Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō vividhāśitapītīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातो विविधाशितपीतीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
pūrvādhyāyē ‘annaṁ prāṇāḥ’ (sū. 27) ityuktaṁ, tadyēna prakārēṇānnaṁ prāṇahēturbhavati tadabhidhānārthaṁ vividhāśitapītīyō'bhidhīyatē| iyamapyarthaparā sañjñā||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
vividhamaśitaṁ pītaṁ līḍhaṁ khāditaṁ jantōrhitamantaragnisandhukṣitabalēna yathāsvēnōṣmaṇā samyagvipacyamānaṁ kālavadanavasthitasarvadhātupākamanupahatasarvadhātūṣmamārutasrōtaḥ kēvalaṁ śarīramupacayabalavarṇasukhāyuṣā yōjayati śarīradhātūnūrjayati ca|
dhātavō hi dhātvāhārāḥ prakr̥timanuvartantē||3||
View original
विविधमशितं पीतं लीढं खादितं जन्तोर्हितमन्तरग्निसन्धुक्षितबलेन यथास्वेनोष्मणा सम्यग्विपच्यमानं कालवदनवस्थितसर्वधातुपाकमनुपहतसर्वधातूष्ममारुतस्रोतः केवलं शरीरमुपचयबलवर्णसुखायुषा योजयति शरीरधातूनूर्जयति च|
धातवो हि धात्वाहाराः प्रकृतिमनुवर्तन्ते||३||
vividhamityādi| vividhamiti anēnāśitādīnāmavāntarabhēdaṁ darśayati; aśitādiṣu yō yaḥ prāya upayujyatē sa pūrvamuktaḥ| jantōrhitamiti vacanamahitasyāśitādērbalavarṇādikartr̥tvābhāvāt| antaragninā jāṭharēṇa vahninā sandhukṣitaṁ balaṁ yasya tēnāntaragnisandhukṣitabalēna| yathāsvēnōṣmaṇēti pr̥thivyādirūpāśitādēryasya ya ūṣmā pārthivāgnyādirūpastēna; vacanaṁ hi- “bhaumāpyāgnēyavāyavyāḥ pañcōṣmāṇaḥ sanābhasāḥ| pañcāhāraguṇān svān svān pārthivādīn pacanti hi” (ci. 15) iti| samyagvipacyamānamiti aśitādi| kiṁvā yathāsvēnōṣmaṇēti yasya rudhirādērya ūṣmā dhātvagnirūpastēna samyagvipacyamānamaśitādi rasatāmāpannaṁ yadā raktādidhātūn pratipadyatē tadā raktādyūṣmaṇaiva pacyatē; ēvaṁ vipacyamānamaśitādi śarīramupacayādinā yōjayatyūrjayati vardhayatīti yōjanā| kiṁviśiṣṭaṁ śarīramityāha- kālavadityādi|- yathā kālō nityagatvēnānavasthitaḥ, tathā'navasthitaḥ aviśrāntaḥ sarvadhātūnāṁ pākō yasmin śarīrē tattathā; ētēna sarvadā svāgnipākakṣīyamāṇadhātōḥ śarīrasyāśitādinōpacayādiyōjanamupapannamiti darśayati, yadi hi pākakṣīyamāṇaṁ śarīraṁ na syāttadā svataḥ siddhē upacayādau kimaśitādi kuryāditi bhāvaḥ| kiṁvā kālavadityaśitādiviśēṣaṇaṁ; tēna yathōktakālakr̥tamaśitādītyarthaḥ , akālabhōjanasyōpacayādyakārakatvāt| tathā, anavasthitasarvadhātupākamityētadapi aśitādiviśēṣaṇaṁ, tēna anavasthitaḥ sarvadhātuṣu pākō yasyāśitādēstattathā; ētēna kvacidapi dhātau sthagitasyāśitādē rasarūpasya pākavigamanānnōpacayādirbhavatīti darśayati| ētacca vyākhyānaṁ nātisundaram, asyārthasya anupahatētyādiśarīraviśēṣaṇēnaiva labdhatvāt punaḥ śarīraviśēṣaṇamanupapannam| anupahatētyādi anupahatāni sarvadhātūnāmūṣmamārutasrōtāṁsi yasya tattathā;, yadā hi ēkō'pi dhātupācakō'gnirupahataḥ mārutō vā dhātupōṣakarasavāhī vyānarūpaḥ kvacidupahatō bhavati, tathā srōtō vā dhātupōṣakarasavahamupahataṁ syāt, tadā aśitādikaṁ dhātūnāmavardhakatvānnōpacayādikārakamiti bhāvaḥ| kēvalamiti kr̥tsnaṁ śarīraṁ; kiṁvā kēvalamiti adharmarahitam, adharmayuktē hi śarīrē viphalamaśitādi bhavatīti| nanu śarīradhātūnāṁ prakr̥tisthitānāṁ svata ēvōpacayādyasti, tat kimaśitādinā kriyata ityāha- dhātavō hītyādi| dhāturāhārō yēṣāṁ tē dhātvāhārāḥ; dhātavō rasādayō nityaṁ kṣīyamāṇā aśitādijanitadhātvāhārā ēva santaḥ paraṁ svāsthyamanuvartantē, nānyathētyarthaḥ||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tatrāhāraprasādākhyō rasaḥ kiṭṭaṁ ca malākhyamabhinirvartatē|
kiṭṭāt svēdamūtrapurīṣavātapittaślēṣmāṇaḥ karṇākṣināsikāsyalōmakūpaprajananamalāḥ kēśaśmaśrulōmanakhādayaścāvayavāḥ puṣyanti|
puṣyanti tvāhārarasādrasarudhiramāṁsamēdōsthimajjaśukraujāṁsi pañcēndriyadravyāṇi dhātuprasādasañjñakāni śarīrasandhibandhapicchādayaścāvayavāḥ|
tē sarva ēva dhātavō malākhyāḥ prasādākhyāśca rasamalābhyāṁ puṣyantaḥ svaṁ mānamanuvartantē yathāvayaḥśarīram|
ēvaṁ rasamalau svapramāṇāvasthitāvāśrayasya samadhātōrdhātusāmyamanuvartayataḥ|
nimittatastu kṣīṇavr̥ddhānāṁ prasādākhyānāṁ dhātūnāṁ vr̥ddhikṣayābhyāmāhāramūlābhyāṁ rasaḥ sāmyamutpādayatyārōgyāya, kiṭṭaṁ ca malānāmēvamēva|
svamānātiriktāḥ punarutsargiṇaḥ śītōṣṇaparyāyaguṇaiścōpacaryamāṇā malāḥ śarīra dhātusāmyakarāḥ samupalabhyantē||4||
View original
तत्राहारप्रसादाख्यो रसः किट्टं च मलाख्यमभिनिर्वर्तते|
किट्टात् स्वेदमूत्रपुरीषवातपित्तश्लेष्माणः कर्णाक्षिनासिकास्यलोमकूपप्रजननमलाः केशश्मश्रुलोमनखादयश्चावयवाः पुष्यन्ति|
पुष्यन्ति त्वाहाररसाद्रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्रौजांसि पञ्चेन्द्रियद्रव्याणि धातुप्रसादसञ्ज्ञकानि शरीरसन्धिबन्धपिच्छादयश्चावयवाः|
ते सर्व एव धातवो मलाख्याः प्रसादाख्याश्च रसमलाभ्यां पुष्यन्तः स्वं मानमनुवर्तन्ते यथावयःशरीरम्|
एवं रसमलौ स्वप्रमाणावस्थितावाश्रयस्य समधातोर्धातुसाम्यमनुवर्तयतः|
निमित्ततस्तु क्षीणवृद्धानां प्रसादाख्यानां धातूनां वृद्धिक्षयाभ्यामाहारमूलाभ्यां रसः साम्यमुत्पादयत्यारोग्याय, किट्टं च मलानामेवमेव|
स्वमानातिरिक्ताः पुनरुत्सर्गिणः शीतोष्णपर्यायगुणैश्चोपचर्यमाणा मलाः शरीर धातुसाम्यकराः समुपलभ्यन्ते||४||
yō'sau dhātūnāmāhārastamāha- tatrētyādi| tatrēti aśitādau| rasaḥ kiṭṭaṁ cābhinivartata ityanvayaḥ| āhāraprasāda ityākhyā yasya sa tathā; prasādaḥ sāraḥ| kiṭṭam asārabhāgaḥ| kiṭṭāditi kiṭṭāṁśāt ; tēna annādyaḥ kiṭṭāṁśastatō mūtrapurīṣē bhavatō vāyuśca, rasāt pacyamānānmalaḥ kaphaḥ, ēvamādi grahaṇyadhyāyē vakṣyamāṇamanusartavyaṁ; vakṣyati hi- “kiṭṭamannasya viṇmūtraṁ rasasya tu kaphō'sr̥jaḥ| pittaṁ māṁsasya khamalō malaḥ svēdastu mēdasaḥ|| syāt kiṭṭaṁ kēśalōmāsthnō majjñaḥ snēhō'kṣiviṭ tvacām” (ci. 15) iti| ādigrahaṇādakṣisnēhādi grāhyam| yadyapi ca vātō'naśanādapyupalabhyatē, tathā'pi rūkṣakiṭṭādibhōjanamalāṁśādapyutpadyata ēvēti kiṭṭādvātōtpattiryuktaiva; na cāyaṁ niyamō yanmalādēvōtpadyata iti, vyāyāmādavagāhādērapi ca vātādisadbhāvāt| prajananaṁ liṅgam| rasapōṣyamāha- puṣyanti tvityādi| pañcēndriyadravyāṇīti pr̥thivyādīni ghrāṇādīndriyakāraṇāni| dhātuprasādasañjñakānīti atyarthaśuddhēnaiva dhātuprasādēnēndriyāṇyārabhyanta iti darśayati| śarīraṁ badhnātīti śarīrabandhaḥ snāyusirādiḥ| ādigrahaṇādārtavastanyādigrahaṇam| atrāhārarasād raktādipōṣaṇē kēcidbruvatē- yat- rasō raktarūpatayā pariṇamati, raktaṁ ca māṁsarūpatayā, ēvaṁ māṁsādayō'pyuttarōttaradhāturūpatayā pariṇamanti| atrāpi ca pakṣē kēcidbruvatē- kṣīrādyathā sarvātmanā dadhi bhavati, tathā kr̥tsnō rasō raktaṁ bhavati; ēvaṁ raktādayō'pi māṁsādirūpā bhavanti| anyē tvāhuḥ- kēdārīkulyānyāyēna rasasya dhātupōṣaṇaṁ; tatrānnādutpannō rasō dhāturūpaṁ rasamadhigamya kiyatā'pyaṁśēna taṁ rasaṁ vardhayati; aparaśca rasarāśistatra gataḥ san śōṇitagandhavarṇayuktatvācchōṇitamiva bhūtvā kiyatā'pi śōṇitasamānēnāṁśēna dhāturūpaṁ śōṇitaṁ puṣṇāti, śēṣaśca bhāgō māṁsaṁ yāti, tatrāpi śōṇitavadvyavasthā; tathā mēdaḥprabhr̥tiṣvapīti| ata ēva ca mukhyārthō'yaṁ granthō bhavati; yathā- “rasādraktaṁ tatō māṁsaṁ māṁsānmēdastatō'sthi ca| asthnō majjā tataḥ śukraṁ śukrādgarbhaḥ prasādajaḥ ” (ci. 15) iti; tathā hārītē'pyuktaṁ- “rasaḥ saptāhādarvāk parivartamānaḥ śvētakapōtaharitahāridrapadmakiṁśukālaktakarasaprakhyaścāyaṁ yathākramaṁ divasaparivartādvarṇaparivartamāpadyamānaḥ pittōṣmōparāgācchōṇitatvamāpadyatē” iti; tathā suśrutē'pyuktaṁ- “sa khalvāpyō rasa ēkaikasmin dhātau trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañcadaśa ca kalā avatiṣṭhatē, ēvaṁ māsēna rasaḥ śukrībhavati” (su. sū. 14) iti| anyē tvāhuḥ- khalēkapōtanyāyēnāyamannarasaḥ pr̥thakpr̥thagdhātumārgē gataḥ san rasādīn pōṣayati, na tvasya dhātupōṣakō rasabhāgō dhātvantarēṇa samaṁ sambandhamapyanubhavati, rasādipōṣakāṇi srōtāṁsyuttarōttaraṁ sūkṣmamukhāni dīrghāṇi ca, tēnaiva rasapōṣakarasabhāgō rasamārgacāritvādrasaṁ pōṣayati, ēvaṁ rasapōṣaṇakālāduttarakālaṁ (raktapōṣakamārgacāritvāt ) raktapōṣakō rasabhāgō raktaṁ pōṣayati, tathā śōṇitapōṣaṇakālāduttarakālaṁ māṁsapōṣakō rasabhāgō māṁsaṁ pōṣayati, vidūrasūkṣmamārgacāritvāt; ēvaṁ mēdaḥprabhr̥tipōṣaṇē'pi jñēyam| tēna, “rasādraktaṁ tatō māṁsaṁ” ityādērayamarthaḥ- yat- rasapuṣṭikālāduttarakālaṁ raktaṁ jāyatē, tathā raktapuṣṭikālāduttarakālaṁ māṁsaṁ prajāyatē ityādi| ēvaṁ suśrutahārītavacanē api vyākhyēyē| yacca “raktaṁ vibaddhamārgatvānmāṁsādīnna prapadyatē” (ci.a.8) iti rājayakṣmaṇi vakṣyati, taddhr̥dayacāriśōṇitābhiprāyēṇa, na tu pōṣakaśōṇitābhiprāyēṇa | kiñca, pariṇāmapakṣē vr̥ṣyaprayōgasya raktādirūpatāpattikramēṇāticirēṇa śukraṁ bhavatīti, kṣīrādayaśca sadya ēva vr̥ṣyā dr̥śyantē; khalēkapōtapakṣē tu vr̥ṣyōtpannō rasaḥ prabhāvācchīghramēva śukrēṇa sambaddhaḥ san tatpuṣṭiṁ karōtīti yuktaṁ; tathā rasaduṣṭau satyāṁ pariṇāmapakṣē tajjanmanāṁ śōṇitādīnāṁ sarvēṣāmēva duṣṭiḥ syāt, duṣṭakāraṇajātatvāt| khalēkapōtapakṣē tu yaddhātupōṣakō rasabhāgō duṣṭaḥ sa ēva duṣyati na sarvē, taditarēṣāmaduṣṭakāraṇatvāt; tathā mēdōvr̥ddhau satyāṁ bhūrikāraṇatvēnāsthnā'pi bhūyasā bhavitavyaṁ, dr̥śyatē ca bhūrimēdasa itaradhātuparikṣayaḥ; vacanaṁ ca- “mēdasvinō mēda ēvōpacīyatē, na tathētarē dhātavaḥ” (sū.a.21) iti; ēvamādi pariṇāmavādē dūṣaṇam| ēṣu ca pakṣēṣu sarvātmapariṇāmavādō viruddha ēva, yēna sarvātmapariṇāmē tricaturōpavāsēnaiva nīrasatvāccharīrasya maraṇaṁ syāt, māsōpavāsē ca kēvalaṁ śukramayaṁ śarīraṁ syāt| kēdārīkulyānyāyastu tulyabala ēva khalēkapōtanyāyēna; yatō yaduktaṁ vr̥ṣyaprabhāvaṁ prati tat kēdārīkulyāpakṣē'pi prabhāvādēva śīghraṁ raktādidhātūnabhigamya śukraṁ janayiṣyati vr̥ṣyaṁ, yathā khalēkapōtapakṣē'pi prabhavāditi| yattu rasaduṣṭau śōṇitadūṣaṇaṁ; tanna bhavati, dhātubhūtaśōṇitāṁśapōṣakasya rasabhāgasyāduṣṭatvāt; iti samānaṁ pūrvēṇa| atrāpi hi pakṣē na sarvō rasō dhāturūpaśōṇitatāmāpadyatē, kiṁ tarhi kaścidēva śōṇitasamānō bhāgaḥ; śēṣastu śōṇitasthānagatatvēna kiñcicchōṇitasamānavarṇāditvācca śōṇitamucyatē; anēna nyāyēna mēdōvr̥ddhau satyāmasthivr̥ddhirapi nirastā, yatō na mēdasā asthi pōṣyatē, api tarhi mēdaḥsthānagatēnaiva rasēna mēdōnukāriṇā| ēvamanayōḥ pakṣayōrmahājanādr̥tatvēna tulyanyāyatvēna ca naikamapi niścitaṁ brūmaḥ, buddhivibhavānna pakṣabalābalam, atra na kaścit kāryavirōdha ityuparamyatē| nanvāhārarasādrasādayaḥ puṣyantīti vadatā dhāturasādāhārarasōtpādaḥ pr̥thak svīkriyatē, tataśca tasya kiṁ sthānaṁ kiṁvā pramāṇamiti kimiti nōktam? ucyatē- na tasyāhārōtkarṣāpakarṣāvēvaṁvidhau, utkarṣāpakarṣasya niścitapramāṇatvābhāvāt; sthānaṁ tu dhamanya ēva| pōṣakāhārarasasya tasya ca pr̥thagrasādidhātubhyaḥ pradēśāntaragrahaṇaṁ na kriyatē, rasādikāraṇarūpatayā rasādigrahaṇēnaiva grahaṇāt| atra yadyapyōjaḥ saptadhātusārarūpaṁ, tēna dhātugrahaṇēnaiva labhyatē, tathā'pi prāṇadhāraṇakartr̥tvēna pr̥thak paṭhitaṁ; yē tu śukrajanyamōja icchanti, tēṣāmaṣṭamō dhāturōjaḥ syāditi pakṣē cātidēśaṁ kr̥tvā vakṣyati- “rasādīnāṁ śukrāntānāṁ yat paraṁ tējaḥ, tat khalvōjaḥ” (su.sū.a.15) iti| upapāditapōṣaṇānāṁ dhātumalānāṁ prakr̥tyanuvidhānamupasaṁharati- tē sarva ityādi| malākhyā api svēdamūtrādayaḥ svamānāvasthitā dēhadhāraṇāddhātavō bhavantītyuktaṁ- dhātavō malākhyā iti| yathāvayaḥśarīramiti yasmin vayasi bālyādau yādr̥śaṁ mānaṁ dhātūnāṁ tādr̥śaṁ puṣyantaḥ, tathā yasmiñ śarīrē prakr̥tyā dīrghē hrasvē kr̥śē vā sthūlē vā yādr̥śaṁ mānaṁ dhātūnāṁ tādr̥śaṁ puṣyanta iti yōjanā| ēvamityādau svapramāṇāvasthitāviti anatiriktāvanyūnau ca| āśrayasyēti śarīrasya; yathāvatpakvau sarvāśrayaṁ paścāddhamanībhiḥ prapadyētē, sarvaśarīramityarthaḥ| samadhātōriti samarasādēḥ samasvēdamūtrādēśca| nimittata ityādi| nimittata ityanēnānimittē ariṣṭarūpē kṣayavr̥ddhī nirākarōti| vr̥ddhikṣayābhyāmāhāramūlābhyāmiti yathāsaṅkhyaṁ vr̥ddhakṣīṇāhārakr̥tābhyām, ētēnāhāraviśēṣakr̥tavr̥ddhikṣayō rasaḥ sāmyaṁ karōtītyarthaḥ | dhātusāmyasyārōgyatvē siddhē'pi yadārōgyāyēti brūtē tēna prākr̥tadhātūnāṁ kṣayēṇa vā'tivr̥ddhyā vā sāmyaṁ nirākarōti, asya sāmyasya rōgakartr̥tvādēva| kiṭṭaṁ ca malānāmēvamēvēti yathā rasastathā kiṭṭamapyārōgyāya malānāṁ sāmyaṁ pratipāditarasakramēṇa karōti| vr̥ddhamalānāṁ cikitsāntaramāha- svamānētyādi| utsargō bahirniḥsaraṇaṁ saṁśōdhanarūpamēṣāṁ śāstrōktamasti, utsargaṁ vā vahantītyutsargiṇaḥ | vr̥ddhānāṁ malānāṁ cikitsāntaramāha- śītōṣṇētyādi| paryayaḥ viparyayaḥ; tēna śītōṣṇaviparītaguṇairityarthaḥ; tēna, śītasamutthē malē uṣṇaṁ tathōṣṇasamutthē śītamupacārō bhavati| ādiśabdaścātra luptanirdiṣṭaḥ; tēna snigdharūkṣādīnāmapi viparītaguṇānāṁ grahaṇam| kiṁvā paryayaguṇā dvandvaguṇāḥ snigdharūkṣamr̥dutīkṣṇādayaḥ, taiśca yathāyōgyatayōpacaryamāṇā iti jñēyam| ētēna, vr̥ddhamalānāṁ trividhō'pyupakramō nidānavarjanaśōdhanaśamanarūpa uktō bhavati; tatra nidānavarjanaṁ vr̥ddhamalē malavr̥ddhihētvāhāraparityāgādalpamalāhārōpayōgādvā bōddhavyaṁ, saṁśōdhanaṁ ca utsargiṇa ityanēnōktaṁ, śamanaṁ ca śītōṣṇētyādigranthēnōktam||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tēṣāṁ tu malaprasādākhyānāṁ dhātūnāṁ srōtāṁsyayanamukhāni|
tāni yathāvibhāgēna yathāsvaṁ dhātūnāpūrayanti|
ēvamidaṁ śarīramaśitapītalīḍhakhāditaprabhavam|
aśitapītalīḍhakhāditaprabhavāścāsmiñ śarīrē vyādhayō bhavanti|
hitāhitōpayōgaviśēṣāstvatra śubhāśubhaviśēṣakarā bhavantīti||5||
View original
तेषां तु मलप्रसादाख्यानां धातूनां स्रोतांस्ययनमुखानि|
तानि यथाविभागेन यथास्वं धातूनापूरयन्ति|
एवमिदं शरीरमशितपीतलीढखादितप्रभवम्|
अशितपीतलीढखादितप्रभवाश्चास्मिञ् शरीरे व्याधयो भवन्ति|
हिताहितोपयोगविशेषास्त्वत्र शुभाशुभविशेषकरा भवन्तीति||५||
ayanāni ca tāni mukhāni cētyayanamukhāni, atra āyāntyanēnētyayanāni mārgāṇi, mukhāni tu yaiḥ praviśanti; ētēna malānāṁ dhātūnāṁ ca yadēvāyanaṁ tadēva pravēśamukhamiti nānyēna pravēśō nānyēna ca gamanamityuktaṁ bhavati| rasādīnāṁ yathāsvanāma srōtōmukhaṁ cāyanaṁ ca| kiṁvā, ayanasya gamanasya mukhāni mārgāṇi; tēna, ayanamukhāni gatimārgāṇītyarthaḥ| tāni ca srōtāṁsi malaprasādapūritāni dhātūn yathāsvamiti yadyasya pōṣyaṁ tacca tat pūrayati| yathāvibhāgēnēti yasya dhātōryō vibhāgaḥ pramāṇaṁ tēnaiva pramāṇēna pūrayati, tādr̥kpramāṇānyēva puṣyanti, nādhikanyūnānītyarthaḥ| ētacca prakr̥tisthānāṁ karma, vikr̥tānāṁ tu nyūnātiriktadhātukaraṇamastyēvēti bōddhavyam| uktaṁ cānyatra- “srōtasā ca yathāsvēna dhātuḥ puṣyati dhātunā” (ci. 8) iti| upasaṁharati- ēvamityādi| kathamaśitādērviruddhayōḥ śarīratadupaghātakarōgayōrutpāda ityāha- hitāhitētyādi| hitarūpō'śitādiviśēṣaḥ śubharūpaviśēṣakārakaḥ, ahitarūpastvaśitādiviśēṣō'śubharūpaviśēṣakarō bhavati; tēna naikarūpāt kāraṇādviruddhakāryōdaya iti bhāvaḥ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ēvaṁvādinaṁ bhagavantamātrēyamagnivēśa uvāca- dr̥śyantē hi bhagavan! hitasamākhyātamapyāhāramupayuñjānā vyādhimantaścāgadāśca, tathaivāhitasamākhyātam; ēvaṁ duṣṭē kathaṁ hitāhitōpayōgaviśēṣātmakaṁ śubhāśubhaviśēṣamupalabhāmaha iti||6||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- दृश्यन्ते हि भगवन्! हितसमाख्यातमप्याहारमुपयुञ्जाना व्याधिमन्तश्चागदाश्च, तथैवाहितसमाख्यातम्; एवं दुष्टे कथं हिताहितोपयोगविशेषात्मकं शुभाशुभविशेषमुपलभामह इति||६||
dr̥śyantē hi bhagavannityādau tathaivāhitasamākhyātamupayuñjānā vyādhimantaścāgadāścēti sambandhaḥ| viśēṣātmakamiti viśēṣōdbhavam||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
tamuvāca bhagavānātrēyaḥ- na hitāhārōpayōgināmagnivēśa! tannimittā vyādhayō jāyantē, na ca kēvalaṁ hitāhārōpayōgādēva sarvavyādhibhayamatikrāntaṁ bhavati, santi hyr̥tē'pyahitāhārōpayōgādanyā rōgaprakr̥tayaḥ, tadyathā- kālaviparyayaḥ, prajñāparādhaḥ, śabdasparśarūparasagandhāścāsātmyā iti|
tāśca rōgaprakr̥tayō rasān samyagupayuñjānamapi puruṣamaśubhēnōpapādayanti; tasmāddhitāhārōpayōginō'pi dr̥śyantē vyādhimantaḥ|
ahitāhārōpayōgināṁ punaḥ kāraṇatō na sadyō dōṣavān bhavatyapacāraḥ|
na hi sarvāṇyapathyāni tulyadōṣāṇi, na ca sarvē dōṣāstulyabalāḥ, na ca sarvāṇi śarīrāṇi vyādhikṣamatvē samarthāni bhavanti|
tadēva hyapathyaṁ dēśakālasaṁyōgavīryapramāṇātiyōgādbhūyastaramapathyaṁ sampadyatē|
sa ēva dōṣaḥ saṁsr̥ṣṭayōnirviruddhōpakramō gambhīrānugataścirasthitaḥ prāṇāyatanasamutthō marmōpaghātī kaṣṭatamaḥ kṣiprakāritamaśca sampadyatē|
śarīrāṇi cātisthūlānyatikr̥śānyaniviṣṭamāṁsaśōṇitāsthīni durbalānyasātmyāhārōpacitānyalpāhārāṇyalpasattvāni ca bhavantyavyādhisahāni, viparītāni punarvyādhisahāni|
ēbhyaścaivāpathyāhāradōṣaśarīraviśēṣēbhyō vyādhayō mr̥davō dāruṇāḥ kṣiprasamutthāścirakāriṇaśca bhavanti|
ta ēva vātapittaślēṣmāṇaḥ sthānaviśēṣē prakupitā vyādhiviśēṣānabhinirvartayantyagnivēśa!||7||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- न हिताहारोपयोगिनामग्निवेश! तन्निमित्ता व्याधयो जायन्ते, न च केवलं हिताहारोपयोगादेव सर्वव्याधिभयमतिक्रान्तं भवति, सन्ति ह्यृतेऽप्यहिताहारोपयोगादन्या रोगप्रकृतयः, तद्यथा- कालविपर्ययः, प्रज्ञापराधः, शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्चासात्म्या इति|
ताश्च रोगप्रकृतयो रसान् सम्यगुपयुञ्जानमपि पुरुषमशुभेनोपपादयन्ति; तस्माद्धिताहारोपयोगिनोऽपि दृश्यन्ते व्याधिमन्तः|
अहिताहारोपयोगिनां पुनः कारणतो न सद्यो दोषवान् भवत्यपचारः|
न हि सर्वाण्यपथ्यानि तुल्यदोषाणि, न च सर्वे दोषास्तुल्यबलाः, न च सर्वाणि शरीराणि व्याधिक्षमत्वे समर्थानि भवन्ति|
तदेव ह्यपथ्यं देशकालसंयोगवीर्यप्रमाणातियोगाद्भूयस्तरमपथ्यं सम्पद्यते|
स एव दोषः संसृष्टयोनिर्विरुद्धोपक्रमो गम्भीरानुगतश्चिरस्थितः प्राणायतनसमुत्थो मर्मोपघाती कष्टतमः क्षिप्रकारितमश्च सम्पद्यते|
शरीराणि चातिस्थूलान्यतिकृशान्यनिविष्टमांसशोणितास्थीनि दुर्बलान्यसात्म्याहारोपचितान्यल्पाहाराण्यल्पसत्त्वानि च भवन्त्यव्याधिसहानि, विपरीतानि पुनर्व्याधिसहानि|
एभ्यश्चैवापथ्याहारदोषशरीरविशेषेभ्यो व्याधयो मृदवो दारुणाः क्षिप्रसमुत्थाश्चिरकारिणश्च भवन्ति|
त एव वातपित्तश्लेष्माणः स्थानविशेषे प्रकुपिता व्याधिविशेषानभिनिर्वर्तयन्त्यग्निवेश!||७||
tannimittā iti hitāhāranimittāḥ| na kēvalamiti na param| rōgaprakr̥taya iti rōgakāraṇāni| ahitāhārōpayōgināmityādi| kāraṇata iti nimittāntarāt pratibandhakāt; tacca kāraṇaṁ ‘tadēva hyapathyaṁ’ ityādivakṣyamāṇagranthaviparītaṁ bōddhavyam| sadya iti tatkālam| anēnāpathyasya rōgajananaṁ prati kālāntaravikārakartr̥tvaṁ prāyō bhavatīti darśayati; anyathā sadya ityanarthakaṁ syāt, kālāntarē'pi dōṣākartr̥tvāt| dōṣavāniti vyādhijanakaḥ| apacāra iti ahitāhārōpayōgaḥ| uktē kāraṇamāha- nahītyādi| tulyadōṣāṇīti tulyadōṣakarāṇi| vyādhikṣamatvaṁ vyādhibalavirōdhitvaṁ vyādhyutpādapratibandhakatvamiti yāvat| tadēvāpathyatulyadōṣatādi vivr̥ṇōti- tadēvētyādi| atra yadyapi prastutatvādapathyapratibandhakāni kāraṇāni vaktavyāni, tathā'pi samānanyāyatayā'pathyaśaktivardhakānyucyantē| tatra dēśādīnāṁ yōgāditi anuguṇadēśādiyōgāt; yathā- vrīhiḥ pittakartr̥tvēnāpathyaḥ, sa cānūpadēśayōgādbhūyastaramapathyō bhavati, dhanvadēśē tu hīnabalō bhavati; tathā śaratkālasyānuguṇasya yōgādbalavān bhavati, hēmantē durbalaḥ; saṁyōgādyathā- sa vrīhirdadhiphāṇitādiyuktō balavān , madhvādiyuktaśca durbalaḥ; vīryādyathā- sa ēvōṣṇīkr̥tō balavān, śītastu durbalaḥ; sa ēva ca prāmāṇātiyōgādbalī, hīnamātrastvabalaḥ; ityādyanusartavyam| dōṣatulyabalatāmāha- sa ēva dōṣa ityādi| saṁsr̥ṣṭā militā bahavō yōnayaḥ kāraṇāni yasya sa tathā, kiṁvā saṁsr̥ṣṭayōniriti anuguṇadūṣyaḥ; yathā- pittasya raktaṁ dūṣyamāsādya kaṣṭatvaṁ kṣiprakāritvaṁ ca bhavati| viruddhōpakramō yathā- pittaṁ mēhārambhakaṁ, vacanaṁ hi- “pittamēhāḥ sarva ēva yāpyāḥ, viruddhōpakramatvāt” (ni.a.4) iti; viruddhatā cōpakramasyātra yat pittaharaṁ madhurādi tanmēhapradhānadūṣyamēdasō viruddhaṁ, mēdōnuguṇaṁ tu kaṭvādi pittē viruddhamiti| gambhīrānugata iti gambhīramajjādidhātugataḥ; vacanaṁ hi- “tvaṅmāṁsāśrayamuttānaṁ gambhīraṁ tvantarāśrayam” (ci.a.39) iti| cirasthita iti dēhē cirakālāvasthānēna kr̥tamūlatvāt kaṣṭasādhyaḥ| prāṇāyatanasamuttha iti agrē'dhyāyē (sū.a.29) vakṣyamāṇaśaṅkhādidaśaprāṇāyatanāśrayī| marmōpaghātīti prāṇāyatanavyatiriktakṣipratalahr̥dayādimarmōpaghātakārī| marmaghātitvēnaiva marmaviśēṣaprāṇāyatanasamutthatvē labdhē punastadvacanaṁ prāṇāyatanamarmāśrayiṇō viśēṣēṇa kaṣṭatvapratipādanārtham| kaṣṭatama iti bahuduḥkhakartr̥tvēnāsādhyatvēna ca| kṣiprakāritama iti āśuvikārakāritamaḥ| cakārāt saṁsr̥ṣṭayōnitvādihētūnāmalpatvēna kaṣṭa-kaṣṭatara-kṣiprakāri-kṣiprakāritarādiviśēṣāśca bhavantīti darśayati; yathōktasarvahētumēlakē kaṣṭatamaḥ kṣiprakāritamaśca bhavatīti jñēyaṁ, kaṣṭatamatvādi ca yathāyōgyatayā jñēyaṁ; viruddhōpakramō dōṣaḥ kaṣṭa ēva bhavati na kṣiprakārī| vyādhyakṣamaśarīrāṇyāha- śarīrāṇi cētyādi| aniviṣṭāni ślathāni māṁsādīni yēṣāṁ śarīrāṇāṁ tāni tathā; kiṁvā, aniviṣṭānīti viṣamāṇi| upacitānīti saṁvardhitāni; asātmyapuṣṭaṁ hi śarīraṁ bhūridōṣabhāvitamēva bhavatīti bhāvaḥ| viparītānīti anatisthūlatvādiyuktāni| vyādhisahānīti vyādhyutpādakapratibandhakāni| ētacca śarīramadhikr̥tya vaiparītyaṁ vyādhisahatvē udāharaṇārthamupanyastaṁ, tēna yathōktāpathyabalavaiparītyaṁ dōṣabalavaiparītyaṁ ca na sadyō vyādhikārakaṁ bhavatītyētadapyuktaṁ bōddhavyam| ētadēvāpathyāhāradōṣaśarīrāṇāmēvābalavattvabalavattvābhyāṁ lakṣaṇaviśēṣaṁ yathāyōgyatayā mr̥dvādivyādhikāraṇatvēnōpasaṁharannāha- ēbhyaścaivētyādi| viśēṣā yathōktā uktaviparītāśca; tatrōktaviparītaviśēṣānmr̥davastathā cirakāriṇaśca bhavanti, yathōktāpathyādiviśēṣāttu dāruṇāḥ kṣiprakāriṇaśca bhavantīti mantavyam| anēna prasaṅgēna vātādīnāṁ rasādisthānaviśēṣēṣu kupitānāṁ yē vyādhayō bhavanti tān darśayitumāha- ta ēvētyādi||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
tatra rasādiṣu sthānēṣu prakupitānāṁ dōṣāṇāṁ yasmin sthānē yē yē vyādhayaḥ sambhavanti tāṁstān yathāvadanuvyākhyāsyāmaḥ||8||
View original
तत्र रसादिषु स्थानेषु प्रकुपितानां दोषाणां यस्मिन् स्थाने ये ये व्याधयः सम्भवन्ति तांस्तान् यथावदनुव्याख्यास्यामः||८||
tatra rasētyādau prakupitānāṁ dōṣāṇāmiti aniyamēna rasē kupitō vāyurvā pittaṁ vā ślēṣmā vā saṁsr̥ṣṭā vā aśraddhādīni kurvanti| satyapi dōṣabhēdē'trāśrayasyābhēdādāśrayaprabhāvēṇaivāśraddhādayō bhavanti, paraṁ dōṣabhēdē aśraddhādāvēva vātādiliṅgaṁ viśiṣṭaṁ bhavati| kiṁvā yathāyōgyatayā rasāśrayiṇā vātādinā aśraddhādikaraṇaṁ bōddhavyaṁ, yatō na gauravaṁ vātaduṣṭarasē bhavitumarhati; ētacca nātisundaraṁ, tēna pūrva ēva pakṣō jyāyān||8||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 11
aśraddhā cāruciścāsyavairasyamarasajñatā|
hr̥llāsō gauravaṁ tandrā sāṅgamardō jvarastamaḥ ||9||
pāṇḍutvaṁ srōtasāṁ rōdhaḥ klaibyaṁ sādaḥ kr̥śāṅgatā|
nāśō'gnērayathākālaṁ valayaḥ palitāni ca||10||
rasapradōṣajā rōgā,...|11|
View original
अश्रद्धा चारुचिश्चास्यवैरस्यमरसज्ञता|
हृल्लासो गौरवं तन्द्रा साङ्गमर्दो ज्वरस्तमः ||९||
पाण्डुत्वं स्रोतसां रोधः क्लैब्यं सादः कृशाङ्गता|
नाशोऽग्नेरयथाकालं वलयः पलितानि च||१०||
रसप्रदोषजा रोगा,...|११|
aśraddhāyāṁ mukhapraviṣṭasyāhārasyābhyavaharaṇaṁ bhavatyēva paraṁ tvanicchā , arucau tu mukhapraviṣṭaṁ nābhyavaharatīti bhēdaḥ| āsyavairasyam ucitādāsyarasādanyathātvam | arasajñatā rasāpratipattiḥ| sādaḥ aṅgāvasādaḥ||9-10||-
Adhikarana 9 (11-12) · Śloka 14
...vakṣyantē raktadōṣajāḥ|
kuṣṭhavīsarpapiḍakā raktapittamasr̥gdaraḥ||11||
gudamēḍhrāsyapākaśca plīhā gulmō'tha vidradhiḥ|
nīlikā kāmalā vyaṅgaḥ pipplavastilakālakāḥ||12||
dadruścarmadalaṁ śvitraṁ pāmā kōṭhāsramaṇḍalam|
raktapradōṣājjāyantē,...|14|
View original
...वक्ष्यन्ते रक्तदोषजाः|
कुष्ठवीसर्पपिडका रक्तपित्तमसृग्दरः||११||
गुदमेढ्रास्यपाकश्च प्लीहा गुल्मोऽथ विद्रधिः|
नीलिका कामला व्यङ्गः पिप्प्लवस्तिलकालकाः||१२||
दद्रुश्चर्मदलं श्वित्रं पामा कोठास्रमण्डलम्|
रक्तप्रदोषाज्जायन्ते,...|१४|
raktapradōṣajēṣu kuṣṭhagrahaṇādēva dadrvādilābhē siddhē punastadvacanaṁ viśēṣaprādurbhāvapradarśanārtham| tilakālakāḥ tilākr̥tayaḥ| asramaṇḍalaṁ lōhitamaṇḍalam||11-12||-
Adhikarana 10 (13-14) · Śloka 15
...śr̥ṇu māṁsapradōṣajān||13||
adhimāṁsārbudaṁ kīlaṁ galaśālūkaśuṇḍikē|
pūtimāṁsālajīgaṇḍagaṇḍamālōpajihvikāḥ||14||
vidyānmāṁsāśrayān,...|15|
View original
...शृणु मांसप्रदोषजान्||१३||
अधिमांसार्बुदं कीलं गलशालूकशुण्डिके|
पूतिमांसालजीगण्डगण्डमालोपजिह्विकाः||१४||
विद्यान्मांसाश्रयान्,...|१५|
kīlaśabdēnātrārśa ucyatē||13-14||-
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
... mēdaḥsaṁśrayāṁstu pracakṣmahē|
ninditāni pramēhāṇāṁ pūrvarūpāṇi yāni ca||15||
View original
... मेदःसंश्रयांस्तु प्रचक्ष्महे|
निन्दितानि प्रमेहाणां पूर्वरूपाणि यानि च||१५||
ninditāni pramēhapūrvarūpāṇīti kēśajaṭilatvādīni, tēṣāmēva ninditatvāt; natvāsyavairasyamadhuratvādīni| kiṁvā, ninditānīti atisthūlagatānyāyurhrāsādīnyaṣṭauninditīyōktāni, tēṣāṁ ca ninditatvaṁ ninditātisthūlasambaddhatvēna| ēvaṁ pūrvasmin vyākhyānē ‘yāni ca’ iti cakārō niyamē, uttaravyākhyānē tu samuccayē||15||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
adhyasthidantau dantāsthibhēdaśūlaṁ vivarṇatā|
kēśalōmanakhaśmaśrudōṣāścāsthipradōṣajāḥ||16||
View original
अध्यस्थिदन्तौ दन्तास्थिभेदशूलं विवर्णता|
केशलोमनखश्मश्रुदोषाश्चास्थिप्रदोषजाः||१६||
adhyasthidantaśabdēna adhyasthyadhidantayōrgrahaṇam| śūlamiti asthiśūlamēva bōddhavyam||16||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 18
ruk parvaṇāṁ bhramō mūrcchā darśanaṁ tamasastathā|
aruṣāṁ sthūlamūlānāṁ parvajānāṁ ca darśanam||17||
majjapradōṣāt, ...|18|
View original
रुक् पर्वणां भ्रमो मूर्च्छा दर्शनं तमसस्तथा|
अरुषां स्थूलमूलानां पर्वजानां च दर्शनम्||१७||
मज्जप्रदोषात्, ...|१८|
rugityādi majjadōṣājjñēyam| aruṁṣīti vraṇāni||17||-
Adhikarana 14 (18-19) · Śloka 19
...śukrasya dōṣāt klaibyamaharṣaṇam|
rōgi vā klībamalpāyurvirūpaṁ vā prajāyatē||18||
na cāsya jāyatē garbhaḥ patati prasravatyapi|
śukraṁ hi duṣṭaṁ sāpatyaṁ sadāraṁ bādhatē naram||19||
View original
...शुक्रस्य दोषात् क्लैब्यमहर्षणम्|
रोगि वा क्लीबमल्पायुर्विरूपं वा प्रजायते||१८||
न चास्य जायते गर्भः पतति प्रस्रवत्यपि|
शुक्रं हि दुष्टं सापत्यं सदारं बाधते नरम्||१९||
klaibyamiti dhvajānucchrāyaḥ| aharṣaṇaṁ ca satyapi dhvajōtthānē maithunāśaktiḥ | śukraṁ hi duṣṭaṁ sāpatyaṁ sadāraṁ bādhatē naramiti atrāpatyabādhā rōgiklībādyapatyajanakatvēna, dārabādhā tu srāvigarbhādijanakatvēna||18-19||
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
indriyāṇi samāśritya prakupyanti yadā malāḥ|
upaghātōpatāpābhyāṁ yōjayantīndriyāṇi tē||20||
View original
इन्द्रियाणि समाश्रित्य प्रकुप्यन्ति यदा मलाः|
उपघातोपतापाभ्यां योजयन्तीन्द्रियाणि ते||२०||
upaghātētyādau upaghātō vināśaḥ, upatāpastu kiñcidvaikalyam||20||
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
snāyau sirākaṇḍarābhyō duṣṭāḥ kliśnanti mānavam|
stambhasaṅkōcakhallībhirgranthisphuraṇasuptibhiḥ||21||
View original
स्नायौ सिराकण्डराभ्यो दुष्टाः क्लिश्नन्ति मानवम्|
स्तम्भसङ्कोचखल्लीभिर्ग्रन्थिस्फुरणसुप्तिभिः||२१||
kaṇḍārābhya iti saptamyarthē pañcamī| khallī karapadāvamōṭanam| granthiḥ snāyvādigranthirēva||21||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
malānāśritya kupitā bhēdaśōṣapradūṣaṇam|
dōṣā malānāṁ kurvanti saṅgōtsargāvatīva ca||22||
View original
मलानाश्रित्य कुपिता भेदशोषप्रदूषणम्|
दोषा मलानां कुर्वन्ति सङ्गोत्सर्गावतीव च||२२||
malānityādau bhēdaśōṣapradūṣaṇamiti yathāsambhavaṁ jñēyaṁ; tatra bhēdaḥ purīṣasya, śōṣastu viśēṣēṇa sarvamalēṣu sambhavati, pradūṣaṇaṁ tu praduṣṭavarṇādiyuktatvēna prākr̥tavarṇādyupaghātaḥ| saṅgōtsargāvatīva cēti atīva saṅgaḥ apravr̥ttiḥ, atyutsargastu atipravr̥ttiḥ||22||
Adhikarana 18 (23-30) · Śloka 30
vividhādaśitāt pītādahitāllīḍhakhāditāt|
bhavantyētē manuṣyāṇāṁ vikārā ya udāhr̥tāḥ||23||
tēṣāmicchannanutpattiṁ sēvēta matimān sadā|
hitānyēvāśitādīni na syustajjāstathā''mayāḥ||24||
rasajānāṁ vikārāṇāṁ sarvaṁ laṅghanamauṣadham|
vidhiśōṇitikē'dhyāyē raktajānāṁ bhiṣagjitam||25||
māṁsajānāṁ tu saṁśuddhiḥ śastrakṣārāgnikarma ca|
aṣṭauninditikē'dhyāyē mēdōjānāṁ cikitsitam||26||
asthyāśrayāṇāṁ vyādhīnāṁ pañcakarmāṇi bhēṣajam|
bastyaḥ kṣīrasarpīṁṣi tiktakōpahitāni ca||27||
majjaśukrasamutthānāmauṣadhaṁ svādutiktakam|
annaṁ vyavāyavyāyāmau śuddhiḥ kālē ca mātrayā||28||
śāntirindriyajānāṁ tu trimarmīyē pravakṣyatē|
snāyvādijānāṁ praśamō vakṣyatē vātarōgikē||29||
navēgāndhāraṇē'dhyāyē cikitsāsaṅgrahaḥ kr̥taḥ|
malajānāṁ vikārāṇāṁ siddhiścōktā kvacitkvacit||30||
View original
विविधादशितात् पीतादहिताल्लीढखादितात्|
भवन्त्येते मनुष्याणां विकारा य उदाहृताः||२३||
तेषामिच्छन्ननुत्पत्तिं सेवेत मतिमान् सदा|
हितान्येवाशितादीनि न स्युस्तज्जास्तथाऽऽमयाः||२४||
रसजानां विकाराणां सर्वं लङ्घनमौषधम्|
विधिशोणितिकेऽध्याये रक्तजानां भिषग्जितम्||२५||
मांसजानां तु संशुद्धिः शस्त्रक्षाराग्निकर्म च|
अष्टौनिन्दितिकेऽध्याये मेदोजानां चिकित्सितम्||२६||
अस्थ्याश्रयाणां व्याधीनां पञ्चकर्माणि भेषजम्|
बस्त्यः क्षीरसर्पींषि तिक्तकोपहितानि च||२७||
मज्जशुक्रसमुत्थानामौषधं स्वादुतिक्तकम्|
अन्नं व्यवायव्यायामौ शुद्धिः काले च मात्रया||२८||
शान्तिरिन्द्रियजानां तु त्रिमर्मीये प्रवक्ष्यते|
स्नाय्वादिजानां प्रशमो वक्ष्यते वातरोगिके||२९||
नवेगान्धारणेऽध्याये चिकित्सासङ्ग्रहः कृतः|
मलजानां विकाराणां सिद्धिश्चोक्ता क्वचित्क्वचित्||३०||
sampratyahitāhārajanitān dōṣān darśayan yathākartavyamupadiśati- vividhādityādi| bhiṣagjitam ‘uktam’ iti śēṣaḥ| pañcakarmāṇītyabhidhāyāpi bastaya iti vacanaṁ tiktōpahitabastērviśēṣēṇa hitatvōpadarśanārtham| śuddhiriti vamanādinā| siddhiḥ prōktā kvaciditi atīsāragrahaṇyādau||23-30||
Adhikarana 19 (31-32) · Śloka 32
vyāyāmādūṣmaṇastaikṣṇyāddhitasyānavacāraṇāt|
kōṣṭhācchākhā malā yānti drutatvānmārutasya ca||31||
tatrasthāśca vilambantē kadācinna samīritāḥ|
nādēśakālē kupyanti bhūyō hētupratīkṣiṇaḥ||32||
View original
व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्याद्धितस्यानवचारणात्|
कोष्ठाच्छाखा मला यान्ति द्रुतत्वान्मारुतस्य च||३१||
तत्रस्थाश्च विलम्बन्ते कदाचिन्न समीरिताः|
नादेशकाले कुप्यन्ति भूयो हेतुप्रतीक्षिणः||३२||
samprati rasādīnāṁ śākhārūpatvāt kōṣṭhāśrayiṇō dōṣā yathā śākhāṁ yānti tadāha- vyāyāmētyādi| tatra vyāyāmakṣōbhāt kōṣṭhaṁ parityajya śākhāṁ malā yānti, ūṣmaṇō vahnēstīkṣṇatvādvilāyitā dōṣāḥ śākhāṁ yānti, hitasyānavacāraṇayā'hitasēvayā'tisēvayā'timātravr̥ddhō dōṣō jalāpūravadvr̥ddhaḥ svasthānamāplāvya sthānāntaraṁ yātīti yuktam| drutatvānmārutasyēti calatvādvāyōrvāyunā kṣiptō yātītyarthaḥ; vāyvantarēṇa ca vāyōrākṣēpaṇamupapannamēvēti, anyathā malā iti bahuvacanamasādhu| atha śākhāgatāḥ kiṁ kurvantītyāha- tatrasthāścētyādi| vilambantē kadāciditi kadācidvyādhikaraṇē vilambaṁ kurvanti| kutō vilambanta ityāha- na samīritāḥ| yē dōṣā alpatvēnābalavantastē hētvantarēṇa samīritāḥ santaḥ kupyanti; tathā ta ēva nādēśa ityananuguṇadēśē, tathā nākāla ityananuguṇakālē kupyantīti yōjanā| atraiva hētumāha- bhūya ityādi| yasmādbhūyō hētupratīkṣiṇastē'lpabalā dōṣāstasmādīraṇādyapēkṣantē; ētēna bhūyō yē'hētupratīkṣiṇō bhavanti balavattvānna tē īraṇādyapēkṣantē, ata ēvōktaṁ kadāciditi||31-32||
Adhikarana 20 (33) · Śloka 33
vr̥ddhyā viṣyandanāt pākāt srōtōmukhaviśōdhanāt|
śākhā muktvā malāḥ kōṣṭhaṁ yānti vāyōśca nigrahāt||33||
View original
वृद्ध्या विष्यन्दनात् पाकात् स्रोतोमुखविशोधनात्|
शाखा मुक्त्वा मलाः कोष्ठं यान्ति वायोश्च निग्रहात्||३३||
samprati śākhābhyaḥ kōṣṭhāgamanahētuṁ dōṣāṇāmāha- vr̥ddhyētyādi| viṣyandanāditi vilayanāt, vilīnaśca dravatvādēva kōṣṭhē nimnaṁ yāti| pākāditi pakvō dōṣō'baddhatvēnaiva nimnaṁ kōṣṭhaṁ yāti | srōtōmukhaviśōdhanāditi avarōdhakāpagamāt| vāyōrnigrahāditi kṣēpturvāyōrnigrahāt prākr̥taṁ sthānaṁ kōṣṭhaṁ yāti||33||
Adhikarana 21 (34-35) · Śloka 35
ajātānāmanutpattau jātānāṁ vinivr̥ttayē|
rōgāṇāṁ yō vidhirdr̥ṣṭaḥ sukhārthī taṁ samācarēt||34||
sukhārthāḥ sarvabhūtānāṁ matāḥ sarvāḥ pravr̥ttayaḥ|
jñānājñānaviśēṣāttu mārgāmārgapravr̥ttayaḥ||35||
View original
अजातानामनुत्पत्तौ जातानां विनिवृत्तये|
रोगाणां यो विधिर्दृष्टः सुखार्थी तं समाचरेत्||३४||
सुखार्थाः सर्वभूतानां मताः सर्वाः प्रवृत्तयः|
ज्ञानाज्ञानविशेषात्तु मार्गामार्गप्रवृत्तयः||३५||
idānīṁ saṅkṣēpēṇākhilavyādhipratīkāraṁ sūtrayati- ajātānāmityādi | yō vidhirdr̥ṣṭa iti kr̥tsnē tantrē| nanu, yadi sukhārthā sarvaprāṇināṁ pravr̥ttistatkathaṁ kō'pi amārgē pravartata ityāha- jñānētyādi| ajñānādēva sukhasādhanamidamiti kr̥tvā aparīkṣakāḥ pravartantē, na tu duḥkhakartr̥tāsandhānāditi bhāvaḥ||34-35||
Adhikarana 22 (36-38) · Śloka 38
hitamēvānurudhyantē praparīkṣya parīkṣakāḥ|
rajōmōhāvr̥tātmānaḥ priyamēva tu laukikāḥ||36||
śrutaṁ buddhiḥ smr̥tirdākṣyaṁ dhr̥tirhitaniṣēvaṇam|
vāgviśuddhiḥ śamō dhairyamāśrayanti parīkṣakam||37||
laukikaṁ nāśrayantyētē guṇā mōharajaḥśritam |
tanmūlā bahavō yanti rōgāḥ śārīramānasāḥ||38||
View original
हितमेवानुरुध्यन्ते प्रपरीक्ष्य परीक्षकाः|
रजोमोहावृतात्मानः प्रियमेव तु लौकिकाः||३६||
श्रुतं बुद्धिः स्मृतिर्दाक्ष्यं धृतिर्हितनिषेवणम्|
वाग्विशुद्धिः शमो धैर्यमाश्रयन्ति परीक्षकम्||३७||
लौकिकं नाश्रयन्त्येते गुणा मोहरजःश्रितम् |
तन्मूला बहवो यन्ति रोगाः शारीरमानसाः||३८||
hitamēvēti āyativiśuddhamēva tadātvē duḥkhakaramapi| priyamēvēti tadātvē sukhakaramāyativiruddham| laukikā aparīkṣakāḥ| parīkṣakaṁ stauti- śrutamityādi| parīkṣakamāśrayantīti parīkṣakē bhavanti; kiṁvā, buddhyādidēvatāḥ parīkṣakamāśrayantē, yaduktaṁ- “viviśurjñānadēvatāḥ” (sū. 1) iti| tanmūlā iti rajastamōmūlāḥ||36-38||
Adhikarana 23 (39-40) · Śloka 40
prajñāparādhāddhyahitānarthān pañca niṣēvatē|
sandhārayati vēgāṁśca sēvatē sāhasāni ca||39||
tadātvasukhasañjñēṣu bhāvēṣvajñō'nurajyatē|
rajyatē na tu vijñātā vijñānē hyamalīkr̥tē||40||
View original
प्रज्ञापराधाद्ध्यहितानर्थान् पञ्च निषेवते|
सन्धारयति वेगांश्च सेवते साहसानि च||३९||
तदात्वसुखसञ्ज्ञेषु भावेष्वज्ञोऽनुरज्यते|
रज्यते न तु विज्ञाता विज्ञाने ह्यमलीकृते||४०||
yathā aparīkṣakē rajastamōmūlā rōgā bhavanti tadāha- prajñāparādhādityādi| ahitārthasēvādi ca rōgaṁ karōtīti bhāvaḥ| tadātvasukhēṣviti vaktavyē, yat ‘sukhasañjñēṣu’ iti karōti, tattadātvasukhasyāpathyasya duḥkhānubandhasukhakartr̥tayā paramārthatastadātvē'pyasukhatvaṁ darśayati; yathā ‘sukhasañjñakamārōgyaṁ’ (sū.a.9) ityatrōktam| vijñātēti parīkṣakaḥ||39-40||
Adhikarana 24 (41) · Śloka 41
na rāgānnāpyavijñānādāhārānupayōjayēt|
parīkṣya hitamaśnīyāddēhō hyāhārasambhavaḥ||41||
View original
न रागान्नाप्यविज्ञानादाहारानुपयोजयेत्|
परीक्ष्य हितमश्नीयाद्देहो ह्याहारसम्भवः||४१||
na rāgādityādi| ahitatvēna jānannapi rāgādēva kaścidduṣṭaḥ pravartatē, ajñānāccāhitatvājñānādēva kaściddhitādhyavasāyēna pravartatē; ētaddvayamapi niṣidhyatē||41||
Adhikarana 25 (42) · Śloka 42
āhārasya vidhāvaṣṭau viśēṣā hētusañjñakāḥ|
śubhāśubhasamutpattau tān parīkṣya prayōjayēt||42||
View original
आहारस्य विधावष्टौ विशेषा हेतुसञ्ज्ञकाः|
शुभाशुभसमुत्पत्तौ तान् परीक्ष्य प्रयोजयेत्||४२||
kathamāhāraḥ parīkṣya ityāha- āhārasyētyādi| āhārasya vidhau vidhānē'ṣṭau viśēṣāḥ prakr̥tikaraṇasaṁyōgādayō rasavimānē (vi.a.1) vaktavyā hētusañjñakāḥ; kva hētusañjñakā ityāha- śubhētyādi| śubhāśubhasamutpattau iti tē ca prakr̥tyādayaḥ śubhāḥ śubhakarāḥ, aśubhā aśubhakarāḥ, iti jñēyam||42||
Adhikarana 26 (43-44) · Śloka 44
parihāryāṇyapathyāni sadā pariharannaraḥ|
bhavatyanr̥ṇatāṁ prāptaḥ sādhūnāmiha paṇḍitaḥ||43||
yattu rōgasamutthānamaśakyamiha kēnacit|
parihartuṁ na tat prāpya śōcitavyaṁ manīṣibhiḥ||44||
View original
परिहार्याण्यपथ्यानि सदा परिहरन्नरः|
भवत्यनृणतां प्राप्तः साधूनामिह पण्डितः||४३||
यत्तु रोगसमुत्थानमशक्यमिह केनचित्|
परिहर्तुं न तत् प्राप्य शोचितव्यं मनीषिभिः||४४||
nanu pathyasēvāyāṁ kriyamāṇāyāmapi balavatprāktanādharmavaśādapi vyādhayō bhavanti, tat kimanēna pathyasēvanēnētyāha- parihāryāṇītyādi| anr̥ṇatāmiva prāptō'nr̥ṇatāṁ prāptaḥ; ētēna parihāryaparihārēṇa puruṣakārē'naparādhaḥ puruṣō bhavatīti darśayati| yastu daivāgatastasya vyādhistatra sādhavō naivaṁ pathyasēvinaṁ garhayanti, ētadēvāha- yattvityādi| aśakyaṁ parihartumiti balavatkarmajanyatvādityarthaḥ| na śōcitavyamiti puruṣakārasya daivajanyē'vaśyambhāvini vyādhāvakiñcitkaratvādityarthaḥ||43-44||
Adhikarana 27 (45-48) · Śloka 48
tatra ślōkāḥ- āhārasambhavaṁ vastu rōgāścāhārasambhavāḥ|
hitāhitaviśēṣācca viśēṣaḥ sukhaduḥkhayōḥ||45||
sahatvē cāsahatvē ca duḥkhānāṁ dēhasattvayōḥ |
viśēṣō rōgasaṅghāśca dhātujā yē pr̥thakpr̥thak||46||
tēṣāṁ caiva praśamanaṁ kōṣṭhācchākhā upētya ca|
dōṣā yathā prakupyanti śākhābhyaḥ kōṣṭhamētya ca||47||
prājñājñayōrviśēṣaśca svasthāturahitaṁ ca yat|
vividhāśitapītīyē tat sarvaṁ samprakāśitam||48||
View original
तत्र श्लोकाः- आहारसम्भवं वस्तु रोगाश्चाहारसम्भवाः|
हिताहितविशेषाच्च विशेषः सुखदुःखयोः||४५||
सहत्वे चासहत्वे च दुःखानां देहसत्त्वयोः |
विशेषो रोगसङ्घाश्च धातुजा ये पृथक्पृथक्||४६||
तेषां चैव प्रशमनं कोष्ठाच्छाखा उपेत्य च|
दोषा यथा प्रकुप्यन्ति शाखाभ्यः कोष्ठमेत्य च||४७||
प्राज्ञाज्ञयोर्विशेषश्च स्वस्थातुरहितं च यत्|
विविधाशितपीतीये तत् सर्वं सम्प्रकाशितम्||४८||
saṅgrahē vastviti śarīram| sahatvē cāsahatvē cētyādinā śarīrāṇi cātisthūlāni ityādi ‘viparītāni punarvyādhisahāni’ ityantaṁ granthaṁ jñāpayati||45-48||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē sūtrasthānē vividhāśitapītīyō nāmāṣṭāviṁśō'dhyāyaḥ||28||
ityannapānacatuṣkaḥ||7||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते सूत्रस्थाने विविधाशितपीतीयो नामाष्टाविंशोऽध्यायः||२८||
इत्यन्नपानचतुष्कः||७||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyavyākhyāyāṁ sūtrasthānē annapānacatuṣkē vividhāśitapītīyō nāmāṣṭāviṁśō'dhyāyaḥ||28||