્| ગ્રન્થિઃ સ્નાય્વાદિગ્રન્થિરેવ||૨૧||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
મલાનાશ્રિત્ય કુપિતા ભેદશોષપ્રદૂષણમ્| દોષા મલાનાં કુર્વન્તિ સઙ્ગોત્સર્ગાવતીવ ચ||૨૨||
मलानाश्रित्य कुपिता भेदशोषप्रदूषणम्| दोषा मलानां कुर्वन्ति सङ्गोत्सर्गावतीव च||२२||
🔊 Audio coming soon
મલાનિત્યાદૌ ભેદશોષપ્રદૂષણમિતિ યથાસમ્ભવં જ્ઞેયં; તત્ર ભેદઃ પુરીષસ્ય, શોષસ્તુ વિશેષેણ સર્વમલેષુ સમ્ભવતિ, પ્રદૂષણં તુ પ્રદુષ્ટવર્ણાદિયુક્તત્વેન પ્રાકૃતવર્ણાદ્યુપઘાતઃ| સઙ્ગોત્સર્ગાવતીવ ચેતિ અતીવ સઙ્ગઃ અપ્રવૃત્તિઃ, અત્યુત્સર્ગસ્તુ અતિપ્રવૃત્તિઃ||૨૨||
Adhikarana 18 (23-30) · Śloka 30
વિવિધાદશિતાત્ પીતાદહિતાલ્લીઢખાદિતાત્| ભવન્ત્યેતે મનુષ્યાણાં વિકારા ય ઉદાહૃતાઃ||૨૩|| તેષામિચ્છન્નનુત્પત્તિં સેવેત મતિમાન્ સદા| હિતાન્યેવાશિતાદીનિ ન સ્યુસ્તજ્જાસ્તથાઽઽમયાઃ||૨૪|| રસજાનાં વિકારાણાં સર્વં લઙ્ઘનમૌષધમ્| વિધિશોણિતિકેઽધ્યાયે રક્તજાનાં ભિષગ્જિતમ્||૨૫|| માંસજાનાં તુ સંશુદ્ધિઃ શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મ ચ| અષ્ટૌનિન્દિતિકેઽધ્યાયે મેદોજાનાં ચિકિત્સિતમ્||૨૬|| અસ્થ્યાશ્રયાણાં વ્યાધીનાં પઞ્ચકર્માણિ ભેષજમ્| બસ્ત્યઃ ક્ષીરસર્પીંષિ તિક્તકોપહિતાનિ ચ||૨૭|| મજ્જશુક્રસમુત્થાનામૌષધં સ્વાદુતિક્તકમ્| અન્નં વ્યવાયવ્યાયામૌ શુદ્ધિઃ કાલે ચ માત્રયા||૨૮|| શાન્તિરિન્દ્રિયજાનાં તુ ત્રિમર્મીયે પ્રવક્ષ્યતે| સ્નાય્વાદિજાનાં પ્રશમો વક્ષ્યતે વાતરોગિકે||૨૯|| નવેગાન્ધારણેઽધ્યાયે ચિકિત્સાસઙ્ગ્રહઃ કૃતઃ| મલજાનાં વિકારાણાં સિદ્ધિશ્ચોક્તા ક્વચિત્ક્વચિત્||૩૦||
विविधादशितात् पीतादहिताल्लीढखादितात्| भवन्त्येते मनुष्याणां विकारा य उदाहृताः||२३|| तेषामिच्छन्ननुत्पत्तिं सेवेत मतिमान् सदा| हितान्येवाशितादीनि न स्युस्तज्जास्तथाऽऽमयाः||२४|| रसजानां विकाराणां सर्वं लङ्घनमौषधम्| विधिशोणितिकेऽध्याये रक्तजानां भिषग्जितम्||२५|| मांसजानां तु संशुद्धिः शस्त्रक्षाराग्निकर्म च| अष्टौनिन्दितिकेऽध्याये मेदोजानां चिकित्सितम्||२६|| अस्थ्याश्रयाणां व्याधीनां पञ्चकर्माणि भेषजम्| बस्त्यः क्षीरसर्पींषि तिक्तकोपहितानि च||२७|| मज्जशुक्रसमुत्थानामौषधं स्वादुतिक्तकम्| अन्नं व्यवायव्यायामौ शुद्धिः काले च मात्रया||२८|| शान्तिरिन्द्रियजानां तु त्रिमर्मीये प्रवक्ष्यते| स्नाय्वादिजानां प्रशमो वक्ष्यते वातरोगिके||२९|| नवेगान्धारणेऽध्याये चिकित्सासङ्ग्रहः कृतः| मलजानां विकाराणां सिद्धिश्चोक्ता क्वचित्क्वचित्||३०||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રત્યહિતાહારજનિતાન્ દોષાન્ દર્શયન્ યથાકર્તવ્યમુપદિશતિ- વિવિધાદિત્યાદિ| ભિષગ્જિતમ્ ‘ઉક્તમ્’ ઇતિ શેષઃ| પઞ્ચકર્માણીત્યભિધાયાપિ બસ્તય ઇતિ વચનં તિક્તોપહિતબસ્તેર્વિશેષેણ હિતત્વોપદર્શનાર્થમ્| શુદ્ધિરિતિ વમનાદિના| સિદ્ધિઃ પ્રોક્તા ક્વચિદિતિ અતીસારગ્રહણ્યાદૌ||૨૩-૩૦||
Adhikarana 19 (31-32) · Śloka 32
વ્યાયામાદૂષ્મણસ્તૈક્ષ્ણ્યાદ્ધિતસ્યાનવચારણાત્| કોષ્ઠાચ્છાખા મલા યાન્તિ દ્રુતત્વાન્મારુતસ્ય ચ||૩૧|| તત્રસ્થાશ્ચ વિલમ્બન્તે કદાચિન્ન સમીરિતાઃ| નાદેશકાલે કુપ્યન્તિ ભૂયો હેતુપ્રતીક્ષિણઃ||૩૨||
व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्याद्धितस्यानवचारणात्| कोष्ठाच्छाखा मला यान्ति द्रुतत्वान्मारुतस्य च||३१|| तत्रस्थाश्च विलम्बन्ते कदाचिन्न समीरिताः| नादेशकाले कुप्यन्ति भूयो हेतुप्रतीक्षिणः||३२||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ રસાદીનાં શાખારૂપત્વાત્ કોષ્ઠાશ્રયિણો દોષા યથા શાખાં યાન્તિ તદાહ- વ્યાયામેત્યાદિ| તત્ર વ્યાયામક્ષોભાત્ કોષ્ઠં પરિત્યજ્ય શાખાં મલા યાન્તિ, ઊષ્મણો વહ્નેસ્તીક્ષ્ણત્વાદ્વિલાયિતા દોષાઃ શાખાં યાન્તિ, હિતસ્યાનવચારણયાઽહિતસેવયાઽતિસેવયાઽતિમાત્રવૃદ્ધો દોષો જલાપૂરવદ્વૃદ્ધઃ સ્વસ્થાનમાપ્લાવ્ય સ્થાનાન્તરં યાતીતિ યુક્તમ્| દ્રુતત્વાન્મારુતસ્યેતિ ચલત્વાદ્વાયોર્વાયુના ક્ષિપ્તો યાતીત્યર્થઃ; વાય્વન્તરેણ ચ વાયોરાક્ષેપણમુપપન્નમેવેતિ, અન્યથા મલા ઇતિ બહુવચનમસાધુ| અથ શાખાગતાઃ કિં કુર્વન્તીત્યાહ- તત્રસ્થાશ્ચેત્યાદિ| વિલમ્બન્તે કદાચિદિતિ કદાચિદ્વ્યાધિકરણે વિલમ્બં કુર્વન્તિ| કુતો વિલમ્બન્ત ઇત્યાહ- ન સમીરિતાઃ| યે દોષા અલ્પત્વેનાબલવન્તસ્તે હેત્વન્તરેણ સમીરિતાઃ સન્તઃ કુપ્યન્તિ; તથા ત એવ નાદેશ ઇત્યનનુગુણદેશે, તથા નાકાલ ઇત્યનનુગુણકાલે કુપ્યન્તીતિ યોજના| અત્રૈવ હેતુમાહ- ભૂય ઇત્યાદિ| યસ્માદ્ભૂયો હેતુપ્રતીક્ષિણસ્તેઽલ્પબલા દોષાસ્તસ્માદીરણાદ્યપેક્ષન્તે; એતેન ભૂયો યેઽહેતુપ્રતીક્ષિણો ભવન્તિ બલવત્ત્વાન્ન તે ઈરણાદ્યપેક્ષન્તે, અત એવોક્તં કદાચિદિતિ||૩૧-૩૨||
Adhikarana 20 (33) · Śloka 33
વૃદ્ધ્યા વિષ્યન્દનાત્ પાકાત્ સ્રોતોમુખવિશોધનાત્| શાખા મુક્ત્વા મલાઃ કોષ્ઠં યાન્તિ વાયોશ્ચ નિગ્રહાત્||૩૩||
वृद्ध्या विष्यन्दनात् पाकात् स्रोतोमुखविशोधनात्| शाखा मुक्त्वा मलाः कोष्ठं यान्ति वायोश्च निग्रहात्||३३||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ શાખાભ્યઃ કોષ્ઠાગમનહેતું દોષાણામાહ- વૃદ્ધ્યેત્યાદિ| વિષ્યન્દનાદિતિ વિલયનાત્, વિલીનશ્ચ દ્રવત્વાદેવ કોષ્ઠે નિમ્નં યાતિ| પાકાદિતિ પક્વો દોષોઽબદ્ધત્વેનૈવ નિમ્નં કોષ્ઠં યાતિ | સ્રોતોમુખવિશોધનાદિતિ અવરોધકાપગમાત્| વાયોર્નિગ્રહાદિતિ ક્ષેપ્તુર્વાયોર્નિગ્રહાત્ પ્રાકૃતં સ્થાનં કોષ્ઠં યાતિ||૩૩||
Adhikarana 21 (34-35) · Śloka 35
અજાતાનામનુત્પત્તૌ જાતાનાં વિનિવૃત્તયે| રોગાણાં યો વિધિર્દૃષ્ટઃ સુખાર્થી તં સમાચરેત્||૩૪|| સુખાર્થાઃ સર્વભૂતાનાં મતાઃ સર્વાઃ પ્રવૃત્તયઃ| જ્ઞાનાજ્ઞાનવિશેષાત્તુ માર્ગામાર્ગપ્રવૃત્તયઃ||૩૫||
अजातानामनुत्पत्तौ जातानां विनिवृत्तये| रोगाणां यो विधिर्दृष्टः सुखार्थी तं समाचरेत्||३४|| सुखार्थाः सर्वभूतानां मताः सर्वाः प्रवृत्तयः| ज्ञानाज्ञानविशेषात्तु मार्गामार्गप्रवृत्तयः||३५||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં સઙ્ક્ષેપેણાખિલવ્યાધિપ્રતીકારં સૂત્રયતિ- અજાતાનામિત્યાદિ | યો વિધિર્દૃષ્ટ ઇતિ કૃત્સ્ને તન્ત્રે| નનુ, યદિ સુખાર્થા સર્વપ્રાણિનાં પ્રવૃત્તિસ્તત્કથં કોઽપિ અમાર્ગે પ્રવર્તત ઇત્યાહ- જ્ઞાનેત્યાદિ| અજ્ઞાનાદેવ સુખસાધનમિદમિતિ કૃત્વા અપરીક્ષકાઃ પ્રવર્તન્તે, ન તુ દુઃખકર્તૃતાસન્ધાનાદિતિ ભાવઃ||૩૪-૩૫||
Adhikarana 22 (36-38) · Śloka 38
હિતમેવાનુરુધ્યન્તે પ્રપરીક્ષ્ય પરીક્ષકાઃ| રજોમોહાવૃતાત્માનઃ પ્રિયમેવ તુ લૌકિકાઃ||૩૬|| શ્રુતં બુદ્ધિઃ સ્મૃતિર્દાક્ષ્યં ધૃતિર્હિતનિષેવણમ્| વાગ્વિશુદ્ધિઃ શમો ધૈર્યમાશ્રયન્તિ પરીક્ષકમ્||૩૭|| લૌકિકં નાશ્રયન્ત્યેતે ગુણા મોહરજઃશ્રિતમ્ | તન્મૂલા બહવો યન્તિ રોગાઃ શારીરમાનસાઃ||૩૮||
हितमेवानुरुध्यन्ते प्रपरीक्ष्य परीक्षकाः| रजोमोहावृतात्मानः प्रियमेव तु लौकिकाः||३६|| श्रुतं बुद्धिः स्मृतिर्दाक्ष्यं धृतिर्हितनिषेवणम्| वाग्विशुद्धिः शमो धैर्यमाश्रयन्ति परीक्षकम्||३७|| लौकिकं नाश्रयन्त्येते गुणा मोहरजःश्रितम् | तन्मूला बहवो यन्ति रोगाः शारीरमानसाः||३८||
🔊 Audio coming soon
હિતમેવેતિ આયતિવિશુદ્ધમેવ તદાત્વે દુઃખકરમપિ| પ્રિયમેવેતિ તદાત્વે સુખકરમાયતિવિરુદ્ધમ્| લૌકિકા અપરીક્ષકાઃ| પરીક્ષકં સ્તૌતિ- શ્રુતમિત્યાદિ| પરીક્ષકમાશ્રયન્તીતિ પરીક્ષકે ભવન્તિ; કિંવા, બુદ્ધ્યાદિદેવતાઃ પરીક્ષકમાશ્રયન્તે, યદુક્તં- “વિવિશુર્જ્ઞાનદેવતાઃ” (સૂ. ૧) ઇતિ| તન્મૂલા ઇતિ રજસ્તમોમૂલાઃ||૩૬-૩૮||
Adhikarana 23 (39-40) · Śloka 40
પ્રજ્ઞાપરાધાદ્ધ્યહિતાનર્થાન્ પઞ્ચ નિષેવતે| સન્ધારયતિ વેગાંશ્ચ સેવતે સાહસાનિ ચ||૩૯|| તદાત્વસુખસઞ્જ્ઞેષુ ભાવેષ્વજ્ઞોઽનુરજ્યતે| રજ્યતે ન તુ વિજ્ઞાતા વિજ્ઞાને હ્યમલીકૃતે||૪૦||
प्रज्ञापराधाद्ध्यहितानर्थान् पञ्च निषेवते| सन्धारयति वेगांश्च सेवते साहसानि च||३९|| तदात्वसुखसञ्ज्ञेषु भावेष्वज्ञोऽनुरज्यते| रज्यते न तु विज्ञाता विज्ञाने ह्यमलीकृते||४०||
🔊 Audio coming soon
યથા અપરીક્ષકે રજસ્તમોમૂલા રોગા ભવન્તિ તદાહ- પ્રજ્ઞાપરાધાદિત્યાદિ| અહિતાર્થસેવાદિ ચ રોગં કરોતીતિ ભાવઃ| તદાત્વસુખેષ્વિતિ વક્તવ્યે, યત્ ‘સુખસઞ્જ્ઞેષુ’ ઇતિ કરોતિ, તત્તદાત્વસુખસ્યાપથ્યસ્ય દુઃખાનુબન્ધસુખકર્તૃતયા પરમાર્થતસ્તદાત્વેઽપ્યસુખત્વં દર્શયતિ; યથા ‘સુખસઞ્જ્ઞકમારોગ્યં’ (સૂ.અ.૯) ઇત્યત્રોક્તમ્| વિજ્ઞાતેતિ પરીક્ષકઃ||૩૯-૪૦||
Adhikarana 24 (41) · Śloka 41
ન રાગાન્નાપ્યવિજ્ઞાનાદાહારાનુપયોજયેત્| પરીક્ષ્ય હિતમશ્નીયાદ્દેહો હ્યાહારસમ્ભવઃ||૪૧||
न रागान्नाप्यविज्ञानादाहारानुपयोजयेत्| परीक्ष्य हितमश्नीयाद्देहो ह्याहारसम्भवः||४१||
🔊 Audio coming soon
ન રાગાદિત્યાદિ| અહિતત્વેન જાનન્નપિ રાગાદેવ કશ્ચિદ્દુષ્ટઃ પ્રવર્તતે, અજ્ઞાનાચ્ચાહિતત્વાજ્ઞાનાદેવ કશ્ચિદ્ધિતાધ્યવસાયેન પ્રવર્તતે; એતદ્દ્વયમપિ નિષિધ્યતે||૪૧||
Adhikarana 25 (42) · Śloka 42
આહારસ્ય વિધાવષ્ટૌ વિશેષા હેતુસઞ્જ્ઞકાઃ| શુભાશુભસમુત્પત્તૌ તાન્ પરીક્ષ્ય પ્રયોજયેત્||૪૨||
आहारस्य विधावष्टौ विशेषा हेतुसञ्ज्ञकाः| शुभाशुभसमुत्पत्तौ तान् परीक्ष्य प्रयोजयेत्||४२||
🔊 Audio coming soon
કથમાહારઃ પરીક્ષ્ય ઇત્યાહ- આહારસ્યેત્યાદિ| આહારસ્ય વિધૌ વિધાનેઽષ્ટૌ વિશેષાઃ પ્રકૃતિકરણસંયોગાદયો રસવિમાને (વિ.અ.૧) વક્તવ્યા હેતુસઞ્જ્ઞકાઃ; ક્વ હેતુસઞ્જ્ઞકા ઇત્યાહ- શુભેત્યાદિ| શુભાશુભસમુત્પત્તૌ ઇતિ તે ચ પ્રકૃત્યાદયઃ શુભાઃ શુભકરાઃ, અશુભા અશુભકરાઃ, ઇતિ જ્ઞેયમ્||૪૨||
Adhikarana 26 (43-44) · Śloka 44
પરિહાર્યાણ્યપથ્યાનિ સદા પરિહરન્નરઃ| ભવત્યનૃણતાં પ્રાપ્તઃ સાધૂનામિહ પણ્ડિતઃ||૪૩|| યત્તુ રોગસમુત્થાનમશક્યમિહ કેનચિત્| પરિહર્તું ન તત્ પ્રાપ્ય શોચિતવ્યં મનીષિભિઃ||૪૪||
परिहार्याण्यपथ्यानि सदा परिहरन्नरः| भवत्यनृणतां प्राप्तः साधूनामिह पण्डितः||४३|| यत्तु रोगसमुत्थानमशक्यमिह केनचित्| परिहर्तुं न तत् प्राप्य शोचितव्यं मनीषिभिः||४४||
🔊 Audio coming soon
નનુ પથ્યસેવાયાં ક્રિયમાણાયામપિ બલવત્પ્રાક્તનાધર્મવશાદપિ વ્યાધયો ભવન્તિ, તત્ કિમનેન પથ્યસેવનેનેત્યાહ- પરિહાર્યાણીત્યાદિ| અનૃણતામિવ પ્રાપ્તોઽનૃણતાં પ્રાપ્તઃ; એતેન પરિહાર્યપરિહારેણ પુરુષકારેઽનપરાધઃ પુરુષો ભવતીતિ દર્શયતિ| યસ્તુ દૈવાગતસ્તસ્ય વ્યાધિસ્તત્ર સાધવો નૈવં પથ્યસેવિનં ગર્હયન્તિ, એતદેવાહ- યત્ત્વિત્યાદિ| અશક્યં પરિહર્તુમિતિ બલવત્કર્મજન્યત્વાદિત્યર્થઃ| ન શોચિતવ્યમિતિ પુરુષકારસ્ય દૈવજન્યેઽવશ્યમ્ભાવિનિ વ્યાધાવકિઞ્ચિત્કરત્વાદિત્યર્થઃ||૪૩-૪૪||
Adhikarana 27 (45-48) · Śloka 48
તત્ર શ્લોકાઃ- આહારસમ્ભવં વસ્તુ રોગાશ્ચાહારસમ્ભવાઃ| હિતાહિતવિશેષાચ્ચ વિશેષઃ સુખદુઃખયોઃ||૪૫|| સહત્વે ચાસહત્વે ચ દુઃખાનાં દેહસત્ત્વયોઃ | વિશેષો રોગસઙ્ઘાશ્ચ ધાતુજા યે પૃથક્પૃથક્||૪૬|| તેષાં ચૈવ પ્રશમનં કોષ્ઠાચ્છાખા ઉપેત્ય ચ| દોષા યથા પ્રકુપ્યન્તિ શાખાભ્યઃ કોષ્ઠમેત્ય ચ||૪૭|| પ્રાજ્ઞાજ્ઞયોર્વિશેષશ્ચ સ્વસ્થાતુરહિતં ચ યત્| વિવિધાશિતપીતીયે તત્ સર્વં સમ્પ્રકાશિતમ્||૪૮||
तत्र श्लोकाः- आहारसम्भवं वस्तु रोगाश्चाहारसम्भवाः| हिताहितविशेषाच्च विशेषः सुखदुःखयोः||४५|| सहत्वे चासहत्वे च दुःखानां देहसत्त्वयोः | विशेषो रोगसङ्घाश्च धातुजा ये पृथक्पृथक्||४६|| तेषां चैव प्रशमनं कोष्ठाच्छाखा उपेत्य च| दोषा यथा प्रकुप्यन्ति शाखाभ्यः कोष्ठमेत्य च||४७|| प्राज्ञाज्ञयोर्विशेषश्च स्वस्थातुरहितं च यत्| विविधाशितपीतीये तत् सर्वं सम्प्रकाशितम्||४८||
🔊 Audio coming soon
સઙ્ગ્રહે વસ્ત્વિતિ શરીરમ્| સહત્વે ચાસહત્વે ચેત્યાદિના શરીરાણિ ચાતિસ્થૂલાનિ ઇત્યાદિ ‘વિપરીતાનિ પુનર્વ્યાધિસહાનિ’ ઇત્યન્તં ગ્રન્થં જ્ઞાપયતિ||૪૫-૪૮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે સૂત્રસ્થાને વિવિધાશિતપીતીયો નામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૮|| ઇત્યન્નપાનચતુષ્કઃ||૭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते सूत्रस्थाने विविधाशितपीतीयो नामाष्टाविंशोऽध्यायः||२८|| इत्यन्नपानचतुष्कः||७||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને અન્નપાનચતુષ્કે વિવિધાશિતપીતીયો નામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૮||