Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ വിവിധാശിതപീതീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातो विविधाशितपीतीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വാധ്യായേ ‘അന്നം പ്രാണാഃ’ (സൂ. ൨൭) ഇത്യുക്തം, തദ്യേന പ്രകാരേണാന്നം പ്രാണഹേതുര്ഭവതി തദഭിധാനാര്ഥം വിവിധാശിതപീതീയോऽഭിധീയതേ| ഇയമപ്യര്ഥപരാ സഞ്ജ്ഞാ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
വിവിധമശിതം പീതം ലീഢം ഖാദിതം ജന്തോര്ഹിതമന്തരഗ്നിസന്ധുക്ഷിതബലേന യഥാസ്വേനോഷ്മണാ സമ്യഗ്വിപച്യമാനം കാലവദനവസ്ഥിതസര്വധാതുപാകമനുപഹതസര്വധാതൂഷ്മമാരുതസ്രോതഃ കേവലം ശരീരമുപചയബലവര്ണസുഖായുഷാ യോജയതി ശരീരധാതൂനൂര്ജയതി ച| ധാതവോ ഹി ധാത്വാഹാരാഃ പ്രകൃതിമനുവര്തന്തേ||൩||
विविधमशितं पीतं लीढं खादितं जन्तोर्हितमन्तरग्निसन्धुक्षितबलेन यथास्वेनोष्मणा सम्यग्विपच्यमानं कालवदनवस्थितसर्वधातुपाकमनुपहतसर्वधातूष्ममारुतस्रोतः केवलं शरीरमुपचयबलवर्णसुखायुषा योजयति शरीरधातूनूर्जयति च| धातवो हि धात्वाहाराः प्रकृतिमनुवर्तन्ते||३||
🔊 Audio coming soon
വിവിധമിത്യാദി| വിവിധമിതി അനേനാശിതാദീനാമവാന്തരഭേദം ദര്ശയതി; അശിതാദിഷു യോ യഃ പ്രായ ഉപയുജ്യതേ സ പൂര്വമുക്തഃ| ജന്തോര്ഹിതമിതി വചനമഹിതസ്യാശിതാദേര്ബലവര്ണാദികര്തൃത്വാഭാവാത്| അന്തരഗ്നിനാ ജാഠരേണ വഹ്നിനാ സന്ധുക്ഷിതം ബലം യസ്യ തേനാന്തരഗ്നിസന്ധുക്ഷിതബലേന| യഥാസ്വേനോഷ്മണേതി പൃഥിവ്യാദിരൂപാശിതാദേര്യസ്യ യ ഊഷ്മാ പാര്ഥിവാഗ്ന്യാദിരൂപസ്തേന; വചനം ഹി- “ഭൌമാപ്യാഗ്നേയവായവ്യാഃ പഞ്ചോഷ്മാണഃ സനാഭസാഃ| പഞ്ചാഹാരഗുണാന് സ്വാന് സ്വാന് പാര്ഥിവാദീന് പചന്തി ഹി” (ചി. ൧൫) ഇതി| സമ്യഗ്വിപച്യമാനമിതി അശിതാദി| കിംവാ യഥാസ്വേനോഷ്മണേതി യസ്യ രുധിരാദേര്യ ഊഷ്മാ ധാത്വഗ്നിരൂപസ്തേന സമ്യഗ്വിപച്യമാനമശിതാദി രസതാമാപന്നം യദാ രക്താദിധാതൂന് പ്രതിപദ്യതേ തദാ രക്താദ്യൂഷ്മണൈവ പച്യതേ; ഏവം വിപച്യമാനമശിതാദി ശരീരമുപചയാദിനാ യോജയത്യൂര്ജയതി വര്ധയതീതി യോജനാ| കിംവിശിഷ്ടം ശരീരമിത്യാഹ- കാലവദിത്യാദി|- യഥാ കാലോ നിത്യഗത്വേനാനവസ്ഥിതഃ, തഥാऽനവസ്ഥിതഃ അവിശ്രാന്തഃ സര്വധാതൂനാം പാകോ യസ്മിന് ശരീരേ തത്തഥാ; ഏതേന സര്വദാ സ്വാഗ്നിപാകക്ഷീയമാണധാതോഃ ശരീരസ്യാശിതാദിനോപചയാദിയോജനമുപപന്നമിതി ദര്ശയതി, യദി ഹി പാകക്ഷീയമാണം ശരീരം ന സ്യാത്തദാ സ്വതഃ സിദ്ധേ ഉപചയാദൌ കിമശിതാദി കുര്യാദിതി ഭാവഃ| കിംവാ കാലവദിത്യശിതാദിവിശേഷണം; തേന യഥോക്തകാലകൃതമശിതാദീത്യര്ഥഃ , അകാലഭോജനസ്യോപചയാദ്യകാരകത്വാത്| തഥാ, അനവസ്ഥിതസര്വധാതുപാകമിത്യേതദപി അശിതാദിവിശേഷണം, തേന അനവസ്ഥിതഃ സര്വധാതുഷു പാകോ യസ്യാശിതാദേസ്തത്തഥാ; ഏതേന ക്വചിദപി ധാതൌ സ്ഥഗിതസ്യാശിതാദേ രസരൂപസ്യ പാകവിഗമനാന്നോപചയാദിര്ഭവതീതി ദര്ശയതി| ഏതച്ച വ്യാഖ്യാനം നാതിസുന്ദരമ്, അസ്യാര്ഥസ്യ അനുപഹതേത്യാദിശരീരവിശേഷണേനൈവ ലബ്ധത്വാത് പുനഃ ശരീരവിശേഷണമനുപപന്നമ്| അനുപഹതേത്യാദി അനുപഹതാനി സര്വധാതൂനാമൂഷ്മമാരുതസ്രോതാംസി യസ്യ തത്തഥാ;, യദാ ഹി ഏകോऽപി ധാതുപാചകോऽഗ്നിരുപഹതഃ മാരുതോ വാ ധാതുപോഷകരസവാഹീ വ്യാനരൂപഃ ക്വചിദുപഹതോ ഭവതി, തഥാ സ്രോതോ വാ ധാതുപോഷകരസവഹമുപഹതം സ്യാത്, തദാ അശിതാദികം ധാതൂനാമവര്ധകത്വാന്നോപചയാദികാരകമിതി ഭാവഃ| കേവലമിതി കൃത്സ്നം ശരീരം; കിംവാ കേവലമിതി അധര്മരഹിതമ്, അധര്മയുക്തേ ഹി ശരീരേ വിഫലമശിതാദി ഭവതീതി| നനു ശരീരധാതൂനാം പ്രകൃതിസ്ഥിതാനാം സ്വത ഏവോപചയാദ്യസ്തി, തത് കിമശിതാദിനാ ക്രിയത ഇത്യാഹ- ധാതവോ ഹീത്യാദി| ധാതുരാഹാരോ യേഷാം തേ ധാത്വാഹാരാഃ; ധാതവോ രസാദയോ നിത്യം ക്ഷീയമാണാ അശിതാദിജനിതധാത്വാഹാരാ ഏവ സന്തഃ പരം സ്വാസ്ഥ്യമനുവര്തന്തേ, നാന്യഥേത്യര്ഥഃ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തത്രാഹാരപ്രസാദാഖ്യോ രസഃ കിട്ടം ച മലാഖ്യമഭിനിര്വര്തതേ| കിട്ടാത് സ്വേദമൂത്രപുരീഷവാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ കര്ണാക്ഷിനാസികാസ്യലോമകൂപപ്രജനനമലാഃ കേശശ്മശ്രുലോമനഖാദയശ്ചാവയവാഃ പുഷ്യന്തി| പുഷ്യന്തി ത്വാഹാരരസാദ്രസരുധിരമാംസമേദോസ്ഥിമജ്ജശുക്രൌജാംസി പഞ്ചേന്ദ്രിയദ്രവ്യാണി ധാതുപ്രസാദസഞ്ജ്ഞകാനി ശരീരസന്ധിബന്ധപിച്ഛാദയശ്ചാവയവാഃ| തേ സര്വ ഏവ ധാതവോ മലാഖ്യാഃ പ്രസാദാഖ്യാശ്ച രസമലാഭ്യാം പുഷ്യന്തഃ സ്വം മാനമനുവര്തന്തേ യഥാവയഃശരീരമ്| ഏവം രസമലൌ സ്വപ്രമാണാവസ്ഥിതാവാശ്രയസ്യ സമധാതോര്ധാതുസാമ്യമനുവര്തയതഃ| നിമിത്തതസ്തു ക്ഷീണവൃദ്ധാനാം പ്രസാദാഖ്യാനാം ധാതൂനാം വൃദ്ധിക്ഷയാഭ്യാമാഹാരമൂലാഭ്യാം രസഃ സാമ്യമുത്പാദയത്യാരോഗ്യായ, കിട്ടം ച മലാനാമേവമേവ| സ്വമാനാതിരിക്താഃ പുനരുത്സര്ഗിണഃ ശീതോഷ്ണപര്യായഗുണൈശ്ചോപചര്യമാണാ മലാഃ ശരീര ധാതുസാമ്യകരാഃ സമുപലഭ്യന്തേ||൪||
तत्राहारप्रसादाख्यो रसः किट्टं च मलाख्यमभिनिर्वर्तते| किट्टात् स्वेदमूत्रपुरीषवातपित्तश्लेष्माणः कर्णाक्षिनासिकास्यलोमकूपप्रजननमलाः केशश्मश्रुलोमनखादयश्चावयवाः पुष्यन्ति| पुष्यन्ति त्वाहाररसाद्रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्रौजांसि पञ्चेन्द्रियद्रव्याणि धातुप्रसादसञ्ज्ञकानि शरीरसन्धिबन्धपिच्छादयश्चावयवाः| ते सर्व एव धातवो मलाख्याः प्रसादाख्याश्च रसमलाभ्यां पुष्यन्तः स्वं मानमनुवर्तन्ते यथावयःशरीरम्| एवं रसमलौ स्वप्रमाणावस्थितावाश्रयस्य समधातोर्धातुसाम्यमनुवर्तयतः| निमित्ततस्तु क्षीणवृद्धानां प्रसादाख्यानां धातूनां वृद्धिक्षयाभ्यामाहारमूलाभ्यां रसः साम्यमुत्पादयत्यारोग्याय, किट्टं च मलानामेवमेव| स्वमानातिरिक्ताः पुनरुत्सर्गिणः शीतोष्णपर्यायगुणैश्चोपचर्यमाणा मलाः शरीर धातुसाम्यकराः समुपलभ्यन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
യോऽസൌ ധാതൂനാമാഹാരസ്തമാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്രേതി അശിതാദൌ| രസഃ കിട്ടം ചാഭിനിവര്തത ഇത്യന്വയഃ| ആഹാരപ്രസാദ ഇത്യാഖ്യാ യസ്യ സ തഥാ; പ്രസാദഃ സാരഃ| കിട്ടമ് അസാരഭാഗഃ| കിട്ടാദിതി കിട്ടാംശാത് ; തേന അന്നാദ്യഃ കിട്ടാംശസ്തതോ മൂത്രപുരീഷേ ഭവതോ വായുശ്ച, രസാത് പച്യമാനാന്മലഃ കഫഃ, ഏവമാദി ഗ്രഹണ്യധ്യായേ വക്ഷ്യമാണമനുസര്തവ്യം; വക്ഷ്യതി ഹി- “കിട്ടമന്നസ്യ വിണ്മൂത്രം രസസ്യ തു കഫോऽസൃജഃ| പിത്തം മാംസസ്യ ഖമലോ മലഃ സ്വേദസ്തു മേദസഃ|| സ്യാത് കിട്ടം കേശലോമാസ്ഥ്നോ മജ്ജ്ഞഃ സ്നേഹോऽക്ഷിവിട് ത്വചാമ്” (ചി. ൧൫) ഇതി| ആദിഗ്രഹണാദക്ഷിസ്നേഹാദി ഗ്രാഹ്യമ്| യദ്യപി ച വാതോऽനശനാദപ്യുപലഭ്യതേ, തഥാऽപി രൂക്ഷകിട്ടാദിഭോജനമലാംശാദപ്യുത്പദ്യത ഏവേതി കിട്ടാദ്വാതോത്പത്തിര്യുക്തൈവ; ന ചായം നിയമോ യന്മലാദേവോത്പദ്യത ഇതി, വ്യായാമാദവഗാഹാദേരപി ച വാതാദിസദ്ഭാവാത്| പ്രജനനം ലിങ്ഗമ്| രസപോഷ്യമാഹ- പുഷ്യന്തി ത്വിത്യാദി| പഞ്ചേന്ദ്രിയദ്രവ്യാണീതി പൃഥിവ്യാദീനി ഘ്രാണാദീന്ദ്രിയകാരണാനി| ധാതുപ്രസാദസഞ്ജ്ഞകാനീതി അത്യര്ഥശുദ്ധേനൈവ ധാതുപ്രസാദേനേന്ദ്രിയാണ്യാരഭ്യന്ത ഇതി ദര്ശയതി| ശരീരം ബധ്നാതീതി ശരീരബന്ധഃ സ്നായുസിരാദിഃ| ആദിഗ്രഹണാദാര്തവസ്തന്യാദിഗ്രഹണമ്| അത്രാഹാരരസാദ് രക്താദിപോഷണേ കേചിദ്ബ്രുവതേ- യത്- രസോ രക്തരൂപതയാ പരിണമതി, രക്തം ച മാംസരൂപതയാ, ഏവം മാംസാദയോऽപ്യുത്തരോത്തരധാതുരൂപതയാ പരിണമന്തി| അത്രാപി ച പക്ഷേ കേചിദ്ബ്രുവതേ- ക്ഷീരാദ്യഥാ സര്വാത്മനാ ദധി ഭവതി, തഥാ കൃത്സ്നോ രസോ രക്തം ഭവതി; ഏവം രക്താദയോऽപി മാംസാദിരൂപാ ഭവന്തി| അന്യേ ത്വാഹുഃ- കേദാരീകുല്യാന്യായേന രസസ്യ ധാതുപോഷണം; തത്രാന്നാദുത്പന്നോ രസോ ധാതുരൂപം രസമധിഗമ്യ കിയതാऽപ്യംശേന തം രസം വര്ധയതി; അപരശ്ച രസരാശിസ്തത്ര ഗതഃ സന് ശോണിതഗന്ധവര്ണയുക്തത്വാച്ഛോണിതമിവ ഭൂത്വാ കിയതാऽപി ശോണിതസമാനേനാംശേന ധാതുരൂപം ശോണിതം പുഷ്ണാതി, ശേഷശ്ച ഭാഗോ മാംസം യാതി, തത്രാപി ശോണിതവദ്വ്യവസ്ഥാ; തഥാ മേദഃപ്രഭൃതിഷ്വപീതി| അത ഏവ ച മുഖ്യാര്ഥോऽയം ഗ്രന്ഥോ ഭവതി; യഥാ- “രസാദ്രക്തം തതോ മാംസം മാംസാന്മേദസ്തതോऽസ്ഥി ച| അസ്ഥ്നോ മജ്ജാ തതഃ ശുക്രം ശുക്രാദ്ഗര്ഭഃ പ്രസാദജഃ ” (ചി. ൧൫) ഇതി; തഥാ ഹാരീതേऽപ്യുക്തം- “രസഃ സപ്താഹാദര്വാക് പരിവര്തമാനഃ ശ്വേതകപോതഹരിതഹാരിദ്രപദ്മകിംശുകാലക്തകരസപ്രഖ്യശ്ചായം യഥാക്രമം ദിവസപരിവര്താദ്വര്ണപരിവര്തമാപദ്യമാനഃ പിത്തോഷ്മോപരാഗാച്ഛോണിതത്വമാപദ്യതേ” ഇതി; തഥാ സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “സ ഖല്വാപ്യോ രസ ഏകൈകസ്മിന് ധാതൌ ത്രീണി ത്രീണി കലാസഹസ്രാണി പഞ്ചദശ ച കലാ അവതിഷ്ഠതേ, ഏവം മാസേന രസഃ ശുക്രീഭവതി” (സു. സൂ. ൧൪) ഇതി| അന്യേ ത്വാഹുഃ- ഖലേകപോതന്യായേനായമന്നരസഃ പൃഥക്പൃഥഗ്ധാതുമാര്ഗേ ഗതഃ സന് രസാദീന് പോഷയതി, ന ത്വസ്യ ധാതുപോഷകോ രസഭാഗോ ധാത്വന്തരേണ സമം സമ്ബന്ധമപ്യനുഭവതി, രസാദിപോഷകാണി സ്രോതാംസ്യുത്തരോത്തരം സൂക്ഷ്മമുഖാനി ദീര്ഘാണി ച, തേനൈവ രസപോഷകരസഭാഗോ രസമാര്ഗചാരിത്വാദ്രസം പോഷയതി, ഏവം രസപോഷണകാലാദുത്തരകാലം (രക്തപോഷകമാര്ഗചാരിത്വാത് ) രക്തപോഷകോ രസഭാഗോ രക്തം പോഷയതി, തഥാ ശോണിതപോഷണകാലാദുത്തരകാലം മാംസപോഷകോ രസഭാഗോ മാംസം പോഷയതി, വിദൂരസൂക്ഷ്മമാര്ഗചാരിത്വാത്; ഏവം മേദഃപ്രഭൃതിപോഷണേऽപി ജ്ഞേയമ്| തേന, “രസാദ്രക്തം തതോ മാംസം” ഇത്യാദേരയമര്ഥഃ- യത്- രസപുഷ്ടികാലാദുത്തരകാലം രക്തം ജായതേ, തഥാ രക്തപുഷ്ടികാലാദുത്തരകാലം മാംസം പ്രജായതേ ഇത്യാദി| ഏവം സുശ്രുതഹാരീതവചനേ അപി വ്യാഖ്യേയേ| യച്ച “രക്തം വിബദ്ധമാര്ഗത്വാന്മാംസാദീന്ന പ്രപദ്യതേ” (ചി.അ.൮) ഇതി രാജയക്ഷ്മണി വക്ഷ്യതി, തദ്ധൃദയചാരിശോണിതാഭിപ്രായേണ, ന തു പോഷകശോണിതാഭിപ്രായേണ | കിഞ്ച, പരിണാമപക്ഷേ വൃഷ്യപ്രയോഗസ്യ രക്താദിരൂപതാപത്തിക്രമേണാതിചിരേണ ശുക്രം ഭവതീതി, ക്ഷീരാദയശ്ച സദ്യ ഏവ വൃഷ്യാ ദൃശ്യന്തേ; ഖലേകപോതപക്ഷേ തു വൃഷ്യോത്പന്നോ രസഃ പ്രഭാവാച്ഛീഘ്രമേവ ശുക്രേണ സമ്ബദ്ധഃ സന് തത്പുഷ്ടിം കരോതീതി യുക്തം; തഥാ രസദുഷ്ടൌ സത്യാം പരിണാമപക്ഷേ തജ്ജന്മനാം ശോണിതാദീനാം സര്വേഷാമേവ ദുഷ്ടിഃ സ്യാത്, ദുഷ്ടകാരണജാതത്വാത്| ഖലേകപോതപക്ഷേ തു യദ്ധാതുപോഷകോ രസഭാഗോ ദുഷ്ടഃ സ ഏവ ദുഷ്യതി ന സര്വേ, തദിതരേഷാമദുഷ്ടകാരണത്വാത്; തഥാ മേദോവൃദ്ധൌ സത്യാം ഭൂരികാരണത്വേനാസ്ഥ്നാऽപി ഭൂയസാ ഭവിതവ്യം, ദൃശ്യതേ ച ഭൂരിമേദസ ഇതരധാതുപരിക്ഷയഃ; വചനം ച- “മേദസ്വിനോ മേദ ഏവോപചീയതേ, ന തഥേതരേ ധാതവഃ” (സൂ.അ.൨൧) ഇതി; ഏവമാദി പരിണാമവാദേ ദൂഷണമ്| ഏഷു ച പക്ഷേഷു സര്വാത്മപരിണാമവാദോ വിരുദ്ധ ഏവ, യേന സര്വാത്മപരിണാമേ ത്രിചതുരോപവാസേനൈവ നീരസത്വാച്ഛരീരസ്യ മരണം സ്യാത്, മാസോപവാസേ ച കേവലം ശുക്രമയം ശരീരം സ്യാത്| കേദാരീകുല്യാന്യായസ്തു തുല്യബല ഏവ ഖലേകപോതന്യായേന; യതോ യദുക്തം വൃഷ്യപ്രഭാവം പ്രതി തത് കേദാരീകുല്യാപക്ഷേऽപി പ്രഭാവാദേവ ശീഘ്രം രക്താദിധാതൂനഭിഗമ്യ ശുക്രം ജനയിഷ്യതി വൃഷ്യം, യഥാ ഖലേകപോതപക്ഷേऽപി പ്രഭവാദിതി| യത്തു രസദുഷ്ടൌ ശോണിതദൂഷണം; തന്ന ഭവതി, ധാതുഭൂതശോണിതാംശപോഷകസ്യ രസഭാഗസ്യാദുഷ്ടത്വാത്; ഇതി സമാനം പൂര്വേണ| അത്രാപി ഹി പക്ഷേ ന സര്വോ രസോ ധാതുരൂപശോണിതതാമാപദ്യതേ, കിം തര്ഹി കശ്ചിദേവ ശോണിതസമാനോ ഭാഗഃ; ശേഷസ്തു ശോണിതസ്ഥാനഗതത്വേന കിഞ്ചിച്ഛോണിതസമാനവര്ണാദിത്വാച്ച ശോണിതമുച്യതേ; അനേന ന്യായേന മേദോവൃദ്ധൌ സത്യാമസ്ഥിവൃദ്ധിരപി നിരസ്താ, യതോ ന മേദസാ അസ്ഥി പോഷ്യതേ, അപി തര്ഹി മേദഃസ്ഥാനഗതേനൈവ രസേന മേദോനുകാരിണാ| ഏവമനയോഃ പക്ഷയോര്മഹാജനാദൃതത്വേന തുല്യന്യായത്വേന ച നൈകമപി നിശ്ചിതം ബ്രൂമഃ, ബുദ്ധിവിഭവാന്ന പക്ഷബലാബലമ്, അത്ര ന കശ്ചിത് കാര്യവിരോധ ഇത്യുപരമ്യതേ| നന്വാഹാരരസാദ്രസാദയഃ പുഷ്യന്തീതി വദതാ ധാതുരസാദാഹാരരസോത്പാദഃ പൃഥക് സ്വീക്രിയതേ, തതശ്ച തസ്യ കിം സ്ഥാനം കിംവാ പ്രമാണമിതി കിമിതി നോക്തമ്? ഉച്യതേ- ന തസ്യാഹാരോത്കര്ഷാപകര്ഷാവേവംവിധൌ, ഉത്കര്ഷാപകര്ഷസ്യ നിശ്ചിതപ്രമാണത്വാഭാവാത്; സ്ഥാനം തു ധമന്യ ഏവ| പോഷകാഹാരരസസ്യ തസ്യ ച പൃഥഗ്രസാദിധാതുഭ്യഃ പ്രദേശാന്തരഗ്രഹണം ന ക്രിയതേ, രസാദികാരണരൂപതയാ രസാദിഗ്രഹണേനൈവ ഗ്രഹണാത്| അത്ര യദ്യപ്യോജഃ സപ്തധാതുസാരരൂപം, തേന ധാതുഗ്രഹണേനൈവ ലഭ്യതേ, തഥാऽപി പ്രാണധാരണകര്തൃത്വേന പൃഥക് പഠിതം; യേ തു ശുക്രജന്യമോജ ഇച്ഛന്തി, തേഷാമഷ്ടമോ ധാതുരോജഃ സ്യാദിതി പക്ഷേ ചാതിദേശം കൃത്വാ വക്ഷ്യതി- “രസാദീനാം ശുക്രാന്താനാം യത് പരം തേജഃ, തത് ഖല്വോജഃ” (സു.സൂ.അ.൧൫) ഇതി| ഉപപാദിതപോഷണാനാം ധാതുമലാനാം പ്രകൃത്യനുവിധാനമുപസംഹരതി- തേ സര്വ ഇത്യാദി| മലാഖ്യാ അപി സ്വേദമൂത്രാദയഃ സ്വമാനാവസ്ഥിതാ ദേഹധാരണാദ്ധാതവോ ഭവന്തീത്യുക്തം- ധാതവോ മലാഖ്യാ ഇതി| യഥാവയഃശരീരമിതി യസ്മിന് വയസി ബാല്യാദൌ യാദൃശം മാനം ധാതൂനാം താദൃശം പുഷ്യന്തഃ, തഥാ യസ്മിഞ് ശരീരേ പ്രകൃത്യാ ദീര്ഘേ ഹ്രസ്വേ കൃശേ വാ സ്ഥൂലേ വാ യാദൃശം മാനം ധാതൂനാം താദൃശം പുഷ്യന്ത ഇതി യോജനാ| ഏവമിത്യാദൌ സ്വപ്രമാണാവസ്ഥിതാവിതി അനതിരിക്താവന്യൂനൌ ച| ആശ്രയസ്യേതി ശരീരസ്യ; യഥാവത്പക്വൌ സര്വാശ്രയം പശ്ചാദ്ധമനീഭിഃ പ്രപദ്യേതേ, സര്വശരീരമിത്യര്ഥഃ| സമധാതോരിതി സമരസാദേഃ സമസ്വേദമൂത്രാദേശ്ച| നിമിത്തത ഇത്യാദി| നിമിത്തത ഇത്യനേനാനിമിത്തേ അരിഷ്ടരൂപേ ക്ഷയവൃദ്ധീ നിരാകരോതി| വൃദ്ധിക്ഷയാഭ്യാമാഹാരമൂലാഭ്യാമിതി യഥാസങ്ഖ്യം വൃദ്ധക്ഷീണാഹാരകൃതാഭ്യാമ്, ഏതേനാഹാരവിശേഷകൃതവൃദ്ധിക്ഷയോ രസഃ സാമ്യം കരോതീത്യര്ഥഃ | ധാതുസാമ്യസ്യാരോഗ്യത്വേ സിദ്ധേऽപി യദാരോഗ്യായേതി ബ്രൂതേ തേന പ്രാകൃതധാതൂനാം ക്ഷയേണ വാऽതിവൃദ്ധ്യാ വാ സാമ്യം നിരാകരോതി, അസ്യ സാമ്യസ്യ രോഗകര്തൃത്വാദേവ| കിട്ടം ച മലാനാമേവമേവേതി യഥാ രസസ്തഥാ കിട്ടമപ്യാരോഗ്യായ മലാനാം സാമ്യം പ്രതിപാദിതരസക്രമേണ കരോതി| വൃദ്ധമലാനാം ചികിത്സാന്തരമാഹ- സ്വമാനേത്യാദി| ഉത്സര്ഗോ ബഹിര്നിഃസരണം സംശോധനരൂപമേഷാം ശാസ്ത്രോക്തമസ്തി, ഉത്സര്ഗം വാ വഹന്തീത്യുത്സര്ഗിണഃ | വൃദ്ധാനാം മലാനാം ചികിത്സാന്തരമാഹ- ശീതോഷ്ണേത്യാദി| പര്യയഃ വിപര്യയഃ; തേന ശീതോഷ്ണവിപരീതഗുണൈരിത്യര്ഥഃ; തേന, ശീതസമുത്ഥേ മലേ ഉഷ്ണം തഥോഷ്ണസമുത്ഥേ ശീതമുപചാരോ ഭവതി| ആദിശബ്ദശ്ചാത്ര ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടഃ; തേന സ്നിഗ്ധരൂക്ഷാദീനാമപി വിപരീതഗുണാനാം ഗ്രഹണമ്| കിംവാ പര്യയഗുണാ ദ്വന്ദ്വഗുണാഃ സ്നിഗ്ധരൂക്ഷമൃദുതീക്ഷ്ണാദയഃ, തൈശ്ച യഥായോഗ്യതയോപചര്യമാണാ ഇതി ജ്ഞേയമ്| ഏതേന, വൃദ്ധമലാനാം ത്രിവിധോऽപ്യുപക്രമോ നിദാനവര്ജനശോധനശമനരൂപ ഉക്തോ ഭവതി; തത്ര നിദാനവര്ജനം വൃദ്ധമലേ മലവൃദ്ധിഹേത്വാഹാരപരിത്യാഗാദല്പമലാഹാരോപയോഗാദ്വാ ബോദ്ധവ്യം, സംശോധനം ച ഉത്സര്ഗിണ ഇത്യനേനോക്തം, ശമനം ച ശീതോഷ്ണേത്യാദിഗ്രന്ഥേനോക്തമ്||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
തേഷാം തു മലപ്രസാദാഖ്യാനാം ധാതൂനാം സ്രോതാംസ്യയനമുഖാനി| താനി യഥാവിഭാഗേന യഥാസ്വം ധാതൂനാപൂരയന്തി| ഏവമിദം ശരീരമശിതപീതലീഢഖാദിതപ്രഭവമ്| അശിതപീതലീഢഖാദിതപ്രഭവാശ്ചാസ്മിഞ് ശരീരേ വ്യാധയോ ഭവന്തി| ഹിതാഹിതോപയോഗവിശേഷാസ്ത്വത്ര ശുഭാശുഭവിശേഷകരാ ഭവന്തീതി||൫||
तेषां तु मलप्रसादाख्यानां धातूनां स्रोतांस्ययनमुखानि| तानि यथाविभागेन यथास्वं धातूनापूरयन्ति| एवमिदं शरीरमशितपीतलीढखादितप्रभवम्| अशितपीतलीढखादितप्रभवाश्चास्मिञ् शरीरे व्याधयो भवन्ति| हिताहितोपयोगविशेषास्त्वत्र शुभाशुभविशेषकरा भवन्तीति||५||
🔊 Audio coming soon
അയനാനി ച താനി മുഖാനി ചേത്യയനമുഖാനി, അത്ര ആയാന്ത്യനേനേത്യയനാനി മാര്ഗാണി, മുഖാനി തു യൈഃ പ്രവിശന്തി; ഏതേന മലാനാം ധാതൂനാം ച യദേവായനം തദേവ പ്രവേശമുഖമിതി നാന്യേന പ്രവേശോ നാന്യേന ച ഗമനമിത്യുക്തം ഭവതി| രസാദീനാം യഥാസ്വനാമ സ്രോതോമുഖം ചായനം ച| കിംവാ, അയനസ്യ ഗമനസ്യ മുഖാനി മാര്ഗാണി; തേന, അയനമുഖാനി ഗതിമാര്ഗാണീത്യര്ഥഃ| താനി ച സ്രോതാംസി മലപ്രസാദപൂരിതാനി ധാതൂന് യഥാസ്വമിതി യദ്യസ്യ പോഷ്യം തച്ച തത് പൂരയതി| യഥാവിഭാഗേനേതി യസ്യ ധാതോര്യോ വിഭാഗഃ പ്രമാണം തേനൈവ പ്രമാണേന പൂരയതി, താദൃക്പ്രമാണാന്യേവ പുഷ്യന്തി, നാധികന്യൂനാനീത്യര്ഥഃ| ഏതച്ച പ്രകൃതിസ്ഥാനാം കര്മ, വികൃതാനാം തു ന്യൂനാതിരിക്തധാതുകരണമസ്ത്യേവേതി ബോദ്ധവ്യമ്| ഉക്തം ചാന്യത്ര- “സ്രോതസാ ച യഥാസ്വേന ധാതുഃ പുഷ്യതി ധാതുനാ” (ചി. ൮) ഇതി| ഉപസംഹരതി- ഏവമിത്യാദി| കഥമശിതാദേര്വിരുദ്ധയോഃ ശരീരതദുപഘാതകരോഗയോരുത്പാദ ഇത്യാഹ- ഹിതാഹിതേത്യാദി| ഹിതരൂപോऽശിതാദിവിശേഷഃ ശുഭരൂപവിശേഷകാരകഃ, അഹിതരൂപസ്ത്വശിതാദിവിശേഷോऽശുഭരൂപവിശേഷകരോ ഭവതി; തേന നൈകരൂപാത് കാരണാദ്വിരുദ്ധകാര്യോദയ ഇതി ഭാവഃ||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ഏവംവാദിനം ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശ ഉവാച- ദൃശ്യന്തേ ഹി ഭഗവന്! ഹിതസമാഖ്യാതമപ്യാഹാരമുപയുഞ്ജാനാ വ്യാധിമന്തശ്ചാഗദാശ്ച, തഥൈവാഹിതസമാഖ്യാതമ്; ഏവം ദുഷ്ടേ കഥം ഹിതാഹിതോപയോഗവിശേഷാത്മകം ശുഭാശുഭവിശേഷമുപലഭാമഹ ഇതി||൬||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- दृश्यन्ते हि भगवन्! हितसमाख्यातमप्याहारमुपयुञ्जाना व्याधिमन्तश्चागदाश्च, तथैवाहितसमाख्यातम्; एवं दुष्टे कथं हिताहितोपयोगविशेषात्मकं शुभाशुभविशेषमुपलभामह इति||६||
🔊 Audio coming soon
ദൃശ്യന്തേ ഹി ഭഗവന്നിത്യാദൌ തഥൈവാഹിതസമാഖ്യാതമുപയുഞ്ജാനാ വ്യാധിമന്തശ്ചാഗദാശ്ചേതി സമ്ബന്ധഃ| വിശേഷാത്മകമിതി വിശേഷോദ്ഭവമ്||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- ന ഹിതാഹാരോപയോഗിനാമഗ്നിവേശ! തന്നിമിത്താ വ്യാധയോ ജായന്തേ, ന ച കേവലം ഹിതാഹാരോപയോഗാദേവ സര്വവ്യാധിഭയമതിക്രാന്തം ഭവതി, സന്തി ഹ്യൃതേऽപ്യഹിതാഹാരോപയോഗാദന്യാ രോഗപ്രകൃതയഃ, തദ്യഥാ- കാലവിപര്യയഃ, പ്രജ്ഞാപരാധഃ, ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാശ്ചാസാത്മ്യാ ഇതി| താശ്ച രോഗപ്രകൃതയോ രസാന് സമ്യഗുപയുഞ്ജാനമപി പുരുഷമശുഭേനോപപാദയന്തി; തസ്മാദ്ധിതാഹാരോപയോഗിനോऽപി ദൃശ്യന്തേ വ്യാധിമന്തഃ| അഹിതാഹാരോപയോഗിനാം പുനഃ കാരണതോ ന സദ്യോ ദോഷവാന് ഭവത്യപചാരഃ| ന ഹി സര്വാണ്യപഥ്യാനി തുല്യദോഷാണി, ന ച സര്വേ ദോഷാസ്തുല്യബലാഃ, ന ച സര്വാണി ശരീരാണി വ്യാധിക്ഷമത്വേ സമര്ഥാനി ഭവന്തി| തദേവ ഹ്യപഥ്യം ദേശകാലസംയോഗവീര്യപ്രമാണാതിയോഗാദ്ഭൂയസ്തരമപഥ്യം സമ്പദ്യതേ| സ ഏവ ദോഷഃ സംസൃഷ്ടയോനിര്വിരുദ്ധോപക്രമോ ഗമ്ഭീരാനുഗതശ്ചിരസ്ഥിതഃ പ്രാണായതനസമുത്ഥോ മര്മോപഘാതീ കഷ്ടതമഃ ക്ഷിപ്രകാരിതമശ്ച സമ്പദ്യതേ| ശരീരാണി ചാതിസ്ഥൂലാന്യതികൃശാന്യനിവിഷ്ടമാംസശോണിതാസ്ഥീനി ദുര്ബലാന്യസാത്മ്യാഹാരോപചിതാന്യല്പാഹാരാണ്യല്പസത്ത്വാനി ച ഭവന്ത്യവ്യാധിസഹാനി, വിപരീതാനി പുനര്വ്യാധിസഹാനി| ഏഭ്യശ്ചൈവാപഥ്യാഹാരദോഷശരീരവിശേഷേഭ്യോ വ്യാധയോ മൃദവോ ദാരുണാഃ ക്ഷിപ്രസമുത്ഥാശ്ചിരകാരിണശ്ച ഭവന്തി| ത ഏവ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ സ്ഥാനവിശേഷേ പ്രകുപിതാ വ്യാധിവിശേഷാനഭിനിര്വര്തയന്ത്യഗ്നിവേശ!||൭||
तमुवाच भगवानात्रेयः- न हिताहारोपयोगिनामग्निवेश! तन्निमित्ता व्याधयो जायन्ते, न च केवलं हिताहारोपयोगादेव सर्वव्याधिभयमतिक्रान्तं भवति, सन्ति ह्यृतेऽप्यहिताहारोपयोगादन्या रोगप्रकृतयः, तद्यथा- कालविपर्ययः, प्रज्ञापराधः, शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्चासात्म्या इति| ताश्च रोगप्रकृतयो रसान् सम्यगुपयुञ्जानमपि पुरुषमशुभेनोपपादयन्ति; तस्माद्धिताहारोपयोगिनोऽपि दृश्यन्ते व्याधिमन्तः| अहिताहारोपयोगिनां पुनः कारणतो न सद्यो दोषवान् भवत्यपचारः| न हि सर्वाण्यपथ्यानि तुल्यदोषाणि, न च सर्वे दोषास्तुल्यबलाः, न च सर्वाणि शरीराणि व्याधिक्षमत्वे समर्थानि भवन्ति| तदेव ह्यपथ्यं देशकालसंयोगवीर्यप्रमाणातियोगाद्भूयस्तरमपथ्यं सम्पद्यते| स एव दोषः संसृष्टयोनिर्विरुद्धोपक्रमो गम्भीरानुगतश्चिरस्थितः प्राणायतनसमुत्थो मर्मोपघाती कष्टतमः क्षिप्रकारितमश्च सम्पद्यते| शरीराणि चातिस्थूलान्यतिकृशान्यनिविष्टमांसशोणितास्थीनि दुर्बलान्यसात्म्याहारोपचितान्यल्पाहाराण्यल्पसत्त्वानि च भवन्त्यव्याधिसहानि, विपरीतानि पुनर्व्याधिसहानि| एभ्यश्चैवापथ्याहारदोषशरीरविशेषेभ्यो व्याधयो मृदवो दारुणाः क्षिप्रसमुत्थाश्चिरकारिणश्च भवन्ति| त एव वातपित्तश्लेष्माणः स्थानविशेषे प्रकुपिता व्याधिविशेषानभिनिर्वर्तयन्त्यग्निवेश!||७||
🔊 Audio coming soon
തന്നിമിത്താ ഇതി ഹിതാഹാരനിമിത്താഃ| ന കേവലമിതി ന പരമ്| രോഗപ്രകൃതയ ഇതി രോഗകാരണാനി| അഹിതാഹാരോപയോഗിനാമിത്യാദി| കാരണത ഇതി നിമിത്താന്തരാത് പ്രതിബന്ധകാത്; തച്ച കാരണം ‘തദേവ ഹ്യപഥ്യം’ ഇത്യാദിവക്ഷ്യമാണഗ്രന്ഥവിപരീതം ബോദ്ധവ്യമ്| സദ്യ ഇതി തത്കാലമ്| അനേനാപഥ്യസ്യ രോഗജനനം പ്രതി കാലാന്തരവികാരകര്തൃത്വം പ്രായോ ഭവതീതി ദര്ശയതി; അന്യഥാ സദ്യ ഇത്യനര്ഥകം സ്യാത്, കാലാന്തരേऽപി ദോഷാകര്തൃത്വാത്| ദോഷവാനിതി വ്യാധിജനകഃ| അപചാര ഇതി അഹിതാഹാരോപയോഗഃ| ഉക്തേ കാരണമാഹ- നഹീത്യാദി| തുല്യദോഷാണീതി തുല്യദോഷകരാണി| വ്യാധിക്ഷമത്വം വ്യാധിബലവിരോധിത്വം വ്യാധ്യുത്പാദപ്രതിബന്ധകത്വമിതി യാവത്| തദേവാപഥ്യതുല്യദോഷതാദി വിവൃണോതി- തദേവേത്യാദി| അത്ര യദ്യപി പ്രസ്തുതത്വാദപഥ്യപ്രതിബന്ധകാനി കാരണാനി വക്തവ്യാനി, തഥാऽപി സമാനന്യായതയാऽപഥ്യശക്തിവര്ധകാന്യുച്യന്തേ| തത്ര ദേശാദീനാം യോഗാദിതി അനുഗുണദേശാദിയോഗാത്; യഥാ- വ്രീഹിഃ പിത്തകര്തൃത്വേനാപഥ്യഃ, സ ചാനൂപദേശയോഗാദ്ഭൂയസ്തരമപഥ്യോ ഭവതി, ധന്വദേശേ തു ഹീനബലോ ഭവതി; തഥാ ശരത്കാലസ്യാനുഗുണസ്യ യോഗാദ്ബലവാന് ഭവതി, ഹേമന്തേ ദുര്ബലഃ; സംയോഗാദ്യഥാ- സ വ്രീഹിര്ദധിഫാണിതാദിയുക്തോ ബലവാന് , മധ്വാദിയുക്തശ്ച ദുര്ബലഃ; വീര്യാദ്യഥാ- സ ഏവോഷ്ണീകൃതോ ബലവാന്, ശീതസ്തു ദുര്ബലഃ; സ ഏവ ച പ്രാമാണാതിയോഗാദ്ബലീ, ഹീനമാത്രസ്ത്വബലഃ; ഇത്യാദ്യനുസര്തവ്യമ്| ദോഷതുല്യബലതാമാഹ- സ ഏവ ദോഷ ഇത്യാദി| സംസൃഷ്ടാ മിലിതാ ബഹവോ യോനയഃ കാരണാനി യസ്യ സ തഥാ, കിംവാ സംസൃഷ്ടയോനിരിതി അനുഗുണദൂഷ്യഃ; യഥാ- പിത്തസ്യ രക്തം ദൂഷ്യമാസാദ്യ കഷ്ടത്വം ക്ഷിപ്രകാരിത്വം ച ഭവതി| വിരുദ്ധോപക്രമോ യഥാ- പിത്തം മേഹാരമ്ഭകം, വചനം ഹി- “പിത്തമേഹാഃ സര്വ ഏവ യാപ്യാഃ, വിരുദ്ധോപക്രമത്വാത്” (നി.അ.൪) ഇതി; വിരുദ്ധതാ ചോപക്രമസ്യാത്ര യത് പിത്തഹരം മധുരാദി തന്മേഹപ്രധാനദൂഷ്യമേദസോ വിരുദ്ധം, മേദോനുഗുണം തു കട്വാദി പിത്തേ വിരുദ്ധമിതി| ഗമ്ഭീരാനുഗത ഇതി ഗമ്ഭീരമജ്ജാദിധാതുഗതഃ; വചനം ഹി- “ത്വങ്മാംസാശ്രയമുത്താനം ഗമ്ഭീരം ത്വന്തരാശ്രയമ്” (ചി.അ.൩൯) ഇതി| ചിരസ്ഥിത ഇതി ദേഹേ ചിരകാലാവസ്ഥാനേന കൃതമൂലത്വാത് കഷ്ടസാധ്യഃ| പ്രാണായതനസമുത്ഥ ഇതി അഗ്രേऽധ്യായേ (സൂ.അ.൨൯) വക്ഷ്യമാണശങ്ഖാദിദശപ്രാണായതനാശ്രയീ| മര്മോപഘാതീതി പ്രാണായതനവ്യതിരിക്തക്ഷിപ്രതലഹൃദയാദിമര്മോപഘാതകാരീ| മര്മഘാതിത്വേനൈവ മര്മവിശേഷപ്രാണായതനസമുത്ഥത്വേ ലബ്ധേ പുനസ്തദ്വചനം പ്രാണായതനമര്മാശ്രയിണോ വിശേഷേണ കഷ്ടത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമ്| കഷ്ടതമ ഇതി ബഹുദുഃഖകര്തൃത്വേനാസാധ്യത്വേന ച| ക്ഷിപ്രകാരിതമ ഇതി ആശുവികാരകാരിതമഃ| ചകാരാത് സംസൃഷ്ടയോനിത്വാദിഹേതൂനാമല്പത്വേന കഷ്ട-കഷ്ടതര-ക്ഷിപ്രകാരി-ക്ഷിപ്രകാരിതരാദിവിശേഷാശ്ച ഭവന്തീതി ദര്ശയതി; യഥോക്തസര്വഹേതുമേലകേ കഷ്ടതമഃ ക്ഷിപ്രകാരിതമശ്ച ഭവതീതി ജ്ഞേയം, കഷ്ടതമത്വാദി ച യഥായോഗ്യതയാ ജ്ഞേയം; വിരുദ്ധോപക്രമോ ദോഷഃ കഷ്ട ഏവ ഭവതി ന ക്ഷിപ്രകാരീ| വ്യാധ്യക്ഷമശരീരാണ്യാഹ- ശരീരാണി ചേത്യാദി| അനിവിഷ്ടാനി ശ്ലഥാനി മാംസാദീനി യേഷാം ശരീരാണാം താനി തഥാ; കിംവാ, അനിവിഷ്ടാനീതി വിഷമാണി| ഉപചിതാനീതി സംവര്ധിതാനി; അസാത്മ്യപുഷ്ടം ഹി ശരീരം ഭൂരിദോഷഭാവിതമേവ ഭവതീതി ഭാവഃ| വിപരീതാനീതി അനതിസ്ഥൂലത്വാദിയുക്താനി| വ്യാധിസഹാനീതി വ്യാധ്യുത്പാദകപ്രതിബന്ധകാനി| ഏതച്ച ശരീരമധികൃത്യ വൈപരീത്യം വ്യാധിസഹത്വേ ഉദാഹരണാര്ഥമുപന്യസ്തം, തേന യഥോക്താപഥ്യബലവൈപരീത്യം ദോഷബലവൈപരീത്യം ച ന സദ്യോ വ്യാധികാരകം ഭവതീത്യേതദപ്യുക്തം ബോദ്ധവ്യമ്| ഏതദേവാപഥ്യാഹാരദോഷശരീരാണാമേവാബലവത്ത്വബലവത്ത്വാഭ്യാം ലക്ഷണവിശേഷം യഥായോഗ്യതയാ മൃദ്വാദിവ്യാധികാരണത്വേനോപസംഹരന്നാഹ- ഏഭ്യശ്ചൈവേത്യാദി| വിശേഷാ യഥോക്താ ഉക്തവിപരീതാശ്ച; തത്രോക്തവിപരീതവിശേഷാന്മൃദവസ്തഥാ ചിരകാരിണശ്ച ഭവന്തി, യഥോക്താപഥ്യാദിവിശേഷാത്തു ദാരുണാഃ ക്ഷിപ്രകാരിണശ്ച ഭവന്തീതി മന്തവ്യമ്| അനേന പ്രസങ്ഗേന വാതാദീനാം രസാദിസ്ഥാനവിശേഷേഷു കുപിതാനാം യേ വ്യാധയോ ഭവന്തി താന് ദര്ശയിതുമാഹ- ത ഏവേത്യാദി||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
തത്ര രസാദിഷു സ്ഥാനേഷു പ്രകുപിതാനാം ദോഷാണാം യസ്മിന് സ്ഥാനേ യേ യേ വ്യാധയഃ സമ്ഭവന്തി താംസ്താന് യഥാവദനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൮||
तत्र रसादिषु स्थानेषु प्रकुपितानां दोषाणां यस्मिन् स्थाने ये ये व्याधयः सम्भवन्ति तांस्तान् यथावदनुव्याख्यास्यामः||८||
🔊 Audio coming soon
തത്ര രസേത്യാദൌ പ്രകുപിതാനാം ദോഷാണാമിതി അനിയമേന രസേ കുപിതോ വായുര്വാ പിത്തം വാ ശ്ലേഷ്മാ വാ സംസൃഷ്ടാ വാ അശ്രദ്ധാദീനി കുര്വന്തി| സത്യപി ദോഷഭേദേऽത്രാശ്രയസ്യാഭേദാദാശ്രയപ്രഭാവേണൈവാശ്രദ്ധാദയോ ഭവന്തി, പരം ദോഷഭേദേ അശ്രദ്ധാദാവേവ വാതാദിലിങ്ഗം വിശിഷ്ടം ഭവതി| കിംവാ യഥായോഗ്യതയാ രസാശ്രയിണാ വാതാദിനാ അശ്രദ്ധാദികരണം ബോദ്ധവ്യം, യതോ ന ഗൌരവം വാതദുഷ്ടരസേ ഭവിതുമര്ഹതി; ഏതച്ച നാതിസുന്ദരം, തേന പൂര്വ ഏവ പക്ഷോ ജ്യായാന്||൮||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 11
അശ്രദ്ധാ ചാരുചിശ്ചാസ്യവൈരസ്യമരസജ്ഞതാ| ഹൃല്ലാസോ ഗൌരവം തന്ദ്രാ സാങ്ഗമര്ദോ ജ്വരസ്തമഃ ||൯|| പാണ്ഡുത്വം സ്രോതസാം രോധഃ ക്ലൈബ്യം സാദഃ കൃശാങ്ഗതാ| നാശോऽഗ്നേരയഥാകാലം വലയഃ പലിതാനി ച||൧൦|| രസപ്രദോഷജാ രോഗാ,...|൧൧|
अश्रद्धा चारुचिश्चास्यवैरस्यमरसज्ञता| हृल्लासो गौरवं तन्द्रा साङ्गमर्दो ज्वरस्तमः ||९|| पाण्डुत्वं स्रोतसां रोधः क्लैब्यं सादः कृशाङ्गता| नाशोऽग्नेरयथाकालं वलयः पलितानि च||१०|| रसप्रदोषजा रोगा,...|११|
🔊 Audio coming soon
അശ്രദ്ധായാം മുഖപ്രവിഷ്ടസ്യാഹാരസ്യാഭ്യവഹരണം ഭവത്യേവ പരം ത്വനിച്ഛാ , അരുചൌ തു മുഖപ്രവിഷ്ടം നാഭ്യവഹരതീതി ഭേദഃ| ആസ്യവൈരസ്യമ് ഉചിതാദാസ്യരസാദന്യഥാത്വമ് | അരസജ്ഞതാ രസാപ്രതിപത്തിഃ| സാദഃ അങ്ഗാവസാദഃ||൯-൧൦||-
Adhikarana 9 (11-12) · Śloka 14
...വക്ഷ്യന്തേ രക്തദോഷജാഃ| കുഷ്ഠവീസര്പപിഡകാ രക്തപിത്തമസൃഗ്ദരഃ||൧൧|| ഗുദമേഢ്രാസ്യപാകശ്ച പ്ലീഹാ ഗുല്മോऽഥ വിദ്രധിഃ| നീലികാ കാമലാ വ്യങ്ഗഃ പിപ്പ്ലവസ്തിലകാലകാഃ||൧൨|| ദദ്രുശ്ചര്മദലം ശ്വിത്രം പാമാ കോഠാസ്രമണ്ഡലമ്| രക്തപ്രദോഷാജ്ജായന്തേ,...|൧൪|
...वक्ष्यन्ते रक्तदोषजाः| कुष्ठवीसर्पपिडका रक्तपित्तमसृग्दरः||११|| गुदमेढ्रास्यपाकश्च प्लीहा गुल्मोऽथ विद्रधिः| नीलिका कामला व्यङ्गः पिप्प्लवस्तिलकालकाः||१२|| दद्रुश्चर्मदलं श्वित्रं पामा कोठास्रमण्डलम्| रक्तप्रदोषाज्जायन्ते,...|१४|
🔊 Audio coming soon
രക്തപ്രദോഷജേഷു കുഷ്ഠഗ്രഹണാദേവ ദദ്ര്വാദിലാഭേ സിദ്ധേ പുനസ്തദ്വചനം വിശേഷപ്രാദുര്ഭാവപ്രദര്ശനാര്ഥമ്| തിലകാലകാഃ തിലാകൃതയഃ| അസ്രമണ്ഡലം ലോഹിതമണ്ഡലമ്||൧൧-൧൨||-
Adhikarana 10 (13-14) · Śloka 15
...ശൃണു മാംസപ്രദോഷജാന്||൧൩|| അധിമാംസാര്ബുദം കീലം ഗലശാലൂകശുണ്ഡികേ| പൂതിമാംസാലജീഗണ്ഡഗണ്ഡമാലോപജിഹ്വികാഃ||൧൪|| വിദ്യാന്മാംസാശ്രയാന്,...|൧൫|
...शृणु मांसप्रदोषजान्||१३|| अधिमांसार्बुदं कीलं गलशालूकशुण्डिके| पूतिमांसालजीगण्डगण्डमालोपजिह्विकाः||१४|| विद्यान्मांसाश्रयान्,...|१५|
🔊 Audio coming soon
കീലശബ്ദേനാത്രാര്ശ ഉച്യതേ||൧൩-൧൪||-
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
... മേദഃസംശ്രയാംസ്തു പ്രചക്ഷ്മഹേ| നിന്ദിതാനി പ്രമേഹാണാം പൂര്വരൂപാണി യാനി ച||൧൫||
... मेदःसंश्रयांस्तु प्रचक्ष्महे| निन्दितानि प्रमेहाणां पूर्वरूपाणि यानि च||१५||
🔊 Audio coming soon
നിന്ദിതാനി പ്രമേഹപൂര്വരൂപാണീതി കേശജടിലത്വാദീനി, തേഷാമേവ നിന്ദിതത്വാത്; നത്വാസ്യവൈരസ്യമധുരത്വാദീനി| കിംവാ, നിന്ദിതാനീതി അതിസ്ഥൂലഗതാന്യായുര്ഹ്രാസാദീന്യഷ്ടൌനിന്ദിതീയോക്താനി, തേഷാം ച നിന്ദിതത്വം നിന്ദിതാതിസ്ഥൂലസമ്ബദ്ധത്വേന| ഏവം പൂര്വസ്മിന് വ്യാഖ്യാനേ ‘യാനി ച’ ഇതി ചകാരോ നിയമേ, ഉത്തരവ്യാഖ്യാനേ തു സമുച്ചയേ||൧൫||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
അധ്യസ്ഥിദന്തൌ ദന്താസ്ഥിഭേദശൂലം വിവര്ണതാ| കേശലോമനഖശ്മശ്രുദോഷാശ്ചാസ്ഥിപ്രദോഷജാഃ||൧൬||
अध्यस्थिदन्तौ दन्तास्थिभेदशूलं विवर्णता| केशलोमनखश्मश्रुदोषाश्चास्थिप्रदोषजाः||१६||
🔊 Audio coming soon
അധ്യസ്ഥിദന്തശബ്ദേന അധ്യസ്ഥ്യധിദന്തയോര്ഗ്രഹണമ്| ശൂലമിതി അസ്ഥിശൂലമേവ ബോദ്ധവ്യമ്||൧൬||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 18
രുക് പര്വണാം ഭ്രമോ മൂര്ച്ഛാ ദര്ശനം തമസസ്തഥാ| അരുഷാം സ്ഥൂലമൂലാനാം പര്വജാനാം ച ദര്ശനമ്||൧൭|| മജ്ജപ്രദോഷാത്, ...|൧൮|
रुक् पर्वणां भ्रमो मूर्च्छा दर्शनं तमसस्तथा| अरुषां स्थूलमूलानां पर्वजानां च दर्शनम्||१७|| मज्जप्रदोषात्, ...|१८|
🔊 Audio coming soon
രുഗിത്യാദി മജ്ജദോഷാജ്ജ്ഞേയമ്| അരുംഷീതി വ്രണാനി||൧൭||-
Adhikarana 14 (18-19) · Śloka 19
...ശുക്രസ്യ ദോഷാത് ക്ലൈബ്യമഹര്ഷണമ്| രോഗി വാ ക്ലീബമല്പായുര്വിരൂപം വാ പ്രജായതേ||൧൮|| ന ചാസ്യ ജായതേ ഗര്ഭഃ പതതി പ്രസ്രവത്യപി| ശുക്രം ഹി ദുഷ്ടം സാപത്യം സദാരം ബാധതേ നരമ്||൧൯||
...शुक्रस्य दोषात् क्लैब्यमहर्षणम्| रोगि वा क्लीबमल्पायुर्विरूपं वा प्रजायते||१८|| न चास्य जायते गर्भः पतति प्रस्रवत्यपि| शुक्रं हि दुष्टं सापत्यं सदारं बाधते नरम्||१९||
🔊 Audio coming soon
ക്ലൈബ്യമിതി ധ്വജാനുച്ഛ്രായഃ| അഹര്ഷണം ച സത്യപി ധ്വജോത്ഥാനേ മൈഥുനാശക്തിഃ | ശുക്രം ഹി ദുഷ്ടം സാപത്യം സദാരം ബാധതേ നരമിതി അത്രാപത്യബാധാ രോഗിക്ലീബാദ്യപത്യജനകത്വേന, ദാരബാധാ തു സ്രാവിഗര്ഭാദിജനകത്വേന||൧൮-൧൯||
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
ഇന്ദ്രിയാണി സമാശ്രിത്യ പ്രകുപ്യന്തി യദാ മലാഃ| ഉപഘാതോപതാപാഭ്യാം യോജയന്തീന്ദ്രിയാണി തേ||൨൦||
इन्द्रियाणि समाश्रित्य प्रकुप्यन्ति यदा मलाः| उपघातोपतापाभ्यां योजयन्तीन्द्रियाणि ते||२०||
🔊 Audio coming soon
ഉപഘാതേത്യാദൌ ഉപഘാതോ വിനാശഃ, ഉപതാപസ്തു കിഞ്ചിദ്വൈകല്യമ്||൨൦||
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
സ്നായൌ സിരാകണ്ഡരാഭ്യോ ദുഷ്ടാഃ ക്ലിശ്നന്തി മാനവമ്| സ്തമ്ഭസങ്കോചഖല്ലീഭിര്ഗ്രന്ഥിസ്ഫുരണസുപ്തിഭിഃ||൨൧||
स्नायौ सिराकण्डराभ्यो दुष्टाः क्लिश्नन्ति मानवम्| स्तम्भसङ्कोचखल्लीभिर्ग्रन्थिस्फुरणसुप्तिभिः||२१||
🔊 Audio coming soon
കണ്ഡാരാഭ്യ ഇതി സപ്തമ്യര്ഥേ പഞ്ചമീ| ഖല്ലീ കരപദാവമോടനമ്| ഗ്രന്ഥിഃ സ്നായ്വാദിഗ്രന്ഥിരേവ||൨൧||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
മലാനാശ്രിത്യ കുപിതാ ഭേദശോഷപ്രദൂഷണമ്| ദോഷാ മലാനാം കുര്വന്തി സങ്ഗോത്സര്ഗാവതീവ ച||൨൨||
मलानाश्रित्य कुपिता भेदशोषप्रदूषणम्| दोषा मलानां कुर्वन्ति सङ्गोत्सर्गावतीव च||२२||
🔊 Audio coming soon
മലാനിത്യാദൌ ഭേദശോഷപ്രദൂഷണമിതി യഥാസമ്ഭവം ജ്ഞേയം; തത്ര ഭേദഃ പുരീഷസ്യ, ശോഷസ്തു വിശേഷേണ സര്വമലേഷു സമ്ഭവതി, പ്രദൂഷണം തു പ്രദുഷ്ടവര്ണാദിയുക്തത്വേന പ്രാകൃതവര്ണാദ്യുപഘാതഃ| സങ്ഗോത്സര്ഗാവതീവ ചേതി അതീവ സങ്ഗഃ അപ്രവൃത്തിഃ, അത്യുത്സര്ഗസ്തു അതിപ്രവൃത്തിഃ||൨൨||
Adhikarana 18 (23-30) · Śloka 30
വിവിധാദശിതാത് പീതാദഹിതാല്ലീഢഖാദിതാത്| ഭവന്ത്യേതേ മനുഷ്യാണാം വികാരാ യ ഉദാഹൃതാഃ||൨൩|| തേഷാമിച്ഛന്നനുത്പത്തിം സേവേത മതിമാന് സദാ| ഹിതാന്യേവാശിതാദീനി ന സ്യുസ്തജ്ജാസ്തഥാऽऽമയാഃ||൨൪|| രസജാനാം വികാരാണാം സര്വം ലങ്ഘനമൌഷധമ്| വിധിശോണിതികേऽധ്യായേ രക്തജാനാം ഭിഷഗ്ജിതമ്||൨൫|| മാംസജാനാം തു സംശുദ്ധിഃ ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നികര്മ ച| അഷ്ടൌനിന്ദിതികേऽധ്യായേ മേദോജാനാം ചികിത്സിതമ്||൨൬|| അസ്ഥ്യാശ്രയാണാം വ്യാധീനാം പഞ്ചകര്മാണി ഭേഷജമ്| ബസ്ത്യഃ ക്ഷീരസര്പീംഷി തിക്തകോപഹിതാനി ച||൨൭|| മജ്ജശുക്രസമുത്ഥാനാമൌഷധം സ്വാദുതിക്തകമ്| അന്നം വ്യവായവ്യായാമൌ ശുദ്ധിഃ കാലേ ച മാത്രയാ||൨൮|| ശാന്തിരിന്ദ്രിയജാനാം തു ത്രിമര്മീയേ പ്രവക്ഷ്യതേ| സ്നായ്വാദിജാനാം പ്രശമോ വക്ഷ്യതേ വാതരോഗികേ||൨൯|| നവേഗാന്ധാരണേऽധ്യായേ ചികിത്സാസങ്ഗ്രഹഃ കൃതഃ| മലജാനാം വികാരാണാം സിദ്ധിശ്ചോക്താ ക്വചിത്ക്വചിത്||൩൦||
विविधादशितात् पीतादहिताल्लीढखादितात्| भवन्त्येते मनुष्याणां विकारा य उदाहृताः||२३|| तेषामिच्छन्ननुत्पत्तिं सेवेत मतिमान् सदा| हितान्येवाशितादीनि न स्युस्तज्जास्तथाऽऽमयाः||२४|| रसजानां विकाराणां सर्वं लङ्घनमौषधम्| विधिशोणितिकेऽध्याये रक्तजानां भिषग्जितम्||२५|| मांसजानां तु संशुद्धिः शस्त्रक्षाराग्निकर्म च| अष्टौनिन्दितिकेऽध्याये मेदोजानां चिकित्सितम्||२६|| अस्थ्याश्रयाणां व्याधीनां पञ्चकर्माणि भेषजम्| बस्त्यः क्षीरसर्पींषि तिक्तकोपहितानि च||२७|| मज्जशुक्रसमुत्थानामौषधं स्वादुतिक्तकम्| अन्नं व्यवायव्यायामौ शुद्धिः काले च मात्रया||२८|| शान्तिरिन्द्रियजानां तु त्रिमर्मीये प्रवक्ष्यते| स्नाय्वादिजानां प्रशमो वक्ष्यते वातरोगिके||२९|| नवेगान्धारणेऽध्याये चिकित्सासङ्ग्रहः कृतः| मलजानां विकाराणां सिद्धिश्चोक्ता क्वचित्क्वचित्||३०||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രത്യഹിതാഹാരജനിതാന് ദോഷാന് ദര്ശയന് യഥാകര്തവ്യമുപദിശതി- വിവിധാദിത്യാദി| ഭിഷഗ്ജിതമ് ‘ഉക്തമ്’ ഇതി ശേഷഃ| പഞ്ചകര്മാണീത്യഭിധായാപി ബസ്തയ ഇതി വചനം തിക്തോപഹിതബസ്തേര്വിശേഷേണ ഹിതത്വോപദര്ശനാര്ഥമ്| ശുദ്ധിരിതി വമനാദിനാ| സിദ്ധിഃ പ്രോക്താ ക്വചിദിതി അതീസാരഗ്രഹണ്യാദൌ||൨൩-൩൦||
Adhikarana 19 (31-32) · Śloka 32
വ്യായാമാദൂഷ്മണസ്തൈക്ഷ്ണ്യാദ്ധിതസ്യാനവചാരണാത്| കോഷ്ഠാച്ഛാഖാ മലാ യാന്തി ദ്രുതത്വാന്മാരുതസ്യ ച||൩൧|| തത്രസ്ഥാശ്ച വിലമ്ബന്തേ കദാചിന്ന സമീരിതാഃ| നാദേശകാലേ കുപ്യന്തി ഭൂയോ ഹേതുപ്രതീക്ഷിണഃ||൩൨||
व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्याद्धितस्यानवचारणात्| कोष्ठाच्छाखा मला यान्ति द्रुतत्वान्मारुतस्य च||३१|| तत्रस्थाश्च विलम्बन्ते कदाचिन्न समीरिताः| नादेशकाले कुप्यन्ति भूयो हेतुप्रतीक्षिणः||३२||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി രസാദീനാം ശാഖാരൂപത്വാത് കോഷ്ഠാശ്രയിണോ ദോഷാ യഥാ ശാഖാം യാന്തി തദാഹ- വ്യായാമേത്യാദി| തത്ര വ്യായാമക്ഷോഭാത് കോഷ്ഠം പരിത്യജ്യ ശാഖാം മലാ യാന്തി, ഊഷ്മണോ വഹ്നേസ്തീക്ഷ്ണത്വാദ്വിലായിതാ ദോഷാഃ ശാഖാം യാന്തി, ഹിതസ്യാനവചാരണയാऽഹിതസേവയാऽതിസേവയാऽതിമാത്രവൃദ്ധോ ദോഷോ ജലാപൂരവദ്വൃദ്ധഃ സ്വസ്ഥാനമാപ്ലാവ്യ സ്ഥാനാന്തരം യാതീതി യുക്തമ്| ദ്രുതത്വാന്മാരുതസ്യേതി ചലത്വാദ്വായോര്വായുനാ ക്ഷിപ്തോ യാതീത്യര്ഥഃ; വായ്വന്തരേണ ച വായോരാക്ഷേപണമുപപന്നമേവേതി, അന്യഥാ മലാ ഇതി ബഹുവചനമസാധു| അഥ ശാഖാഗതാഃ കിം കുര്വന്തീത്യാഹ- തത്രസ്ഥാശ്ചേത്യാദി| വിലമ്ബന്തേ കദാചിദിതി കദാചിദ്വ്യാധികരണേ വിലമ്ബം കുര്വന്തി| കുതോ വിലമ്ബന്ത ഇത്യാഹ- ന സമീരിതാഃ| യേ ദോഷാ അല്പത്വേനാബലവന്തസ്തേ ഹേത്വന്തരേണ സമീരിതാഃ സന്തഃ കുപ്യന്തി; തഥാ ത ഏവ നാദേശ ഇത്യനനുഗുണദേശേ, തഥാ നാകാല ഇത്യനനുഗുണകാലേ കുപ്യന്തീതി യോജനാ| അത്രൈവ ഹേതുമാഹ- ഭൂയ ഇത്യാദി| യസ്മാദ്ഭൂയോ ഹേതുപ്രതീക്ഷിണസ്തേऽല്പബലാ ദോഷാസ്തസ്മാദീരണാദ്യപേക്ഷന്തേ; ഏതേന ഭൂയോ യേऽഹേതുപ്രതീക്ഷിണോ ഭവന്തി ബലവത്ത്വാന്ന തേ ഈരണാദ്യപേക്ഷന്തേ, അത ഏവോക്തം കദാചിദിതി||൩൧-൩൨||
Adhikarana 20 (33) · Śloka 33
വൃദ്ധ്യാ വിഷ്യന്ദനാത് പാകാത് സ്രോതോമുഖവിശോധനാത്| ശാഖാ മുക്ത്വാ മലാഃ കോഷ്ഠം യാന്തി വായോശ്ച നിഗ്രഹാത്||൩൩||
वृद्ध्या विष्यन्दनात् पाकात् स्रोतोमुखविशोधनात्| शाखा मुक्त्वा मलाः कोष्ठं यान्ति वायोश्च निग्रहात्||३३||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി ശാഖാഭ്യഃ കോഷ്ഠാഗമനഹേതും ദോഷാണാമാഹ- വൃദ്ധ്യേത്യാദി| വിഷ്യന്ദനാദിതി വിലയനാത്, വിലീനശ്ച ദ്രവത്വാദേവ കോഷ്ഠേ നിമ്നം യാതി| പാകാദിതി പക്വോ ദോഷോऽബദ്ധത്വേനൈവ നിമ്നം കോഷ്ഠം യാതി | സ്രോതോമുഖവിശോധനാദിതി അവരോധകാപഗമാത്| വായോര്നിഗ്രഹാദിതി ക്ഷേപ്തുര്വായോര്നിഗ്രഹാത് പ്രാകൃതം സ്ഥാനം കോഷ്ഠം യാതി||൩൩||
Adhikarana 21 (34-35) · Śloka 35
അജാതാനാമനുത്പത്തൌ ജാതാനാം വിനിവൃത്തയേ| രോഗാണാം യോ വിധിര്ദൃഷ്ടഃ സുഖാര്ഥീ തം സമാചരേത്||൩൪|| സുഖാര്ഥാഃ സര്വഭൂതാനാം മതാഃ സര്വാഃ പ്രവൃത്തയഃ| ജ്ഞാനാജ്ഞാനവിശേഷാത്തു മാര്ഗാമാര്ഗപ്രവൃത്തയഃ||൩൫||
अजातानामनुत्पत्तौ जातानां विनिवृत्तये| रोगाणां यो विधिर्दृष्टः सुखार्थी तं समाचरेत्||३४|| सुखार्थाः सर्वभूतानां मताः सर्वाः प्रवृत्तयः| ज्ञानाज्ञानविशेषात्तु मार्गामार्गप्रवृत्तयः||३५||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സങ്ക്ഷേപേണാഖിലവ്യാധിപ്രതീകാരം സൂത്രയതി- അജാതാനാമിത്യാദി | യോ വിധിര്ദൃഷ്ട ഇതി കൃത്സ്നേ തന്ത്രേ| നനു, യദി സുഖാര്ഥാ സര്വപ്രാണിനാം പ്രവൃത്തിസ്തത്കഥം കോऽപി അമാര്ഗേ പ്രവര്തത ഇത്യാഹ- ജ്ഞാനേത്യാദി| അജ്ഞാനാദേവ സുഖസാധനമിദമിതി കൃത്വാ അപരീക്ഷകാഃ പ്രവര്തന്തേ, ന തു ദുഃഖകര്തൃതാസന്ധാനാദിതി ഭാവഃ||൩൪-൩൫||
Adhikarana 22 (36-38) · Śloka 38
ഹിതമേവാനുരുധ്യന്തേ പ്രപരീക്ഷ്യ പരീക്ഷകാഃ| രജോമോഹാവൃതാത്മാനഃ പ്രിയമേവ തു ലൌകികാഃ||൩൬|| ശ്രുതം ബുദ്ധിഃ സ്മൃതിര്ദാക്ഷ്യം ധൃതിര്ഹിതനിഷേവണമ്| വാഗ്വിശുദ്ധിഃ ശമോ ധൈര്യമാശ്രയന്തി പരീക്ഷകമ്||൩൭|| ലൌകികം നാശ്രയന്ത്യേതേ ഗുണാ മോഹരജഃശ്രിതമ് | തന്മൂലാ ബഹവോ യന്തി രോഗാഃ ശാരീരമാനസാഃ||൩൮||
हितमेवानुरुध्यन्ते प्रपरीक्ष्य परीक्षकाः| रजोमोहावृतात्मानः प्रियमेव तु लौकिकाः||३६|| श्रुतं बुद्धिः स्मृतिर्दाक्ष्यं धृतिर्हितनिषेवणम्| वाग्विशुद्धिः शमो धैर्यमाश्रयन्ति परीक्षकम्||३७|| लौकिकं नाश्रयन्त्येते गुणा मोहरजःश्रितम् | तन्मूला बहवो यन्ति रोगाः शारीरमानसाः||३८||
🔊 Audio coming soon
ഹിതമേവേതി ആയതിവിശുദ്ധമേവ തദാത്വേ ദുഃഖകരമപി| പ്രിയമേവേതി തദാത്വേ സുഖകരമായതിവിരുദ്ധമ്| ലൌകികാ അപരീക്ഷകാഃ| പരീക്ഷകം സ്തൌതി- ശ്രുതമിത്യാദി| പരീക്ഷകമാശ്രയന്തീതി പരീക്ഷകേ ഭവന്തി; കിംവാ, ബുദ്ധ്യാദിദേവതാഃ പരീക്ഷകമാശ്രയന്തേ, യദുക്തം- “വിവിശുര്ജ്ഞാനദേവതാഃ” (സൂ. ൧) ഇതി| തന്മൂലാ ഇതി രജസ്തമോമൂലാഃ||൩൬-൩൮||
Adhikarana 23 (39-40) · Śloka 40
പ്രജ്ഞാപരാധാദ്ധ്യഹിതാനര്ഥാന് പഞ്ച നിഷേവതേ| സന്ധാരയതി വേഗാംശ്ച സേവതേ സാഹസാനി ച||൩൯|| തദാത്വസുഖസഞ്ജ്ഞേഷു ഭാവേഷ്വജ്ഞോऽനുരജ്യതേ| രജ്യതേ ന തു വിജ്ഞാതാ വിജ്ഞാനേ ഹ്യമലീകൃതേ||൪൦||
प्रज्ञापराधाद्ध्यहितानर्थान् पञ्च निषेवते| सन्धारयति वेगांश्च सेवते साहसानि च||३९|| तदात्वसुखसञ्ज्ञेषु भावेष्वज्ञोऽनुरज्यते| रज्यते न तु विज्ञाता विज्ञाने ह्यमलीकृते||४०||
🔊 Audio coming soon
യഥാ അപരീക്ഷകേ രജസ്തമോമൂലാ രോഗാ ഭവന്തി തദാഹ- പ്രജ്ഞാപരാധാദിത്യാദി| അഹിതാര്ഥസേവാദി ച രോഗം കരോതീതി ഭാവഃ| തദാത്വസുഖേഷ്വിതി വക്തവ്യേ, യത് ‘സുഖസഞ്ജ്ഞേഷു’ ഇതി കരോതി, തത്തദാത്വസുഖസ്യാപഥ്യസ്യ ദുഃഖാനുബന്ധസുഖകര്തൃതയാ പരമാര്ഥതസ്തദാത്വേऽപ്യസുഖത്വം ദര്ശയതി; യഥാ ‘സുഖസഞ്ജ്ഞകമാരോഗ്യം’ (സൂ.അ.൯) ഇത്യത്രോക്തമ്| വിജ്ഞാതേതി പരീക്ഷകഃ||൩൯-൪൦||
Adhikarana 24 (41) · Śloka 41
ന രാഗാന്നാപ്യവിജ്ഞാനാദാഹാരാനുപയോജയേത്| പരീക്ഷ്യ ഹിതമശ്നീയാദ്ദേഹോ ഹ്യാഹാരസമ്ഭവഃ||൪൧||
न रागान्नाप्यविज्ञानादाहारानुपयोजयेत्| परीक्ष्य हितमश्नीयाद्देहो ह्याहारसम्भवः||४१||
🔊 Audio coming soon
ന രാഗാദിത്യാദി| അഹിതത്വേന ജാനന്നപി രാഗാദേവ കശ്ചിദ്ദുഷ്ടഃ പ്രവര്തതേ, അജ്ഞാനാച്ചാഹിതത്വാജ്ഞാനാദേവ കശ്ചിദ്ധിതാധ്യവസായേന പ്രവര്തതേ; ഏതദ്ദ്വയമപി നിഷിധ്യതേ||൪൧||
Adhikarana 25 (42) · Śloka 42
ആഹാരസ്യ വിധാവഷ്ടൌ വിശേഷാ ഹേതുസഞ്ജ്ഞകാഃ| ശുഭാശുഭസമുത്പത്തൌ താന് പരീക്ഷ്യ പ്രയോജയേത്||൪൨||
आहारस्य विधावष्टौ विशेषा हेतुसञ्ज्ञकाः| शुभाशुभसमुत्पत्तौ तान् परीक्ष्य प्रयोजयेत्||४२||
🔊 Audio coming soon
കഥമാഹാരഃ പരീക്ഷ്യ ഇത്യാഹ- ആഹാരസ്യേത്യാദി| ആഹാരസ്യ വിധൌ വിധാനേऽഷ്ടൌ വിശേഷാഃ പ്രകൃതികരണസംയോഗാദയോ രസവിമാനേ (വി.അ.൧) വക്തവ്യാ ഹേതുസഞ്ജ്ഞകാഃ; ക്വ ഹേതുസഞ്ജ്ഞകാ ഇത്യാഹ- ശുഭേത്യാദി| ശുഭാശുഭസമുത്പത്തൌ ഇതി തേ ച പ്രകൃത്യാദയഃ ശുഭാഃ ശുഭകരാഃ, അശുഭാ അശുഭകരാഃ, ഇതി ജ്ഞേയമ്||൪൨||
Adhikarana 26 (43-44) · Śloka 44
പരിഹാര്യാണ്യപഥ്യാനി സദാ പരിഹരന്നരഃ| ഭവത്യനൃണതാം പ്രാപ്തഃ സാധൂനാമിഹ പണ്ഡിതഃ||൪൩|| യത്തു രോഗസമുത്ഥാനമശക്യമിഹ കേനചിത്| പരിഹര്തും ന തത് പ്രാപ്യ ശോചിതവ്യം മനീഷിഭിഃ||൪൪||
परिहार्याण्यपथ्यानि सदा परिहरन्नरः| भवत्यनृणतां प्राप्तः साधूनामिह पण्डितः||४३|| यत्तु रोगसमुत्थानमशक्यमिह केनचित्| परिहर्तुं न तत् प्राप्य शोचितव्यं मनीषिभिः||४४||
🔊 Audio coming soon
നനു പഥ്യസേവായാം ക്രിയമാണായാമപി ബലവത്പ്രാക്തനാധര്മവശാദപി വ്യാധയോ ഭവന്തി, തത് കിമനേന പഥ്യസേവനേനേത്യാഹ- പരിഹാര്യാണീത്യാദി| അനൃണതാമിവ പ്രാപ്തോऽനൃണതാം പ്രാപ്തഃ; ഏതേന പരിഹാര്യപരിഹാരേണ പുരുഷകാരേऽനപരാധഃ പുരുഷോ ഭവതീതി ദര്ശയതി| യസ്തു ദൈവാഗതസ്തസ്യ വ്യാധിസ്തത്ര സാധവോ നൈവം പഥ്യസേവിനം ഗര്ഹയന്തി, ഏതദേവാഹ- യത്ത്വിത്യാദി| അശക്യം പരിഹര്തുമിതി ബലവത്കര്മജന്യത്വാദിത്യര്ഥഃ| ന ശോചിതവ്യമിതി പുരുഷകാരസ്യ ദൈവജന്യേऽവശ്യമ്ഭാവിനി വ്യാധാവകിഞ്ചിത്കരത്വാദിത്യര്ഥഃ||൪൩-൪൪||
Adhikarana 27 (45-48) · Śloka 48
തത്ര ശ്ലോകാഃ- ആഹാരസമ്ഭവം വസ്തു രോഗാശ്ചാഹാരസമ്ഭവാഃ| ഹിതാഹിതവിശേഷാച്ച വിശേഷഃ സുഖദുഃഖയോഃ||൪൫|| സഹത്വേ ചാസഹത്വേ ച ദുഃഖാനാം ദേഹസത്ത്വയോഃ | വിശേഷോ രോഗസങ്ഘാശ്ച ധാതുജാ യേ പൃഥക്പൃഥക്||൪൬|| തേഷാം ചൈവ പ്രശമനം കോഷ്ഠാച്ഛാഖാ ഉപേത്യ ച| ദോഷാ യഥാ പ്രകുപ്യന്തി ശാഖാഭ്യഃ കോഷ്ഠമേത്യ ച||൪൭|| പ്രാജ്ഞാജ്ഞയോര്വിശേഷശ്ച സ്വസ്ഥാതുരഹിതം ച യത്| വിവിധാശിതപീതീയേ തത് സര്വം സമ്പ്രകാശിതമ്||൪൮||
तत्र श्लोकाः- आहारसम्भवं वस्तु रोगाश्चाहारसम्भवाः| हिताहितविशेषाच्च विशेषः सुखदुःखयोः||४५|| सहत्वे चासहत्वे च दुःखानां देहसत्त्वयोः | विशेषो रोगसङ्घाश्च धातुजा ये पृथक्पृथक्||४६|| तेषां चैव प्रशमनं कोष्ठाच्छाखा उपेत्य च| दोषा यथा प्रकुप्यन्ति शाखाभ्यः कोष्ठमेत्य च||४७|| प्राज्ञाज्ञयोर्विशेषश्च स्वस्थातुरहितं च यत्| विविधाशितपीतीये तत् सर्वं सम्प्रकाशितम्||४८||
🔊 Audio coming soon
സങ്ഗ്രഹേ വസ്ത്വിതി ശരീരമ്| സഹത്വേ ചാസഹത്വേ ചേത്യാദിനാ ശരീരാണി ചാതിസ്ഥൂലാനി ഇത്യാദി ‘വിപരീതാനി പുനര്വ്യാധിസഹാനി’ ഇത്യന്തം ഗ്രന്ഥം ജ്ഞാപയതി||൪൫-൪൮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ സൂത്രസ്ഥാനേ വിവിധാശിതപീതീയോ നാമാഷ്ടാവിംശോऽധ്യായഃ||൨൮|| ഇത്യന്നപാനചതുഷ്കഃ||൭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते सूत्रस्थाने विविधाशितपीतीयो नामाष्टाविंशोऽध्यायः||२८|| इत्यन्नपानचतुष्कः||७||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ അന്നപാനചതുഷ്കേ വിവിധാശിതപീതീയോ നാമാഷ്ടാവിംശോऽധ്യായഃ||൨൮||