Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋ ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
अथातो विविधाशितपीतीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ‘ಅನ್ನಂ ಪ್ರಾಣಾಃ’ (ಸೂ. ೨೭) ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತದ್ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣಾನ್ನಂ ಪ್ರಾಣಹೇತುರ್ಭವತಿ ತದಭಿಧಾನಾರ್ಥಂ ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ಇಯಮಪ್ಯರ್ಥಪರಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾ||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ವಿವಿಧಮಶಿತಂ ಪೀತಂ ಲೀಢಂ ಖಾದಿತಂ ಜನ್ತೋರ್ಹಿತಮನ್ತರಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಿತಬಲೇನ ಯಥಾಸ್ವೇನೋಷ್ಮಣಾ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಪಚ್ಯಮಾನಂ ಕಾಲವದನವಸ್ಥಿತಸರ್ವಧಾತುಪಾಕಮನುಪಹತಸರ್ವಧಾತೂಷ್ಮಮಾರುತಸ್ರೋತಃ ಕೇವಲಂ ಶರೀರಮುಪಚಯಬಲವರ್ಣಸುಖಾಯುಷಾ ಯೋಜಯತಿ ಶರೀರಧಾತೂನೂರ್ಜಯತಿ ಚ| ಧಾತವೋ ಹಿ ಧಾತ್ವಾಹಾರಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಮನುವರ್ತನ್ತೇ||೩||
विविधमशितं पीतं लीढं खादितं जन्तोर्हितमन्तरग्निसन्धुक्षितबलेन यथास्वेनोष्मणा सम्यग्विपच्यमानं कालवदनवस्थितसर्वधातुपाकमनुपहतसर्वधातूष्ममारुतस्रोतः केवलं शरीरमुपचयबलवर्णसुखायुषा योजयति शरीरधातूनूर्जयति च| धातवो हि धात्वाहाराः प्रकृतिमनुवर्तन्ते||३||
🔊 Audio coming soon
ವಿವಿಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿವಿಧಮಿತಿ ಅನೇನಾಶಿತಾದೀನಾಮವಾನ್ತರಭೇದಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಅಶಿತಾದಿಷು ಯೋ ಯಃ ಪ್ರಾಯ ಉಪಯುಜ್ಯತೇ ಸ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಃ| ಜನ್ತೋರ್ಹಿತಮಿತಿ ವಚನಮಹಿತಸ್ಯಾಶಿತಾದೇರ್ಬಲವರ್ಣಾದಿಕರ್ತೃತ್ವಾಭಾವಾತ್| ಅನ್ತರಗ್ನಿನಾ ಜಾಠರೇಣ ವಹ್ನಿನಾ ಸನ್ಧುಕ್ಷಿತಂ ಬಲಂ ಯಸ್ಯ ತೇನಾನ್ತರಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಿತಬಲೇನ| ಯಥಾಸ್ವೇನೋಷ್ಮಣೇತಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿರೂಪಾಶಿತಾದೇರ್ಯಸ್ಯ ಯ ಊಷ್ಮಾ ಪಾರ್ಥಿವಾಗ್ನ್ಯಾದಿರೂಪಸ್ತೇನ; ವಚನಂ ಹಿ- “ಭೌಮಾಪ್ಯಾಗ್ನೇಯವಾಯವ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚೋಷ್ಮಾಣಃ ಸನಾಭಸಾಃ| ಪಞ್ಚಾಹಾರಗುಣಾನ್ ಸ್ವಾನ್ ಸ್ವಾನ್ ಪಾರ್ಥಿವಾದೀನ್ ಪಚನ್ತಿ ಹಿ” (ಚಿ. ೧೫) ಇತಿ| ಸಮ್ಯಗ್ವಿಪಚ್ಯಮಾನಮಿತಿ ಅಶಿತಾದಿ| ಕಿಂವಾ ಯಥಾಸ್ವೇನೋಷ್ಮಣೇತಿ ಯಸ್ಯ ರುಧಿರಾದೇರ್ಯ ಊಷ್ಮಾ ಧಾತ್ವಗ್ನಿರೂಪಸ್ತೇನ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಪಚ್ಯಮಾನಮಶಿತಾದಿ ರಸತಾಮಾಪನ್ನಂ ಯದಾ ರಕ್ತಾದಿಧಾತೂನ್ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ತದಾ ರಕ್ತಾದ್ಯೂಷ್ಮಣೈವ ಪಚ್ಯತೇ; ಏವಂ ವಿಪಚ್ಯಮಾನಮಶಿತಾದಿ ಶರೀರಮುಪಚಯಾದಿನಾ ಯೋಜಯತ್ಯೂರ್ಜಯತಿ ವರ್ಧಯತೀತಿ ಯೋಜನಾ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಂ ಶರೀರಮಿತ್ಯಾಹ- ಕಾಲವದಿತ್ಯಾದಿ|- ಯಥಾ ಕಾಲೋ ನಿತ್ಯಗತ್ವೇನಾನವಸ್ಥಿತಃ, ತಥಾಽನವಸ್ಥಿತಃ ಅವಿಶ್ರಾನ್ತಃ ಸರ್ವಧಾತೂನಾಂ ಪಾಕೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಶರೀರೇ ತತ್ತಥಾ; ಏತೇನ ಸರ್ವದಾ ಸ್ವಾಗ್ನಿಪಾಕಕ್ಷೀಯಮಾಣಧಾತೋಃ ಶರೀರಸ್ಯಾಶಿತಾದಿನೋಪಚಯಾದಿಯೋಜನಮುಪಪನ್ನಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ, ಯದಿ ಹಿ ಪಾಕಕ್ಷೀಯಮಾಣಂ ಶರೀರಂ ನ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧೇ ಉಪಚಯಾದೌ ಕಿಮಶಿತಾದಿ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ಕಿಂವಾ ಕಾಲವದಿತ್ಯಶಿತಾದಿವಿಶೇಷಣಂ; ತೇನ ಯಥೋಕ್ತಕಾಲಕೃತಮಶಿತಾದೀತ್ಯರ್ಥಃ , ಅಕಾಲಭೋಜನಸ್ಯೋಪಚಯಾದ್ಯಕಾರಕತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ಅನವಸ್ಥಿತಸರ್ವಧಾತುಪಾಕಮಿತ್ಯೇತದಪಿ ಅಶಿತಾದಿವಿಶೇಷಣಂ, ತೇನ ಅನವಸ್ಥಿತಃ ಸರ್ವಧಾತುಷು ಪಾಕೋ ಯಸ್ಯಾಶಿತಾದೇಸ್ತತ್ತಥಾ; ಏತೇನ ಕ್ವಚಿದಪಿ ಧಾತೌ ಸ್ಥಗಿತಸ್ಯಾಶಿತಾದೇ ರಸರೂಪಸ್ಯ ಪಾಕವಿಗಮನಾನ್ನೋಪಚಯಾದಿರ್ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಏತಚ್ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ನಾತಿಸುನ್ದರಮ್, ಅಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಅನುಪಹತೇತ್ಯಾದಿಶರೀರವಿಶೇಷಣೇನೈವ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್ ಪುನಃ ಶರೀರವಿಶೇಷಣಮನುಪಪನ್ನಮ್| ಅನುಪಹತೇತ್ಯಾದಿ ಅನುಪಹತಾನಿ ಸರ್ವಧಾತೂನಾಮೂಷ್ಮಮಾರುತಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ;, ಯದಾ ಹಿ ಏಕೋಽಪಿ ಧಾತುಪಾಚಕೋಽಗ್ನಿರುಪಹತಃ ಮಾರುತೋ ವಾ ಧಾತುಪೋಷಕರಸವಾಹೀ ವ್ಯಾನರೂಪಃ ಕ್ವಚಿದುಪಹತೋ ಭವತಿ, ತಥಾ ಸ್ರೋತೋ ವಾ ಧಾತುಪೋಷಕರಸವಹಮುಪಹತಂ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ಅಶಿತಾದಿಕಂ ಧಾತೂನಾಮವರ್ಧಕತ್ವಾನ್ನೋಪಚಯಾದಿಕಾರಕಮಿತಿ ಭಾವಃ| ಕೇವಲಮಿತಿ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಶರೀರಂ; ಕಿಂವಾ ಕೇವಲಮಿತಿ ಅಧರ್ಮರಹಿತಮ್, ಅಧರ್ಮಯುಕ್ತೇ ಹಿ ಶರೀರೇ ವಿಫಲಮಶಿತಾದಿ ಭವತೀತಿ| ನನು ಶರೀರಧಾತೂನಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಿತಾನಾಂ ಸ್ವತ ಏವೋಪಚಯಾದ್ಯಸ್ತಿ, ತತ್ ಕಿಮಶಿತಾದಿನಾ ಕ್ರಿಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಧಾತವೋ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಧಾತುರಾಹಾರೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಧಾತ್ವಾಹಾರಾಃ; ಧಾತವೋ ರಸಾದಯೋ ನಿತ್ಯಂ ಕ್ಷೀಯಮಾಣಾ ಅಶಿತಾದಿಜನಿತಧಾತ್ವಾಹಾರಾ ಏವ ಸನ್ತಃ ಪರಂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮನುವರ್ತನ್ತೇ, ನಾನ್ಯಥೇತ್ಯರ್ಥಃ||೩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ತತ್ರಾಹಾರಪ್ರಸಾದಾಖ್ಯೋ ರಸಃ ಕಿಟ್ಟಂ ಚ ಮಲಾಖ್ಯಮಭಿನಿರ್ವರ್ತತೇ| ಕಿಟ್ಟಾತ್ ಸ್ವೇದಮೂತ್ರಪುರೀಷವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ ಕರ್ಣಾಕ್ಷಿನಾಸಿಕಾಸ್ಯಲೋಮಕೂಪಪ್ರಜನನಮಲಾಃ ಕೇಶಶ್ಮಶ್ರುಲೋಮನಖಾದಯಶ್ಚಾವಯವಾಃ ಪುಷ್ಯನ್ತಿ| ಪುಷ್ಯನ್ತಿ ತ್ವಾಹಾರರಸಾದ್ರಸರುಧಿರಮಾಂಸಮೇದೋಸ್ಥಿಮಜ್ಜಶುಕ್ರೌಜಾಂಸಿ ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಧಾತುಪ್ರಸಾದಸಞ್ಜ್ಞಕಾನಿ ಶರೀರಸನ್ಧಿಬನ್ಧಪಿಚ್ಛಾದಯಶ್ಚಾವಯವಾಃ| ತೇ ಸರ್ವ ಏವ ಧಾತವೋ ಮಲಾಖ್ಯಾಃ ಪ್ರಸಾದಾಖ್ಯಾಶ್ಚ ರಸಮಲಾಭ್ಯಾಂ ಪುಷ್ಯನ್ತಃ ಸ್ವಂ ಮಾನಮನುವರ್ತನ್ತೇ ಯಥಾವಯಃಶರೀರಮ್| ಏವಂ ರಸಮಲೌ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾವಸ್ಥಿತಾವಾಶ್ರಯಸ್ಯ ಸಮಧಾತೋರ್ಧಾತುಸಾಮ್ಯಮನುವರ್ತಯತಃ| ನಿಮಿತ್ತತಸ್ತು ಕ್ಷೀಣವೃದ್ಧಾನಾಂ ಪ್ರಸಾದಾಖ್ಯಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾಭ್ಯಾಮಾಹಾರಮೂಲಾಭ್ಯಾಂ ರಸಃ ಸಾಮ್ಯಮುತ್ಪಾದಯತ್ಯಾರೋಗ್ಯಾಯ, ಕಿಟ್ಟಂ ಚ ಮಲಾನಾಮೇವಮೇವ| ಸ್ವಮಾನಾತಿರಿಕ್ತಾಃ ಪುನರುತ್ಸರ್ಗಿಣಃ ಶೀತೋಷ್ಣಪರ್ಯಾಯಗುಣೈಶ್ಚೋಪಚರ್ಯಮಾಣಾ ಮಲಾಃ ಶರೀರ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕರಾಃ ಸಮುಪಲಭ್ಯನ್ತೇ||೪||
तत्राहारप्रसादाख्यो रसः किट्टं च मलाख्यमभिनिर्वर्तते| किट्टात् स्वेदमूत्रपुरीषवातपित्तश्लेष्माणः कर्णाक्षिनासिकास्यलोमकूपप्रजननमलाः केशश्मश्रुलोमनखादयश्चावयवाः पुष्यन्ति| पुष्यन्ति त्वाहाररसाद्रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्रौजांसि पञ्चेन्द्रियद्रव्याणि धातुप्रसादसञ्ज्ञकानि शरीरसन्धिबन्धपिच्छादयश्चावयवाः| ते सर्व एव धातवो मलाख्याः प्रसादाख्याश्च रसमलाभ्यां पुष्यन्तः स्वं मानमनुवर्तन्ते यथावयःशरीरम्| एवं रसमलौ स्वप्रमाणावस्थितावाश्रयस्य समधातोर्धातुसाम्यमनुवर्तयतः| निमित्ततस्तु क्षीणवृद्धानां प्रसादाख्यानां धातूनां वृद्धिक्षयाभ्यामाहारमूलाभ्यां रसः साम्यमुत्पादयत्यारोग्याय, किट्टं च मलानामेवमेव| स्वमानातिरिक्ताः पुनरुत्सर्गिणः शीतोष्णपर्यायगुणैश्चोपचर्यमाणा मलाः शरीर धातुसाम्यकराः समुपलभ्यन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
ಯೋಽಸೌ ಧಾತೂನಾಮಾಹಾರಸ್ತಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ಅಶಿತಾದೌ| ರಸಃ ಕಿಟ್ಟಂ ಚಾಭಿನಿವರ್ತತ ಇತ್ಯನ್ವಯಃ| ಆಹಾರಪ್ರಸಾದ ಇತ್ಯಾಖ್ಯಾ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ; ಪ್ರಸಾದಃ ಸಾರಃ| ಕಿಟ್ಟಮ್ ಅಸಾರಭಾಗಃ| ಕಿಟ್ಟಾದಿತಿ ಕಿಟ್ಟಾಂಶಾತ್ ; ತೇನ ಅನ್ನಾದ್ಯಃ ಕಿಟ್ಟಾಂಶಸ್ತತೋ ಮೂತ್ರಪುರೀಷೇ ಭವತೋ ವಾಯುಶ್ಚ, ರಸಾತ್ ಪಚ್ಯಮಾನಾನ್ಮಲಃ ಕಫಃ, ಏವಮಾದಿ ಗ್ರಹಣ್ಯಧ್ಯಾಯೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮನುಸರ್ತವ್ಯಂ; ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ಕಿಟ್ಟಮನ್ನಸ್ಯ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ರಸಸ್ಯ ತು ಕಫೋಽಸೃಜಃ| ಪಿತ್ತಂ ಮಾಂಸಸ್ಯ ಖಮಲೋ ಮಲಃ ಸ್ವೇದಸ್ತು ಮೇದಸಃ|| ಸ್ಯಾತ್ ಕಿಟ್ಟಂ ಕೇಶಲೋಮಾಸ್ಥ್ನೋ ಮಜ್ಜ್ಞಃ ಸ್ನೇಹೋಽಕ್ಷಿವಿಟ್ ತ್ವಚಾಮ್” (ಚಿ. ೧೫) ಇತಿ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದಕ್ಷಿಸ್ನೇಹಾದಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ವಾತೋಽನಶನಾದಪ್ಯುಪಲಭ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ರೂಕ್ಷಕಿಟ್ಟಾದಿಭೋಜನಮಲಾಂಶಾದಪ್ಯುತ್ಪದ್ಯತ ಏವೇತಿ ಕಿಟ್ಟಾದ್ವಾತೋತ್ಪತ್ತಿರ್ಯುಕ್ತೈವ; ನ ಚಾಯಂ ನಿಯಮೋ ಯನ್ಮಲಾದೇವೋತ್ಪದ್ಯತ ಇತಿ, ವ್ಯಾಯಾಮಾದವಗಾಹಾದೇರಪಿ ಚ ವಾತಾದಿಸದ್ಭಾವಾತ್| ಪ್ರಜನನಂ ಲಿಙ್ಗಮ್| ರಸಪೋಷ್ಯಮಾಹ- ಪುಷ್ಯನ್ತಿ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯದ್ರವ್ಯಾಣೀತಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೀನಿ ಘ್ರಾಣಾದೀನ್ದ್ರಿಯಕಾರಣಾನಿ| ಧಾತುಪ್ರಸಾದಸಞ್ಜ್ಞಕಾನೀತಿ ಅತ್ಯರ್ಥಶುದ್ಧೇನೈವ ಧಾತುಪ್ರಸಾದೇನೇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಾರಭ್ಯನ್ತ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಶರೀರಂ ಬಧ್ನಾತೀತಿ ಶರೀರಬನ್ಧಃ ಸ್ನಾಯುಸಿರಾದಿಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದಾರ್ತವಸ್ತನ್ಯಾದಿಗ್ರಹಣಮ್| ಅತ್ರಾಹಾರರಸಾದ್ ರಕ್ತಾದಿಪೋಷಣೇ ಕೇಚಿದ್ಬ್ರುವತೇ- ಯತ್- ರಸೋ ರಕ್ತರೂಪತಯಾ ಪರಿಣಮತಿ, ರಕ್ತಂ ಚ ಮಾಂಸರೂಪತಯಾ, ಏವಂ ಮಾಂಸಾದಯೋಽಪ್ಯುತ್ತರೋತ್ತರಧಾತುರೂಪತಯಾ ಪರಿಣಮನ್ತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಚ ಪಕ್ಷೇ ಕೇಚಿದ್ಬ್ರುವತೇ- ಕ್ಷೀರಾದ್ಯಥಾ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ದಧಿ ಭವತಿ, ತಥಾ ಕೃತ್ಸ್ನೋ ರಸೋ ರಕ್ತಂ ಭವತಿ; ಏವಂ ರಕ್ತಾದಯೋಽಪಿ ಮಾಂಸಾದಿರೂಪಾ ಭವನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ- ಕೇದಾರೀಕುಲ್ಯಾನ್ಯಾಯೇನ ರಸಸ್ಯ ಧಾತುಪೋಷಣಂ; ತತ್ರಾನ್ನಾದುತ್ಪನ್ನೋ ರಸೋ ಧಾತುರೂಪಂ ರಸಮಧಿಗಮ್ಯ ಕಿಯತಾಽಪ್ಯಂಶೇನ ತಂ ರಸಂ ವರ್ಧಯತಿ; ಅಪರಶ್ಚ ರಸರಾಶಿಸ್ತತ್ರ ಗತಃ ಸನ್ ಶೋಣಿತಗನ್ಧವರ್ಣಯುಕ್ತತ್ವಾಚ್ಛೋಣಿತಮಿವ ಭೂತ್ವಾ ಕಿಯತಾಽಪಿ ಶೋಣಿತಸಮಾನೇನಾಂಶೇನ ಧಾತುರೂಪಂ ಶೋಣಿತಂ ಪುಷ್ಣಾತಿ, ಶೇಷಶ್ಚ ಭಾಗೋ ಮಾಂಸಂ ಯಾತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಶೋಣಿತವದ್ವ್ಯವಸ್ಥಾ; ತಥಾ ಮೇದಃಪ್ರಭೃತಿಷ್ವಪೀತಿ| ಅತ ಏವ ಚ ಮುಖ್ಯಾರ್ಥೋಽಯಂ ಗ್ರನ್ಥೋ ಭವತಿ; ಯಥಾ- “ರಸಾದ್ರಕ್ತಂ ತತೋ ಮಾಂಸಂ ಮಾಂಸಾನ್ಮೇದಸ್ತತೋಽಸ್ಥಿ ಚ| ಅಸ್ಥ್ನೋ ಮಜ್ಜಾ ತತಃ ಶುಕ್ರಂ ಶುಕ್ರಾದ್ಗರ್ಭಃ ಪ್ರಸಾದಜಃ ” (ಚಿ. ೧೫) ಇತಿ; ತಥಾ ಹಾರೀತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ರಸಃ ಸಪ್ತಾಹಾದರ್ವಾಕ್ ಪರಿವರ್ತಮಾನಃ ಶ್ವೇತಕಪೋತಹರಿತಹಾರಿದ್ರಪದ್ಮಕಿಂಶುಕಾಲಕ್ತಕರಸಪ್ರಖ್ಯಶ್ಚಾಯಂ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ದಿವಸಪರಿವರ್ತಾದ್ವರ್ಣಪರಿವರ್ತಮಾಪದ್ಯಮಾನಃ ಪಿತ್ತೋಷ್ಮೋಪರಾಗಾಚ್ಛೋಣಿತತ್ವಮಾಪದ್ಯತೇ” ಇತಿ; ತಥಾ ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಸ ಖಲ್ವಾಪ್ಯೋ ರಸ ಏಕೈಕಸ್ಮಿನ್ ಧಾತೌ ತ್ರೀಣಿ ತ್ರೀಣಿ ಕಲಾಸಹಸ್ರಾಣಿ ಪಞ್ಚದಶ ಚ ಕಲಾ ಅವತಿಷ್ಠತೇ, ಏವಂ ಮಾಸೇನ ರಸಃ ಶುಕ್ರೀಭವತಿ” (ಸು. ಸೂ. ೧೪) ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ- ಖಲೇಕಪೋತನ್ಯಾಯೇನಾಯಮನ್ನರಸಃ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಗ್ಧಾತುಮಾರ್ಗೇ ಗತಃ ಸನ್ ರಸಾದೀನ್ ಪೋಷಯತಿ, ನ ತ್ವಸ್ಯ ಧಾತುಪೋಷಕೋ ರಸಭಾಗೋ ಧಾತ್ವನ್ತರೇಣ ಸಮಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಮಪ್ಯನುಭವತಿ, ರಸಾದಿಪೋಷಕಾಣಿ ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯುತ್ತರೋತ್ತರಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮುಖಾನಿ ದೀರ್ಘಾಣಿ ಚ, ತೇನೈವ ರಸಪೋಷಕರಸಭಾಗೋ ರಸಮಾರ್ಗಚಾರಿತ್ವಾದ್ರಸಂ ಪೋಷಯತಿ, ಏವಂ ರಸಪೋಷಣಕಾಲಾದುತ್ತರಕಾಲಂ (ರಕ್ತಪೋಷಕಮಾರ್ಗಚಾರಿತ್ವಾತ್ ) ರಕ್ತಪೋಷಕೋ ರಸಭಾಗೋ ರಕ್ತಂ ಪೋಷಯತಿ, ತಥಾ ಶೋಣಿತಪೋಷಣಕಾಲಾದುತ್ತರಕಾಲಂ ಮಾಂಸಪೋಷಕೋ ರಸಭಾಗೋ ಮಾಂಸಂ ಪೋಷಯತಿ, ವಿದೂರಸೂಕ್ಷ್ಮಮಾರ್ಗಚಾರಿತ್ವಾತ್; ಏವಂ ಮೇದಃಪ್ರಭೃತಿಪೋಷಣೇಽಪಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತೇನ, “ರಸಾದ್ರಕ್ತಂ ತತೋ ಮಾಂಸಂ” ಇತ್ಯಾದೇರಯಮರ್ಥಃ- ಯತ್- ರಸಪುಷ್ಟಿಕಾಲಾದುತ್ತರಕಾಲಂ ರಕ್ತಂ ಜಾಯತೇ, ತಥಾ ರಕ್ತಪುಷ್ಟಿಕಾಲಾದುತ್ತರಕಾಲಂ ಮಾಂಸಂ ಪ್ರಜಾಯತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏವಂ ಸುಶ್ರುತಹಾರೀತವಚನೇ ಅಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯೇ| ಯಚ್ಚ “ರಕ್ತಂ ವಿಬದ್ಧಮಾರ್ಗತ್ವಾನ್ಮಾಂಸಾದೀನ್ನ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ” (ಚಿ.ಅ.೮) ಇತಿ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ, ತದ್ಧೃದಯಚಾರಿಶೋಣಿತಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ, ನ ತು ಪೋಷಕಶೋಣಿತಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ | ಕಿಞ್ಚ, ಪರಿಣಾಮಪಕ್ಷೇ ವೃಷ್ಯಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ರಕ್ತಾದಿರೂಪತಾಪತ್ತಿಕ್ರಮೇಣಾತಿಚಿರೇಣ ಶುಕ್ರಂ ಭವತೀತಿ, ಕ್ಷೀರಾದಯಶ್ಚ ಸದ್ಯ ಏವ ವೃಷ್ಯಾ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ; ಖಲೇಕಪೋತಪಕ್ಷೇ ತು ವೃಷ್ಯೋತ್ಪನ್ನೋ ರಸಃ ಪ್ರಭಾವಾಚ್ಛೀಘ್ರಮೇವ ಶುಕ್ರೇಣ ಸಮ್ಬದ್ಧಃ ಸನ್ ತತ್ಪುಷ್ಟಿಂ ಕರೋತೀತಿ ಯುಕ್ತಂ; ತಥಾ ರಸದುಷ್ಟೌ ಸತ್ಯಾಂ ಪರಿಣಾಮಪಕ್ಷೇ ತಜ್ಜನ್ಮನಾಂ ಶೋಣಿತಾದೀನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ದುಷ್ಟಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ದುಷ್ಟಕಾರಣಜಾತತ್ವಾತ್| ಖಲೇಕಪೋತಪಕ್ಷೇ ತು ಯದ್ಧಾತುಪೋಷಕೋ ರಸಭಾಗೋ ದುಷ್ಟಃ ಸ ಏವ ದುಷ್ಯತಿ ನ ಸರ್ವೇ, ತದಿತರೇಷಾಮದುಷ್ಟಕಾರಣತ್ವಾತ್; ತಥಾ ಮೇದೋವೃದ್ಧೌ ಸತ್ಯಾಂ ಭೂರಿಕಾರಣತ್ವೇನಾಸ್ಥ್ನಾಽಪಿ ಭೂಯಸಾ ಭವಿತವ್ಯಂ, ದೃಶ್ಯತೇ ಚ ಭೂರಿಮೇದಸ ಇತರಧಾತುಪರಿಕ್ಷಯಃ; ವಚನಂ ಚ- “ಮೇದಸ್ವಿನೋ ಮೇದ ಏವೋಪಚೀಯತೇ, ನ ತಥೇತರೇ ಧಾತವಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೧) ಇತಿ; ಏವಮಾದಿ ಪರಿಣಾಮವಾದೇ ದೂಷಣಮ್| ಏಷು ಚ ಪಕ್ಷೇಷು ಸರ್ವಾತ್ಮಪರಿಣಾಮವಾದೋ ವಿರುದ್ಧ ಏವ, ಯೇನ ಸರ್ವಾತ್ಮಪರಿಣಾಮೇ ತ್ರಿಚತುರೋಪವಾಸೇನೈವ ನೀರಸತ್ವಾಚ್ಛರೀರಸ್ಯ ಮರಣಂ ಸ್ಯಾತ್, ಮಾಸೋಪವಾಸೇ ಚ ಕೇವಲಂ ಶುಕ್ರಮಯಂ ಶರೀರಂ ಸ್ಯಾತ್| ಕೇದಾರೀಕುಲ್ಯಾನ್ಯಾಯಸ್ತು ತುಲ್ಯಬಲ ಏವ ಖಲೇಕಪೋತನ್ಯಾಯೇನ; ಯತೋ ಯದುಕ್ತಂ ವೃಷ್ಯಪ್ರಭಾವಂ ಪ್ರತಿ ತತ್ ಕೇದಾರೀಕುಲ್ಯಾಪಕ್ಷೇಽಪಿ ಪ್ರಭಾವಾದೇವ ಶೀಘ್ರಂ ರಕ್ತಾದಿಧಾತೂನಭಿಗಮ್ಯ ಶುಕ್ರಂ ಜನಯಿಷ್ಯತಿ ವೃಷ್ಯಂ, ಯಥಾ ಖಲೇಕಪೋತಪಕ್ಷೇಽಪಿ ಪ್ರಭವಾದಿತಿ| ಯತ್ತು ರಸದುಷ್ಟೌ ಶೋಣಿತದೂಷಣಂ; ತನ್ನ ಭವತಿ, ಧಾತುಭೂತಶೋಣಿತಾಂಶಪೋಷಕಸ್ಯ ರಸಭಾಗಸ್ಯಾದುಷ್ಟತ್ವಾತ್; ಇತಿ ಸಮಾನಂ ಪೂರ್ವೇಣ| ಅತ್ರಾಪಿ ಹಿ ಪಕ್ಷೇ ನ ಸರ್ವೋ ರಸೋ ಧಾತುರೂಪಶೋಣಿತತಾಮಾಪದ್ಯತೇ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಕಶ್ಚಿದೇವ ಶೋಣಿತಸಮಾನೋ ಭಾಗಃ; ಶೇಷಸ್ತು ಶೋಣಿತಸ್ಥಾನಗತತ್ವೇನ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛೋಣಿತಸಮಾನವರ್ಣಾದಿತ್ವಾಚ್ಚ ಶೋಣಿತಮುಚ್ಯತೇ; ಅನೇನ ನ್ಯಾಯೇನ ಮೇದೋವೃದ್ಧೌ ಸತ್ಯಾಮಸ್ಥಿವೃದ್ಧಿರಪಿ ನಿರಸ್ತಾ, ಯತೋ ನ ಮೇದಸಾ ಅಸ್ಥಿ ಪೋಷ್ಯತೇ, ಅಪಿ ತರ್ಹಿ ಮೇದಃಸ್ಥಾನಗತೇನೈವ ರಸೇನ ಮೇದೋನುಕಾರಿಣಾ| ಏವಮನಯೋಃ ಪಕ್ಷಯೋರ್ಮಹಾಜನಾದೃತತ್ವೇನ ತುಲ್ಯನ್ಯಾಯತ್ವೇನ ಚ ನೈಕಮಪಿ ನಿಶ್ಚಿತಂ ಬ್ರೂಮಃ, ಬುದ್ಧಿವಿಭವಾನ್ನ ಪಕ್ಷಬಲಾಬಲಮ್, ಅತ್ರ ನ ಕಶ್ಚಿತ್ ಕಾರ್ಯವಿರೋಧ ಇತ್ಯುಪರಮ್ಯತೇ| ನನ್ವಾಹಾರರಸಾದ್ರಸಾದಯಃ ಪುಷ್ಯನ್ತೀತಿ ವದತಾ ಧಾತುರಸಾದಾಹಾರರಸೋತ್ಪಾದಃ ಪೃಥಕ್ ಸ್ವೀಕ್ರಿಯತೇ, ತತಶ್ಚ ತಸ್ಯ ಕಿಂ ಸ್ಥಾನಂ ಕಿಂವಾ ಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ಕಿಮಿತಿ ನೋಕ್ತಮ್? ಉಚ್ಯತೇ- ನ ತಸ್ಯಾಹಾರೋತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಾವೇವಂವಿಧೌ, ಉತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಸ್ಯ ನಿಶ್ಚಿತಪ್ರಮಾಣತ್ವಾಭಾವಾತ್; ಸ್ಥಾನಂ ತು ಧಮನ್ಯ ಏವ| ಪೋಷಕಾಹಾರರಸಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಚ ಪೃಥಗ್ರಸಾದಿಧಾತುಭ್ಯಃ ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರಗ್ರಹಣಂ ನ ಕ್ರಿಯತೇ, ರಸಾದಿಕಾರಣರೂಪತಯಾ ರಸಾದಿಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗ್ರಹಣಾತ್| ಅತ್ರ ಯದ್ಯಪ್ಯೋಜಃ ಸಪ್ತಧಾತುಸಾರರೂಪಂ, ತೇನ ಧಾತುಗ್ರಹಣೇನೈವ ಲಭ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಾಣಧಾರಣಕರ್ತೃತ್ವೇನ ಪೃಥಕ್ ಪಠಿತಂ; ಯೇ ತು ಶುಕ್ರಜನ್ಯಮೋಜ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇಷಾಮಷ್ಟಮೋ ಧಾತುರೋಜಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಪಕ್ಷೇ ಚಾತಿದೇಶಂ ಕೃತ್ವಾ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ರಸಾದೀನಾಂ ಶುಕ್ರಾನ್ತಾನಾಂ ಯತ್ ಪರಂ ತೇಜಃ, ತತ್ ಖಲ್ವೋಜಃ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೧೫) ಇತಿ| ಉಪಪಾದಿತಪೋಷಣಾನಾಂ ಧಾತುಮಲಾನಾಂ ಪ್ರಕೃತ್ಯನುವಿಧಾನಮುಪಸಂಹರತಿ- ತೇ ಸರ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಲಾಖ್ಯಾ ಅಪಿ ಸ್ವೇದಮೂತ್ರಾದಯಃ ಸ್ವಮಾನಾವಸ್ಥಿತಾ ದೇಹಧಾರಣಾದ್ಧಾತವೋ ಭವನ್ತೀತ್ಯುಕ್ತಂ- ಧಾತವೋ ಮಲಾಖ್ಯಾ ಇತಿ| ಯಥಾವಯಃಶರೀರಮಿತಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ವಯಸಿ ಬಾಲ್ಯಾದೌ ಯಾದೃಶಂ ಮಾನಂ ಧಾತೂನಾಂ ತಾದೃಶಂ ಪುಷ್ಯನ್ತಃ, ತಥಾ ಯಸ್ಮಿಞ್ ಶರೀರೇ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ದೀರ್ಘೇ ಹ್ರಸ್ವೇ ಕೃಶೇ ವಾ ಸ್ಥೂಲೇ ವಾ ಯಾದೃಶಂ ಮಾನಂ ಧಾತೂನಾಂ ತಾದೃಶಂ ಪುಷ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ಏವಮಿತ್ಯಾದೌ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾವಸ್ಥಿತಾವಿತಿ ಅನತಿರಿಕ್ತಾವನ್ಯೂನೌ ಚ| ಆಶ್ರಯಸ್ಯೇತಿ ಶರೀರಸ್ಯ; ಯಥಾವತ್ಪಕ್ವೌ ಸರ್ವಾಶ್ರಯಂ ಪಶ್ಚಾದ್ಧಮನೀಭಿಃ ಪ್ರಪದ್ಯೇತೇ, ಸರ್ವಶರೀರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಮಧಾತೋರಿತಿ ಸಮರಸಾದೇಃ ಸಮಸ್ವೇದಮೂತ್ರಾದೇಶ್ಚ| ನಿಮಿತ್ತತ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿಮಿತ್ತತ ಇತ್ಯನೇನಾನಿಮಿತ್ತೇ ಅರಿಷ್ಟರೂಪೇ ಕ್ಷಯವೃದ್ಧೀ ನಿರಾಕರೋತಿ| ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾಭ್ಯಾಮಾಹಾರಮೂಲಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ವೃದ್ಧಕ್ಷೀಣಾಹಾರಕೃತಾಭ್ಯಾಮ್, ಏತೇನಾಹಾರವಿಶೇಷಕೃತವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೋ ರಸಃ ಸಾಮ್ಯಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ | ಧಾತುಸಾಮ್ಯಸ್ಯಾರೋಗ್ಯತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇಽಪಿ ಯದಾರೋಗ್ಯಾಯೇತಿ ಬ್ರೂತೇ ತೇನ ಪ್ರಾಕೃತಧಾತೂನಾಂ ಕ್ಷಯೇಣ ವಾಽತಿವೃದ್ಧ್ಯಾ ವಾ ಸಾಮ್ಯಂ ನಿರಾಕರೋತಿ, ಅಸ್ಯ ಸಾಮ್ಯಸ್ಯ ರೋಗಕರ್ತೃತ್ವಾದೇವ| ಕಿಟ್ಟಂ ಚ ಮಲಾನಾಮೇವಮೇವೇತಿ ಯಥಾ ರಸಸ್ತಥಾ ಕಿಟ್ಟಮಪ್ಯಾರೋಗ್ಯಾಯ ಮಲಾನಾಂ ಸಾಮ್ಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದಿತರಸಕ್ರಮೇಣ ಕರೋತಿ| ವೃದ್ಧಮಲಾನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾನ್ತರಮಾಹ- ಸ್ವಮಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಸರ್ಗೋ ಬಹಿರ್ನಿಃಸರಣಂ ಸಂಶೋಧನರೂಪಮೇಷಾಂ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಮಸ್ತಿ, ಉತ್ಸರ್ಗಂ ವಾ ವಹನ್ತೀತ್ಯುತ್ಸರ್ಗಿಣಃ | ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಮಲಾನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾನ್ತರಮಾಹ- ಶೀತೋಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಪರ್ಯಯಃ ವಿಪರ್ಯಯಃ; ತೇನ ಶೀತೋಷ್ಣವಿಪರೀತಗುಣೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ; ತೇನ, ಶೀತಸಮುತ್ಥೇ ಮಲೇ ಉಷ್ಣಂ ತಥೋಷ್ಣಸಮುತ್ಥೇ ಶೀತಮುಪಚಾರೋ ಭವತಿ| ಆದಿಶಬ್ದಶ್ಚಾತ್ರ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ; ತೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಾದೀನಾಮಪಿ ವಿಪರೀತಗುಣಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕಿಂವಾ ಪರ್ಯಯಗುಣಾ ದ್ವನ್ದ್ವಗುಣಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಮೃದುತೀಕ್ಷ್ಣಾದಯಃ, ತೈಶ್ಚ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯೋಪಚರ್ಯಮಾಣಾ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಏತೇನ, ವೃದ್ಧಮಲಾನಾಂ ತ್ರಿವಿಧೋಽಪ್ಯುಪಕ್ರಮೋ ನಿದಾನವರ್ಜನಶೋಧನಶಮನರೂಪ ಉಕ್ತೋ ಭವತಿ; ತತ್ರ ನಿದಾನವರ್ಜನಂ ವೃದ್ಧಮಲೇ ಮಲವೃದ್ಧಿಹೇತ್ವಾಹಾರಪರಿತ್ಯಾಗಾದಲ್ಪಮಲಾಹಾರೋಪಯೋಗಾದ್ವಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ಸಂಶೋಧನಂ ಚ ಉತ್ಸರ್ಗಿಣ ಇತ್ಯನೇನೋಕ್ತಂ, ಶಮನಂ ಚ ಶೀತೋಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೇನೋಕ್ತಮ್||೪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ತೇಷಾಂ ತು ಮಲಪ್ರಸಾದಾಖ್ಯಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಯನಮುಖಾನಿ| ತಾನಿ ಯಥಾವಿಭಾಗೇನ ಯಥಾಸ್ವಂ ಧಾತೂನಾಪೂರಯನ್ತಿ| ಏವಮಿದಂ ಶರೀರಮಶಿತಪೀತಲೀಢಖಾದಿತಪ್ರಭವಮ್| ಅಶಿತಪೀತಲೀಢಖಾದಿತಪ್ರಭವಾಶ್ಚಾಸ್ಮಿಞ್ ಶರೀರೇ ವ್ಯಾಧಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಹಿತಾಹಿತೋಪಯೋಗವಿಶೇಷಾಸ್ತ್ವತ್ರ ಶುಭಾಶುಭವಿಶೇಷಕರಾ ಭವನ್ತೀತಿ||೫||
तेषां तु मलप्रसादाख्यानां धातूनां स्रोतांस्ययनमुखानि| तानि यथाविभागेन यथास्वं धातूनापूरयन्ति| एवमिदं शरीरमशितपीतलीढखादितप्रभवम्| अशितपीतलीढखादितप्रभवाश्चास्मिञ् शरीरे व्याधयो भवन्ति| हिताहितोपयोगविशेषास्त्वत्र शुभाशुभविशेषकरा भवन्तीति||५||
🔊 Audio coming soon
ಅಯನಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಮುಖಾನಿ ಚೇತ್ಯಯನಮುಖಾನಿ, ಅತ್ರ ಆಯಾನ್ತ್ಯನೇನೇತ್ಯಯನಾನಿ ಮಾರ್ಗಾಣಿ, ಮುಖಾನಿ ತು ಯೈಃ ಪ್ರವಿಶನ್ತಿ; ಏತೇನ ಮಲಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಚ ಯದೇವಾಯನಂ ತದೇವ ಪ್ರವೇಶಮುಖಮಿತಿ ನಾನ್ಯೇನ ಪ್ರವೇಶೋ ನಾನ್ಯೇನ ಚ ಗಮನಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ರಸಾದೀನಾಂ ಯಥಾಸ್ವನಾಮ ಸ್ರೋತೋಮುಖಂ ಚಾಯನಂ ಚ| ಕಿಂವಾ, ಅಯನಸ್ಯ ಗಮನಸ್ಯ ಮುಖಾನಿ ಮಾರ್ಗಾಣಿ; ತೇನ, ಅಯನಮುಖಾನಿ ಗತಿಮಾರ್ಗಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾನಿ ಚ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಮಲಪ್ರಸಾದಪೂರಿತಾನಿ ಧಾತೂನ್ ಯಥಾಸ್ವಮಿತಿ ಯದ್ಯಸ್ಯ ಪೋಷ್ಯಂ ತಚ್ಚ ತತ್ ಪೂರಯತಿ| ಯಥಾವಿಭಾಗೇನೇತಿ ಯಸ್ಯ ಧಾತೋರ್ಯೋ ವಿಭಾಗಃ ಪ್ರಮಾಣಂ ತೇನೈವ ಪ್ರಮಾಣೇನ ಪೂರಯತಿ, ತಾದೃಕ್ಪ್ರಮಾಣಾನ್ಯೇವ ಪುಷ್ಯನ್ತಿ, ನಾಧಿಕನ್ಯೂನಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತಚ್ಚ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಾಂ ಕರ್ಮ, ವಿಕೃತಾನಾಂ ತು ನ್ಯೂನಾತಿರಿಕ್ತಧಾತುಕರಣಮಸ್ತ್ಯೇವೇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚಾನ್ಯತ್ರ- “ಸ್ರೋತಸಾ ಚ ಯಥಾಸ್ವೇನ ಧಾತುಃ ಪುಷ್ಯತಿ ಧಾತುನಾ” (ಚಿ. ೮) ಇತಿ| ಉಪಸಂಹರತಿ- ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಥಮಶಿತಾದೇರ್ವಿರುದ್ಧಯೋಃ ಶರೀರತದುಪಘಾತಕರೋಗಯೋರುತ್ಪಾದ ಇತ್ಯಾಹ- ಹಿತಾಹಿತೇತ್ಯಾದಿ| ಹಿತರೂಪೋಽಶಿತಾದಿವಿಶೇಷಃ ಶುಭರೂಪವಿಶೇಷಕಾರಕಃ, ಅಹಿತರೂಪಸ್ತ್ವಶಿತಾದಿವಿಶೇಷೋಽಶುಭರೂಪವಿಶೇಷಕರೋ ಭವತಿ; ತೇನ ನೈಕರೂಪಾತ್ ಕಾರಣಾದ್ವಿರುದ್ಧಕಾರ್ಯೋದಯ ಇತಿ ಭಾವಃ||೫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ಏವಂವಾದಿನಂ ಭಗವನ್ತಮಾತ್ರೇಯಮಗ್ನಿವೇಶ ಉವಾಚ- ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಹಿ ಭಗವನ್! ಹಿತಸಮಾಖ್ಯಾತಮಪ್ಯಾಹಾರಮುಪಯುಞ್ಜಾನಾ ವ್ಯಾಧಿಮನ್ತಶ್ಚಾಗದಾಶ್ಚ, ತಥೈವಾಹಿತಸಮಾಖ್ಯಾತಮ್; ಏವಂ ದುಷ್ಟೇ ಕಥಂ ಹಿತಾಹಿತೋಪಯೋಗವಿಶೇಷಾತ್ಮಕಂ ಶುಭಾಶುಭವಿಶೇಷಮುಪಲಭಾಮಹ ಇತಿ||೬||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- दृश्यन्ते हि भगवन्! हितसमाख्यातमप्याहारमुपयुञ्जाना व्याधिमन्तश्चागदाश्च, तथैवाहितसमाख्यातम्; एवं दुष्टे कथं हिताहितोपयोगविशेषात्मकं शुभाशुभविशेषमुपलभामह इति||६||
🔊 Audio coming soon
ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಹಿ ಭಗವನ್ನಿತ್ಯಾದೌ ತಥೈವಾಹಿತಸಮಾಖ್ಯಾತಮುಪಯುಞ್ಜಾನಾ ವ್ಯಾಧಿಮನ್ತಶ್ಚಾಗದಾಶ್ಚೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವಿಶೇಷಾತ್ಮಕಮಿತಿ ವಿಶೇಷೋದ್ಭವಮ್||೬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ತಮುವಾಚ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ- ನ ಹಿತಾಹಾರೋಪಯೋಗಿನಾಮಗ್ನಿವೇಶ! ತನ್ನಿಮಿತ್ತಾ ವ್ಯಾಧಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ, ನ ಚ ಕೇವಲಂ ಹಿತಾಹಾರೋಪಯೋಗಾದೇವ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿಭಯಮತಿಕ್ರಾನ್ತಂ ಭವತಿ, ಸನ್ತಿ ಹ್ಯೃತೇಽಪ್ಯಹಿತಾಹಾರೋಪಯೋಗಾದನ್ಯಾ ರೋಗಪ್ರಕೃತಯಃ, ತದ್ಯಥಾ- ಕಾಲವಿಪರ್ಯಯಃ, ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಃ, ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾಶ್ಚಾಸಾತ್ಮ್ಯಾ ಇತಿ| ತಾಶ್ಚ ರೋಗಪ್ರಕೃತಯೋ ರಸಾನ್ ಸಮ್ಯಗುಪಯುಞ್ಜಾನಮಪಿ ಪುರುಷಮಶುಭೇನೋಪಪಾದಯನ್ತಿ; ತಸ್ಮಾದ್ಧಿತಾಹಾರೋಪಯೋಗಿನೋಽಪಿ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ವ್ಯಾಧಿಮನ್ತಃ| ಅಹಿತಾಹಾರೋಪಯೋಗಿನಾಂ ಪುನಃ ಕಾರಣತೋ ನ ಸದ್ಯೋ ದೋಷವಾನ್ ಭವತ್ಯಪಚಾರಃ| ನ ಹಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯಪಥ್ಯಾನಿ ತುಲ್ಯದೋಷಾಣಿ, ನ ಚ ಸರ್ವೇ ದೋಷಾಸ್ತುಲ್ಯಬಲಾಃ, ನ ಚ ಸರ್ವಾಣಿ ಶರೀರಾಣಿ ವ್ಯಾಧಿಕ್ಷಮತ್ವೇ ಸಮರ್ಥಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ತದೇವ ಹ್ಯಪಥ್ಯಂ ದೇಶಕಾಲಸಂಯೋಗವೀರ್ಯಪ್ರಮಾಣಾತಿಯೋಗಾದ್ಭೂಯಸ್ತರಮಪಥ್ಯಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಸ ಏವ ದೋಷಃ ಸಂಸೃಷ್ಟಯೋನಿರ್ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮೋ ಗಮ್ಭೀರಾನುಗತಶ್ಚಿರಸ್ಥಿತಃ ಪ್ರಾಣಾಯತನಸಮುತ್ಥೋ ಮರ್ಮೋಪಘಾತೀ ಕಷ್ಟತಮಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರಿತಮಶ್ಚ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಶರೀರಾಣಿ ಚಾತಿಸ್ಥೂಲಾನ್ಯತಿಕೃಶಾನ್ಯನಿವಿಷ್ಟಮಾಂಸಶೋಣಿತಾಸ್ಥೀನಿ ದುರ್ಬಲಾನ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯಾಹಾರೋಪಚಿತಾನ್ಯಲ್ಪಾಹಾರಾಣ್ಯಲ್ಪಸತ್ತ್ವಾನಿ ಚ ಭವನ್ತ್ಯವ್ಯಾಧಿಸಹಾನಿ, ವಿಪರೀತಾನಿ ಪುನರ್ವ್ಯಾಧಿಸಹಾನಿ| ಏಭ್ಯಶ್ಚೈವಾಪಥ್ಯಾಹಾರದೋಷಶರೀರವಿಶೇಷೇಭ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಯೋ ಮೃದವೋ ದಾರುಣಾಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಸಮುತ್ಥಾಶ್ಚಿರಕಾರಿಣಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ| ತ ಏವ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇ ಪ್ರಕುಪಿತಾ ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಾನಭಿನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತ್ಯಗ್ನಿವೇಶ!||೭||
तमुवाच भगवानात्रेयः- न हिताहारोपयोगिनामग्निवेश! तन्निमित्ता व्याधयो जायन्ते, न च केवलं हिताहारोपयोगादेव सर्वव्याधिभयमतिक्रान्तं भवति, सन्ति ह्यृतेऽप्यहिताहारोपयोगादन्या रोगप्रकृतयः, तद्यथा- कालविपर्ययः, प्रज्ञापराधः, शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्चासात्म्या इति| ताश्च रोगप्रकृतयो रसान् सम्यगुपयुञ्जानमपि पुरुषमशुभेनोपपादयन्ति; तस्माद्धिताहारोपयोगिनोऽपि दृश्यन्ते व्याधिमन्तः| अहिताहारोपयोगिनां पुनः कारणतो न सद्यो दोषवान् भवत्यपचारः| न हि सर्वाण्यपथ्यानि तुल्यदोषाणि, न च सर्वे दोषास्तुल्यबलाः, न च सर्वाणि शरीराणि व्याधिक्षमत्वे समर्थानि भवन्ति| तदेव ह्यपथ्यं देशकालसंयोगवीर्यप्रमाणातियोगाद्भूयस्तरमपथ्यं सम्पद्यते| स एव दोषः संसृष्टयोनिर्विरुद्धोपक्रमो गम्भीरानुगतश्चिरस्थितः प्राणायतनसमुत्थो मर्मोपघाती कष्टतमः क्षिप्रकारितमश्च सम्पद्यते| शरीराणि चातिस्थूलान्यतिकृशान्यनिविष्टमांसशोणितास्थीनि दुर्बलान्यसात्म्याहारोपचितान्यल्पाहाराण्यल्पसत्त्वानि च भवन्त्यव्याधिसहानि, विपरीतानि पुनर्व्याधिसहानि| एभ्यश्चैवापथ्याहारदोषशरीरविशेषेभ्यो व्याधयो मृदवो दारुणाः क्षिप्रसमुत्थाश्चिरकारिणश्च भवन्ति| त एव वातपित्तश्लेष्माणः स्थानविशेषे प्रकुपिता व्याधिविशेषानभिनिर्वर्तयन्त्यग्निवेश!||७||
🔊 Audio coming soon
ತನ್ನಿಮಿತ್ತಾ ಇತಿ ಹಿತಾಹಾರನಿಮಿತ್ತಾಃ| ನ ಕೇವಲಮಿತಿ ನ ಪರಮ್| ರೋಗಪ್ರಕೃತಯ ಇತಿ ರೋಗಕಾರಣಾನಿ| ಅಹಿತಾಹಾರೋಪಯೋಗಿನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾರಣತ ಇತಿ ನಿಮಿತ್ತಾನ್ತರಾತ್ ಪ್ರತಿಬನ್ಧಕಾತ್; ತಚ್ಚ ಕಾರಣಂ ‘ತದೇವ ಹ್ಯಪಥ್ಯಂ’ ಇತ್ಯಾದಿವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಗ್ರನ್ಥವಿಪರೀತಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಸದ್ಯ ಇತಿ ತತ್ಕಾಲಮ್| ಅನೇನಾಪಥ್ಯಸ್ಯ ರೋಗಜನನಂ ಪ್ರತಿ ಕಾಲಾನ್ತರವಿಕಾರಕರ್ತೃತ್ವಂ ಪ್ರಾಯೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಅನ್ಯಥಾ ಸದ್ಯ ಇತ್ಯನರ್ಥಕಂ ಸ್ಯಾತ್, ಕಾಲಾನ್ತರೇಽಪಿ ದೋಷಾಕರ್ತೃತ್ವಾತ್| ದೋಷವಾನಿತಿ ವ್ಯಾಧಿಜನಕಃ| ಅಪಚಾರ ಇತಿ ಅಹಿತಾಹಾರೋಪಯೋಗಃ| ಉಕ್ತೇ ಕಾರಣಮಾಹ- ನಹೀತ್ಯಾದಿ| ತುಲ್ಯದೋಷಾಣೀತಿ ತುಲ್ಯದೋಷಕರಾಣಿ| ವ್ಯಾಧಿಕ್ಷಮತ್ವಂ ವ್ಯಾಧಿಬಲವಿರೋಧಿತ್ವಂ ವ್ಯಾಧ್ಯುತ್ಪಾದಪ್ರತಿಬನ್ಧಕತ್ವಮಿತಿ ಯಾವತ್| ತದೇವಾಪಥ್ಯತುಲ್ಯದೋಷತಾದಿ ವಿವೃಣೋತಿ- ತದೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಸ್ತುತತ್ವಾದಪಥ್ಯಪ್ರತಿಬನ್ಧಕಾನಿ ಕಾರಣಾನಿ ವಕ್ತವ್ಯಾನಿ, ತಥಾಽಪಿ ಸಮಾನನ್ಯಾಯತಯಾಽಪಥ್ಯಶಕ್ತಿವರ್ಧಕಾನ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ತತ್ರ ದೇಶಾದೀನಾಂ ಯೋಗಾದಿತಿ ಅನುಗುಣದೇಶಾದಿಯೋಗಾತ್; ಯಥಾ- ವ್ರೀಹಿಃ ಪಿತ್ತಕರ್ತೃತ್ವೇನಾಪಥ್ಯಃ, ಸ ಚಾನೂಪದೇಶಯೋಗಾದ್ಭೂಯಸ್ತರಮಪಥ್ಯೋ ಭವತಿ, ಧನ್ವದೇಶೇ ತು ಹೀನಬಲೋ ಭವತಿ; ತಥಾ ಶರತ್ಕಾಲಸ್ಯಾನುಗುಣಸ್ಯ ಯೋಗಾದ್ಬಲವಾನ್ ಭವತಿ, ಹೇಮನ್ತೇ ದುರ್ಬಲಃ; ಸಂಯೋಗಾದ್ಯಥಾ- ಸ ವ್ರೀಹಿರ್ದಧಿಫಾಣಿತಾದಿಯುಕ್ತೋ ಬಲವಾನ್ , ಮಧ್ವಾದಿಯುಕ್ತಶ್ಚ ದುರ್ಬಲಃ; ವೀರ್ಯಾದ್ಯಥಾ- ಸ ಏವೋಷ್ಣೀಕೃತೋ ಬಲವಾನ್, ಶೀತಸ್ತು ದುರ್ಬಲಃ; ಸ ಏವ ಚ ಪ್ರಾಮಾಣಾತಿಯೋಗಾದ್ಬಲೀ, ಹೀನಮಾತ್ರಸ್ತ್ವಬಲಃ; ಇತ್ಯಾದ್ಯನುಸರ್ತವ್ಯಮ್| ದೋಷತುಲ್ಯಬಲತಾಮಾಹ- ಸ ಏವ ದೋಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಂಸೃಷ್ಟಾ ಮಿಲಿತಾ ಬಹವೋ ಯೋನಯಃ ಕಾರಣಾನಿ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ, ಕಿಂವಾ ಸಂಸೃಷ್ಟಯೋನಿರಿತಿ ಅನುಗುಣದೂಷ್ಯಃ; ಯಥಾ- ಪಿತ್ತಸ್ಯ ರಕ್ತಂ ದೂಷ್ಯಮಾಸಾದ್ಯ ಕಷ್ಟತ್ವಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರಿತ್ವಂ ಚ ಭವತಿ| ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮೋ ಯಥಾ- ಪಿತ್ತಂ ಮೇಹಾರಮ್ಭಕಂ, ವಚನಂ ಹಿ- “ಪಿತ್ತಮೇಹಾಃ ಸರ್ವ ಏವ ಯಾಪ್ಯಾಃ, ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾತ್” (ನಿ.ಅ.೪) ಇತಿ; ವಿರುದ್ಧತಾ ಚೋಪಕ್ರಮಸ್ಯಾತ್ರ ಯತ್ ಪಿತ್ತಹರಂ ಮಧುರಾದಿ ತನ್ಮೇಹಪ್ರಧಾನದೂಷ್ಯಮೇದಸೋ ವಿರುದ್ಧಂ, ಮೇದೋನುಗುಣಂ ತು ಕಟ್ವಾದಿ ಪಿತ್ತೇ ವಿರುದ್ಧಮಿತಿ| ಗಮ್ಭೀರಾನುಗತ ಇತಿ ಗಮ್ಭೀರಮಜ್ಜಾದಿಧಾತುಗತಃ; ವಚನಂ ಹಿ- “ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾಶ್ರಯಮುತ್ತಾನಂ ಗಮ್ಭೀರಂ ತ್ವನ್ತರಾಶ್ರಯಮ್” (ಚಿ.ಅ.೩೯) ಇತಿ| ಚಿರಸ್ಥಿತ ಇತಿ ದೇಹೇ ಚಿರಕಾಲಾವಸ್ಥಾನೇನ ಕೃತಮೂಲತ್ವಾತ್ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯಃ| ಪ್ರಾಣಾಯತನಸಮುತ್ಥ ಇತಿ ಅಗ್ರೇಽಧ್ಯಾಯೇ (ಸೂ.ಅ.೨೯) ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಶಙ್ಖಾದಿದಶಪ್ರಾಣಾಯತನಾಶ್ರಯೀ| ಮರ್ಮೋಪಘಾತೀತಿ ಪ್ರಾಣಾಯತನವ್ಯತಿರಿಕ್ತಕ್ಷಿಪ್ರತಲಹೃದಯಾದಿಮರ್ಮೋಪಘಾತಕಾರೀ| ಮರ್ಮಘಾತಿತ್ವೇನೈವ ಮರ್ಮವಿಶೇಷಪ್ರಾಣಾಯತನಸಮುತ್ಥತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನಸ್ತದ್ವಚನಂ ಪ್ರಾಣಾಯತನಮರ್ಮಾಶ್ರಯಿಣೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಕಷ್ಟತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಕಷ್ಟತಮ ಇತಿ ಬಹುದುಃಖಕರ್ತೃತ್ವೇನಾಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ಚ| ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರಿತಮ ಇತಿ ಆಶುವಿಕಾರಕಾರಿತಮಃ| ಚಕಾರಾತ್ ಸಂಸೃಷ್ಟಯೋನಿತ್ವಾದಿಹೇತೂನಾಮಲ್ಪತ್ವೇನ ಕಷ್ಟ-ಕಷ್ಟತರ-ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರಿ-ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರಿತರಾದಿವಿಶೇಷಾಶ್ಚ ಭವನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಯಥೋಕ್ತಸರ್ವಹೇತುಮೇಲಕೇ ಕಷ್ಟತಮಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರಿತಮಶ್ಚ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಂ, ಕಷ್ಟತಮತ್ವಾದಿ ಚ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ಜ್ಞೇಯಂ; ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮೋ ದೋಷಃ ಕಷ್ಟ ಏವ ಭವತಿ ನ ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರೀ| ವ್ಯಾಧ್ಯಕ್ಷಮಶರೀರಾಣ್ಯಾಹ- ಶರೀರಾಣಿ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಅನಿವಿಷ್ಟಾನಿ ಶ್ಲಥಾನಿ ಮಾಂಸಾದೀನಿ ಯೇಷಾಂ ಶರೀರಾಣಾಂ ತಾನಿ ತಥಾ; ಕಿಂವಾ, ಅನಿವಿಷ್ಟಾನೀತಿ ವಿಷಮಾಣಿ| ಉಪಚಿತಾನೀತಿ ಸಂವರ್ಧಿತಾನಿ; ಅಸಾತ್ಮ್ಯಪುಷ್ಟಂ ಹಿ ಶರೀರಂ ಭೂರಿದೋಷಭಾವಿತಮೇವ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ವಿಪರೀತಾನೀತಿ ಅನತಿಸ್ಥೂಲತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಾನಿ| ವ್ಯಾಧಿಸಹಾನೀತಿ ವ್ಯಾಧ್ಯುತ್ಪಾದಕಪ್ರತಿಬನ್ಧಕಾನಿ| ಏತಚ್ಚ ಶರೀರಮಧಿಕೃತ್ಯ ವೈಪರೀತ್ಯಂ ವ್ಯಾಧಿಸಹತ್ವೇ ಉದಾಹರಣಾರ್ಥಮುಪನ್ಯಸ್ತಂ, ತೇನ ಯಥೋಕ್ತಾಪಥ್ಯಬಲವೈಪರೀತ್ಯಂ ದೋಷಬಲವೈಪರೀತ್ಯಂ ಚ ನ ಸದ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿಕಾರಕಂ ಭವತೀತ್ಯೇತದಪ್ಯುಕ್ತಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಏತದೇವಾಪಥ್ಯಾಹಾರದೋಷಶರೀರಾಣಾಮೇವಾಬಲವತ್ತ್ವಬಲವತ್ತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಲಕ್ಷಣವಿಶೇಷಂ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ಮೃದ್ವಾದಿವ್ಯಾಧಿಕಾರಣತ್ವೇನೋಪಸಂಹರನ್ನಾಹ- ಏಭ್ಯಶ್ಚೈವೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶೇಷಾ ಯಥೋಕ್ತಾ ಉಕ್ತವಿಪರೀತಾಶ್ಚ; ತತ್ರೋಕ್ತವಿಪರೀತವಿಶೇಷಾನ್ಮೃದವಸ್ತಥಾ ಚಿರಕಾರಿಣಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ, ಯಥೋಕ್ತಾಪಥ್ಯಾದಿವಿಶೇಷಾತ್ತು ದಾರುಣಾಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರಿಣಶ್ಚ ಭವನ್ತೀತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಅನೇನ ಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ವಾತಾದೀನಾಂ ರಸಾದಿಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇಷು ಕುಪಿತಾನಾಂ ಯೇ ವ್ಯಾಧಯೋ ಭವನ್ತಿ ತಾನ್ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ತ ಏವೇತ್ಯಾದಿ||೭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ತತ್ರ ರಸಾದಿಷು ಸ್ಥಾನೇಷು ಪ್ರಕುಪಿತಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ್ಥಾನೇ ಯೇ ಯೇ ವ್ಯಾಧಯಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ತಾಂಸ್ತಾನ್ ಯಥಾವದನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೮||
तत्र रसादिषु स्थानेषु प्रकुपितानां दोषाणां यस्मिन् स्थाने ये ये व्याधयः सम्भवन्ति तांस्तान् यथावदनुव्याख्यास्यामः||८||
🔊 Audio coming soon
ತತ್ರ ರಸೇತ್ಯಾದೌ ಪ್ರಕುಪಿತಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಮಿತಿ ಅನಿಯಮೇನ ರಸೇ ಕುಪಿತೋ ವಾಯುರ್ವಾ ಪಿತ್ತಂ ವಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವಾ ಸಂಸೃಷ್ಟಾ ವಾ ಅಶ್ರದ್ಧಾದೀನಿ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಸತ್ಯಪಿ ದೋಷಭೇದೇಽತ್ರಾಶ್ರಯಸ್ಯಾಭೇದಾದಾಶ್ರಯಪ್ರಭಾವೇಣೈವಾಶ್ರದ್ಧಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ, ಪರಂ ದೋಷಭೇದೇ ಅಶ್ರದ್ಧಾದಾವೇವ ವಾತಾದಿಲಿಙ್ಗಂ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಭವತಿ| ಕಿಂವಾ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ರಸಾಶ್ರಯಿಣಾ ವಾತಾದಿನಾ ಅಶ್ರದ್ಧಾದಿಕರಣಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ಯತೋ ನ ಗೌರವಂ ವಾತದುಷ್ಟರಸೇ ಭವಿತುಮರ್ಹತಿ; ಏತಚ್ಚ ನಾತಿಸುನ್ದರಂ, ತೇನ ಪೂರ್ವ ಏವ ಪಕ್ಷೋ ಜ್ಯಾಯಾನ್||೮||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 11
ಅಶ್ರದ್ಧಾ ಚಾರುಚಿಶ್ಚಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಮರಸಜ್ಞತಾ| ಹೃಲ್ಲಾಸೋ ಗೌರವಂ ತನ್ದ್ರಾ ಸಾಙ್ಗಮರ್ದೋ ಜ್ವರಸ್ತಮಃ ||೯|| ಪಾಣ್ಡುತ್ವಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ರೋಧಃ ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ಸಾದಃ ಕೃಶಾಙ್ಗತಾ| ನಾಶೋಽಗ್ನೇರಯಥಾಕಾಲಂ ವಲಯಃ ಪಲಿತಾನಿ ಚ||೧೦|| ರಸಪ್ರದೋಷಜಾ ರೋಗಾ,...|೧೧|
अश्रद्धा चारुचिश्चास्यवैरस्यमरसज्ञता| हृल्लासो गौरवं तन्द्रा साङ्गमर्दो ज्वरस्तमः ||९|| पाण्डुत्वं स्रोतसां रोधः क्लैब्यं सादः कृशाङ्गता| नाशोऽग्नेरयथाकालं वलयः पलितानि च||१०|| रसप्रदोषजा रोगा,...|११|
🔊 Audio coming soon
ಅಶ್ರದ್ಧಾಯಾಂ ಮುಖಪ್ರವಿಷ್ಟಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯಾಭ್ಯವಹರಣಂ ಭವತ್ಯೇವ ಪರಂ ತ್ವನಿಚ್ಛಾ , ಅರುಚೌ ತು ಮುಖಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ನಾಭ್ಯವಹರತೀತಿ ಭೇದಃ| ಆಸ್ಯವೈರಸ್ಯಮ್ ಉಚಿತಾದಾಸ್ಯರಸಾದನ್ಯಥಾತ್ವಮ್ | ಅರಸಜ್ಞತಾ ರಸಾಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ| ಸಾದಃ ಅಙ್ಗಾವಸಾದಃ||೯-೧೦||-
Adhikarana 9 (11-12) · Śloka 14
...ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ರಕ್ತದೋಷಜಾಃ| ಕುಷ್ಠವೀಸರ್ಪಪಿಡಕಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಸೃಗ್ದರಃ||೧೧|| ಗುದಮೇಢ್ರಾಸ್ಯಪಾಕಶ್ಚ ಪ್ಲೀಹಾ ಗುಲ್ಮೋಽಥ ವಿದ್ರಧಿಃ| ನೀಲಿಕಾ ಕಾಮಲಾ ವ್ಯಙ್ಗಃ ಪಿಪ್ಪ್ಲವಸ್ತಿಲಕಾಲಕಾಃ||೧೨|| ದದ್ರುಶ್ಚರ್ಮದಲಂ ಶ್ವಿತ್ರಂ ಪಾಮಾ ಕೋಠಾಸ್ರಮಣ್ಡಲಮ್| ರಕ್ತಪ್ರದೋಷಾಜ್ಜಾಯನ್ತೇ,...|೧೪|
...वक्ष्यन्ते रक्तदोषजाः| कुष्ठवीसर्पपिडका रक्तपित्तमसृग्दरः||११|| गुदमेढ्रास्यपाकश्च प्लीहा गुल्मोऽथ विद्रधिः| नीलिका कामला व्यङ्गः पिप्प्लवस्तिलकालकाः||१२|| दद्रुश्चर्मदलं श्वित्रं पामा कोठास्रमण्डलम्| रक्तप्रदोषाज्जायन्ते,...|१४|
🔊 Audio coming soon
ರಕ್ತಪ್ರದೋಷಜೇಷು ಕುಷ್ಠಗ್ರಹಣಾದೇವ ದದ್ರ್ವಾದಿಲಾಭೇ ಸಿದ್ಧೇ ಪುನಸ್ತದ್ವಚನಂ ವಿಶೇಷಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ತಿಲಕಾಲಕಾಃ ತಿಲಾಕೃತಯಃ| ಅಸ್ರಮಣ್ಡಲಂ ಲೋಹಿತಮಣ್ಡಲಮ್||೧೧-೧೨||-
Adhikarana 10 (13-14) · Śloka 15
...ಶೃಣು ಮಾಂಸಪ್ರದೋಷಜಾನ್||೧೩|| ಅಧಿಮಾಂಸಾರ್ಬುದಂ ಕೀಲಂ ಗಲಶಾಲೂಕಶುಣ್ಡಿಕೇ| ಪೂತಿಮಾಂಸಾಲಜೀಗಣ್ಡಗಣ್ಡಮಾಲೋಪಜಿಹ್ವಿಕಾಃ||೧೪|| ವಿದ್ಯಾನ್ಮಾಂಸಾಶ್ರಯಾನ್,...|೧೫|
...शृणु मांसप्रदोषजान्||१३|| अधिमांसार्बुदं कीलं गलशालूकशुण्डिके| पूतिमांसालजीगण्डगण्डमालोपजिह्विकाः||१४|| विद्यान्मांसाश्रयान्,...|१५|
🔊 Audio coming soon
ಕೀಲಶಬ್ದೇನಾತ್ರಾರ್ಶ ಉಚ್ಯತೇ||೧೩-೧೪||-
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
... ಮೇದಃಸಂಶ್ರಯಾಂಸ್ತು ಪ್ರಚಕ್ಷ್ಮಹೇ| ನಿನ್ದಿತಾನಿ ಪ್ರಮೇಹಾಣಾಂ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಯಾನಿ ಚ||೧೫||
... मेदःसंश्रयांस्तु प्रचक्ष्महे| निन्दितानि प्रमेहाणां पूर्वरूपाणि यानि च||१५||
🔊 Audio coming soon
ನಿನ್ದಿತಾನಿ ಪ್ರಮೇಹಪೂರ್ವರೂಪಾಣೀತಿ ಕೇಶಜಟಿಲತ್ವಾದೀನಿ, ತೇಷಾಮೇವ ನಿನ್ದಿತತ್ವಾತ್; ನತ್ವಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಮಧುರತ್ವಾದೀನಿ| ಕಿಂವಾ, ನಿನ್ದಿತಾನೀತಿ ಅತಿಸ್ಥೂಲಗತಾನ್ಯಾಯುರ್ಹ್ರಾಸಾದೀನ್ಯಷ್ಟೌನಿನ್ದಿತೀಯೋಕ್ತಾನಿ, ತೇಷಾಂ ಚ ನಿನ್ದಿತತ್ವಂ ನಿನ್ದಿತಾತಿಸ್ಥೂಲಸಮ್ಬದ್ಧತ್ವೇನ| ಏವಂ ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ‘ಯಾನಿ ಚ’ ಇತಿ ಚಕಾರೋ ನಿಯಮೇ, ಉತ್ತರವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ತು ಸಮುಚ್ಚಯೇ||೧೫||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
ಅಧ್ಯಸ್ಥಿದನ್ತೌ ದನ್ತಾಸ್ಥಿಭೇದಶೂಲಂ ವಿವರ್ಣತಾ| ಕೇಶಲೋಮನಖಶ್ಮಶ್ರುದೋಷಾಶ್ಚಾಸ್ಥಿಪ್ರದೋಷಜಾಃ||೧೬||
अध्यस्थिदन्तौ दन्तास्थिभेदशूलं विवर्णता| केशलोमनखश्मश्रुदोषाश्चास्थिप्रदोषजाः||१६||
🔊 Audio coming soon
ಅಧ್ಯಸ್ಥಿದನ್ತಶಬ್ದೇನ ಅಧ್ಯಸ್ಥ್ಯಧಿದನ್ತಯೋರ್ಗ್ರಹಣಮ್| ಶೂಲಮಿತಿ ಅಸ್ಥಿಶೂಲಮೇವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೧೬||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 18
ರುಕ್ ಪರ್ವಣಾಂ ಭ್ರಮೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ದರ್ಶನಂ ತಮಸಸ್ತಥಾ| ಅರುಷಾಂ ಸ್ಥೂಲಮೂಲಾನಾಂ ಪರ್ವಜಾನಾಂ ಚ ದರ್ಶನಮ್||೧೭|| ಮಜ್ಜಪ್ರದೋಷಾತ್, ...|೧೮|
रुक् पर्वणां भ्रमो मूर्च्छा दर्शनं तमसस्तथा| अरुषां स्थूलमूलानां पर्वजानां च दर्शनम्||१७|| मज्जप्रदोषात्, ...|१८|
🔊 Audio coming soon
ರುಗಿತ್ಯಾದಿ ಮಜ್ಜದೋಷಾಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅರುಂಷೀತಿ ವ್ರಣಾನಿ||೧೭||-
Adhikarana 14 (18-19) · Śloka 19
...ಶುಕ್ರಸ್ಯ ದೋಷಾತ್ ಕ್ಲೈಬ್ಯಮಹರ್ಷಣಮ್| ರೋಗಿ ವಾ ಕ್ಲೀಬಮಲ್ಪಾಯುರ್ವಿರೂಪಂ ವಾ ಪ್ರಜಾಯತೇ||೧೮|| ನ ಚಾಸ್ಯ ಜಾಯತೇ ಗರ್ಭಃ ಪತತಿ ಪ್ರಸ್ರವತ್ಯಪಿ| ಶುಕ್ರಂ ಹಿ ದುಷ್ಟಂ ಸಾಪತ್ಯಂ ಸದಾರಂ ಬಾಧತೇ ನರಮ್||೧೯||
...शुक्रस्य दोषात् क्लैब्यमहर्षणम्| रोगि वा क्लीबमल्पायुर्विरूपं वा प्रजायते||१८|| न चास्य जायते गर्भः पतति प्रस्रवत्यपि| शुक्रं हि दुष्टं सापत्यं सदारं बाधते नरम्||१९||
🔊 Audio coming soon
ಕ್ಲೈಬ್ಯಮಿತಿ ಧ್ವಜಾನುಚ್ಛ್ರಾಯಃ| ಅಹರ್ಷಣಂ ಚ ಸತ್ಯಪಿ ಧ್ವಜೋತ್ಥಾನೇ ಮೈಥುನಾಶಕ್ತಿಃ | ಶುಕ್ರಂ ಹಿ ದುಷ್ಟಂ ಸಾಪತ್ಯಂ ಸದಾರಂ ಬಾಧತೇ ನರಮಿತಿ ಅತ್ರಾಪತ್ಯಬಾಧಾ ರೋಗಿಕ್ಲೀಬಾದ್ಯಪತ್ಯಜನಕತ್ವೇನ, ದಾರಬಾಧಾ ತು ಸ್ರಾವಿಗರ್ಭಾದಿಜನಕತ್ವೇನ||೧೮-೧೯||
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಸಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಪ್ರಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಯದಾ ಮಲಾಃ| ಉಪಘಾತೋಪತಾಪಾಭ್ಯಾಂ ಯೋಜಯನ್ತೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ತೇ||೨೦||
इन्द्रियाणि समाश्रित्य प्रकुप्यन्ति यदा मलाः| उपघातोपतापाभ्यां योजयन्तीन्द्रियाणि ते||२०||
🔊 Audio coming soon
ಉಪಘಾತೇತ್ಯಾದೌ ಉಪಘಾತೋ ವಿನಾಶಃ, ಉಪತಾಪಸ್ತು ಕಿಞ್ಚಿದ್ವೈಕಲ್ಯಮ್||೨೦||
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
ಸ್ನಾಯೌ ಸಿರಾಕಣ್ಡರಾಭ್ಯೋ ದುಷ್ಟಾಃ ಕ್ಲಿಶ್ನನ್ತಿ ಮಾನವಮ್| ಸ್ತಮ್ಭಸಙ್ಕೋಚಖಲ್ಲೀಭಿರ್ಗ್ರನ್ಥಿಸ್ಫುರಣಸುಪ್ತಿಭಿಃ||೨೧||
स्नायौ सिराकण्डराभ्यो दुष्टाः क्लिश्नन्ति मानवम्| स्तम्भसङ्कोचखल्लीभिर्ग्रन्थिस्फुरणसुप्तिभिः||२१||
🔊 Audio coming soon
ಕಣ್ಡಾರಾಭ್ಯ ಇತಿ ಸಪ್ತಮ್ಯರ್ಥೇ ಪಞ್ಚಮೀ| ಖಲ್ಲೀ ಕರಪದಾವಮೋಟನಮ್| ಗ್ರನ್ಥಿಃ ಸ್ನಾಯ್ವಾದಿಗ್ರನ್ಥಿರೇವ||೨೧||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
ಮಲಾನಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕುಪಿತಾ ಭೇದಶೋಷಪ್ರದೂಷಣಮ್| ದೋಷಾ ಮಲಾನಾಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಸಙ್ಗೋತ್ಸರ್ಗಾವತೀವ ಚ||೨೨||
मलानाश्रित्य कुपिता भेदशोषप्रदूषणम्| दोषा मलानां कुर्वन्ति सङ्गोत्सर्गावतीव च||२२||
🔊 Audio coming soon
ಮಲಾನಿತ್ಯಾದೌ ಭೇದಶೋಷಪ್ರದೂಷಣಮಿತಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಜ್ಞೇಯಂ; ತತ್ರ ಭೇದಃ ಪುರೀಷಸ್ಯ, ಶೋಷಸ್ತು ವಿಶೇಷೇಣ ಸರ್ವಮಲೇಷು ಸಮ್ಭವತಿ, ಪ್ರದೂಷಣಂ ತು ಪ್ರದುಷ್ಟವರ್ಣಾದಿಯುಕ್ತತ್ವೇನ ಪ್ರಾಕೃತವರ್ಣಾದ್ಯುಪಘಾತಃ| ಸಙ್ಗೋತ್ಸರ್ಗಾವತೀವ ಚೇತಿ ಅತೀವ ಸಙ್ಗಃ ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಅತ್ಯುತ್ಸರ್ಗಸ್ತು ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಃ||೨೨||
Adhikarana 18 (23-30) · Śloka 30
ವಿವಿಧಾದಶಿತಾತ್ ಪೀತಾದಹಿತಾಲ್ಲೀಢಖಾದಿತಾತ್| ಭವನ್ತ್ಯೇತೇ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ವಿಕಾರಾ ಯ ಉದಾಹೃತಾಃ||೨೩|| ತೇಷಾಮಿಚ್ಛನ್ನನುತ್ಪತ್ತಿಂ ಸೇವೇತ ಮತಿಮಾನ್ ಸದಾ| ಹಿತಾನ್ಯೇವಾಶಿತಾದೀನಿ ನ ಸ್ಯುಸ್ತಜ್ಜಾಸ್ತಥಾಽಽಮಯಾಃ||೨೪|| ರಸಜಾನಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ಸರ್ವಂ ಲಙ್ಘನಮೌಷಧಮ್| ವಿಧಿಶೋಣಿತಿಕೇಽಧ್ಯಾಯೇ ರಕ್ತಜಾನಾಂ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್||೨೫|| ಮಾಂಸಜಾನಾಂ ತು ಸಂಶುದ್ಧಿಃ ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮ ಚ| ಅಷ್ಟೌನಿನ್ದಿತಿಕೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಮೇದೋಜಾನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್||೨೬|| ಅಸ್ಥ್ಯಾಶ್ರಯಾಣಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣಿ ಭೇಷಜಮ್| ಬಸ್ತ್ಯಃ ಕ್ಷೀರಸರ್ಪೀಂಷಿ ತಿಕ್ತಕೋಪಹಿತಾನಿ ಚ||೨೭|| ಮಜ್ಜಶುಕ್ರಸಮುತ್ಥಾನಾಮೌಷಧಂ ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಕಮ್| ಅನ್ನಂ ವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮೌ ಶುದ್ಧಿಃ ಕಾಲೇ ಚ ಮಾತ್ರಯಾ||೨೮|| ಶಾನ್ತಿರಿನ್ದ್ರಿಯಜಾನಾಂ ತು ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯೇ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಸ್ನಾಯ್ವಾದಿಜಾನಾಂ ಪ್ರಶಮೋ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ವಾತರೋಗಿಕೇ||೨೯|| ನವೇಗಾನ್ಧಾರಣೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಕೃತಃ| ಮಲಜಾನಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ಸಿದ್ಧಿಶ್ಚೋಕ್ತಾ ಕ್ವಚಿತ್ಕ್ವಚಿತ್||೩೦||
विविधादशितात् पीतादहिताल्लीढखादितात्| भवन्त्येते मनुष्याणां विकारा य उदाहृताः||२३|| तेषामिच्छन्ननुत्पत्तिं सेवेत मतिमान् सदा| हितान्येवाशितादीनि न स्युस्तज्जास्तथाऽऽमयाः||२४|| रसजानां विकाराणां सर्वं लङ्घनमौषधम्| विधिशोणितिकेऽध्याये रक्तजानां भिषग्जितम्||२५|| मांसजानां तु संशुद्धिः शस्त्रक्षाराग्निकर्म च| अष्टौनिन्दितिकेऽध्याये मेदोजानां चिकित्सितम्||२६|| अस्थ्याश्रयाणां व्याधीनां पञ्चकर्माणि भेषजम्| बस्त्यः क्षीरसर्पींषि तिक्तकोपहितानि च||२७|| मज्जशुक्रसमुत्थानामौषधं स्वादुतिक्तकम्| अन्नं व्यवायव्यायामौ शुद्धिः काले च मात्रया||२८|| शान्तिरिन्द्रियजानां तु त्रिमर्मीये प्रवक्ष्यते| स्नाय्वादिजानां प्रशमो वक्ष्यते वातरोगिके||२९|| नवेगान्धारणेऽध्याये चिकित्सासङ्ग्रहः कृतः| मलजानां विकाराणां सिद्धिश्चोक्ता क्वचित्क्वचित्||३०||
🔊 Audio coming soon
ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಹಿತಾಹಾರಜನಿತಾನ್ ದೋಷಾನ್ ದರ್ಶಯನ್ ಯಥಾಕರ್ತವ್ಯಮುಪದಿಶತಿ- ವಿವಿಧಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್ ‘ಉಕ್ತಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣೀತ್ಯಭಿಧಾಯಾಪಿ ಬಸ್ತಯ ಇತಿ ವಚನಂ ತಿಕ್ತೋಪಹಿತಬಸ್ತೇರ್ವಿಶೇಷೇಣ ಹಿತತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಶುದ್ಧಿರಿತಿ ವಮನಾದಿನಾ| ಸಿದ್ಧಿಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಕ್ವಚಿದಿತಿ ಅತೀಸಾರಗ್ರಹಣ್ಯಾದೌ||೨೩-೩೦||
Adhikarana 19 (31-32) · Śloka 32
ವ್ಯಾಯಾಮಾದೂಷ್ಮಣಸ್ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದ್ಧಿತಸ್ಯಾನವಚಾರಣಾತ್| ಕೋಷ್ಠಾಚ್ಛಾಖಾ ಮಲಾ ಯಾನ್ತಿ ದ್ರುತತ್ವಾನ್ಮಾರುತಸ್ಯ ಚ||೩೧|| ತತ್ರಸ್ಥಾಶ್ಚ ವಿಲಮ್ಬನ್ತೇ ಕದಾಚಿನ್ನ ಸಮೀರಿತಾಃ| ನಾದೇಶಕಾಲೇ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಭೂಯೋ ಹೇತುಪ್ರತೀಕ್ಷಿಣಃ||೩೨||
व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्याद्धितस्यानवचारणात्| कोष्ठाच्छाखा मला यान्ति द्रुतत्वान्मारुतस्य च||३१|| तत्रस्थाश्च विलम्बन्ते कदाचिन्न समीरिताः| नादेशकाले कुप्यन्ति भूयो हेतुप्रतीक्षिणः||३२||
🔊 Audio coming soon
ಸಮ್ಪ್ರತಿ ರಸಾದೀನಾಂ ಶಾಖಾರೂಪತ್ವಾತ್ ಕೋಷ್ಠಾಶ್ರಯಿಣೋ ದೋಷಾ ಯಥಾ ಶಾಖಾಂ ಯಾನ್ತಿ ತದಾಹ- ವ್ಯಾಯಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ವ್ಯಾಯಾಮಕ್ಷೋಭಾತ್ ಕೋಷ್ಠಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಶಾಖಾಂ ಮಲಾ ಯಾನ್ತಿ, ಊಷ್ಮಣೋ ವಹ್ನೇಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾದ್ವಿಲಾಯಿತಾ ದೋಷಾಃ ಶಾಖಾಂ ಯಾನ್ತಿ, ಹಿತಸ್ಯಾನವಚಾರಣಯಾಽಹಿತಸೇವಯಾಽತಿಸೇವಯಾಽತಿಮಾತ್ರವೃದ್ಧೋ ದೋಷೋ ಜಲಾಪೂರವದ್ವೃದ್ಧಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನಮಾಪ್ಲಾವ್ಯ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಂ ಯಾತೀತಿ ಯುಕ್ತಮ್| ದ್ರುತತ್ವಾನ್ಮಾರುತಸ್ಯೇತಿ ಚಲತ್ವಾದ್ವಾಯೋರ್ವಾಯುನಾ ಕ್ಷಿಪ್ತೋ ಯಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ವಾಯ್ವನ್ತರೇಣ ಚ ವಾಯೋರಾಕ್ಷೇಪಣಮುಪಪನ್ನಮೇವೇತಿ, ಅನ್ಯಥಾ ಮಲಾ ಇತಿ ಬಹುವಚನಮಸಾಧು| ಅಥ ಶಾಖಾಗತಾಃ ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ತತ್ರಸ್ಥಾಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಲಮ್ಬನ್ತೇ ಕದಾಚಿದಿತಿ ಕದಾಚಿದ್ವ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ವಿಲಮ್ಬಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಕುತೋ ವಿಲಮ್ಬನ್ತ ಇತ್ಯಾಹ- ನ ಸಮೀರಿತಾಃ| ಯೇ ದೋಷಾ ಅಲ್ಪತ್ವೇನಾಬಲವನ್ತಸ್ತೇ ಹೇತ್ವನ್ತರೇಣ ಸಮೀರಿತಾಃ ಸನ್ತಃ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ; ತಥಾ ತ ಏವ ನಾದೇಶ ಇತ್ಯನನುಗುಣದೇಶೇ, ತಥಾ ನಾಕಾಲ ಇತ್ಯನನುಗುಣಕಾಲೇ ಕುಪ್ಯನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ| ಅತ್ರೈವ ಹೇತುಮಾಹ- ಭೂಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾದ್ಭೂಯೋ ಹೇತುಪ್ರತೀಕ್ಷಿಣಸ್ತೇಽಲ್ಪಬಲಾ ದೋಷಾಸ್ತಸ್ಮಾದೀರಣಾದ್ಯಪೇಕ್ಷನ್ತೇ; ಏತೇನ ಭೂಯೋ ಯೇಽಹೇತುಪ್ರತೀಕ್ಷಿಣೋ ಭವನ್ತಿ ಬಲವತ್ತ್ವಾನ್ನ ತೇ ಈರಣಾದ್ಯಪೇಕ್ಷನ್ತೇ, ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ ಕದಾಚಿದಿತಿ||೩೧-೩೨||
Adhikarana 20 (33) · Śloka 33
ವೃದ್ಧ್ಯಾ ವಿಷ್ಯನ್ದನಾತ್ ಪಾಕಾತ್ ಸ್ರೋತೋಮುಖವಿಶೋಧನಾತ್| ಶಾಖಾ ಮುಕ್ತ್ವಾ ಮಲಾಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಯಾನ್ತಿ ವಾಯೋಶ್ಚ ನಿಗ್ರಹಾತ್||೩೩||
वृद्ध्या विष्यन्दनात् पाकात् स्रोतोमुखविशोधनात्| शाखा मुक्त्वा मलाः कोष्ठं यान्ति वायोश्च निग्रहात्||३३||
🔊 Audio coming soon
ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಶಾಖಾಭ್ಯಃ ಕೋಷ್ಠಾಗಮನಹೇತುಂ ದೋಷಾಣಾಮಾಹ- ವೃದ್ಧ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷ್ಯನ್ದನಾದಿತಿ ವಿಲಯನಾತ್, ವಿಲೀನಶ್ಚ ದ್ರವತ್ವಾದೇವ ಕೋಷ್ಠೇ ನಿಮ್ನಂ ಯಾತಿ| ಪಾಕಾದಿತಿ ಪಕ್ವೋ ದೋಷೋಽಬದ್ಧತ್ವೇನೈವ ನಿಮ್ನಂ ಕೋಷ್ಠಂ ಯಾತಿ | ಸ್ರೋತೋಮುಖವಿಶೋಧನಾದಿತಿ ಅವರೋಧಕಾಪಗಮಾತ್| ವಾಯೋರ್ನಿಗ್ರಹಾದಿತಿ ಕ್ಷೇಪ್ತುರ್ವಾಯೋರ್ನಿಗ್ರಹಾತ್ ಪ್ರಾಕೃತಂ ಸ್ಥಾನಂ ಕೋಷ್ಠಂ ಯಾತಿ||೩೩||
Adhikarana 21 (34-35) · Śloka 35
ಅಜಾತಾನಾಮನುತ್ಪತ್ತೌ ಜಾತಾನಾಂ ವಿನಿವೃತ್ತಯೇ| ರೋಗಾಣಾಂ ಯೋ ವಿಧಿರ್ದೃಷ್ಟಃ ಸುಖಾರ್ಥೀ ತಂ ಸಮಾಚರೇತ್||೩೪|| ಸುಖಾರ್ಥಾಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಮತಾಃ ಸರ್ವಾಃ ಪ್ರವೃತ್ತಯಃ| ಜ್ಞಾನಾಜ್ಞಾನವಿಶೇಷಾತ್ತು ಮಾರ್ಗಾಮಾರ್ಗಪ್ರವೃತ್ತಯಃ||೩೫||
अजातानामनुत्पत्तौ जातानां विनिवृत्तये| रोगाणां यो विधिर्दृष्टः सुखार्थी तं समाचरेत्||३४|| सुखार्थाः सर्वभूतानां मताः सर्वाः प्रवृत्तयः| ज्ञानाज्ञानविशेषात्तु मार्गामार्गप्रवृत्तयः||३५||
🔊 Audio coming soon
ಇದಾನೀಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣಾಖಿಲವ್ಯಾಧಿಪ್ರತೀಕಾರಂ ಸೂತ್ರಯತಿ- ಅಜಾತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ | ಯೋ ವಿಧಿರ್ದೃಷ್ಟ ಇತಿ ಕೃತ್ಸ್ನೇ ತನ್ತ್ರೇ| ನನು, ಯದಿ ಸುಖಾರ್ಥಾ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಸ್ತತ್ಕಥಂ ಕೋಽಪಿ ಅಮಾರ್ಗೇ ಪ್ರವರ್ತತ ಇತ್ಯಾಹ- ಜ್ಞಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಅಜ್ಞಾನಾದೇವ ಸುಖಸಾಧನಮಿದಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಅಪರೀಕ್ಷಕಾಃ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ, ನ ತು ದುಃಖಕರ್ತೃತಾಸನ್ಧಾನಾದಿತಿ ಭಾವಃ||೩೪-೩೫||
Adhikarana 22 (36-38) · Śloka 38
ಹಿತಮೇವಾನುರುಧ್ಯನ್ತೇ ಪ್ರಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಪರೀಕ್ಷಕಾಃ| ರಜೋಮೋಹಾವೃತಾತ್ಮಾನಃ ಪ್ರಿಯಮೇವ ತು ಲೌಕಿಕಾಃ||೩೬|| ಶ್ರುತಂ ಬುದ್ಧಿಃ ಸ್ಮೃತಿರ್ದಾಕ್ಷ್ಯಂ ಧೃತಿರ್ಹಿತನಿಷೇವಣಮ್| ವಾಗ್ವಿಶುದ್ಧಿಃ ಶಮೋ ಧೈರ್ಯಮಾಶ್ರಯನ್ತಿ ಪರೀಕ್ಷಕಮ್||೩೭|| ಲೌಕಿಕಂ ನಾಶ್ರಯನ್ತ್ಯೇತೇ ಗುಣಾ ಮೋಹರಜಃಶ್ರಿತಮ್ | ತನ್ಮೂಲಾ ಬಹವೋ ಯನ್ತಿ ರೋಗಾಃ ಶಾರೀರಮಾನಸಾಃ||೩೮||
हितमेवानुरुध्यन्ते प्रपरीक्ष्य परीक्षकाः| रजोमोहावृतात्मानः प्रियमेव तु लौकिकाः||३६|| श्रुतं बुद्धिः स्मृतिर्दाक्ष्यं धृतिर्हितनिषेवणम्| वाग्विशुद्धिः शमो धैर्यमाश्रयन्ति परीक्षकम्||३७|| लौकिकं नाश्रयन्त्येते गुणा मोहरजःश्रितम् | तन्मूला बहवो यन्ति रोगाः शारीरमानसाः||३८||
🔊 Audio coming soon
ಹಿತಮೇವೇತಿ ಆಯತಿವಿಶುದ್ಧಮೇವ ತದಾತ್ವೇ ದುಃಖಕರಮಪಿ| ಪ್ರಿಯಮೇವೇತಿ ತದಾತ್ವೇ ಸುಖಕರಮಾಯತಿವಿರುದ್ಧಮ್| ಲೌಕಿಕಾ ಅಪರೀಕ್ಷಕಾಃ| ಪರೀಕ್ಷಕಂ ಸ್ತೌತಿ- ಶ್ರುತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪರೀಕ್ಷಕಮಾಶ್ರಯನ್ತೀತಿ ಪರೀಕ್ಷಕೇ ಭವನ್ತಿ; ಕಿಂವಾ, ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿದೇವತಾಃ ಪರೀಕ್ಷಕಮಾಶ್ರಯನ್ತೇ, ಯದುಕ್ತಂ- “ವಿವಿಶುರ್ಜ್ಞಾನದೇವತಾಃ” (ಸೂ. ೧) ಇತಿ| ತನ್ಮೂಲಾ ಇತಿ ರಜಸ್ತಮೋಮೂಲಾಃ||೩೬-೩೮||
Adhikarana 23 (39-40) · Śloka 40
ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾದ್ಧ್ಯಹಿತಾನರ್ಥಾನ್ ಪಞ್ಚ ನಿಷೇವತೇ| ಸನ್ಧಾರಯತಿ ವೇಗಾಂಶ್ಚ ಸೇವತೇ ಸಾಹಸಾನಿ ಚ||೩೯|| ತದಾತ್ವಸುಖಸಞ್ಜ್ಞೇಷು ಭಾವೇಷ್ವಜ್ಞೋಽನುರಜ್ಯತೇ| ರಜ್ಯತೇ ನ ತು ವಿಜ್ಞಾತಾ ವಿಜ್ಞಾನೇ ಹ್ಯಮಲೀಕೃತೇ||೪೦||
प्रज्ञापराधाद्ध्यहितानर्थान् पञ्च निषेवते| सन्धारयति वेगांश्च सेवते साहसानि च||३९|| तदात्वसुखसञ्ज्ञेषु भावेष्वज्ञोऽनुरज्यते| रज्यते न तु विज्ञाता विज्ञाने ह्यमलीकृते||४०||
🔊 Audio coming soon
ಯಥಾ ಅಪರೀಕ್ಷಕೇ ರಜಸ್ತಮೋಮೂಲಾ ರೋಗಾ ಭವನ್ತಿ ತದಾಹ- ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಹಿತಾರ್ಥಸೇವಾದಿ ಚ ರೋಗಂ ಕರೋತೀತಿ ಭಾವಃ| ತದಾತ್ವಸುಖೇಷ್ವಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ, ಯತ್ ‘ಸುಖಸಞ್ಜ್ಞೇಷು’ ಇತಿ ಕರೋತಿ, ತತ್ತದಾತ್ವಸುಖಸ್ಯಾಪಥ್ಯಸ್ಯ ದುಃಖಾನುಬನ್ಧಸುಖಕರ್ತೃತಯಾ ಪರಮಾರ್ಥತಸ್ತದಾತ್ವೇಽಪ್ಯಸುಖತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಯಥಾ ‘ಸುಖಸಞ್ಜ್ಞಕಮಾರೋಗ್ಯಂ’ (ಸೂ.ಅ.೯) ಇತ್ಯತ್ರೋಕ್ತಮ್| ವಿಜ್ಞಾತೇತಿ ಪರೀಕ್ಷಕಃ||೩೯-೪೦||
Adhikarana 24 (41) · Śloka 41
ನ ರಾಗಾನ್ನಾಪ್ಯವಿಜ್ಞಾನಾದಾಹಾರಾನುಪಯೋಜಯೇತ್| ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಹಿತಮಶ್ನೀಯಾದ್ದೇಹೋ ಹ್ಯಾಹಾರಸಮ್ಭವಃ||೪೧||
न रागान्नाप्यविज्ञानादाहारानुपयोजयेत्| परीक्ष्य हितमश्नीयाद्देहो ह्याहारसम्भवः||४१||
🔊 Audio coming soon
ನ ರಾಗಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಹಿತತ್ವೇನ ಜಾನನ್ನಪಿ ರಾಗಾದೇವ ಕಶ್ಚಿದ್ದುಷ್ಟಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಅಜ್ಞಾನಾಚ್ಚಾಹಿತತ್ವಾಜ್ಞಾನಾದೇವ ಕಶ್ಚಿದ್ಧಿತಾಧ್ಯವಸಾಯೇನ ಪ್ರವರ್ತತೇ; ಏತದ್ದ್ವಯಮಪಿ ನಿಷಿಧ್ಯತೇ||೪೧||
Adhikarana 25 (42) · Śloka 42
ಆಹಾರಸ್ಯ ವಿಧಾವಷ್ಟೌ ವಿಶೇಷಾ ಹೇತುಸಞ್ಜ್ಞಕಾಃ| ಶುಭಾಶುಭಸಮುತ್ಪತ್ತೌ ತಾನ್ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್||೪೨||
आहारस्य विधावष्टौ विशेषा हेतुसञ्ज्ञकाः| शुभाशुभसमुत्पत्तौ तान् परीक्ष्य प्रयोजयेत्||४२||
🔊 Audio coming soon
ಕಥಮಾಹಾರಃ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ- ಆಹಾರಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಆಹಾರಸ್ಯ ವಿಧೌ ವಿಧಾನೇಽಷ್ಟೌ ವಿಶೇಷಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಕರಣಸಂಯೋಗಾದಯೋ ರಸವಿಮಾನೇ (ವಿ.ಅ.೧) ವಕ್ತವ್ಯಾ ಹೇತುಸಞ್ಜ್ಞಕಾಃ; ಕ್ವ ಹೇತುಸಞ್ಜ್ಞಕಾ ಇತ್ಯಾಹ- ಶುಭೇತ್ಯಾದಿ| ಶುಭಾಶುಭಸಮುತ್ಪತ್ತೌ ಇತಿ ತೇ ಚ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಯಃ ಶುಭಾಃ ಶುಭಕರಾಃ, ಅಶುಭಾ ಅಶುಭಕರಾಃ, ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೪೨||
Adhikarana 26 (43-44) · Śloka 44
ಪರಿಹಾರ್ಯಾಣ್ಯಪಥ್ಯಾನಿ ಸದಾ ಪರಿಹರನ್ನರಃ| ಭವತ್ಯನೃಣತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಸಾಧೂನಾಮಿಹ ಪಣ್ಡಿತಃ||೪೩|| ಯತ್ತು ರೋಗಸಮುತ್ಥಾನಮಶಕ್ಯಮಿಹ ಕೇನಚಿತ್| ಪರಿಹರ್ತುಂ ನ ತತ್ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶೋಚಿತವ್ಯಂ ಮನೀಷಿಭಿಃ||೪೪||
परिहार्याण्यपथ्यानि सदा परिहरन्नरः| भवत्यनृणतां प्राप्तः साधूनामिह पण्डितः||४३|| यत्तु रोगसमुत्थानमशक्यमिह केनचित्| परिहर्तुं न तत् प्राप्य शोचितव्यं मनीषिभिः||४४||
🔊 Audio coming soon
ನನು ಪಥ್ಯಸೇವಾಯಾಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾಯಾಮಪಿ ಬಲವತ್ಪ್ರಾಕ್ತನಾಧರ್ಮವಶಾದಪಿ ವ್ಯಾಧಯೋ ಭವನ್ತಿ, ತತ್ ಕಿಮನೇನ ಪಥ್ಯಸೇವನೇನೇತ್ಯಾಹ- ಪರಿಹಾರ್ಯಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ಅನೃಣತಾಮಿವ ಪ್ರಾಪ್ತೋಽನೃಣತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ; ಏತೇನ ಪರಿಹಾರ್ಯಪರಿಹಾರೇಣ ಪುರುಷಕಾರೇಽನಪರಾಧಃ ಪುರುಷೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯಸ್ತು ದೈವಾಗತಸ್ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಸ್ತತ್ರ ಸಾಧವೋ ನೈವಂ ಪಥ್ಯಸೇವಿನಂ ಗರ್ಹಯನ್ತಿ, ಏತದೇವಾಹ- ಯತ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಶಕ್ಯಂ ಪರಿಹರ್ತುಮಿತಿ ಬಲವತ್ಕರ್ಮಜನ್ಯತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಶೋಚಿತವ್ಯಮಿತಿ ಪುರುಷಕಾರಸ್ಯ ದೈವಜನ್ಯೇಽವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿನಿ ವ್ಯಾಧಾವಕಿಞ್ಚಿತ್ಕರತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೪೩-೪೪||
Adhikarana 27 (45-48) · Śloka 48
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಆಹಾರಸಮ್ಭವಂ ವಸ್ತು ರೋಗಾಶ್ಚಾಹಾರಸಮ್ಭವಾಃ| ಹಿತಾಹಿತವಿಶೇಷಾಚ್ಚ ವಿಶೇಷಃ ಸುಖದುಃಖಯೋಃ||೪೫|| ಸಹತ್ವೇ ಚಾಸಹತ್ವೇ ಚ ದುಃಖಾನಾಂ ದೇಹಸತ್ತ್ವಯೋಃ | ವಿಶೇಷೋ ರೋಗಸಙ್ಘಾಶ್ಚ ಧಾತುಜಾ ಯೇ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್||೪೬|| ತೇಷಾಂ ಚೈವ ಪ್ರಶಮನಂ ಕೋಷ್ಠಾಚ್ಛಾಖಾ ಉಪೇತ್ಯ ಚ| ದೋಷಾ ಯಥಾ ಪ್ರಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಶಾಖಾಭ್ಯಃ ಕೋಷ್ಠಮೇತ್ಯ ಚ||೪೭|| ಪ್ರಾಜ್ಞಾಜ್ಞಯೋರ್ವಿಶೇಷಶ್ಚ ಸ್ವಸ್ಥಾತುರಹಿತಂ ಚ ಯತ್| ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯೇ ತತ್ ಸರ್ವಂ ಸಮ್ಪ್ರಕಾಶಿತಮ್||೪೮||
तत्र श्लोकाः- आहारसम्भवं वस्तु रोगाश्चाहारसम्भवाः| हिताहितविशेषाच्च विशेषः सुखदुःखयोः||४५|| सहत्वे चासहत्वे च दुःखानां देहसत्त्वयोः | विशेषो रोगसङ्घाश्च धातुजा ये पृथक्पृथक्||४६|| तेषां चैव प्रशमनं कोष्ठाच्छाखा उपेत्य च| दोषा यथा प्रकुप्यन्ति शाखाभ्यः कोष्ठमेत्य च||४७|| प्राज्ञाज्ञयोर्विशेषश्च स्वस्थातुरहितं च यत्| विविधाशितपीतीये तत् सर्वं सम्प्रकाशितम्||४८||
🔊 Audio coming soon
ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ವಸ್ತ್ವಿತಿ ಶರೀರಮ್| ಸಹತ್ವೇ ಚಾಸಹತ್ವೇ ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ಶರೀರಾಣಿ ಚಾತಿಸ್ಥೂಲಾನಿ ಇತ್ಯಾದಿ ‘ವಿಪರೀತಾನಿ ಪುನರ್ವ್ಯಾಧಿಸಹಾನಿ’ ಇತ್ಯನ್ತಂ ಗ್ರನ್ಥಂ ಜ್ಞಾಪಯತಿ||೪೫-೪೮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯೋ ನಾಮಾಷ್ಟಾವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೮|| ಇತ್ಯನ್ನಪಾನಚತುಷ್ಕಃ||೭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते सूत्रस्थाने विविधाशितपीतीयो नामाष्टाविंशोऽध्यायः||२८|| इत्यन्नपानचतुष्कः||७||
🔊 Audio coming soon
ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಅನ್ನಪಾನಚತುಷ್ಕೇ ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯೋ ನಾಮಾಷ್ಟಾವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೮||