Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਵਿਵਿਧਾਸ਼ਿਤਪੀਤੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
अथातो विविधाशितपीतीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ‘ਅਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਣਾਃ’ (ਸੂ. ੨੭) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਦ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣਾਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਣਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤਿ ਤਦਭਿਧਾਨਾਰ੍ਥਂ ਵਿਵਿਧਾਸ਼ਿਤਪੀਤੀਯੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਇਯਮਪ੍ਯਰ੍ਥਪਰਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਵਿਵਿਧਮਸ਼ਿਤਂ ਪੀਤਂ ਲੀਢਂ ਖਾਦਿਤਂ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਹਿਤਮਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਿਤਬਲੇਨ ਯਥਾਸ੍ਵੇਨੋਸ੍ਮਣਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਪਚ੍ਯਮਾਨਂ ਕਾਲਵਦਨਵਸ੍ਥਿਤਸਰ੍ਵਧਾਤੁਪਾਕਮਨੁਪਹਤਸਰ੍ਵਧਾਤੂਸ੍ਮਮਾਰੁਤਸ੍ਰੋਤਃ ਕੇਵਲਂ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਚਯਬਲਵਰ੍ਣਸੁਖਾਯੁਸਾ ਯੋਜਯਤਿ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੂਨੂਰ੍ਜਯਤਿ ਚ| ਧਾਤਵੋ ਹਿ ਧਾਤ੍ਵਾਹਾਰਾਃ ਪ੍ਰਕਤਿਮਨੁਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ||੩||
विविधमशितं पीतं लीढं खादितं जन्तोर्हितमन्तरग्निसन्धुक्षितबलेन यथास्वेनोष्मणा सम्यग्विपच्यमानं कालवदनवस्थितसर्वधातुपाकमनुपहतसर्वधातूष्ममारुतस्रोतः केवलं शरीरमुपचयबलवर्णसुखायुषा योजयति शरीरधातूनूर्जयति च| धातवो हि धात्वाहाराः प्रकृतिमनुवर्तन्ते||३||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਵਿਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਵਿਧਮਿਤਿ ਅਨੇਨਾਸ਼ਿਤਾਦੀਨਾਮਵਾਨ੍ਤਰਭੇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਅਸ਼ਿਤਾਦਿਸੁ ਯੋ ਯਃ ਪ੍ਰਾਯ ਉਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ਸ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਃ| ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਹਿਤਮਿਤਿ ਵਚਨਮਹਿਤਸ੍ਯਾਸ਼ਿਤਾਦੇਰ੍ਬਲਵਰ੍ਣਾਦਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਭਾਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਨਾ ਜਾਠਰੇਣ ਵਹ੍ਨਿਨਾ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਿਤਂ ਬਲਂ ਯਸ੍ਯ ਤੇਨਾਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਿਤਬਲੇਨ| ਯਥਾਸ੍ਵੇਨੋਸ੍ਮਣੇਤਿ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਰੂਪਾਸ਼ਿਤਾਦੇਰ੍ਯਸ੍ਯ ਯ ਊਸ੍ਮਾ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਰੂਪਸ੍ਤੇਨ; ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਭੌਮਾਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਵਾਯਵ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚੋਸ੍ਮਾਣਃ ਸਨਾਭਸਾਃ| ਪਞ੍ਚਾਹਾਰਗੁਣਾਨ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦੀਨ੍ ਪਚਨ੍ਤਿ ਹਿ” (ਚਿ. ੧੫) ਇਤਿ| ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਪਚ੍ਯਮਾਨਮਿਤਿ ਅਸ਼ਿਤਾਦਿ| ਕਿਂਵਾ ਯਥਾਸ੍ਵੇਨੋਸ੍ਮਣੇਤਿ ਯਸ੍ਯ ਰੁਧਿਰਾਦੇਰ੍ਯ ਊਸ੍ਮਾ ਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਰੂਪਸ੍ਤੇਨ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਪਚ੍ਯਮਾਨਮਸ਼ਿਤਾਦਿ ਰਸਤਾਮਾਪਨ੍ਨਂ ਯਦਾ ਰਕ੍ਤਾਦਿਧਾਤੂਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਰਕ੍ਤਾਦ੍ਯੂਸ੍ਮਣੈਵ ਪਚ੍ਯਤੇ; ਏਵਂ ਵਿਪਚ੍ਯਮਾਨਮਸ਼ਿਤਾਦਿ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਚਯਾਦਿਨਾ ਯੋਜਯਤ੍ਯੂਰ੍ਜਯਤਿ ਵਰ੍ਧਯਤੀਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਸ਼ਰੀਰਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਕਾਲਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਯਥਾ ਕਾਲੋ ਨਿਤ੍ਯਗਤ੍ਵੇਨਾਨਵਸ੍ਥਿਤਃ, ਤਥਾਨਵਸ੍ਥਿਤਃ ਅਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਧਾਤੂਨਾਂ ਪਾਕੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ਰੀਰੇ ਤਤ੍ਤਥਾ; ਏਤੇਨ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸ੍ਵਾਗ੍ਨਿਪਾਕਕ੍ਸੀਯਮਾਣਧਾਤੋਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਸ਼ਿਤਾਦਿਨੋਪਚਯਾਦਿਯੋਜਨਮੁਪਪਨ੍ਨਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਯਦਿ ਹਿ ਪਾਕਕ੍ਸੀਯਮਾਣਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਸ੍ਵਤਃ ਸਿਦ੍ਧੇ ਉਪਚਯਾਦੌ ਕਿਮਸ਼ਿਤਾਦਿ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਕਿਂਵਾ ਕਾਲਵਦਿਤ੍ਯਸ਼ਿਤਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਣਂ; ਤੇਨ ਯਥੋਕ੍ਤਕਾਲਕਤਮਸ਼ਿਤਾਦੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ , ਅਕਾਲਭੋਜਨਸ੍ਯੋਪਚਯਾਦ੍ਯਕਾਰਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ, ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਸਰ੍ਵਧਾਤੁਪਾਕਮਿਤ੍ਯੇਤਦਪਿ ਅਸ਼ਿਤਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਤੇਨ ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਃ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਸੁ ਪਾਕੋ ਯਸ੍ਯਾਸ਼ਿਤਾਦੇਸ੍ਤਤ੍ਤਥਾ; ਏਤੇਨ ਕ੍ਵਚਿਦਪਿ ਧਾਤੌ ਸ੍ਥਗਿਤਸ੍ਯਾਸ਼ਿਤਾਦੇ ਰਸਰੂਪਸ੍ਯ ਪਾਕਵਿਗਮਨਾਨ੍ਨੋਪਚਯਾਦਿਰ੍ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਨਾਤਿਸੁਨ੍ਦਰਮ੍, ਅਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਅਨੁਪਹਤੇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਰੀਰਵਿਸ਼ੇਸਣੇਨੈਵ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਨਃ ਸ਼ਰੀਰਵਿਸ਼ੇਸਣਮਨੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਅਨੁਪਹਤੇਤ੍ਯਾਦਿ ਅਨੁਪਹਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਧਾਤੂਨਾਮੂਸ੍ਮਮਾਰੁਤਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ;, ਯਦਾ ਹਿ ਏਕੋਪਿ ਧਾਤੁਪਾਚਕੋਗ੍ਨਿਰੁਪਹਤਃ ਮਾਰੁਤੋ ਵਾ ਧਾਤੁਪੋਸਕਰਸਵਾਹੀ ਵ੍ਯਾਨਰੂਪਃ ਕ੍ਵਚਿਦੁਪਹਤੋ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਸ੍ਰੋਤੋ ਵਾ ਧਾਤੁਪੋਸਕਰਸਵਹਮੁਪਹਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਅਸ਼ਿਤਾਦਿਕਂ ਧਾਤੂਨਾਮਵਰ੍ਧਕਤ੍ਵਾਨ੍ਨੋਪਚਯਾਦਿਕਾਰਕਮਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਕੇਵਲਮਿਤਿ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸ਼ਰੀਰਂ; ਕਿਂਵਾ ਕੇਵਲਮਿਤਿ ਅਧਰ੍ਮਰਹਿਤਮ੍, ਅਧਰ੍ਮਯੁਕ੍ਤੇ ਹਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਵਿਫਲਮਸ਼ਿਤਾਦਿ ਭਵਤੀਤਿ| ਨਨੁ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੂਨਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਸ੍ਵਤ ਏਵੋਪਚਯਾਦ੍ਯਸ੍ਤਿ, ਤਤ੍ ਕਿਮਸ਼ਿਤਾਦਿਨਾ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਧਾਤਵੋ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਤੁਰਾਹਾਰੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਧਾਤ੍ਵਾਹਾਰਾਃ; ਧਾਤਵੋ ਰਸਾਦਯੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਾ ਅਸ਼ਿਤਾਦਿਜਨਿਤਧਾਤ੍ਵਾਹਾਰਾ ਏਵ ਸਨ੍ਤਃ ਪਰਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਨੁਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ, ਨਾਨ੍ਯਥੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰਾਹਾਰਪ੍ਰਸਾਦਾਖ੍ਯੋ ਰਸਃ ਕਿਟ੍ਟਂ ਚ ਮਲਾਖ੍ਯਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਤੇ| ਕਿਟ੍ਟਾਤ੍ ਸ੍ਵੇਦਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ ਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਨਾਸਿਕਾਸ੍ਯਲੋਮਕੂਪਪ੍ਰਜਨਨਮਲਾਃ ਕੇਸ਼ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਲੋਮਨਖਾਦਯਸ਼੍ਚਾਵਯਵਾਃ ਪੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਪੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤ੍ਵਾਹਾਰਰਸਾਦ੍ਰਸਰੁਧਿਰਮਾਂਸਮੇਦੋਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਾਂਸਿ ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਧਾਤੁਪ੍ਰਸਾਦਸਞ੍ਜ੍ਞਕਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਪਿਚ੍ਛਾਦਯਸ਼੍ਚਾਵਯਵਾਃ| ਤੇ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਧਾਤਵੋ ਮਲਾਖ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਸਾਦਾਖ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਰਸਮਲਾਭ੍ਯਾਂ ਪੁਸ੍ਯਨ੍ਤਃ ਸ੍ਵਂ ਮਾਨਮਨੁਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਯਥਾਵਯਃਸ਼ਰੀਰਮ੍| ਏਵਂ ਰਸਮਲੌ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਵਸ੍ਥਿਤਾਵਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਸਮਧਾਤੋਰ੍ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਮਨੁਵਰ੍ਤਯਤਃ| ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸੀਣਵਦ੍ਧਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸਾਦਾਖ੍ਯਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਭ੍ਯਾਮਾਹਾਰਮੂਲਾਭ੍ਯਾਂ ਰਸਃ ਸਾਮ੍ਯਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤ੍ਯਾਰੋਗ੍ਯਾਯ, ਕਿਟ੍ਟਂ ਚ ਮਲਾਨਾਮੇਵਮੇਵ| ਸ੍ਵਮਾਨਾਤਿਰਿਕ੍ਤਾਃ ਪੁਨਰੁਤ੍ਸਰ੍ਗਿਣਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਪਰ੍ਯਾਯਗੁਣੈਸ਼੍ਚੋਪਚਰ੍ਯਮਾਣਾ ਮਲਾਃ ਸ਼ਰੀਰ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕਰਾਃ ਸਮੁਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ||੪||
तत्राहारप्रसादाख्यो रसः किट्टं च मलाख्यमभिनिर्वर्तते| किट्टात् स्वेदमूत्रपुरीषवातपित्तश्लेष्माणः कर्णाक्षिनासिकास्यलोमकूपप्रजननमलाः केशश्मश्रुलोमनखादयश्चावयवाः पुष्यन्ति| पुष्यन्ति त्वाहाररसाद्रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्रौजांसि पञ्चेन्द्रियद्रव्याणि धातुप्रसादसञ्ज्ञकानि शरीरसन्धिबन्धपिच्छादयश्चावयवाः| ते सर्व एव धातवो मलाख्याः प्रसादाख्याश्च रसमलाभ्यां पुष्यन्तः स्वं मानमनुवर्तन्ते यथावयःशरीरम्| एवं रसमलौ स्वप्रमाणावस्थितावाश्रयस्य समधातोर्धातुसाम्यमनुवर्तयतः| निमित्ततस्तु क्षीणवृद्धानां प्रसादाख्यानां धातूनां वृद्धिक्षयाभ्यामाहारमूलाभ्यां रसः साम्यमुत्पादयत्यारोग्याय, किट्टं च मलानामेवमेव| स्वमानातिरिक्ताः पुनरुत्सर्गिणः शीतोष्णपर्यायगुणैश्चोपचर्यमाणा मलाः शरीर धातुसाम्यकराः समुपलभ्यन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
ਯੋਸੌ ਧਾਤੂਨਾਮਾਹਾਰਸ੍ਤਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਅਸ਼ਿਤਾਦੌ| ਰਸਃ ਕਿਟ੍ਟਂ ਚਾਭਿਨਿਵਰ੍ਤਤ ਇਤ੍ਯਨ੍ਵਯਃ| ਆਹਾਰਪ੍ਰਸਾਦ ਇਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ; ਪ੍ਰਸਾਦਃ ਸਾਰਃ| ਕਿਟ੍ਟਮ੍ ਅਸਾਰਭਾਗਃ| ਕਿਟ੍ਟਾਦਿਤਿ ਕਿਟ੍ਟਾਂਸ਼ਾਤ੍ ; ਤੇਨ ਅਨ੍ਨਾਦ੍ਯਃ ਕਿਟ੍ਟਾਂਸ਼ਸ੍ਤਤੋ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸੇ ਭਵਤੋ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ, ਰਸਾਤ੍ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਮਲਃ ਕਫਃ, ਏਵਮਾਦਿ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਧ੍ਯਾਯੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮਨੁਸਰ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਕਿਟ੍ਟਮਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਰਸਸ੍ਯ ਤੁ ਕਫੋਸਜਃ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਮਾਂਸਸ੍ਯ ਖਮਲੋ ਮਲਃ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤੁ ਮੇਦਸਃ|| ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਿਟ੍ਟਂ ਕੇਸ਼ਲੋਮਾਸ੍ਥ੍ਨੋ ਮਜ੍ਜ੍ਞਃ ਸ੍ਨੇਹੋਕ੍ਸਿਵਿਟ੍ ਤ੍ਵਚਾਮ੍” (ਚਿ. ੧੫) ਇਤਿ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਦਕ੍ਸਿਸ੍ਨੇਹਾਦਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚ ਵਾਤੋਨਸ਼ਨਾਦਪ੍ਯੁਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਰੂਕ੍ਸਕਿਟ੍ਟਾਦਿਭੋਜਨਮਲਾਂਸ਼ਾਦਪ੍ਯੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤ ਏਵੇਤਿ ਕਿਟ੍ਟਾਦ੍ਵਾਤੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤੈਵ; ਨ ਚਾਯਂ ਨਿਯਮੋ ਯਨ੍ਮਲਾਦੇਵੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤ ਇਤਿ, ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਵਗਾਹਾਦੇਰਪਿ ਚ ਵਾਤਾਦਿਸਦ੍ਭਾਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਜਨਨਂ ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਰਸਪੋਸ੍ਯਮਾਹ- ਪੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣੀਤਿ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਿ ਘ੍ਰਾਣਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕਾਰਣਾਨਿ| ਧਾਤੁਪ੍ਰਸਾਦਸਞ੍ਜ੍ਞਕਾਨੀਤਿ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨੈਵ ਧਾਤੁਪ੍ਰਸਾਦੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਾਰਭ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸ਼ਰੀਰਂ ਬਧ੍ਨਾਤੀਤਿ ਸ਼ਰੀਰਬਨ੍ਧਃ ਸ੍ਨਾਯੁਸਿਰਾਦਿਃ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਦਾਰ੍ਤਵਸ੍ਤਨ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਅਤ੍ਰਾਹਾਰਰਸਾਦ੍ ਰਕ੍ਤਾਦਿਪੋਸਣੇ ਕੇਚਿਦ੍ਬ੍ਰੁਵਤੇ- ਯਤ੍- ਰਸੋ ਰਕ੍ਤਰੂਪਤਯਾ ਪਰਿਣਮਤਿ, ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਮਾਂਸਰੂਪਤਯਾ, ਏਵਂ ਮਾਂਸਾਦਯੋਪ੍ਯੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਧਾਤੁਰੂਪਤਯਾ ਪਰਿਣਮਨ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਚ ਪਕ੍ਸੇ ਕੇਚਿਦ੍ਬ੍ਰੁਵਤੇ- ਕ੍ਸੀਰਾਦ੍ਯਥਾ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਦਧਿ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਕਤ੍ਸ੍ਨੋ ਰਸੋ ਰਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ; ਏਵਂ ਰਕ੍ਤਾਦਯੋਪਿ ਮਾਂਸਾਦਿਰੂਪਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ- ਕੇਦਾਰੀਕੁਲ੍ਯਾਨ੍ਯਾਯੇਨ ਰਸਸ੍ਯ ਧਾਤੁਪੋਸਣਂ; ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਨਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਰਸੋ ਧਾਤੁਰੂਪਂ ਰਸਮਧਿਗਮ੍ਯ ਕਿਯਤਾਪ੍ਯਂਸ਼ੇਨ ਤਂ ਰਸਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ; ਅਪਰਸ਼੍ਚ ਰਸਰਾਸ਼ਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਗਤਃ ਸਨ੍ ਸ਼ੋਣਿਤਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛੋਣਿਤਮਿਵ ਭੂਤ੍ਵਾ ਕਿਯਤਾਪਿ ਸ਼ੋਣਿਤਸਮਾਨੇਨਾਂਸ਼ੇਨ ਧਾਤੁਰੂਪਂ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਪੁਸ੍ਣਾਤਿ, ਸ਼ੇਸਸ਼੍ਚ ਭਾਗੋ ਮਾਂਸਂ ਯਾਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ਼ੋਣਿਤਵਦ੍ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ; ਤਥਾ ਮੇਦਃਪ੍ਰਭਤਿਸ੍ਵਪੀਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਚ ਮੁਖ੍ਯਾਰ੍ਥੋਯਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥੋ ਭਵਤਿ; ਯਥਾ- “ਰਸਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਤਤੋ ਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸਾਨ੍ਮੇਦਸ੍ਤਤੋਸ੍ਥਿ ਚ| ਅਸ੍ਥ੍ਨੋ ਮਜ੍ਜਾ ਤਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦ੍ਗਰ੍ਭਃ ਪ੍ਰਸਾਦਜਃ ” (ਚਿ. ੧੫) ਇਤਿ; ਤਥਾ ਹਾਰੀਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਰਸਃ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦਰ੍ਵਾਕ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਤਮਾਨਃ ਸ਼੍ਵੇਤਕਪੋਤਹਰਿਤਹਾਰਿਦ੍ਰਪਦ੍ਮਕਿਂਸ਼ੁਕਾਲਕ੍ਤਕਰਸਪ੍ਰਖ੍ਯਸ਼੍ਚਾਯਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਦਿਵਸਪਰਿਵਰ੍ਤਾਦ੍ਵਰ੍ਣਪਰਿਵਰ੍ਤਮਾਪਦ੍ਯਮਾਨਃ ਪਿਤ੍ਤੋਸ੍ਮੋਪਰਾਗਾਚ੍ਛੋਣਿਤਤ੍ਵਮਾਪਦ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ; ਤਥਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਸ ਖਲ੍ਵਾਪ੍ਯੋ ਰਸ ਏਕੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਧਾਤੌ ਤ੍ਰੀਣਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਕਲਾਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਚ ਕਲਾ ਅਵਤਿਸ੍ਠਤੇ, ਏਵਂ ਮਾਸੇਨ ਰਸਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰੀਭਵਤਿ” (ਸੁ. ਸੂ. ੧੪) ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ- ਖਲੇਕਪੋਤਨ੍ਯਾਯੇਨਾਯਮਨ੍ਨਰਸਃ ਪਥਕ੍ਪਥਗ੍ਧਾਤੁਮਾਰ੍ਗੇ ਗਤਃ ਸਨ੍ ਰਸਾਦੀਨ੍ ਪੋਸਯਤਿ, ਨ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਧਾਤੁਪੋਸਕੋ ਰਸਭਾਗੋ ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰੇਣ ਸਮਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਪ੍ਯਨੁਭਵਤਿ, ਰਸਾਦਿਪੋਸਕਾਣਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮੁਖਾਨਿ ਦੀਰ੍ਘਾਣਿ ਚ, ਤੇਨੈਵ ਰਸਪੋਸਕਰਸਭਾਗੋ ਰਸਮਾਰ੍ਗਚਾਰਿਤ੍ਵਾਦ੍ਰਸਂ ਪੋਸਯਤਿ, ਏਵਂ ਰਸਪੋਸਣਕਾਲਾਦੁਤ੍ਤਰਕਾਲਂ (ਰਕ੍ਤਪੋਸਕਮਾਰ੍ਗਚਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍ ) ਰਕ੍ਤਪੋਸਕੋ ਰਸਭਾਗੋ ਰਕ੍ਤਂ ਪੋਸਯਤਿ, ਤਥਾ ਸ਼ੋਣਿਤਪੋਸਣਕਾਲਾਦੁਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਮਾਂਸਪੋਸਕੋ ਰਸਭਾਗੋ ਮਾਂਸਂ ਪੋਸਯਤਿ, ਵਿਦੂਰਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮਾਰ੍ਗਚਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍; ਏਵਂ ਮੇਦਃਪ੍ਰਭਤਿਪੋਸਣੇਪਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤੇਨ, “ਰਸਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਤਤੋ ਮਾਂਸਂ” ਇਤ੍ਯਾਦੇਰਯਮਰ੍ਥਃ- ਯਤ੍- ਰਸਪੁਸ੍ਟਿਕਾਲਾਦੁਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਰਕ੍ਤਂ ਜਾਯਤੇ, ਤਥਾ ਰਕ੍ਤਪੁਸ੍ਟਿਕਾਲਾਦੁਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਮਾਂਸਂ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਹਾਰੀਤਵਚਨੇ ਅਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯੇ| ਯਚ੍ਚ “ਰਕ੍ਤਂ ਵਿਬਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਨ੍ਮਾਂਸਾਦੀਨ੍ਨ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ” (ਚਿ.ਅ.੮) ਇਤਿ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ, ਤਦ੍ਧਦਯਚਾਰਿਸ਼ੋਣਿਤਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ, ਨ ਤੁ ਪੋਸਕਸ਼ੋਣਿਤਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ | ਕਿਞ੍ਚ, ਪਰਿਣਾਮਪਕ੍ਸੇ ਵਸ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਾਦਿਰੂਪਤਾਪਤ੍ਤਿਕ੍ਰਮੇਣਾਤਿਚਿਰੇਣ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਭਵਤੀਤਿ, ਕ੍ਸੀਰਾਦਯਸ਼੍ਚ ਸਦ੍ਯ ਏਵ ਵਸ੍ਯਾ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ; ਖਲੇਕਪੋਤਪਕ੍ਸੇ ਤੁ ਵਸ੍ਯੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਰਸਃ ਪ੍ਰਭਾਵਾਚ੍ਛੀਘ੍ਰਮੇਵ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਣ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਃ ਸਨ੍ ਤਤ੍ਪੁਸ੍ਟਿਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤਂ; ਤਥਾ ਰਸਦੁਸ੍ਟੌ ਸਤ੍ਯਾਂ ਪਰਿਣਾਮਪਕ੍ਸੇ ਤਜ੍ਜਨ੍ਮਨਾਂ ਸ਼ੋਣਿਤਾਦੀਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਦੁਸ੍ਟਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਦੁਸ੍ਟਕਾਰਣਜਾਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਖਲੇਕਪੋਤਪਕ੍ਸੇ ਤੁ ਯਦ੍ਧਾਤੁਪੋਸਕੋ ਰਸਭਾਗੋ ਦੁਸ੍ਟਃ ਸ ਏਵ ਦੁਸ੍ਯਤਿ ਨ ਸਰ੍ਵੇ, ਤਦਿਤਰੇਸਾਮਦੁਸ੍ਟਕਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਥਾ ਮੇਦੋਵਦ੍ਧੌ ਸਤ੍ਯਾਂ ਭੂਰਿਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨਾਸ੍ਥ੍ਨਾਪਿ ਭੂਯਸਾ ਭਵਿਤਵ੍ਯਂ, ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਚ ਭੂਰਿਮੇਦਸ ਇਤਰਧਾਤੁਪਰਿਕ੍ਸਯਃ; ਵਚਨਂ ਚ- “ਮੇਦਸ੍ਵਿਨੋ ਮੇਦ ਏਵੋਪਚੀਯਤੇ, ਨ ਤਥੇਤਰੇ ਧਾਤਵਃ” (ਸੂ.ਅ.੨੧) ਇਤਿ; ਏਵਮਾਦਿ ਪਰਿਣਾਮਵਾਦੇ ਦੂਸਣਮ੍| ਏਸੁ ਚ ਪਕ੍ਸੇਸੁ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਪਰਿਣਾਮਵਾਦੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧ ਏਵ, ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਪਰਿਣਾਮੇ ਤ੍ਰਿਚਤੁਰੋਪਵਾਸੇਨੈਵ ਨੀਰਸਤ੍ਵਾਚ੍ਛਰੀਰਸ੍ਯ ਮਰਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਮਾਸੋਪਵਾਸੇ ਚ ਕੇਵਲਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਯਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕੇਦਾਰੀਕੁਲ੍ਯਾਨ੍ਯਾਯਸ੍ਤੁ ਤੁਲ੍ਯਬਲ ਏਵ ਖਲੇਕਪੋਤਨ੍ਯਾਯੇਨ; ਯਤੋ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਵਸ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਂ ਪ੍ਰਤਿ ਤਤ੍ ਕੇਦਾਰੀਕੁਲ੍ਯਾਪਕ੍ਸੇਪਿ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਰਕ੍ਤਾਦਿਧਾਤੂਨਭਿਗਮ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਜਨਯਿਸ੍ਯਤਿ ਵਸ੍ਯਂ, ਯਥਾ ਖਲੇਕਪੋਤਪਕ੍ਸੇਪਿ ਪ੍ਰਭਵਾਦਿਤਿ| ਯਤ੍ਤੁ ਰਸਦੁਸ੍ਟੌ ਸ਼ੋਣਿਤਦੂਸਣਂ; ਤਨ੍ਨ ਭਵਤਿ, ਧਾਤੁਭੂਤਸ਼ੋਣਿਤਾਂਸ਼ਪੋਸਕਸ੍ਯ ਰਸਭਾਗਸ੍ਯਾਦੁਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍; ਇਤਿ ਸਮਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵੇਣ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਹਿ ਪਕ੍ਸੇ ਨ ਸਰ੍ਵੋ ਰਸੋ ਧਾਤੁਰੂਪਸ਼ੋਣਿਤਤਾਮਾਪਦ੍ਯਤੇ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਕਸ਼੍ਚਿਦੇਵ ਸ਼ੋਣਿਤਸਮਾਨੋ ਭਾਗਃ; ਸ਼ੇਸਸ੍ਤੁ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਥਾਨਗਤਤ੍ਵੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛੋਣਿਤਸਮਾਨਵਰ੍ਣਾਦਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਅਨੇਨ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਮੇਦੋਵਦ੍ਧੌ ਸਤ੍ਯਾਮਸ੍ਥਿਵਦ੍ਧਿਰਪਿ ਨਿਰਸ੍ਤਾ, ਯਤੋ ਨ ਮੇਦਸਾ ਅਸ੍ਥਿ ਪੋਸ੍ਯਤੇ, ਅਪਿ ਤਰ੍ਹਿ ਮੇਦਃਸ੍ਥਾਨਗਤੇਨੈਵ ਰਸੇਨ ਮੇਦੋਨੁਕਾਰਿਣਾ| ਏਵਮਨਯੋਃ ਪਕ੍ਸਯੋਰ੍ਮਹਾਜਨਾਦਤਤ੍ਵੇਨ ਤੁਲ੍ਯਨ੍ਯਾਯਤ੍ਵੇਨ ਚ ਨੈਕਮਪਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਬ੍ਰੂਮਃ, ਬੁਦ੍ਧਿਵਿਭਵਾਨ੍ਨ ਪਕ੍ਸਬਲਾਬਲਮ੍, ਅਤ੍ਰ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਵਿਰੋਧ ਇਤ੍ਯੁਪਰਮ੍ਯਤੇ| ਨਨ੍ਵਾਹਾਰਰਸਾਦ੍ਰਸਾਦਯਃ ਪੁਸ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਵਦਤਾ ਧਾਤੁਰਸਾਦਾਹਾਰਰਸੋਤ੍ਪਾਦਃ ਪਥਕ੍ ਸ੍ਵੀਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯ ਕਿਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਕਿਂਵਾ ਪ੍ਰਮਾਣਮਿਤਿ ਕਿਮਿਤਿ ਨੋਕ੍ਤਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਨ ਤਸ੍ਯਾਹਾਰੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਾਵੇਵਂਵਿਧੌ, ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਸ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਪ੍ਰਮਾਣਤ੍ਵਾਭਾਵਾਤ੍; ਸ੍ਥਾਨਂ ਤੁ ਧਮਨ੍ਯ ਏਵ| ਪੋਸਕਾਹਾਰਰਸਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਚ ਪਥਗ੍ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਗ੍ਰਹਣਂ ਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਰਸਾਦਿਕਾਰਣਰੂਪਤਯਾ ਰਸਾਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਗ੍ਰਹਣਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੋਜਃ ਸਪ੍ਤਧਾਤੁਸਾਰਰੂਪਂ, ਤੇਨ ਧਾਤੁਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਲਭ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰਣਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਪਥਕ੍ ਪਠਿਤਂ; ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰਜਨ੍ਯਮੋਜ ਇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਤੇਸਾਮਸ੍ਟਮੋ ਧਾਤੁਰੋਜਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਪਕ੍ਸੇ ਚਾਤਿਦੇਸ਼ਂ ਕਤ੍ਵਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਯਤ੍ ਪਰਂ ਤੇਜਃ, ਤਤ੍ ਖਲ੍ਵੋਜਃ” (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੧੫) ਇਤਿ| ਉਪਪਾਦਿਤਪੋਸਣਾਨਾਂ ਧਾਤੁਮਲਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨੁਵਿਧਾਨਮੁਪਸਂਹਰਤਿ- ਤੇ ਸਰ੍ਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਲਾਖ੍ਯਾ ਅਪਿ ਸ੍ਵੇਦਮੂਤ੍ਰਾਦਯਃ ਸ੍ਵਮਾਨਾਵਸ੍ਥਿਤਾ ਦੇਹਧਾਰਣਾਦ੍ਧਾਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- ਧਾਤਵੋ ਮਲਾਖ੍ਯਾ ਇਤਿ| ਯਥਾਵਯਃਸ਼ਰੀਰਮਿਤਿ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਯਸਿ ਬਾਲ੍ਯਾਦੌ ਯਾਦਸ਼ਂ ਮਾਨਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਤਾਦਸ਼ਂ ਪੁਸ੍ਯਨ੍ਤਃ, ਤਥਾ ਯਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਦੀਰ੍ਘੇ ਹ੍ਰਸ੍ਵੇ ਕਸ਼ੇ ਵਾ ਸ੍ਥੂਲੇ ਵਾ ਯਾਦਸ਼ਂ ਮਾਨਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਤਾਦਸ਼ਂ ਪੁਸ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਵਸ੍ਥਿਤਾਵਿਤਿ ਅਨਤਿਰਿਕ੍ਤਾਵਨ੍ਯੂਨੌ ਚ| ਆਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯੇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ; ਯਥਾਵਤ੍ਪਕ੍ਵੌ ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਧਮਨੀਭਿਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯੇਤੇ, ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਮਧਾਤੋਰਿਤਿ ਸਮਰਸਾਦੇਃ ਸਮਸ੍ਵੇਦਮੂਤ੍ਰਾਦੇਸ਼੍ਚ| ਨਿਮਿਤ੍ਤਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਮਿਤ੍ਤਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਨਿਮਿਤ੍ਤੇ ਅਰਿਸ੍ਟਰੂਪੇ ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧੀ ਨਿਰਾਕਰੋਤਿ| ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਭ੍ਯਾਮਾਹਾਰਮੂਲਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਵਦ੍ਧਕ੍ਸੀਣਾਹਾਰਕਤਾਭ੍ਯਾਮ੍, ਏਤੇਨਾਹਾਰਵਿਸ਼ੇਸਕਤਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੋ ਰਸਃ ਸਾਮ੍ਯਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਸ੍ਯਾਰੋਗ੍ਯਤ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇਪਿ ਯਦਾਰੋਗ੍ਯਾਯੇਤਿ ਬ੍ਰੂਤੇ ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਕਤਧਾਤੂਨਾਂ ਕ੍ਸਯੇਣ ਵਾਤਿਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਾ ਸਾਮ੍ਯਂ ਨਿਰਾਕਰੋਤਿ, ਅਸ੍ਯ ਸਾਮ੍ਯਸ੍ਯ ਰੋਗਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਦੇਵ| ਕਿਟ੍ਟਂ ਚ ਮਲਾਨਾਮੇਵਮੇਵੇਤਿ ਯਥਾ ਰਸਸ੍ਤਥਾ ਕਿਟ੍ਟਮਪ੍ਯਾਰੋਗ੍ਯਾਯ ਮਲਾਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਰਸਕ੍ਰਮੇਣ ਕਰੋਤਿ| ਵਦ੍ਧਮਲਾਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਸ੍ਵਮਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਸਰ੍ਗੋ ਬਹਿਰ੍ਨਿਃਸਰਣਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਰੂਪਮੇਸਾਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਮਸ੍ਤਿ, ਉਤ੍ਸਰ੍ਗਂ ਵਾ ਵਹਨ੍ਤੀਤ੍ਯੁਤ੍ਸਰ੍ਗਿਣਃ | ਵਦ੍ਧਾਨਾਂ ਮਲਾਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰ੍ਯਯਃ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ; ਤੇਨ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਿਪਰੀਤਗੁਣੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤੇਨ, ਸ਼ੀਤਸਮੁਤ੍ਥੇ ਮਲੇ ਉਸ੍ਣਂ ਤਥੋਸ੍ਣਸਮੁਤ੍ਥੇ ਸ਼ੀਤਮੁਪਚਾਰੋ ਭਵਤਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ; ਤੇਨ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਾਦੀਨਾਮਪਿ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਕਿਂਵਾ ਪਰ੍ਯਯਗੁਣਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਗੁਣਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਮਦੁਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਯਃ, ਤੈਸ਼੍ਚ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਤਯੋਪਚਰ੍ਯਮਾਣਾ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਏਤੇਨ, ਵਦ੍ਧਮਲਾਨਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋਪ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮੋ ਨਿਦਾਨਵਰ੍ਜਨਸ਼ੋਧਨਸ਼ਮਨਰੂਪ ਉਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਨਿਦਾਨਵਰ੍ਜਨਂ ਵਦ੍ਧਮਲੇ ਮਲਵਦ੍ਧਿਹੇਤ੍ਵਾਹਾਰਪਰਿਤ੍ਯਾਗਾਦਲ੍ਪਮਲਾਹਾਰੋਪਯੋਗਾਦ੍ਵਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਚ ਉਤ੍ਸਰ੍ਗਿਣ ਇਤ੍ਯਨੇਨੋਕ੍ਤਂ, ਸ਼ਮਨਂ ਚ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨੋਕ੍ਤਮ੍||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਤੇਸਾਂ ਤੁ ਮਲਪ੍ਰਸਾਦਾਖ੍ਯਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਯਨਮੁਖਾਨਿ| ਤਾਨਿ ਯਥਾਵਿਭਾਗੇਨ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਧਾਤੂਨਾਪੂਰਯਨ੍ਤਿ| ਏਵਮਿਦਂ ਸ਼ਰੀਰਮਸ਼ਿਤਪੀਤਲੀਢਖਾਦਿਤਪ੍ਰਭਵਮ੍| ਅਸ਼ਿਤਪੀਤਲੀਢਖਾਦਿਤਪ੍ਰਭਵਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼ਰੀਰੇ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਹਿਤਾਹਿਤੋਪਯੋਗਵਿਸ਼ੇਸਾਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਵਿਸ਼ੇਸਕਰਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ||੫||
तेषां तु मलप्रसादाख्यानां धातूनां स्रोतांस्ययनमुखानि| तानि यथाविभागेन यथास्वं धातूनापूरयन्ति| एवमिदं शरीरमशितपीतलीढखादितप्रभवम्| अशितपीतलीढखादितप्रभवाश्चास्मिञ् शरीरे व्याधयो भवन्ति| हिताहितोपयोगविशेषास्त्वत्र शुभाशुभविशेषकरा भवन्तीति||५||
🔊 Audio coming soon
ਅਯਨਾਨਿ ਚ ਤਾਨਿ ਮੁਖਾਨਿ ਚੇਤ੍ਯਯਨਮੁਖਾਨਿ, ਅਤ੍ਰ ਆਯਾਨ੍ਤ੍ਯਨੇਨੇਤ੍ਯਯਨਾਨਿ ਮਾਰ੍ਗਾਣਿ, ਮੁਖਾਨਿ ਤੁ ਯੈਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ; ਏਤੇਨ ਮਲਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਚ ਯਦੇਵਾਯਨਂ ਤਦੇਵ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਮੁਖਮਿਤਿ ਨਾਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ ਨਾਨ੍ਯੇਨ ਚ ਗਮਨਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵਨਾਮ ਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖਂ ਚਾਯਨਂ ਚ| ਕਿਂਵਾ, ਅਯਨਸ੍ਯ ਗਮਨਸ੍ਯ ਮੁਖਾਨਿ ਮਾਰ੍ਗਾਣਿ; ਤੇਨ, ਅਯਨਮੁਖਾਨਿ ਗਤਿਮਾਰ੍ਗਾਣੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾਨਿ ਚ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਮਲਪ੍ਰਸਾਦਪੂਰਿਤਾਨਿ ਧਾਤੂਨ੍ ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਤਿ ਯਦ੍ਯਸ੍ਯ ਪੋਸ੍ਯਂ ਤਚ੍ਚ ਤਤ੍ ਪੂਰਯਤਿ| ਯਥਾਵਿਭਾਗੇਨੇਤਿ ਯਸ੍ਯ ਧਾਤੋਰ੍ਯੋ ਵਿਭਾਗਃ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤੇਨੈਵ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਪੂਰਯਤਿ, ਤਾਦਕ੍ਪ੍ਰਮਾਣਾਨ੍ਯੇਵ ਪੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ, ਨਾਧਿਕਨ੍ਯੂਨਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮ, ਵਿਕਤਾਨਾਂ ਤੁ ਨ੍ਯੂਨਾਤਿਰਿਕ੍ਤਧਾਤੁਕਰਣਮਸ੍ਤ੍ਯੇਵੇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਰ- “ਸ੍ਰੋਤਸਾ ਚ ਯਥਾਸ੍ਵੇਨ ਧਾਤੁਃ ਪੁਸ੍ਯਤਿ ਧਾਤੁਨਾ” (ਚਿ. ੮) ਇਤਿ| ਉਪਸਂਹਰਤਿ- ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਥਮਸ਼ਿਤਾਦੇਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਯੋਃ ਸ਼ਰੀਰਤਦੁਪਘਾਤਕਰੋਗਯੋਰੁਤ੍ਪਾਦ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਹਿਤਾਹਿਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿਤਰੂਪੋਸ਼ਿਤਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸ਼ੁਭਰੂਪਵਿਸ਼ੇਸਕਾਰਕਃ, ਅਹਿਤਰੂਪਸ੍ਤ੍ਵਸ਼ਿਤਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੋਸ਼ੁਭਰੂਪਵਿਸ਼ੇਸਕਰੋ ਭਵਤਿ; ਤੇਨ ਨੈਕਰੂਪਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਕਾਰ੍ਯੋਦਯ ਇਤਿ ਭਾਵਃ||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਏਵਂਵਾਦਿਨਂ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ- ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਭਗਵਨ੍! ਹਿਤਸਮਾਖ੍ਯਾਤਮਪ੍ਯਾਹਾਰਮੁਪਯੁਞ੍ਜਾਨਾ ਵ੍ਯਾਧਿਮਨ੍ਤਸ਼੍ਚਾਗਦਾਸ਼੍ਚ, ਤਥੈਵਾਹਿਤਸਮਾਖ੍ਯਾਤਮ੍; ਏਵਂ ਦੁਸ੍ਟੇ ਕਥਂ ਹਿਤਾਹਿਤੋਪਯੋਗਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਮਕਂ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਵਿਸ਼ੇਸਮੁਪਲਭਾਮਹ ਇਤਿ||੬||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- दृश्यन्ते हि भगवन्! हितसमाख्यातमप्याहारमुपयुञ्जाना व्याधिमन्तश्चागदाश्च, तथैवाहितसमाख्यातम्; एवं दुष्टे कथं हिताहितोपयोगविशेषात्मकं शुभाशुभविशेषमुपलभामह इति||६||
🔊 Audio coming soon
ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਭਗਵਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦੌ ਤਥੈਵਾਹਿਤਸਮਾਖ੍ਯਾਤਮੁਪਯੁਞ੍ਜਾਨਾ ਵ੍ਯਾਧਿਮਨ੍ਤਸ਼੍ਚਾਗਦਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਮਕਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸੋਦ੍ਭਵਮ੍||੬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਨ ਹਿਤਾਹਾਰੋਪਯੋਗਿਨਾਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਤਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਨ ਚ ਕੇਵਲਂ ਹਿਤਾਹਾਰੋਪਯੋਗਾਦੇਵ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧਿਭਯਮਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਭਵਤਿ, ਸਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਤੇਪ੍ਯਹਿਤਾਹਾਰੋਪਯੋਗਾਦਨ੍ਯਾ ਰੋਗਪ੍ਰਕਤਯਃ, ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕਾਲਵਿਪਰ੍ਯਯਃ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਃ, ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਸ਼੍ਚਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾ ਇਤਿ| ਤਾਸ਼੍ਚ ਰੋਗਪ੍ਰਕਤਯੋ ਰਸਾਨ੍ ਸਮ੍ਯਗੁਪਯੁਞ੍ਜਾਨਮਪਿ ਪੁਰੁਸਮਸ਼ੁਭੇਨੋਪਪਾਦਯਨ੍ਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਿਤਾਹਾਰੋਪਯੋਗਿਨੋਪਿ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਮਨ੍ਤਃ| ਅਹਿਤਾਹਾਰੋਪਯੋਗਿਨਾਂ ਪੁਨਃ ਕਾਰਣਤੋ ਨ ਸਦ੍ਯੋ ਦੋਸਵਾਨ੍ ਭਵਤ੍ਯਪਚਾਰਃ| ਨ ਹਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਪਥ੍ਯਾਨਿ ਤੁਲ੍ਯਦੋਸਾਣਿ, ਨ ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਦੋਸਾਸ੍ਤੁਲ੍ਯਬਲਾਃ, ਨ ਚ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਸਮਤ੍ਵੇ ਸਮਰ੍ਥਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਦੇਵ ਹ੍ਯਪਥ੍ਯਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਸਂਯੋਗਵੀਰ੍ਯਪ੍ਰਮਾਣਾਤਿਯੋਗਾਦ੍ਭੂਯਸ੍ਤਰਮਪਥ੍ਯਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਸ ਏਵ ਦੋਸਃ ਸਂਸਸ੍ਟਯੋਨਿਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮੋ ਗਮ੍ਭੀਰਾਨੁਗਤਸ਼੍ਚਿਰਸ੍ਥਿਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਸਮੁਤ੍ਥੋ ਮਰ੍ਮੋਪਘਾਤੀ ਕਸ੍ਟਤਮਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਕਾਰਿਤਮਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਚਾਤਿਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਯਤਿਕਸ਼ਾਨ੍ਯਨਿਵਿਸ੍ਟਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਾਸ੍ਥੀਨਿ ਦੁਰ੍ਬਲਾਨ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਹਾਰੋਪਚਿਤਾਨ੍ਯਲ੍ਪਾਹਾਰਾਣ੍ਯਲ੍ਪਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਚ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਸਹਾਨਿ, ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਸਹਾਨਿ| ਏਭ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵਾਪਥ੍ਯਾਹਾਰਦੋਸਸ਼ਰੀਰਵਿਸ਼ੇਸੇਭ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਮਦਵੋ ਦਾਰੁਣਾਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਸਮੁਤ੍ਥਾਸ਼੍ਚਿਰਕਾਰਿਣਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤ ਏਵ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸੇ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਾਨਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼!||੭||
तमुवाच भगवानात्रेयः- न हिताहारोपयोगिनामग्निवेश! तन्निमित्ता व्याधयो जायन्ते, न च केवलं हिताहारोपयोगादेव सर्वव्याधिभयमतिक्रान्तं भवति, सन्ति ह्यृतेऽप्यहिताहारोपयोगादन्या रोगप्रकृतयः, तद्यथा- कालविपर्ययः, प्रज्ञापराधः, शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्चासात्म्या इति| ताश्च रोगप्रकृतयो रसान् सम्यगुपयुञ्जानमपि पुरुषमशुभेनोपपादयन्ति; तस्माद्धिताहारोपयोगिनोऽपि दृश्यन्ते व्याधिमन्तः| अहिताहारोपयोगिनां पुनः कारणतो न सद्यो दोषवान् भवत्यपचारः| न हि सर्वाण्यपथ्यानि तुल्यदोषाणि, न च सर्वे दोषास्तुल्यबलाः, न च सर्वाणि शरीराणि व्याधिक्षमत्वे समर्थानि भवन्ति| तदेव ह्यपथ्यं देशकालसंयोगवीर्यप्रमाणातियोगाद्भूयस्तरमपथ्यं सम्पद्यते| स एव दोषः संसृष्टयोनिर्विरुद्धोपक्रमो गम्भीरानुगतश्चिरस्थितः प्राणायतनसमुत्थो मर्मोपघाती कष्टतमः क्षिप्रकारितमश्च सम्पद्यते| शरीराणि चातिस्थूलान्यतिकृशान्यनिविष्टमांसशोणितास्थीनि दुर्बलान्यसात्म्याहारोपचितान्यल्पाहाराण्यल्पसत्त्वानि च भवन्त्यव्याधिसहानि, विपरीतानि पुनर्व्याधिसहानि| एभ्यश्चैवापथ्याहारदोषशरीरविशेषेभ्यो व्याधयो मृदवो दारुणाः क्षिप्रसमुत्थाश्चिरकारिणश्च भवन्ति| त एव वातपित्तश्लेष्माणः स्थानविशेषे प्रकुपिता व्याधिविशेषानभिनिर्वर्तयन्त्यग्निवेश!||७||
🔊 Audio coming soon
ਤਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਇਤਿ ਹਿਤਾਹਾਰਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ| ਨ ਕੇਵਲਮਿਤਿ ਨ ਪਰਮ੍| ਰੋਗਪ੍ਰਕਤਯ ਇਤਿ ਰੋਗਕਾਰਣਾਨਿ| ਅਹਿਤਾਹਾਰੋਪਯੋਗਿਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਰਣਤ ਇਤਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਕਾਤ੍; ਤਚ੍ਚ ਕਾਰਣਂ ‘ਤਦੇਵ ਹ੍ਯਪਥ੍ਯਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਗ੍ਰਨ੍ਥਵਿਪਰੀਤਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਸਦ੍ਯ ਇਤਿ ਤਤ੍ਕਾਲਮ੍| ਅਨੇਨਾਪਥ੍ਯਸ੍ਯ ਰੋਗਜਨਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਵਿਕਾਰਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਯੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਅਨ੍ਯਥਾ ਸਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯਨਰ੍ਥਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਦੋਸਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਦੋਸਵਾਨਿਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਜਨਕਃ| ਅਪਚਾਰ ਇਤਿ ਅਹਿਤਾਹਾਰੋਪਯੋਗਃ| ਉਕ੍ਤੇ ਕਾਰਣਮਾਹ- ਨਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੁਲ੍ਯਦੋਸਾਣੀਤਿ ਤੁਲ੍ਯਦੋਸਕਰਾਣਿ| ਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਸਮਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਧਿਬਲਵਿਰੋਧਿਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਕਤ੍ਵਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਤਦੇਵਾਪਥ੍ਯਤੁਲ੍ਯਦੋਸਤਾਦਿ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਤਦੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਤ੍ਵਾਦਪਥ੍ਯਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਕਾਨਿ ਕਾਰਣਾਨਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਨਿ, ਤਥਾਪਿ ਸਮਾਨਨ੍ਯਾਯਤਯਾਪਥ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਵਰ੍ਧਕਾਨ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਦੇਸ਼ਾਦੀਨਾਂ ਯੋਗਾਦਿਤਿ ਅਨੁਗੁਣਦੇਸ਼ਾਦਿਯੋਗਾਤ੍; ਯਥਾ- ਵ੍ਰੀਹਿਃ ਪਿਤ੍ਤਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨਾਪਥ੍ਯਃ, ਸ ਚਾਨੂਪਦੇਸ਼ਯੋਗਾਦ੍ਭੂਯਸ੍ਤਰਮਪਥ੍ਯੋ ਭਵਤਿ, ਧਨ੍ਵਦੇਸ਼ੇ ਤੁ ਹੀਨਬਲੋ ਭਵਤਿ; ਤਥਾ ਸ਼ਰਤ੍ਕਾਲਸ੍ਯਾਨੁਗੁਣਸ੍ਯ ਯੋਗਾਦ੍ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ, ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਦੁਰ੍ਬਲਃ; ਸਂਯੋਗਾਦ੍ਯਥਾ- ਸ ਵ੍ਰੀਹਿਰ੍ਦਧਿਫਾਣਿਤਾਦਿਯੁਕ੍ਤੋ ਬਲਵਾਨ੍ , ਮਧ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਦੁਰ੍ਬਲਃ; ਵੀਰ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾ- ਸ ਏਵੋਸ੍ਣੀਕਤੋ ਬਲਵਾਨ੍, ਸ਼ੀਤਸ੍ਤੁ ਦੁਰ੍ਬਲਃ; ਸ ਏਵ ਚ ਪ੍ਰਾਮਾਣਾਤਿਯੋਗਾਦ੍ਬਲੀ, ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਬਲਃ; ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਨੁਸਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਦੋਸਤੁਲ੍ਯਬਲਤਾਮਾਹ- ਸ ਏਵ ਦੋਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸਸ੍ਟਾ ਮਿਲਿਤਾ ਬਹਵੋ ਯੋਨਯਃ ਕਾਰਣਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ, ਕਿਂਵਾ ਸਂਸਸ੍ਟਯੋਨਿਰਿਤਿ ਅਨੁਗੁਣਦੂਸ੍ਯਃ; ਯਥਾ- ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਂ ਦੂਸ੍ਯਮਾਸਾਦ੍ਯ ਕਸ੍ਟਤ੍ਵਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਚ ਭਵਤਿ| ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮੋ ਯਥਾ- ਪਿਤ੍ਤਂ ਮੇਹਾਰਮ੍ਭਕਂ, ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਪਿਤ੍ਤਮੇਹਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਯਾਪ੍ਯਾਃ, ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਤ੍” (ਨਿ.ਅ.੪) ਇਤਿ; ਵਿਰੁਦ੍ਧਤਾ ਚੋਪਕ੍ਰਮਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਯਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਹਰਂ ਮਧੁਰਾਦਿ ਤਨ੍ਮੇਹਪ੍ਰਧਾਨਦੂਸ੍ਯਮੇਦਸੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ, ਮੇਦੋਨੁਗੁਣਂ ਤੁ ਕਟ੍ਵਾਦਿ ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਿਤਿ| ਗਮ੍ਭੀਰਾਨੁਗਤ ਇਤਿ ਗਮ੍ਭੀਰਮਜ੍ਜਾਦਿਧਾਤੁਗਤਃ; ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਯਮੁਤ੍ਤਾਨਂ ਗਮ੍ਭੀਰਂ ਤ੍ਵਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯਮ੍” (ਚਿ.ਅ.੩੯) ਇਤਿ| ਚਿਰਸ੍ਥਿਤ ਇਤਿ ਦੇਹੇ ਚਿਰਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਨੇਨ ਕਤਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਃ| ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਸਮੁਤ੍ਥ ਇਤਿ ਅਗ੍ਰੇਧ੍ਯਾਯੇ (ਸੂ.ਅ.੨੯) ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ਼ਙ੍ਖਾਦਿਦਸ਼ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਾਸ਼੍ਰਯੀ| ਮਰ੍ਮੋਪਘਾਤੀਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਕ੍ਸਿਪ੍ਰਤਲਹਦਯਾਦਿਮਰ੍ਮੋਪਘਾਤਕਾਰੀ| ਮਰ੍ਮਘਾਤਿਤ੍ਵੇਨੈਵ ਮਰ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਸਮੁਤ੍ਥਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਪੁਨਸ੍ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਮਰ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਿਣੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕਸ੍ਟਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਕਸ੍ਟਤਮ ਇਤਿ ਬਹੁਦੁਃਖਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਚ| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਕਾਰਿਤਮ ਇਤਿ ਆਸ਼ੁਵਿਕਾਰਕਾਰਿਤਮਃ| ਚਕਾਰਾਤ੍ ਸਂਸਸ੍ਟਯੋਨਿਤ੍ਵਾਦਿਹੇਤੂਨਾਮਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨ ਕਸ੍ਟ-ਕਸ੍ਟਤਰ-ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਕਾਰਿ-ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਕਾਰਿਤਰਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਯਥੋਕ੍ਤਸਰ੍ਵਹੇਤੁਮੇਲਕੇ ਕਸ੍ਟਤਮਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਕਾਰਿਤਮਸ਼੍ਚ ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਕਸ੍ਟਤਮਤ੍ਵਾਦਿ ਚ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਤਯਾ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮੋ ਦੋਸਃ ਕਸ੍ਟ ਏਵ ਭਵਤਿ ਨ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਕਾਰੀ| ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਕ੍ਸਮਸ਼ਰੀਰਾਣ੍ਯਾਹ- ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਿਵਿਸ੍ਟਾਨਿ ਸ਼੍ਲਥਾਨਿ ਮਾਂਸਾਦੀਨਿ ਯੇਸਾਂ ਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ ਤਾਨਿ ਤਥਾ; ਕਿਂਵਾ, ਅਨਿਵਿਸ੍ਟਾਨੀਤਿ ਵਿਸਮਾਣਿ| ਉਪਚਿਤਾਨੀਤਿ ਸਂਵਰ੍ਧਿਤਾਨਿ; ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਪੁਸ੍ਟਂ ਹਿ ਸ਼ਰੀਰਂ ਭੂਰਿਦੋਸਭਾਵਿਤਮੇਵ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਵਿਪਰੀਤਾਨੀਤਿ ਅਨਤਿਸ੍ਥੂਲਤ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾਨਿ| ਵ੍ਯਾਧਿਸਹਾਨੀਤਿ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਕਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਕਾਨਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਮਧਿਕਤ੍ਯ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਸਹਤ੍ਵੇ ਉਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਮੁਪਨ੍ਯਸ੍ਤਂ, ਤੇਨ ਯਥੋਕ੍ਤਾਪਥ੍ਯਬਲਵੈਪਰੀਤ੍ਯਂ ਦੋਸਬਲਵੈਪਰੀਤ੍ਯਂ ਚ ਨ ਸਦ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਕਾਰਕਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯੇਤਦਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਏਤਦੇਵਾਪਥ੍ਯਾਹਾਰਦੋਸਸ਼ਰੀਰਾਣਾਮੇਵਾਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਲਕ੍ਸਣਵਿਸ਼ੇਸਂ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਤਯਾ ਮਦ੍ਵਾਦਿਵ੍ਯਾਧਿਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨੋਪਸਂਹਰਨ੍ਨਾਹ- ਏਭ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਾ ਯਥੋਕ੍ਤਾ ਉਕ੍ਤਵਿਪਰੀਤਾਸ਼੍ਚ; ਤਤ੍ਰੋਕ੍ਤਵਿਪਰੀਤਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਮਦਵਸ੍ਤਥਾ ਚਿਰਕਾਰਿਣਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਯਥੋਕ੍ਤਾਪਥ੍ਯਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਤੁ ਦਾਰੁਣਾਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਕਾਰਿਣਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਰਸਾਦਿਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸੇਸੁ ਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਯੇ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਤ ਏਵੇਤ੍ਯਾਦਿ||੭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਤਤ੍ਰ ਰਸਾਦਿਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਥਾਨੇ ਯੇ ਯੇ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਯਥਾਵਦਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੮||
तत्र रसादिषु स्थानेषु प्रकुपितानां दोषाणां यस्मिन् स्थाने ये ये व्याधयः सम्भवन्ति तांस्तान् यथावदनुव्याख्यास्यामः||८||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਰਸੇਤ੍ਯਾਦੌ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਮਿਤਿ ਅਨਿਯਮੇਨ ਰਸੇ ਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਵਾ ਸਂਸਸ੍ਟਾ ਵਾ ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਦੀਨਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਸਤ੍ਯਪਿ ਦੋਸਭੇਦੇਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯਾਭੇਦਾਦਾਸ਼੍ਰਯਪ੍ਰਭਾਵੇਣੈਵਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਪਰਂ ਦੋਸਭੇਦੇ ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਦਾਵੇਵ ਵਾਤਾਦਿਲਿਙ੍ਗਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਭਵਤਿ| ਕਿਂਵਾ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਤਯਾ ਰਸਾਸ਼੍ਰਯਿਣਾ ਵਾਤਾਦਿਨਾ ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਦਿਕਰਣਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਯਤੋ ਨ ਗੌਰਵਂ ਵਾਤਦੁਸ੍ਟਰਸੇ ਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ; ਏਤਚ੍ਚ ਨਾਤਿਸੁਨ੍ਦਰਂ, ਤੇਨ ਪੂਰ੍ਵ ਏਵ ਪਕ੍ਸੋ ਜ੍ਯਾਯਾਨ੍||੮||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 11
ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਚਾਰੁਚਿਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਮਰਸਜ੍ਞਤਾ| ਹਲ੍ਲਾਸੋ ਗੌਰਵਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਮਃ ||੯|| ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਰੋਧਃ ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਂ ਸਾਦਃ ਕਸ਼ਾਙ੍ਗਤਾ| ਨਾਸ਼ੋਗ੍ਨੇਰਯਥਾਕਾਲਂ ਵਲਯਃ ਪਲਿਤਾਨਿ ਚ||੧੦|| ਰਸਪ੍ਰਦੋਸਜਾ ਰੋਗਾ,...|੧੧|
अश्रद्धा चारुचिश्चास्यवैरस्यमरसज्ञता| हृल्लासो गौरवं तन्द्रा साङ्गमर्दो ज्वरस्तमः ||९|| पाण्डुत्वं स्रोतसां रोधः क्लैब्यं सादः कृशाङ्गता| नाशोऽग्नेरयथाकालं वलयः पलितानि च||१०|| रसप्रदोषजा रोगा,...|११|
🔊 Audio coming soon
ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਯਾਂ ਮੁਖਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯਾਭ੍ਯਵਹਰਣਂ ਭਵਤ੍ਯੇਵ ਪਰਂ ਤ੍ਵਨਿਚ੍ਛਾ , ਅਰੁਚੌ ਤੁ ਮੁਖਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਂ ਨਾਭ੍ਯਵਹਰਤੀਤਿ ਭੇਦਃ| ਆਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਮ੍ ਉਚਿਤਾਦਾਸ੍ਯਰਸਾਦਨ੍ਯਥਾਤ੍ਵਮ੍ | ਅਰਸਜ੍ਞਤਾ ਰਸਾਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਃ| ਸਾਦਃ ਅਙ੍ਗਾਵਸਾਦਃ||੯-੧੦||-
Adhikarana 9 (11-12) · Śloka 14
...ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤਦੋਸਜਾਃ| ਕੁਸ੍ਠਵੀਸਰ੍ਪਪਿਡਕਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਸਗ੍ਦਰਃ||੧੧|| ਗੁਦਮੇਢ੍ਰਾਸ੍ਯਪਾਕਸ਼੍ਚ ਪ੍ਲੀਹਾ ਗੁਲ੍ਮੋਥ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ| ਨੀਲਿਕਾ ਕਾਮਲਾ ਵ੍ਯਙ੍ਗਃ ਪਿਪ੍ਪ੍ਲਵਸ੍ਤਿਲਕਾਲਕਾਃ||੧੨|| ਦਦ੍ਰੁਸ਼੍ਚਰ੍ਮਦਲਂ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਪਾਮਾ ਕੋਠਾਸ੍ਰਮਣ੍ਡਲਮ੍| ਰਕ੍ਤਪ੍ਰਦੋਸਾਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ,...|੧੪|
...वक्ष्यन्ते रक्तदोषजाः| कुष्ठवीसर्पपिडका रक्तपित्तमसृग्दरः||११|| गुदमेढ्रास्यपाकश्च प्लीहा गुल्मोऽथ विद्रधिः| नीलिका कामला व्यङ्गः पिप्प्लवस्तिलकालकाः||१२|| दद्रुश्चर्मदलं श्वित्रं पामा कोठास्रमण्डलम्| रक्तप्रदोषाज्जायन्ते,...|१४|
🔊 Audio coming soon
ਰਕ੍ਤਪ੍ਰਦੋਸਜੇਸੁ ਕੁਸ੍ਠਗ੍ਰਹਣਾਦੇਵ ਦਦ੍ਰ੍ਵਾਦਿਲਾਭੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਪੁਨਸ੍ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਤਿਲਕਾਲਕਾਃ ਤਿਲਾਕਤਯਃ| ਅਸ੍ਰਮਣ੍ਡਲਂ ਲੋਹਿਤਮਣ੍ਡਲਮ੍||੧੧-੧੨||-
Adhikarana 10 (13-14) · Śloka 15
...ਸ਼ਣੁ ਮਾਂਸਪ੍ਰਦੋਸਜਾਨ੍||੧੩|| ਅਧਿਮਾਂਸਾਰ੍ਬੁਦਂ ਕੀਲਂ ਗਲਸ਼ਾਲੂਕਸ਼ੁਣ੍ਡਿਕੇ| ਪੂਤਿਮਾਂਸਾਲਜੀਗਣ੍ਡਗਣ੍ਡਮਾਲੋਪਜਿਹ੍ਵਿਕਾਃ||੧੪|| ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍,...|੧੫|
...शृणु मांसप्रदोषजान्||१३|| अधिमांसार्बुदं कीलं गलशालूकशुण्डिके| पूतिमांसालजीगण्डगण्डमालोपजिह्विकाः||१४|| विद्यान्मांसाश्रयान्,...|१५|
🔊 Audio coming soon
ਕੀਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰਾਰ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ||੧੩-੧੪||-
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
... ਮੇਦਃਸਂਸ਼੍ਰਯਾਂਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ| ਨਿਨ੍ਦਿਤਾਨਿ ਪ੍ਰਮੇਹਾਣਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਯਾਨਿ ਚ||੧੫||
... मेदःसंश्रयांस्तु प्रचक्ष्महे| निन्दितानि प्रमेहाणां पूर्वरूपाणि यानि च||१५||
🔊 Audio coming soon
ਨਿਨ੍ਦਿਤਾਨਿ ਪ੍ਰਮੇਹਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣੀਤਿ ਕੇਸ਼ਜਟਿਲਤ੍ਵਾਦੀਨਿ, ਤੇਸਾਮੇਵ ਨਿਨ੍ਦਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਨਤ੍ਵਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਮਧੁਰਤ੍ਵਾਦੀਨਿ| ਕਿਂਵਾ, ਨਿਨ੍ਦਿਤਾਨੀਤਿ ਅਤਿਸ੍ਥੂਲਗਤਾਨ੍ਯਾਯੁਰ੍ਹ੍ਰਾਸਾਦੀਨ੍ਯਸ੍ਟੌਨਿਨ੍ਦਿਤੀਯੋਕ੍ਤਾਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਚ ਨਿਨ੍ਦਿਤਤ੍ਵਂ ਨਿਨ੍ਦਿਤਾਤਿਸ੍ਥੂਲਸਮ੍ਬਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨ| ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇ ‘ਯਾਨਿ ਚ’ ਇਤਿ ਚਕਾਰੋ ਨਿਯਮੇ, ਉਤ੍ਤਰਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇ ਤੁ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ||੧੫||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
ਅਧ੍ਯਸ੍ਥਿਦਨ੍ਤੌ ਦਨ੍ਤਾਸ੍ਥਿਭੇਦਸ਼ੂਲਂ ਵਿਵਰ੍ਣਤਾ| ਕੇਸ਼ਲੋਮਨਖਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਦੋਸਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਥਿਪ੍ਰਦੋਸਜਾਃ||੧੬||
अध्यस्थिदन्तौ दन्तास्थिभेदशूलं विवर्णता| केशलोमनखश्मश्रुदोषाश्चास्थिप्रदोषजाः||१६||
🔊 Audio coming soon
ਅਧ੍ਯਸ੍ਥਿਦਨ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਅਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਯਧਿਦਨ੍ਤਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸ਼ੂਲਮਿਤਿ ਅਸ੍ਥਿਸ਼ੂਲਮੇਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੧੬||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 18
ਰੁਕ੍ ਪਰ੍ਵਣਾਂ ਭ੍ਰਮੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਤਮਸਸ੍ਤਥਾ| ਅਰੁਸਾਂ ਸ੍ਥੂਲਮੂਲਾਨਾਂ ਪਰ੍ਵਜਾਨਾਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||੧੭|| ਮਜ੍ਜਪ੍ਰਦੋਸਾਤ੍, ...|੧੮|
रुक् पर्वणां भ्रमो मूर्च्छा दर्शनं तमसस्तथा| अरुषां स्थूलमूलानां पर्वजानां च दर्शनम्||१७|| मज्जप्रदोषात्, ...|१८|
🔊 Audio coming soon
ਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿ ਮਜ੍ਜਦੋਸਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਰੁਂਸੀਤਿ ਵ੍ਰਣਾਨਿ||੧੭||-
Adhikarana 14 (18-19) · Śloka 19
...ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਦੋਸਾਤ੍ ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਮਹਰ੍ਸਣਮ੍| ਰੋਗਿ ਵਾ ਕ੍ਲੀਬਮਲ੍ਪਾਯੁਰ੍ਵਿਰੂਪਂ ਵਾ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ||੧੮|| ਨ ਚਾਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ ਗਰ੍ਭਃ ਪਤਤਿ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਤ੍ਯਪਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਹਿ ਦੁਸ੍ਟਂ ਸਾਪਤ੍ਯਂ ਸਦਾਰਂ ਬਾਧਤੇ ਨਰਮ੍||੧੯||
...शुक्रस्य दोषात् क्लैब्यमहर्षणम्| रोगि वा क्लीबमल्पायुर्विरूपं वा प्रजायते||१८|| न चास्य जायते गर्भः पतति प्रस्रवत्यपि| शुक्रं हि दुष्टं सापत्यं सदारं बाधते नरम्||१९||
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਮਿਤਿ ਧ੍ਵਜਾਨੁਚ੍ਛ੍ਰਾਯਃ| ਅਹਰ੍ਸਣਂ ਚ ਸਤ੍ਯਪਿ ਧ੍ਵਜੋਤ੍ਥਾਨੇ ਮੈਥੁਨਾਸ਼ਕ੍ਤਿਃ | ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਹਿ ਦੁਸ੍ਟਂ ਸਾਪਤ੍ਯਂ ਸਦਾਰਂ ਬਾਧਤੇ ਨਰਮਿਤਿ ਅਤ੍ਰਾਪਤ੍ਯਬਾਧਾ ਰੋਗਿਕ੍ਲੀਬਾਦ੍ਯਪਤ੍ਯਜਨਕਤ੍ਵੇਨ, ਦਾਰਬਾਧਾ ਤੁ ਸ੍ਰਾਵਿਗਰ੍ਭਾਦਿਜਨਕਤ੍ਵੇਨ||੧੮-੧੯||
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਯਦਾ ਮਲਾਃ| ਉਪਘਾਤੋਪਤਾਪਾਭ੍ਯਾਂ ਯੋਜਯਨ੍ਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਤੇ||੨੦||
इन्द्रियाणि समाश्रित्य प्रकुप्यन्ति यदा मलाः| उपघातोपतापाभ्यां योजयन्तीन्द्रियाणि ते||२०||
🔊 Audio coming soon
ਉਪਘਾਤੇਤ੍ਯਾਦੌ ਉਪਘਾਤੋ ਵਿਨਾਸ਼ਃ, ਉਪਤਾਪਸ੍ਤੁ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵੈਕਲ੍ਯਮ੍||੨੦||
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
ਸ੍ਨਾਯੌ ਸਿਰਾਕਣ੍ਡਰਾਭ੍ਯੋ ਦੁਸ੍ਟਾਃ ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਨਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਮ੍| ਸ੍ਤਮ੍ਭਸਙ੍ਕੋਚਖਲ੍ਲੀਭਿਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ੍ਫੁਰਣਸੁਪ੍ਤਿਭਿਃ||੨੧||
स्नायौ सिराकण्डराभ्यो दुष्टाः क्लिश्नन्ति मानवम्| स्तम्भसङ्कोचखल्लीभिर्ग्रन्थिस्फुरणसुप्तिभिः||२१||
🔊 Audio coming soon
ਕਣ੍ਡਾਰਾਭ੍ਯ ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਰ੍ਥੇ ਪਞ੍ਚਮੀ| ਖਲ੍ਲੀ ਕਰਪਦਾਵਮੋਟਨਮ੍| ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੇਵ||੨੧||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
ਮਲਾਨਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕੁਪਿਤਾ ਭੇਦਸ਼ੋਸਪ੍ਰਦੂਸਣਮ੍| ਦੋਸਾ ਮਲਾਨਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਙ੍ਗੋਤ੍ਸਰ੍ਗਾਵਤੀਵ ਚ||੨੨||
मलानाश्रित्य कुपिता भेदशोषप्रदूषणम्| दोषा मलानां कुर्वन्ति सङ्गोत्सर्गावतीव च||२२||
🔊 Audio coming soon
ਮਲਾਨਿਤ੍ਯਾਦੌ ਭੇਦਸ਼ੋਸਪ੍ਰਦੂਸਣਮਿਤਿ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਤਤ੍ਰ ਭੇਦਃ ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ, ਸ਼ੋਸਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸਰ੍ਵਮਲੇਸੁ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਪ੍ਰਦੂਸਣਂ ਤੁ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਵਰ੍ਣਾਦਿਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਕਤਵਰ੍ਣਾਦ੍ਯੁਪਘਾਤਃ| ਸਙ੍ਗੋਤ੍ਸਰ੍ਗਾਵਤੀਵ ਚੇਤਿ ਅਤੀਵ ਸਙ੍ਗਃ ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਅਤ੍ਯੁਤ੍ਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ||੨੨||
Adhikarana 18 (23-30) · Śloka 30
ਵਿਵਿਧਾਦਸ਼ਿਤਾਤ੍ ਪੀਤਾਦਹਿਤਾਲ੍ਲੀਢਖਾਦਿਤਾਤ੍| ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਂ ਵਿਕਾਰਾ ਯ ਉਦਾਹਤਾਃ||੨੩|| ਤੇਸਾਮਿਚ੍ਛਨ੍ਨਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਸੇਵੇਤ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਸਦਾ| ਹਿਤਾਨ੍ਯੇਵਾਸ਼ਿਤਾਦੀਨਿ ਨ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਜ੍ਜਾਸ੍ਤਥਾਮਯਾਃ||੨੪|| ਰਸਜਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵਂ ਲਙ੍ਘਨਮੌਸਧਮ੍| ਵਿਧਿਸ਼ੋਣਿਤਿਕੇਧ੍ਯਾਯੇ ਰਕ੍ਤਜਾਨਾਂ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮ੍||੨੫|| ਮਾਂਸਜਾਨਾਂ ਤੁ ਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮ ਚ| ਅਸ੍ਟੌਨਿਨ੍ਦਿਤਿਕੇਧ੍ਯਾਯੇ ਮੇਦੋਜਾਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍||੨੬|| ਅਸ੍ਥ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਣਿ ਭੇਸਜਮ੍| ਬਸ੍ਤ੍ਯਃ ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪੀਂਸਿ ਤਿਕ੍ਤਕੋਪਹਿਤਾਨਿ ਚ||੨੭|| ਮਜ੍ਜਸ਼ੁਕ੍ਰਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾਮੌਸਧਂ ਸ੍ਵਾਦੁਤਿਕ੍ਤਕਮ੍| ਅਨ੍ਨਂ ਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮੌ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਕਾਲੇ ਚ ਮਾਤ੍ਰਯਾ||੨੮|| ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਜਾਨਾਂ ਤੁ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯੇ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਾਦਿਜਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਵਾਤਰੋਗਿਕੇ||੨੯|| ਨਵੇਗਾਨ੍ਧਾਰਣੇਧ੍ਯਾਯੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਕਤਃ| ਮਲਜਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਕ੍ਵਚਿਤ੍||੩੦||
विविधादशितात् पीतादहिताल्लीढखादितात्| भवन्त्येते मनुष्याणां विकारा य उदाहृताः||२३|| तेषामिच्छन्ननुत्पत्तिं सेवेत मतिमान् सदा| हितान्येवाशितादीनि न स्युस्तज्जास्तथाऽऽमयाः||२४|| रसजानां विकाराणां सर्वं लङ्घनमौषधम्| विधिशोणितिकेऽध्याये रक्तजानां भिषग्जितम्||२५|| मांसजानां तु संशुद्धिः शस्त्रक्षाराग्निकर्म च| अष्टौनिन्दितिकेऽध्याये मेदोजानां चिकित्सितम्||२६|| अस्थ्याश्रयाणां व्याधीनां पञ्चकर्माणि भेषजम्| बस्त्यः क्षीरसर्पींषि तिक्तकोपहितानि च||२७|| मज्जशुक्रसमुत्थानामौषधं स्वादुतिक्तकम्| अन्नं व्यवायव्यायामौ शुद्धिः काले च मात्रया||२८|| शान्तिरिन्द्रियजानां तु त्रिमर्मीये प्रवक्ष्यते| स्नाय्वादिजानां प्रशमो वक्ष्यते वातरोगिके||२९|| नवेगान्धारणेऽध्याये चिकित्सासङ्ग्रहः कृतः| मलजानां विकाराणां सिद्धिश्चोक्ता क्वचित्क्वचित्||३०||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਿਤਾਹਾਰਜਨਿਤਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ ਯਥਾਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮੁਪਦਿਸ਼ਤਿ- ਵਿਵਿਧਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮ੍ ‘ਉਕ੍ਤਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਣੀਤ੍ਯਭਿਧਾਯਾਪਿ ਬਸ੍ਤਯ ਇਤਿ ਵਚਨਂ ਤਿਕ੍ਤੋਪਹਿਤਬਸ੍ਤੇਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਹਿਤਤ੍ਵੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਿਤਿ ਵਮਨਾਦਿਨਾ| ਸਿਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਕ੍ਵਚਿਦਿਤਿ ਅਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਦੌ||੨੩-੩੦||
Adhikarana 19 (31-32) · Śloka 32
ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦੂਸ੍ਮਣਸ੍ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਦ੍ਧਿਤਸ੍ਯਾਨਵਚਾਰਣਾਤ੍| ਕੋਸ੍ਠਾਚ੍ਛਾਖਾ ਮਲਾ ਯਾਨ੍ਤਿ ਦ੍ਰੁਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਾਰੁਤਸ੍ਯ ਚ||੩੧|| ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਵਿਲਮ੍ਬਨ੍ਤੇ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨ ਸਮੀਰਿਤਾਃ| ਨਾਦੇਸ਼ਕਾਲੇ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਭੂਯੋ ਹੇਤੁਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸਿਣਃ||੩੨||
व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्याद्धितस्यानवचारणात्| कोष्ठाच्छाखा मला यान्ति द्रुतत्वान्मारुतस्य च||३१|| तत्रस्थाश्च विलम्बन्ते कदाचिन्न समीरिताः| नादेशकाले कुप्यन्ति भूयो हेतुप्रतीक्षिणः||३२||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਾਖਾਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਕੋਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਯਿਣੋ ਦੋਸਾ ਯਥਾ ਸ਼ਾਖਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਤਦਾਹ- ਵ੍ਯਾਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਯਾਮਕ੍ਸੋਭਾਤ੍ ਕੋਸ੍ਠਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸ਼ਾਖਾਂ ਮਲਾ ਯਾਨ੍ਤਿ, ਊਸ੍ਮਣੋ ਵਹ੍ਨੇਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਲਾਯਿਤਾ ਦੋਸਾਃ ਸ਼ਾਖਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ, ਹਿਤਸ੍ਯਾਨਵਚਾਰਣਯਾਹਿਤਸੇਵਯਾਤਿਸੇਵਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਦੋਸੋ ਜਲਾਪੂਰਵਦ੍ਵਦ੍ਧਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਮਾਪ੍ਲਾਵ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਂ ਯਾਤੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਦ੍ਰੁਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਾਰੁਤਸ੍ਯੇਤਿ ਚਲਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੋਰ੍ਵਾਯੁਨਾ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੋ ਯਾਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਵਾਯ੍ਵਨ੍ਤਰੇਣ ਚ ਵਾਯੋਰਾਕ੍ਸੇਪਣਮੁਪਪਨ੍ਨਮੇਵੇਤਿ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਮਲਾ ਇਤਿ ਬਹੁਵਚਨਮਸਾਧੁ| ਅਥ ਸ਼ਾਖਾਗਤਾਃ ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਲਮ੍ਬਨ੍ਤੇ ਕਦਾਚਿਦਿਤਿ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਕਰਣੇ ਵਿਲਮ੍ਬਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਕੁਤੋ ਵਿਲਮ੍ਬਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਨ ਸਮੀਰਿਤਾਃ| ਯੇ ਦੋਸਾ ਅਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨਾਬਲਵਨ੍ਤਸ੍ਤੇ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰੇਣ ਸਮੀਰਿਤਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ; ਤਥਾ ਤ ਏਵ ਨਾਦੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਨਨੁਗੁਣਦੇਸ਼ੇ, ਤਥਾ ਨਾਕਾਲ ਇਤ੍ਯਨਨੁਗੁਣਕਾਲੇ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਅਤ੍ਰੈਵ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਭੂਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਯੋ ਹੇਤੁਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸਿਣਸ੍ਤੇਲ੍ਪਬਲਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦੀਰਣਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ; ਏਤੇਨ ਭੂਯੋ ਯੇਹੇਤੁਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸਿਣੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਤੇ ਈਰਣਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ, ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਂ ਕਦਾਚਿਦਿਤਿ||੩੧-੩੨||
Adhikarana 20 (33) · Śloka 33
ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਤ੍ ਪਾਕਾਤ੍ ਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖਵਿਸ਼ੋਧਨਾਤ੍| ਸ਼ਾਖਾ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਲਾਃ ਕੋਸ੍ਠਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚ ਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍||੩੩||
वृद्ध्या विष्यन्दनात् पाकात् स्रोतोमुखविशोधनात्| शाखा मुक्त्वा मलाः कोष्ठं यान्ति वायोश्च निग्रहात्||३३||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸ਼ਾਖਾਭ੍ਯਃ ਕੋਸ੍ਠਾਗਮਨਹੇਤੁਂ ਦੋਸਾਣਾਮਾਹ- ਵਦ੍ਧ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਦਿਤਿ ਵਿਲਯਨਾਤ੍, ਵਿਲੀਨਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਦੇਵ ਕੋਸ੍ਠੇ ਨਿਮ੍ਨਂ ਯਾਤਿ| ਪਾਕਾਦਿਤਿ ਪਕ੍ਵੋ ਦੋਸੋਬਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨੈਵ ਨਿਮ੍ਨਂ ਕੋਸ੍ਠਂ ਯਾਤਿ | ਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖਵਿਸ਼ੋਧਨਾਦਿਤਿ ਅਵਰੋਧਕਾਪਗਮਾਤ੍| ਵਾਯੋਰ੍ਨਿਗ੍ਰਹਾਦਿਤਿ ਕ੍ਸੇਪ੍ਤੁਰ੍ਵਾਯੋਰ੍ਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਕੋਸ੍ਠਂ ਯਾਤਿ||੩੩||
Adhikarana 21 (34-35) · Śloka 35
ਅਜਾਤਾਨਾਮਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਜਾਤਾਨਾਂ ਵਿਨਿਵਤ੍ਤਯੇ| ਰੋਗਾਣਾਂ ਯੋ ਵਿਧਿਰ੍ਦਸ੍ਟਃ ਸੁਖਾਰ੍ਥੀ ਤਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍||੩੪|| ਸੁਖਾਰ੍ਥਾਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਮਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਯਃ| ਜ੍ਞਾਨਾਜ੍ਞਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਤੁ ਮਾਰ੍ਗਾਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਵਤ੍ਤਯਃ||੩੫||
अजातानामनुत्पत्तौ जातानां विनिवृत्तये| रोगाणां यो विधिर्दृष्टः सुखार्थी तं समाचरेत्||३४|| सुखार्थाः सर्वभूतानां मताः सर्वाः प्रवृत्तयः| ज्ञानाज्ञानविशेषात्तु मार्गामार्गप्रवृत्तयः||३५||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣਾਖਿਲਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਸੂਤ੍ਰਯਤਿ- ਅਜਾਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ | ਯੋ ਵਿਧਿਰ੍ਦਸ੍ਟ ਇਤਿ ਕਤ੍ਸ੍ਨੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਸੁਖਾਰ੍ਥਾ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤਤ੍ਕਥਂ ਕੋਪਿ ਅਮਾਰ੍ਗੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਜ੍ਞਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜ੍ਞਾਨਾਦੇਵ ਸੁਖਸਾਧਨਮਿਦਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਅਪਰੀਕ੍ਸਕਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ, ਨ ਤੁ ਦੁਃਖਕਰ੍ਤਤਾਸਨ੍ਧਾਨਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ||੩੪-੩੫||
Adhikarana 22 (36-38) · Śloka 38
ਹਿਤਮੇਵਾਨੁਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਪਰੀਕ੍ਸਕਾਃ| ਰਜੋਮੋਹਾਵਤਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪ੍ਰਿਯਮੇਵ ਤੁ ਲੌਕਿਕਾਃ||੩੬|| ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਮਤਿਰ੍ਦਾਕ੍ਸ੍ਯਂ ਧਤਿਰ੍ਹਿਤਨਿਸੇਵਣਮ੍| ਵਾਗ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਸ਼ਮੋ ਧੈਰ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਪਰੀਕ੍ਸਕਮ੍||੩੭|| ਲੌਕਿਕਂ ਨਾਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਗੁਣਾ ਮੋਹਰਜਃਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ | ਤਨ੍ਮੂਲਾ ਬਹਵੋ ਯਨ੍ਤਿ ਰੋਗਾਃ ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਾਃ||੩੮||
हितमेवानुरुध्यन्ते प्रपरीक्ष्य परीक्षकाः| रजोमोहावृतात्मानः प्रियमेव तु लौकिकाः||३६|| श्रुतं बुद्धिः स्मृतिर्दाक्ष्यं धृतिर्हितनिषेवणम्| वाग्विशुद्धिः शमो धैर्यमाश्रयन्ति परीक्षकम्||३७|| लौकिकं नाश्रयन्त्येते गुणा मोहरजःश्रितम् | तन्मूला बहवो यन्ति रोगाः शारीरमानसाः||३८||
🔊 Audio coming soon
ਹਿਤਮੇਵੇਤਿ ਆਯਤਿਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮੇਵ ਤਦਾਤ੍ਵੇ ਦੁਃਖਕਰਮਪਿ| ਪ੍ਰਿਯਮੇਵੇਤਿ ਤਦਾਤ੍ਵੇ ਸੁਖਕਰਮਾਯਤਿਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍| ਲੌਕਿਕਾ ਅਪਰੀਕ੍ਸਕਾਃ| ਪਰੀਕ੍ਸਕਂ ਸ੍ਤੌਤਿ- ਸ਼੍ਰੁਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰੀਕ੍ਸਕਮਾਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤੀਤਿ ਪਰੀਕ੍ਸਕੇ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਕਿਂਵਾ, ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਦੇਵਤਾਃ ਪਰੀਕ੍ਸਕਮਾਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤੇ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਵਿਵਿਸ਼ੁਰ੍ਜ੍ਞਾਨਦੇਵਤਾਃ” (ਸੂ. ੧) ਇਤਿ| ਤਨ੍ਮੂਲਾ ਇਤਿ ਰਜਸ੍ਤਮੋਮੂਲਾਃ||੩੬-੩੮||
Adhikarana 23 (39-40) · Śloka 40
ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਾਦ੍ਧ੍ਯਹਿਤਾਨਰ੍ਥਾਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਨਿਸੇਵਤੇ| ਸਨ੍ਧਾਰਯਤਿ ਵੇਗਾਂਸ਼੍ਚ ਸੇਵਤੇ ਸਾਹਸਾਨਿ ਚ||੩੯|| ਤਦਾਤ੍ਵਸੁਖਸਞ੍ਜ੍ਞੇਸੁ ਭਾਵੇਸ੍ਵਜ੍ਞੋਨੁਰਜ੍ਯਤੇ| ਰਜ੍ਯਤੇ ਨ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਹ੍ਯਮਲੀਕਤੇ||੪੦||
प्रज्ञापराधाद्ध्यहितानर्थान् पञ्च निषेवते| सन्धारयति वेगांश्च सेवते साहसानि च||३९|| तदात्वसुखसञ्ज्ञेषु भावेष्वज्ञोऽनुरज्यते| रज्यते न तु विज्ञाता विज्ञाने ह्यमलीकृते||४०||
🔊 Audio coming soon
ਯਥਾ ਅਪਰੀਕ੍ਸਕੇ ਰਜਸ੍ਤਮੋਮੂਲਾ ਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਦਾਹ- ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਹਿਤਾਰ੍ਥਸੇਵਾਦਿ ਚ ਰੋਗਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਤਦਾਤ੍ਵਸੁਖੇਸ੍ਵਿਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ, ਯਤ੍ ‘ਸੁਖਸਞ੍ਜ੍ਞੇਸੁ’ ਇਤਿ ਕਰੋਤਿ, ਤਤ੍ਤਦਾਤ੍ਵਸੁਖਸ੍ਯਾਪਥ੍ਯਸ੍ਯ ਦੁਃਖਾਨੁਬਨ੍ਧਸੁਖਕਰ੍ਤਤਯਾ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਸ੍ਤਦਾਤ੍ਵੇਪ੍ਯਸੁਖਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਯਥਾ ‘ਸੁਖਸਞ੍ਜ੍ਞਕਮਾਰੋਗ੍ਯਂ’ (ਸੂ.ਅ.੯) ਇਤ੍ਯਤ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍| ਵਿਜ੍ਞਾਤੇਤਿ ਪਰੀਕ੍ਸਕਃ||੩੯-੪੦||
Adhikarana 24 (41) · Śloka 41
ਨ ਰਾਗਾਨ੍ਨਾਪ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨਾਦਾਹਾਰਾਨੁਪਯੋਜਯੇਤ੍| ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਹਿਤਮਸ਼੍ਨੀਯਾਦ੍ਦੇਹੋ ਹ੍ਯਾਹਾਰਸਮ੍ਭਵਃ||੪੧||
न रागान्नाप्यविज्ञानादाहारानुपयोजयेत्| परीक्ष्य हितमश्नीयाद्देहो ह्याहारसम्भवः||४१||
🔊 Audio coming soon
ਨ ਰਾਗਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਹਿਤਤ੍ਵੇਨ ਜਾਨਨ੍ਨਪਿ ਰਾਗਾਦੇਵ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਦੁਸ੍ਟਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਅਜ੍ਞਾਨਾਚ੍ਚਾਹਿਤਤ੍ਵਾਜ੍ਞਾਨਾਦੇਵ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਧਿਤਾਧ੍ਯਵਸਾਯੇਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ; ਏਤਦ੍ਦ੍ਵਯਮਪਿ ਨਿਸਿਧ੍ਯਤੇ||੪੧||
Adhikarana 25 (42) · Śloka 42
ਆਹਾਰਸ੍ਯ ਵਿਧਾਵਸ੍ਟੌ ਵਿਸ਼ੇਸਾ ਹੇਤੁਸਞ੍ਜ੍ਞਕਾਃ| ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਤਾਨ੍ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍||੪੨||
आहारस्य विधावष्टौ विशेषा हेतुसञ्ज्ञकाः| शुभाशुभसमुत्पत्तौ तान् परीक्ष्य प्रयोजयेत्||४२||
🔊 Audio coming soon
ਕਥਮਾਹਾਰਃ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਆਹਾਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਹਾਰਸ੍ਯ ਵਿਧੌ ਵਿਧਾਨੇਸ੍ਟੌ ਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਪ੍ਰਕਤਿਕਰਣਸਂਯੋਗਾਦਯੋ ਰਸਵਿਮਾਨੇ (ਵਿ.ਅ.੧) ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਹੇਤੁਸਞ੍ਜ੍ਞਕਾਃ; ਕ੍ਵ ਹੇਤੁਸਞ੍ਜ੍ਞਕਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ੁਭੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਇਤਿ ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਯਃ ਸ਼ੁਭਾਃ ਸ਼ੁਭਕਰਾਃ, ਅਸ਼ੁਭਾ ਅਸ਼ੁਭਕਰਾਃ, ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੪੨||
Adhikarana 26 (43-44) · Śloka 44
ਪਰਿਹਾਰ੍ਯਾਣ੍ਯਪਥ੍ਯਾਨਿ ਸਦਾ ਪਰਿਹਰਨ੍ਨਰਃ| ਭਵਤ੍ਯਨਣਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਸਾਧੂਨਾਮਿਹ ਪਣ੍ਡਿਤਃ||੪੩|| ਯਤ੍ਤੁ ਰੋਗਸਮੁਤ੍ਥਾਨਮਸ਼ਕ੍ਯਮਿਹ ਕੇਨਚਿਤ੍| ਪਰਿਹਰ੍ਤੁਂ ਨ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ਼ੋਚਿਤਵ੍ਯਂ ਮਨੀਸਿਭਿਃ||੪੪||
परिहार्याण्यपथ्यानि सदा परिहरन्नरः| भवत्यनृणतां प्राप्तः साधूनामिह पण्डितः||४३|| यत्तु रोगसमुत्थानमशक्यमिह केनचित्| परिहर्तुं न तत् प्राप्य शोचितव्यं मनीषिभिः||४४||
🔊 Audio coming soon
ਨਨੁ ਪਥ੍ਯਸੇਵਾਯਾਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾਯਾਮਪਿ ਬਲਵਤ੍ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਾਧਰ੍ਮਵਸ਼ਾਦਪਿ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ ਕਿਮਨੇਨ ਪਥ੍ਯਸੇਵਨੇਨੇਤ੍ਯਾਹ- ਪਰਿਹਾਰ੍ਯਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਣਤਾਮਿਵ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋਨਣਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ; ਏਤੇਨ ਪਰਿਹਾਰ੍ਯਪਰਿਹਾਰੇਣ ਪੁਰੁਸਕਾਰੇਨਪਰਾਧਃ ਪੁਰੁਸੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਸ੍ਤੁ ਦੈਵਾਗਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਾਧਵੋ ਨੈਵਂ ਪਥ੍ਯਸੇਵਿਨਂ ਗਰ੍ਹਯਨ੍ਤਿ, ਏਤਦੇਵਾਹ- ਯਤ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼ਕ੍ਯਂ ਪਰਿਹਰ੍ਤੁਮਿਤਿ ਬਲਵਤ੍ਕਰ੍ਮਜਨ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਸ਼ੋਚਿਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਪੁਰੁਸਕਾਰਸ੍ਯ ਦੈਵਜਨ੍ਯੇਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਨਿ ਵ੍ਯਾਧਾਵਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੩-੪੪||
Adhikarana 27 (45-48) · Śloka 48
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਆਹਾਰਸਮ੍ਭਵਂ ਵਸ੍ਤੁ ਰੋਗਾਸ਼੍ਚਾਹਾਰਸਮ੍ਭਵਾਃ| ਹਿਤਾਹਿਤਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ||੪੫|| ਸਹਤ੍ਵੇ ਚਾਸਹਤ੍ਵੇ ਚ ਦੁਃਖਾਨਾਂ ਦੇਹਸਤ੍ਤ੍ਵਯੋਃ | ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਰੋਗਸਙ੍ਘਾਸ਼੍ਚ ਧਾਤੁਜਾ ਯੇ ਪਥਕ੍ਪਥਕ੍||੪੬|| ਤੇਸਾਂ ਚੈਵ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਕੋਸ੍ਠਾਚ੍ਛਾਖਾ ਉਪੇਤ੍ਯ ਚ| ਦੋਸਾ ਯਥਾ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਾਖਾਭ੍ਯਃ ਕੋਸ੍ਠਮੇਤ੍ਯ ਚ||੪੭|| ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਜ੍ਞਯੋਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਤੁਰਹਿਤਂ ਚ ਯਤ੍| ਵਿਵਿਧਾਸ਼ਿਤਪੀਤੀਯੇ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਮ੍||੪੮||
तत्र श्लोकाः- आहारसम्भवं वस्तु रोगाश्चाहारसम्भवाः| हिताहितविशेषाच्च विशेषः सुखदुःखयोः||४५|| सहत्वे चासहत्वे च दुःखानां देहसत्त्वयोः | विशेषो रोगसङ्घाश्च धातुजा ये पृथक्पृथक्||४६|| तेषां चैव प्रशमनं कोष्ठाच्छाखा उपेत्य च| दोषा यथा प्रकुप्यन्ति शाखाभ्यः कोष्ठमेत्य च||४७|| प्राज्ञाज्ञयोर्विशेषश्च स्वस्थातुरहितं च यत्| विविधाशितपीतीये तत् सर्वं सम्प्रकाशितम्||४८||
🔊 Audio coming soon
ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਵਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ ਸ਼ਰੀਰਮ੍| ਸਹਤ੍ਵੇ ਚਾਸਹਤ੍ਵੇ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਚਾਤਿਸ੍ਥੂਲਾਨਿ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ‘ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਸਹਾਨਿ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ||੪੫-੪੮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਵਿਧਾਸ਼ਿਤਪੀਤੀਯੋ ਨਾਮਾਸ੍ਟਾਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੮|| ਇਤ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਚਤੁਸ੍ਕਃ||੭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते सूत्रस्थाने विविधाशितपीतीयो नामाष्टाविंशोऽध्यायः||२८|| इत्यन्नपानचतुष्कः||७||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਅਨ੍ਨਪਾਨਚਤੁਸ੍ਕੇ ਵਿਵਿਧਾਸ਼ਿਤਪੀਤੀਯੋ ਨਾਮਾਸ੍ਟਾਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੮||