Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో వివిధాశితపీతీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो विविधाशितपीतीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వాధ్యాయే ‘అన్నం ప్రాణాః’ (సూ. 27) ఇత్యుక్తం, తద్యేన ప్రకారేణాన్నం ప్రాణహేతుర్భవతి తదభిధానార్థం వివిధాశితపీతీయోఽభిధీయతే| ఇయమప్యర్థపరా సంజ్ఞా||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
వివిధమశితం పీతం లీఢం ఖాదితం జంతోర్హితమంతరగ్నిసంధుక్షితబలేన యథాస్వేనోష్మణా సమ్యగ్విపచ్యమానం కాలవదనవస్థితసర్వధాతుపాకమనుపహతసర్వధాతూష్మమారుతస్రోతః కేవలం శరీరముపచయబలవర్ణసుఖాయుషా యోజయతి శరీరధాతూనూర్జయతి చ| ధాతవో హి ధాత్వాహారాః ప్రకృతిమనువర్తంతే||3||
विविधमशितं पीतं लीढं खादितं जन्तोर्हितमन्तरग्निसन्धुक्षितबलेन यथास्वेनोष्मणा सम्यग्विपच्यमानं कालवदनवस्थितसर्वधातुपाकमनुपहतसर्वधातूष्ममारुतस्रोतः केवलं शरीरमुपचयबलवर्णसुखायुषा योजयति शरीरधातूनूर्जयति च| धातवो हि धात्वाहाराः प्रकृतिमनुवर्तन्ते||३||
🔊 Audio coming soon
వివిధమిత్యాది| వివిధమితి అనేనాశితాదీనామవాంతరభేదం దర్శయతి; అశితాదిషు యో యః ప్రాయ ఉపయుజ్యతే స పూర్వముక్తః| జంతోర్హితమితి వచనమహితస్యాశితాదేర్బలవర్ణాదికర్తృత్వాభావాత్| అంతరగ్నినా జాఠరేణ వహ్నినా సంధుక్షితం బలం యస్య తేనాంతరగ్నిసంధుక్షితబలేన| యథాస్వేనోష్మణేతి పృథివ్యాదిరూపాశితాదేర్యస్య య ఊష్మా పార్థివాగ్న్యాదిరూపస్తేన; వచనం హి- “భౌమాప్యాగ్నేయవాయవ్యాః పంచోష్మాణః సనాభసాః| పంచాహారగుణాన్ స్వాన్ స్వాన్ పార్థివాదీన్ పచంతి హి” (చి. 15) ఇతి| సమ్యగ్విపచ్యమానమితి అశితాది| కింవా యథాస్వేనోష్మణేతి యస్య రుధిరాదేర్య ఊష్మా ధాత్వగ్నిరూపస్తేన సమ్యగ్విపచ్యమానమశితాది రసతామాపన్నం యదా రక్తాదిధాతూన్ ప్రతిపద్యతే తదా రక్తాద్యూష్మణైవ పచ్యతే; ఏవం విపచ్యమానమశితాది శరీరముపచయాదినా యోజయత్యూర్జయతి వర్ధయతీతి యోజనా| కింవిశిష్టం శరీరమిత్యాహ- కాలవదిత్యాది|- యథా కాలో నిత్యగత్వేనానవస్థితః, తథాఽనవస్థితః అవిశ్రాంతః సర్వధాతూనాం పాకో యస్మిన్ శరీరే తత్తథా; ఏతేన సర్వదా స్వాగ్నిపాకక్షీయమాణధాతోః శరీరస్యాశితాదినోపచయాదియోజనముపపన్నమితి దర్శయతి, యది హి పాకక్షీయమాణం శరీరం న స్యాత్తదా స్వతః సిద్ధే ఉపచయాదౌ కిమశితాది కుర్యాదితి భావః| కింవా కాలవదిత్యశితాదివిశేషణం; తేన యథోక్తకాలకృతమశితాదీత్యర్థః , అకాలభోజనస్యోపచయాద్యకారకత్వాత్| తథా, అనవస్థితసర్వధాతుపాకమిత్యేతదపి అశితాదివిశేషణం, తేన అనవస్థితః సర్వధాతుషు పాకో యస్యాశితాదేస్తత్తథా; ఏతేన క్వచిదపి ధాతౌ స్థగితస్యాశితాదే రసరూపస్య పాకవిగమనాన్నోపచయాదిర్భవతీతి దర్శయతి| ఏతచ్చ వ్యాఖ్యానం నాతిసుందరం, అస్యార్థస్య అనుపహతేత్యాదిశరీరవిశేషణేనైవ లబ్ధత్వాత్ పునః శరీరవిశేషణమనుపపన్నం| అనుపహతేత్యాది అనుపహతాని సర్వధాతూనామూష్మమారుతస్రోతాంసి యస్య తత్తథా;, యదా హి ఏకోఽపి ధాతుపాచకోఽగ్నిరుపహతః మారుతో వా ధాతుపోషకరసవాహీ వ్యానరూపః క్వచిదుపహతో భవతి, తథా స్రోతో వా ధాతుపోషకరసవహముపహతం స్యాత్, తదా అశితాదికం ధాతూనామవర్ధకత్వాన్నోపచయాదికారకమితి భావః| కేవలమితి కృత్స్నం శరీరం; కింవా కేవలమితి అధర్మరహితం, అధర్మయుక్తే హి శరీరే విఫలమశితాది భవతీతి| నను శరీరధాతూనాం ప్రకృతిస్థితానాం స్వత ఏవోపచయాద్యస్తి, తత్ కిమశితాదినా క్రియత ఇత్యాహ- ధాతవో హీత్యాది| ధాతురాహారో యేషాం తే ధాత్వాహారాః; ధాతవో రసాదయో నిత్యం క్షీయమాణా అశితాదిజనితధాత్వాహారా ఏవ సంతః పరం స్వాస్థ్యమనువర్తంతే, నాన్యథేత్యర్థః||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్రాహారప్రసాదాఖ్యో రసః కిట్టం చ మలాఖ్యమభినిర్వర్తతే| కిట్టాత్ స్వేదమూత్రపురీషవాతపిత్తశ్లేష్మాణః కర్ణాక్షినాసికాస్యలోమకూపప్రజననమలాః కేశశ్మశ్రులోమనఖాదయశ్చావయవాః పుష్యంతి| పుష్యంతి త్వాహారరసాద్రసరుధిరమాంసమేదోస్థిమజ్జశుక్రౌజాంసి పంచేంద్రియద్రవ్యాణి ధాతుప్రసాదసంజ్ఞకాని శరీరసంధిబంధపిచ్ఛాదయశ్చావయవాః| తే సర్వ ఏవ ధాతవో మలాఖ్యాః ప్రసాదాఖ్యాశ్చ రసమలాభ్యాం పుష్యంతః స్వం మానమనువర్తంతే యథావయఃశరీరం| ఏవం రసమలౌ స్వప్రమాణావస్థితావాశ్రయస్య సమధాతోర్ధాతుసామ్యమనువర్తయతః| నిమిత్తతస్తు క్షీణవృద్ధానాం ప్రసాదాఖ్యానాం ధాతూనాం వృద్ధిక్షయాభ్యామాహారమూలాభ్యాం రసః సామ్యముత్పాదయత్యారోగ్యాయ, కిట్టం చ మలానామేవమేవ| స్వమానాతిరిక్తాః పునరుత్సర్గిణః శీతోష్ణపర్యాయగుణైశ్చోపచర్యమాణా మలాః శరీర ధాతుసామ్యకరాః సముపలభ్యంతే||4||
तत्राहारप्रसादाख्यो रसः किट्टं च मलाख्यमभिनिर्वर्तते| किट्टात् स्वेदमूत्रपुरीषवातपित्तश्लेष्माणः कर्णाक्षिनासिकास्यलोमकूपप्रजननमलाः केशश्मश्रुलोमनखादयश्चावयवाः पुष्यन्ति| पुष्यन्ति त्वाहाररसाद्रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्रौजांसि पञ्चेन्द्रियद्रव्याणि धातुप्रसादसञ्ज्ञकानि शरीरसन्धिबन्धपिच्छादयश्चावयवाः| ते सर्व एव धातवो मलाख्याः प्रसादाख्याश्च रसमलाभ्यां पुष्यन्तः स्वं मानमनुवर्तन्ते यथावयःशरीरम्| एवं रसमलौ स्वप्रमाणावस्थितावाश्रयस्य समधातोर्धातुसाम्यमनुवर्तयतः| निमित्ततस्तु क्षीणवृद्धानां प्रसादाख्यानां धातूनां वृद्धिक्षयाभ्यामाहारमूलाभ्यां रसः साम्यमुत्पादयत्यारोग्याय, किट्टं च मलानामेवमेव| स्वमानातिरिक्ताः पुनरुत्सर्गिणः शीतोष्णपर्यायगुणैश्चोपचर्यमाणा मलाः शरीर धातुसाम्यकराः समुपलभ्यन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
యోఽసౌ ధాతూనామాహారస్తమాహ- తత్రేత్యాది| తత్రేతి అశితాదౌ| రసః కిట్టం చాభినివర్తత ఇత్యన్వయః| ఆహారప్రసాద ఇత్యాఖ్యా యస్య స తథా; ప్రసాదః సారః| కిట్టం అసారభాగః| కిట్టాదితి కిట్టాంశాత్ ; తేన అన్నాద్యః కిట్టాంశస్తతో మూత్రపురీషే భవతో వాయుశ్చ, రసాత్ పచ్యమానాన్మలః కఫః, ఏవమాది గ్రహణ్యధ్యాయే వక్ష్యమాణమనుసర్తవ్యం; వక్ష్యతి హి- “కిట్టమన్నస్య విణ్మూత్రం రసస్య తు కఫోఽసృజః| పిత్తం మాంసస్య ఖమలో మలః స్వేదస్తు మేదసః|| స్యాత్ కిట్టం కేశలోమాస్థ్నో మజ్జ్ఞః స్నేహోఽక్షివిట్ త్వచాం” (చి. 15) ఇతి| ఆదిగ్రహణాదక్షిస్నేహాది గ్రాహ్యం| యద్యపి చ వాతోఽనశనాదప్యుపలభ్యతే, తథాఽపి రూక్షకిట్టాదిభోజనమలాంశాదప్యుత్పద్యత ఏవేతి కిట్టాద్వాతోత్పత్తిర్యుక్తైవ; న చాయం నియమో యన్మలాదేవోత్పద్యత ఇతి, వ్యాయామాదవగాహాదేరపి చ వాతాదిసద్భావాత్| ప్రజననం లింగం| రసపోష్యమాహ- పుష్యంతి త్విత్యాది| పంచేంద్రియద్రవ్యాణీతి పృథివ్యాదీని ఘ్రాణాదీంద్రియకారణాని| ధాతుప్రసాదసంజ్ఞకానీతి అత్యర్థశుద్ధేనైవ ధాతుప్రసాదేనేంద్రియాణ్యారభ్యంత ఇతి దర్శయతి| శరీరం బధ్నాతీతి శరీరబంధః స్నాయుసిరాదిః| ఆదిగ్రహణాదార్తవస్తన్యాదిగ్రహణం| అత్రాహారరసాద్ రక్తాదిపోషణే కేచిద్బ్రువతే- యత్- రసో రక్తరూపతయా పరిణమతి, రక్తం చ మాంసరూపతయా, ఏవం మాంసాదయోఽప్యుత్తరోత్తరధాతురూపతయా పరిణమంతి| అత్రాపి చ పక్షే కేచిద్బ్రువతే- క్షీరాద్యథా సర్వాత్మనా దధి భవతి, తథా కృత్స్నో రసో రక్తం భవతి; ఏవం రక్తాదయోఽపి మాంసాదిరూపా భవంతి| అన్యే త్వాహుః- కేదారీకుల్యాన్యాయేన రసస్య ధాతుపోషణం; తత్రాన్నాదుత్పన్నో రసో ధాతురూపం రసమధిగమ్య కియతాఽప్యంశేన తం రసం వర్ధయతి; అపరశ్చ రసరాశిస్తత్ర గతః సన్ శోణితగంధవర్ణయుక్తత్వాచ్ఛోణితమివ భూత్వా కియతాఽపి శోణితసమానేనాంశేన ధాతురూపం శోణితం పుష్ణాతి, శేషశ్చ భాగో మాంసం యాతి, తత్రాపి శోణితవద్వ్యవస్థా; తథా మేదఃప్రభృతిష్వపీతి| అత ఏవ చ ముఖ్యార్థోఽయం గ్రంథో భవతి; యథా- “రసాద్రక్తం తతో మాంసం మాంసాన్మేదస్తతోఽస్థి చ| అస్థ్నో మజ్జా తతః శుక్రం శుక్రాద్గర్భః ప్రసాదజః ” (చి. 15) ఇతి; తథా హారీతేఽప్యుక్తం- “రసః సప్తాహాదర్వాక్ పరివర్తమానః శ్వేతకపోతహరితహారిద్రపద్మకింశుకాలక్తకరసప్రఖ్యశ్చాయం యథాక్రమం దివసపరివర్తాద్వర్ణపరివర్తమాపద్యమానః పిత్తోష్మోపరాగాచ్ఛోణితత్వమాపద్యతే” ఇతి; తథా సుశ్రుతేఽప్యుక్తం- “స ఖల్వాప్యో రస ఏకైకస్మిన్ ధాతౌ త్రీణి త్రీణి కలాసహస్రాణి పంచదశ చ కలా అవతిష్ఠతే, ఏవం మాసేన రసః శుక్రీభవతి” (సు. సూ. 14) ఇతి| అన్యే త్వాహుః- ఖలేకపోతన్యాయేనాయమన్నరసః పృథక్పృథగ్ధాతుమార్గే గతః సన్ రసాదీన్ పోషయతి, న త్వస్య ధాతుపోషకో రసభాగో ధాత్వంతరేణ సమం సంబంధమప్యనుభవతి, రసాదిపోషకాణి స్రోతాంస్యుత్తరోత్తరం సూక్ష్మముఖాని దీర్ఘాణి చ, తేనైవ రసపోషకరసభాగో రసమార్గచారిత్వాద్రసం పోషయతి, ఏవం రసపోషణకాలాదుత్తరకాలం (రక్తపోషకమార్గచారిత్వాత్ ) రక్తపోషకో రసభాగో రక్తం పోషయతి, తథా శోణితపోషణకాలాదుత్తరకాలం మాంసపోషకో రసభాగో మాంసం పోషయతి, విదూరసూక్ష్మమార్గచారిత్వాత్; ఏవం మేదఃప్రభృతిపోషణేఽపి జ్ఞేయం| తేన, “రసాద్రక్తం తతో మాంసం” ఇత్యాదేరయమర్థః- యత్- రసపుష్టికాలాదుత్తరకాలం రక్తం జాయతే, తథా రక్తపుష్టికాలాదుత్తరకాలం మాంసం ప్రజాయతే ఇత్యాది| ఏవం సుశ్రుతహారీతవచనే అపి వ్యాఖ్యేయే| యచ్చ “రక్తం విబద్ధమార్గత్వాన్మాంసాదీన్న ప్రపద్యతే” (చి.అ.8) ఇతి రాజయక్ష్మణి వక్ష్యతి, తద్ధృదయచారిశోణితాభిప్రాయేణ, న తు పోషకశోణితాభిప్రాయేణ | కించ, పరిణామపక్షే వృష్యప్రయోగస్య రక్తాదిరూపతాపత్తిక్రమేణాతిచిరేణ శుక్రం భవతీతి, క్షీరాదయశ్చ సద్య ఏవ వృష్యా దృశ్యంతే; ఖలేకపోతపక్షే తు వృష్యోత్పన్నో రసః ప్రభావాచ్ఛీఘ్రమేవ శుక్రేణ సంబద్ధః సన్ తత్పుష్టిం కరోతీతి యుక్తం; తథా రసదుష్టౌ సత్యాం పరిణామపక్షే తజ్జన్మనాం శోణితాదీనాం సర్వేషామేవ దుష్టిః స్యాత్, దుష్టకారణజాతత్వాత్| ఖలేకపోతపక్షే తు యద్ధాతుపోషకో రసభాగో దుష్టః స ఏవ దుష్యతి న సర్వే, తదితరేషామదుష్టకారణత్వాత్; తథా మేదోవృద్ధౌ సత్యాం భూరికారణత్వేనాస్థ్నాఽపి భూయసా భవితవ్యం, దృశ్యతే చ భూరిమేదస ఇతరధాతుపరిక్షయః; వచనం చ- “మేదస్వినో మేద ఏవోపచీయతే, న తథేతరే ధాతవః” (సూ.అ.21) ఇతి; ఏవమాది పరిణామవాదే దూషణం| ఏషు చ పక్షేషు సర్వాత్మపరిణామవాదో విరుద్ధ ఏవ, యేన సర్వాత్మపరిణామే త్రిచతురోపవాసేనైవ నీరసత్వాచ్ఛరీరస్య మరణం స్యాత్, మాసోపవాసే చ కేవలం శుక్రమయం శరీరం స్యాత్| కేదారీకుల్యాన్యాయస్తు తుల్యబల ఏవ ఖలేకపోతన్యాయేన; యతో యదుక్తం వృష్యప్రభావం ప్రతి తత్ కేదారీకుల్యాపక్షేఽపి ప్రభావాదేవ శీఘ్రం రక్తాదిధాతూనభిగమ్య శుక్రం జనయిష్యతి వృష్యం, యథా ఖలేకపోతపక్షేఽపి ప్రభవాదితి| యత్తు రసదుష్టౌ శోణితదూషణం; తన్న భవతి, ధాతుభూతశోణితాంశపోషకస్య రసభాగస్యాదుష్టత్వాత్; ఇతి సమానం పూర్వేణ| అత్రాపి హి పక్షే న సర్వో రసో ధాతురూపశోణితతామాపద్యతే, కిం తర్హి కశ్చిదేవ శోణితసమానో భాగః; శేషస్తు శోణితస్థానగతత్వేన కించిచ్ఛోణితసమానవర్ణాదిత్వాచ్చ శోణితముచ్యతే; అనేన న్యాయేన మేదోవృద్ధౌ సత్యామస్థివృద్ధిరపి నిరస్తా, యతో న మేదసా అస్థి పోష్యతే, అపి తర్హి మేదఃస్థానగతేనైవ రసేన మేదోనుకారిణా| ఏవమనయోః పక్షయోర్మహాజనాదృతత్వేన తుల్యన్యాయత్వేన చ నైకమపి నిశ్చితం బ్రూమః, బుద్ధివిభవాన్న పక్షబలాబలం, అత్ర న కశ్చిత్ కార్యవిరోధ ఇత్యుపరమ్యతే| నన్వాహారరసాద్రసాదయః పుష్యంతీతి వదతా ధాతురసాదాహారరసోత్పాదః పృథక్ స్వీక్రియతే, తతశ్చ తస్య కిం స్థానం కింవా ప్రమాణమితి కిమితి నోక్తం? ఉచ్యతే- న తస్యాహారోత్కర్షాపకర్షావేవంవిధౌ, ఉత్కర్షాపకర్షస్య నిశ్చితప్రమాణత్వాభావాత్; స్థానం తు ధమన్య ఏవ| పోషకాహారరసస్య తస్య చ పృథగ్రసాదిధాతుభ్యః ప్రదేశాంతరగ్రహణం న క్రియతే, రసాదికారణరూపతయా రసాదిగ్రహణేనైవ గ్రహణాత్| అత్ర యద్యప్యోజః సప్తధాతుసారరూపం, తేన ధాతుగ్రహణేనైవ లభ్యతే, తథాఽపి ప్రాణధారణకర్తృత్వేన పృథక్ పఠితం; యే తు శుక్రజన్యమోజ ఇచ్ఛంతి, తేషామష్టమో ధాతురోజః స్యాదితి పక్షే చాతిదేశం కృత్వా వక్ష్యతి- “రసాదీనాం శుక్రాంతానాం యత్ పరం తేజః, తత్ ఖల్వోజః” (సు.సూ.అ.15) ఇతి| ఉపపాదితపోషణానాం ధాతుమలానాం ప్రకృత్యనువిధానముపసంహరతి- తే సర్వ ఇత్యాది| మలాఖ్యా అపి స్వేదమూత్రాదయః స్వమానావస్థితా దేహధారణాద్ధాతవో భవంతీత్యుక్తం- ధాతవో మలాఖ్యా ఇతి| యథావయఃశరీరమితి యస్మిన్ వయసి బాల్యాదౌ యాదృశం మానం ధాతూనాం తాదృశం పుష్యంతః, తథా యస్మిఞ్ శరీరే ప్రకృత్యా దీర్ఘే హ్రస్వే కృశే వా స్థూలే వా యాదృశం మానం ధాతూనాం తాదృశం పుష్యంత ఇతి యోజనా| ఏవమిత్యాదౌ స్వప్రమాణావస్థితావితి అనతిరిక్తావన్యూనౌ చ| ఆశ్రయస్యేతి శరీరస్య; యథావత్పక్వౌ సర్వాశ్రయం పశ్చాద్ధమనీభిః ప్రపద్యేతే, సర్వశరీరమిత్యర్థః| సమధాతోరితి సమరసాదేః సమస్వేదమూత్రాదేశ్చ| నిమిత్తత ఇత్యాది| నిమిత్తత ఇత్యనేనానిమిత్తే అరిష్టరూపే క్షయవృద్ధీ నిరాకరోతి| వృద్ధిక్షయాభ్యామాహారమూలాభ్యామితి యథాసంఖ్యం వృద్ధక్షీణాహారకృతాభ్యాం, ఏతేనాహారవిశేషకృతవృద్ధిక్షయో రసః సామ్యం కరోతీత్యర్థః | ధాతుసామ్యస్యారోగ్యత్వే సిద్ధేఽపి యదారోగ్యాయేతి బ్రూతే తేన ప్రాకృతధాతూనాం క్షయేణ వాఽతివృద్ధ్యా వా సామ్యం నిరాకరోతి, అస్య సామ్యస్య రోగకర్తృత్వాదేవ| కిట్టం చ మలానామేవమేవేతి యథా రసస్తథా కిట్టమప్యారోగ్యాయ మలానాం సామ్యం ప్రతిపాదితరసక్రమేణ కరోతి| వృద్ధమలానాం చికిత్సాంతరమాహ- స్వమానేత్యాది| ఉత్సర్గో బహిర్నిఃసరణం సంశోధనరూపమేషాం శాస్త్రోక్తమస్తి, ఉత్సర్గం వా వహంతీత్యుత్సర్గిణః | వృద్ధానాం మలానాం చికిత్సాంతరమాహ- శీతోష్ణేత్యాది| పర్యయః విపర్యయః; తేన శీతోష్ణవిపరీతగుణైరిత్యర్థః; తేన, శీతసముత్థే మలే ఉష్ణం తథోష్ణసముత్థే శీతముపచారో భవతి| ఆదిశబ్దశ్చాత్ర లుప్తనిర్దిష్టః; తేన స్నిగ్ధరూక్షాదీనామపి విపరీతగుణానాం గ్రహణం| కింవా పర్యయగుణా ద్వంద్వగుణాః స్నిగ్ధరూక్షమృదుతీక్ష్ణాదయః, తైశ్చ యథాయోగ్యతయోపచర్యమాణా ఇతి జ్ఞేయం| ఏతేన, వృద్ధమలానాం త్రివిధోఽప్యుపక్రమో నిదానవర్జనశోధనశమనరూప ఉక్తో భవతి; తత్ర నిదానవర్జనం వృద్ధమలే మలవృద్ధిహేత్వాహారపరిత్యాగాదల్పమలాహారోపయోగాద్వా బోద్ధవ్యం, సంశోధనం చ ఉత్సర్గిణ ఇత్యనేనోక్తం, శమనం చ శీతోష్ణేత్యాదిగ్రంథేనోక్తం||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తేషాం తు మలప్రసాదాఖ్యానాం ధాతూనాం స్రోతాంస్యయనముఖాని| తాని యథావిభాగేన యథాస్వం ధాతూనాపూరయంతి| ఏవమిదం శరీరమశితపీతలీఢఖాదితప్రభవం| అశితపీతలీఢఖాదితప్రభవాశ్చాస్మిఞ్ శరీరే వ్యాధయో భవంతి| హితాహితోపయోగవిశేషాస్త్వత్ర శుభాశుభవిశేషకరా భవంతీతి||5||
तेषां तु मलप्रसादाख्यानां धातूनां स्रोतांस्ययनमुखानि| तानि यथाविभागेन यथास्वं धातूनापूरयन्ति| एवमिदं शरीरमशितपीतलीढखादितप्रभवम्| अशितपीतलीढखादितप्रभवाश्चास्मिञ् शरीरे व्याधयो भवन्ति| हिताहितोपयोगविशेषास्त्वत्र शुभाशुभविशेषकरा भवन्तीति||५||
🔊 Audio coming soon
అయనాని చ తాని ముఖాని చేత్యయనముఖాని, అత్ర ఆయాంత్యనేనేత్యయనాని మార్గాణి, ముఖాని తు యైః ప్రవిశంతి; ఏతేన మలానాం ధాతూనాం చ యదేవాయనం తదేవ ప్రవేశముఖమితి నాన్యేన ప్రవేశో నాన్యేన చ గమనమిత్యుక్తం భవతి| రసాదీనాం యథాస్వనామ స్రోతోముఖం చాయనం చ| కింవా, అయనస్య గమనస్య ముఖాని మార్గాణి; తేన, అయనముఖాని గతిమార్గాణీత్యర్థః| తాని చ స్రోతాంసి మలప్రసాదపూరితాని ధాతూన్ యథాస్వమితి యద్యస్య పోష్యం తచ్చ తత్ పూరయతి| యథావిభాగేనేతి యస్య ధాతోర్యో విభాగః ప్రమాణం తేనైవ ప్రమాణేన పూరయతి, తాదృక్ప్రమాణాన్యేవ పుష్యంతి, నాధికన్యూనానీత్యర్థః| ఏతచ్చ ప్రకృతిస్థానాం కర్మ, వికృతానాం తు న్యూనాతిరిక్తధాతుకరణమస్త్యేవేతి బోద్ధవ్యం| ఉక్తం చాన్యత్ర- “స్రోతసా చ యథాస్వేన ధాతుః పుష్యతి ధాతునా” (చి. 8) ఇతి| ఉపసంహరతి- ఏవమిత్యాది| కథమశితాదేర్విరుద్ధయోః శరీరతదుపఘాతకరోగయోరుత్పాద ఇత్యాహ- హితాహితేత్యాది| హితరూపోఽశితాదివిశేషః శుభరూపవిశేషకారకః, అహితరూపస్త్వశితాదివిశేషోఽశుభరూపవిశేషకరో భవతి; తేన నైకరూపాత్ కారణాద్విరుద్ధకార్యోదయ ఇతి భావః||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ఏవంవాదినం భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశ ఉవాచ- దృశ్యంతే హి భగవన్! హితసమాఖ్యాతమప్యాహారముపయుంజానా వ్యాధిమంతశ్చాగదాశ్చ, తథైవాహితసమాఖ్యాతం; ఏవం దుష్టే కథం హితాహితోపయోగవిశేషాత్మకం శుభాశుభవిశేషముపలభామహ ఇతి||6||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- दृश्यन्ते हि भगवन्! हितसमाख्यातमप्याहारमुपयुञ्जाना व्याधिमन्तश्चागदाश्च, तथैवाहितसमाख्यातम्; एवं दुष्टे कथं हिताहितोपयोगविशेषात्मकं शुभाशुभविशेषमुपलभामह इति||६||
🔊 Audio coming soon
దృశ్యంతే హి భగవన్నిత్యాదౌ తథైవాహితసమాఖ్యాతముపయుంజానా వ్యాధిమంతశ్చాగదాశ్చేతి సంబంధః| విశేషాత్మకమితి విశేషోద్భవం||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
తమువాచ భగవానాత్రేయః- న హితాహారోపయోగినామగ్నివేశ! తన్నిమిత్తా వ్యాధయో జాయంతే, న చ కేవలం హితాహారోపయోగాదేవ సర్వవ్యాధిభయమతిక్రాంతం భవతి, సంతి హ్యృతేఽప్యహితాహారోపయోగాదన్యా రోగప్రకృతయః, తద్యథా- కాలవిపర్యయః, ప్రజ్ఞాపరాధః, శబ్దస్పర్శరూపరసగంధాశ్చాసాత్మ్యా ఇతి| తాశ్చ రోగప్రకృతయో రసాన్ సమ్యగుపయుంజానమపి పురుషమశుభేనోపపాదయంతి; తస్మాద్ధితాహారోపయోగినోఽపి దృశ్యంతే వ్యాధిమంతః| అహితాహారోపయోగినాం పునః కారణతో న సద్యో దోషవాన్ భవత్యపచారః| న హి సర్వాణ్యపథ్యాని తుల్యదోషాణి, న చ సర్వే దోషాస్తుల్యబలాః, న చ సర్వాణి శరీరాణి వ్యాధిక్షమత్వే సమర్థాని భవంతి| తదేవ హ్యపథ్యం దేశకాలసంయోగవీర్యప్రమాణాతియోగాద్భూయస్తరమపథ్యం సంపద్యతే| స ఏవ దోషః సంసృష్టయోనిర్విరుద్ధోపక్రమో గంభీరానుగతశ్చిరస్థితః ప్రాణాయతనసముత్థో మర్మోపఘాతీ కష్టతమః క్షిప్రకారితమశ్చ సంపద్యతే| శరీరాణి చాతిస్థూలాన్యతికృశాన్యనివిష్టమాంసశోణితాస్థీని దుర్బలాన్యసాత్మ్యాహారోపచితాన్యల్పాహారాణ్యల్పసత్త్వాని చ భవంత్యవ్యాధిసహాని, విపరీతాని పునర్వ్యాధిసహాని| ఏభ్యశ్చైవాపథ్యాహారదోషశరీరవిశేషేభ్యో వ్యాధయో మృదవో దారుణాః క్షిప్రసముత్థాశ్చిరకారిణశ్చ భవంతి| త ఏవ వాతపిత్తశ్లేష్మాణః స్థానవిశేషే ప్రకుపితా వ్యాధివిశేషానభినిర్వర్తయంత్యగ్నివేశ!||7||
तमुवाच भगवानात्रेयः- न हिताहारोपयोगिनामग्निवेश! तन्निमित्ता व्याधयो जायन्ते, न च केवलं हिताहारोपयोगादेव सर्वव्याधिभयमतिक्रान्तं भवति, सन्ति ह्यृतेऽप्यहिताहारोपयोगादन्या रोगप्रकृतयः, तद्यथा- कालविपर्ययः, प्रज्ञापराधः, शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्चासात्म्या इति| ताश्च रोगप्रकृतयो रसान् सम्यगुपयुञ्जानमपि पुरुषमशुभेनोपपादयन्ति; तस्माद्धिताहारोपयोगिनोऽपि दृश्यन्ते व्याधिमन्तः| अहिताहारोपयोगिनां पुनः कारणतो न सद्यो दोषवान् भवत्यपचारः| न हि सर्वाण्यपथ्यानि तुल्यदोषाणि, न च सर्वे दोषास्तुल्यबलाः, न च सर्वाणि शरीराणि व्याधिक्षमत्वे समर्थानि भवन्ति| तदेव ह्यपथ्यं देशकालसंयोगवीर्यप्रमाणातियोगाद्भूयस्तरमपथ्यं सम्पद्यते| स एव दोषः संसृष्टयोनिर्विरुद्धोपक्रमो गम्भीरानुगतश्चिरस्थितः प्राणायतनसमुत्थो मर्मोपघाती कष्टतमः क्षिप्रकारितमश्च सम्पद्यते| शरीराणि चातिस्थूलान्यतिकृशान्यनिविष्टमांसशोणितास्थीनि दुर्बलान्यसात्म्याहारोपचितान्यल्पाहाराण्यल्पसत्त्वानि च भवन्त्यव्याधिसहानि, विपरीतानि पुनर्व्याधिसहानि| एभ्यश्चैवापथ्याहारदोषशरीरविशेषेभ्यो व्याधयो मृदवो दारुणाः क्षिप्रसमुत्थाश्चिरकारिणश्च भवन्ति| त एव वातपित्तश्लेष्माणः स्थानविशेषे प्रकुपिता व्याधिविशेषानभिनिर्वर्तयन्त्यग्निवेश!||७||
🔊 Audio coming soon
తన్నిమిత్తా ఇతి హితాహారనిమిత్తాః| న కేవలమితి న పరం| రోగప్రకృతయ ఇతి రోగకారణాని| అహితాహారోపయోగినామిత్యాది| కారణత ఇతి నిమిత్తాంతరాత్ ప్రతిబంధకాత్; తచ్చ కారణం ‘తదేవ హ్యపథ్యం’ ఇత్యాదివక్ష్యమాణగ్రంథవిపరీతం బోద్ధవ్యం| సద్య ఇతి తత్కాలం| అనేనాపథ్యస్య రోగజననం ప్రతి కాలాంతరవికారకర్తృత్వం ప్రాయో భవతీతి దర్శయతి; అన్యథా సద్య ఇత్యనర్థకం స్యాత్, కాలాంతరేఽపి దోషాకర్తృత్వాత్| దోషవానితి వ్యాధిజనకః| అపచార ఇతి అహితాహారోపయోగః| ఉక్తే కారణమాహ- నహీత్యాది| తుల్యదోషాణీతి తుల్యదోషకరాణి| వ్యాధిక్షమత్వం వ్యాధిబలవిరోధిత్వం వ్యాధ్యుత్పాదప్రతిబంధకత్వమితి యావత్| తదేవాపథ్యతుల్యదోషతాది వివృణోతి- తదేవేత్యాది| అత్ర యద్యపి ప్రస్తుతత్వాదపథ్యప్రతిబంధకాని కారణాని వక్తవ్యాని, తథాఽపి సమానన్యాయతయాఽపథ్యశక్తివర్ధకాన్యుచ్యంతే| తత్ర దేశాదీనాం యోగాదితి అనుగుణదేశాదియోగాత్; యథా- వ్రీహిః పిత్తకర్తృత్వేనాపథ్యః, స చానూపదేశయోగాద్భూయస్తరమపథ్యో భవతి, ధన్వదేశే తు హీనబలో భవతి; తథా శరత్కాలస్యానుగుణస్య యోగాద్బలవాన్ భవతి, హేమంతే దుర్బలః; సంయోగాద్యథా- స వ్రీహిర్దధిఫాణితాదియుక్తో బలవాన్ , మధ్వాదియుక్తశ్చ దుర్బలః; వీర్యాద్యథా- స ఏవోష్ణీకృతో బలవాన్, శీతస్తు దుర్బలః; స ఏవ చ ప్రామాణాతియోగాద్బలీ, హీనమాత్రస్త్వబలః; ఇత్యాద్యనుసర్తవ్యం| దోషతుల్యబలతామాహ- స ఏవ దోష ఇత్యాది| సంసృష్టా మిలితా బహవో యోనయః కారణాని యస్య స తథా, కింవా సంసృష్టయోనిరితి అనుగుణదూష్యః; యథా- పిత్తస్య రక్తం దూష్యమాసాద్య కష్టత్వం క్షిప్రకారిత్వం చ భవతి| విరుద్ధోపక్రమో యథా- పిత్తం మేహారంభకం, వచనం హి- “పిత్తమేహాః సర్వ ఏవ యాప్యాః, విరుద్ధోపక్రమత్వాత్” (ని.అ.4) ఇతి; విరుద్ధతా చోపక్రమస్యాత్ర యత్ పిత్తహరం మధురాది తన్మేహప్రధానదూష్యమేదసో విరుద్ధం, మేదోనుగుణం తు కట్వాది పిత్తే విరుద్ధమితి| గంభీరానుగత ఇతి గంభీరమజ్జాదిధాతుగతః; వచనం హి- “త్వఙ్మాంసాశ్రయముత్తానం గంభీరం త్వంతరాశ్రయం” (చి.అ.39) ఇతి| చిరస్థిత ఇతి దేహే చిరకాలావస్థానేన కృతమూలత్వాత్ కష్టసాధ్యః| ప్రాణాయతనసముత్థ ఇతి అగ్రేఽధ్యాయే (సూ.అ.29) వక్ష్యమాణశంఖాదిదశప్రాణాయతనాశ్రయీ| మర్మోపఘాతీతి ప్రాణాయతనవ్యతిరిక్తక్షిప్రతలహృదయాదిమర్మోపఘాతకారీ| మర్మఘాతిత్వేనైవ మర్మవిశేషప్రాణాయతనసముత్థత్వే లబ్ధే పునస్తద్వచనం ప్రాణాయతనమర్మాశ్రయిణో విశేషేణ కష్టత్వప్రతిపాదనార్థం| కష్టతమ ఇతి బహుదుఃఖకర్తృత్వేనాసాధ్యత్వేన చ| క్షిప్రకారితమ ఇతి ఆశువికారకారితమః| చకారాత్ సంసృష్టయోనిత్వాదిహేతూనామల్పత్వేన కష్ట-కష్టతర-క్షిప్రకారి-క్షిప్రకారితరాదివిశేషాశ్చ భవంతీతి దర్శయతి; యథోక్తసర్వహేతుమేలకే కష్టతమః క్షిప్రకారితమశ్చ భవతీతి జ్ఞేయం, కష్టతమత్వాది చ యథాయోగ్యతయా జ్ఞేయం; విరుద్ధోపక్రమో దోషః కష్ట ఏవ భవతి న క్షిప్రకారీ| వ్యాధ్యక్షమశరీరాణ్యాహ- శరీరాణి చేత్యాది| అనివిష్టాని శ్లథాని మాంసాదీని యేషాం శరీరాణాం తాని తథా; కింవా, అనివిష్టానీతి విషమాణి| ఉపచితానీతి సంవర్ధితాని; అసాత్మ్యపుష్టం హి శరీరం భూరిదోషభావితమేవ భవతీతి భావః| విపరీతానీతి అనతిస్థూలత్వాదియుక్తాని| వ్యాధిసహానీతి వ్యాధ్యుత్పాదకప్రతిబంధకాని| ఏతచ్చ శరీరమధికృత్య వైపరీత్యం వ్యాధిసహత్వే ఉదాహరణార్థముపన్యస్తం, తేన యథోక్తాపథ్యబలవైపరీత్యం దోషబలవైపరీత్యం చ న సద్యో వ్యాధికారకం భవతీత్యేతదప్యుక్తం బోద్ధవ్యం| ఏతదేవాపథ్యాహారదోషశరీరాణామేవాబలవత్త్వబలవత్త్వాభ్యాం లక్షణవిశేషం యథాయోగ్యతయా మృద్వాదివ్యాధికారణత్వేనోపసంహరన్నాహ- ఏభ్యశ్చైవేత్యాది| విశేషా యథోక్తా ఉక్తవిపరీతాశ్చ; తత్రోక్తవిపరీతవిశేషాన్మృదవస్తథా చిరకారిణశ్చ భవంతి, యథోక్తాపథ్యాదివిశేషాత్తు దారుణాః క్షిప్రకారిణశ్చ భవంతీతి మంతవ్యం| అనేన ప్రసంగేన వాతాదీనాం రసాదిస్థానవిశేషేషు కుపితానాం యే వ్యాధయో భవంతి తాన్ దర్శయితుమాహ- త ఏవేత్యాది||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
తత్ర రసాదిషు స్థానేషు ప్రకుపితానాం దోషాణాం యస్మిన్ స్థానే యే యే వ్యాధయః సంభవంతి తాంస్తాన్ యథావదనువ్యాఖ్యాస్యామః||8||
तत्र रसादिषु स्थानेषु प्रकुपितानां दोषाणां यस्मिन् स्थाने ये ये व्याधयः सम्भवन्ति तांस्तान् यथावदनुव्याख्यास्यामः||८||
🔊 Audio coming soon
తత్ర రసేత్యాదౌ ప్రకుపితానాం దోషాణామితి అనియమేన రసే కుపితో వాయుర్వా పిత్తం వా శ్లేష్మా వా సంసృష్టా వా అశ్రద్ధాదీని కుర్వంతి| సత్యపి దోషభేదేఽత్రాశ్రయస్యాభేదాదాశ్రయప్రభావేణైవాశ్రద్ధాదయో భవంతి, పరం దోషభేదే అశ్రద్ధాదావేవ వాతాదిలింగం విశిష్టం భవతి| కింవా యథాయోగ్యతయా రసాశ్రయిణా వాతాదినా అశ్రద్ధాదికరణం బోద్ధవ్యం, యతో న గౌరవం వాతదుష్టరసే భవితుమర్హతి; ఏతచ్చ నాతిసుందరం, తేన పూర్వ ఏవ పక్షో జ్యాయాన్||8||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 11
అశ్రద్ధా చారుచిశ్చాస్యవైరస్యమరసజ్ఞతా| హృల్లాసో గౌరవం తంద్రా సాంగమర్దో జ్వరస్తమః ||9|| పాండుత్వం స్రోతసాం రోధః క్లైబ్యం సాదః కృశాంగతా| నాశోఽగ్నేరయథాకాలం వలయః పలితాని చ||10|| రసప్రదోషజా రోగా,...|11|
अश्रद्धा चारुचिश्चास्यवैरस्यमरसज्ञता| हृल्लासो गौरवं तन्द्रा साङ्गमर्दो ज्वरस्तमः ||९|| पाण्डुत्वं स्रोतसां रोधः क्लैब्यं सादः कृशाङ्गता| नाशोऽग्नेरयथाकालं वलयः पलितानि च||१०|| रसप्रदोषजा रोगा,...|११|
🔊 Audio coming soon
అశ్రద్ధాయాం ముఖప్రవిష్టస్యాహారస్యాభ్యవహరణం భవత్యేవ పరం త్వనిచ్ఛా , అరుచౌ తు ముఖప్రవిష్టం నాభ్యవహరతీతి భేదః| ఆస్యవైరస్యం ఉచితాదాస్యరసాదన్యథాత్వం | అరసజ్ఞతా రసాప్రతిపత్తిః| సాదః అంగావసాదః||9-10||-
Adhikarana 9 (11-12) · Śloka 14
...వక్ష్యంతే రక్తదోషజాః| కుష్ఠవీసర్పపిడకా రక్తపిత్తమసృగ్దరః||11|| గుదమేఢ్రాస్యపాకశ్చ ప్లీహా గుల్మోఽథ విద్రధిః| నీలికా కామలా వ్యంగః పిప్ప్లవస్తిలకాలకాః||12|| దద్రుశ్చర్మదలం శ్విత్రం పామా కోఠాస్రమండలం| రక్తప్రదోషాజ్జాయంతే,...|14|
...वक्ष्यन्ते रक्तदोषजाः| कुष्ठवीसर्पपिडका रक्तपित्तमसृग्दरः||११|| गुदमेढ्रास्यपाकश्च प्लीहा गुल्मोऽथ विद्रधिः| नीलिका कामला व्यङ्गः पिप्प्लवस्तिलकालकाः||१२|| दद्रुश्चर्मदलं श्वित्रं पामा कोठास्रमण्डलम्| रक्तप्रदोषाज्जायन्ते,...|१४|
🔊 Audio coming soon
రక్తప్రదోషజేషు కుష్ఠగ్రహణాదేవ దద్ర్వాదిలాభే సిద్ధే పునస్తద్వచనం విశేషప్రాదుర్భావప్రదర్శనార్థం| తిలకాలకాః తిలాకృతయః| అస్రమండలం లోహితమండలం||11-12||-
Adhikarana 10 (13-14) · Śloka 15
...శృణు మాంసప్రదోషజాన్||13|| అధిమాంసార్బుదం కీలం గలశాలూకశుండికే| పూతిమాంసాలజీగండగండమాలోపజిహ్వికాః||14|| విద్యాన్మాంసాశ్రయాన్,...|15|
...शृणु मांसप्रदोषजान्||१३|| अधिमांसार्बुदं कीलं गलशालूकशुण्डिके| पूतिमांसालजीगण्डगण्डमालोपजिह्विकाः||१४|| विद्यान्मांसाश्रयान्,...|१५|
🔊 Audio coming soon
కీలశబ్దేనాత్రార్శ ఉచ్యతే||13-14||-
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
... మేదఃసంశ్రయాంస్తు ప్రచక్ష్మహే| నిందితాని ప్రమేహాణాం పూర్వరూపాణి యాని చ||15||
... मेदःसंश्रयांस्तु प्रचक्ष्महे| निन्दितानि प्रमेहाणां पूर्वरूपाणि यानि च||१५||
🔊 Audio coming soon
నిందితాని ప్రమేహపూర్వరూపాణీతి కేశజటిలత్వాదీని, తేషామేవ నిందితత్వాత్; నత్వాస్యవైరస్యమధురత్వాదీని| కింవా, నిందితానీతి అతిస్థూలగతాన్యాయుర్హ్రాసాదీన్యష్టౌనిందితీయోక్తాని, తేషాం చ నిందితత్వం నిందితాతిస్థూలసంబద్ధత్వేన| ఏవం పూర్వస్మిన్ వ్యాఖ్యానే ‘యాని చ’ ఇతి చకారో నియమే, ఉత్తరవ్యాఖ్యానే తు సముచ్చయే||15||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
అధ్యస్థిదంతౌ దంతాస్థిభేదశూలం వివర్ణతా| కేశలోమనఖశ్మశ్రుదోషాశ్చాస్థిప్రదోషజాః||16||
अध्यस्थिदन्तौ दन्तास्थिभेदशूलं विवर्णता| केशलोमनखश्मश्रुदोषाश्चास्थिप्रदोषजाः||१६||
🔊 Audio coming soon
అధ్యస్థిదంతశబ్దేన అధ్యస్థ్యధిదంతయోర్గ్రహణం| శూలమితి అస్థిశూలమేవ బోద్ధవ్యం||16||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 18
రుక్ పర్వణాం భ్రమో మూర్చ్ఛా దర్శనం తమసస్తథా| అరుషాం స్థూలమూలానాం పర్వజానాం చ దర్శనం||17|| మజ్జప్రదోషాత్, ...|18|
रुक् पर्वणां भ्रमो मूर्च्छा दर्शनं तमसस्तथा| अरुषां स्थूलमूलानां पर्वजानां च दर्शनम्||१७|| मज्जप्रदोषात्, ...|१८|
🔊 Audio coming soon
రుగిత్యాది మజ్జదోషాజ్జ్ఞేయం| అరుంషీతి వ్రణాని||17||-
Adhikarana 14 (18-19) · Śloka 19
...శుక్రస్య దోషాత్ క్లైబ్యమహర్షణం| రోగి వా క్లీబమల్పాయుర్విరూపం వా ప్రజాయతే||18|| న చాస్య జాయతే గర్భః పతతి ప్రస్రవత్యపి| శుక్రం హి దుష్టం సాపత్యం సదారం బాధతే నరం||19||
...शुक्रस्य दोषात् क्लैब्यमहर्षणम्| रोगि वा क्लीबमल्पायुर्विरूपं वा प्रजायते||१८|| न चास्य जायते गर्भः पतति प्रस्रवत्यपि| शुक्रं हि दुष्टं सापत्यं सदारं बाधते नरम्||१९||
🔊 Audio coming soon
క్లైబ్యమితి ధ్వజానుచ్ఛ్రాయః| అహర్షణం చ సత్యపి ధ్వజోత్థానే మైథునాశక్తిః | శుక్రం హి దుష్టం సాపత్యం సదారం బాధతే నరమితి అత్రాపత్యబాధా రోగిక్లీబాద్యపత్యజనకత్వేన, దారబాధా తు స్రావిగర్భాదిజనకత్వేన||18-19||
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
ఇంద్రియాణి సమాశ్రిత్య ప్రకుప్యంతి యదా మలాః| ఉపఘాతోపతాపాభ్యాం యోజయంతీంద్రియాణి తే||20||
इन्द्रियाणि समाश्रित्य प्रकुप्यन्ति यदा मलाः| उपघातोपतापाभ्यां योजयन्तीन्द्रियाणि ते||२०||
🔊 Audio coming soon
ఉపఘాతేత్యాదౌ ఉపఘాతో వినాశః, ఉపతాపస్తు కించిద్వైకల్యం||20||
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
స్నాయౌ సిరాకండరాభ్యో దుష్టాః క్లిశ్నంతి మానవం| స్తంభసంకోచఖల్లీభిర్గ్రంథిస్ఫురణసుప్తిభిః||21||
स्नायौ सिराकण्डराभ्यो दुष्टाः क्लिश्नन्ति मानवम्| स्तम्भसङ्कोचखल्लीभिर्ग्रन्थिस्फुरणसुप्तिभिः||२१||
🔊 Audio coming soon
కండారాభ్య ఇతి సప్తమ్యర్థే పంచమీ| ఖల్లీ కరపదావమోటనం| గ్రంథిః స్నాయ్వాదిగ్రంథిరేవ||21||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
మలానాశ్రిత్య కుపితా భేదశోషప్రదూషణం| దోషా మలానాం కుర్వంతి సంగోత్సర్గావతీవ చ||22||
मलानाश्रित्य कुपिता भेदशोषप्रदूषणम्| दोषा मलानां कुर्वन्ति सङ्गोत्सर्गावतीव च||२२||
🔊 Audio coming soon
మలానిత్యాదౌ భేదశోషప్రదూషణమితి యథాసంభవం జ్ఞేయం; తత్ర భేదః పురీషస్య, శోషస్తు విశేషేణ సర్వమలేషు సంభవతి, ప్రదూషణం తు ప్రదుష్టవర్ణాదియుక్తత్వేన ప్రాకృతవర్ణాద్యుపఘాతః| సంగోత్సర్గావతీవ చేతి అతీవ సంగః అప్రవృత్తిః, అత్యుత్సర్గస్తు అతిప్రవృత్తిః||22||
Adhikarana 18 (23-30) · Śloka 30
వివిధాదశితాత్ పీతాదహితాల్లీఢఖాదితాత్| భవంత్యేతే మనుష్యాణాం వికారా య ఉదాహృతాః||23|| తేషామిచ్ఛన్ననుత్పత్తిం సేవేత మతిమాన్ సదా| హితాన్యేవాశితాదీని న స్యుస్తజ్జాస్తథాఽఽమయాః||24|| రసజానాం వికారాణాం సర్వం లంఘనమౌషధం| విధిశోణితికేఽధ్యాయే రక్తజానాం భిషగ్జితం||25|| మాంసజానాం తు సంశుద్ధిః శస్త్రక్షారాగ్నికర్మ చ| అష్టౌనిందితికేఽధ్యాయే మేదోజానాం చికిత్సితం||26|| అస్థ్యాశ్రయాణాం వ్యాధీనాం పంచకర్మాణి భేషజం| బస్త్యః క్షీరసర్పీంషి తిక్తకోపహితాని చ||27|| మజ్జశుక్రసముత్థానామౌషధం స్వాదుతిక్తకం| అన్నం వ్యవాయవ్యాయామౌ శుద్ధిః కాలే చ మాత్రయా||28|| శాంతిరింద్రియజానాం తు త్రిమర్మీయే ప్రవక్ష్యతే| స్నాయ్వాదిజానాం ప్రశమో వక్ష్యతే వాతరోగికే||29|| నవేగాంధారణేఽధ్యాయే చికిత్సాసంగ్రహః కృతః| మలజానాం వికారాణాం సిద్ధిశ్చోక్తా క్వచిత్క్వచిత్||30||
विविधादशितात् पीतादहिताल्लीढखादितात्| भवन्त्येते मनुष्याणां विकारा य उदाहृताः||२३|| तेषामिच्छन्ननुत्पत्तिं सेवेत मतिमान् सदा| हितान्येवाशितादीनि न स्युस्तज्जास्तथाऽऽमयाः||२४|| रसजानां विकाराणां सर्वं लङ्घनमौषधम्| विधिशोणितिकेऽध्याये रक्तजानां भिषग्जितम्||२५|| मांसजानां तु संशुद्धिः शस्त्रक्षाराग्निकर्म च| अष्टौनिन्दितिकेऽध्याये मेदोजानां चिकित्सितम्||२६|| अस्थ्याश्रयाणां व्याधीनां पञ्चकर्माणि भेषजम्| बस्त्यः क्षीरसर्पींषि तिक्तकोपहितानि च||२७|| मज्जशुक्रसमुत्थानामौषधं स्वादुतिक्तकम्| अन्नं व्यवायव्यायामौ शुद्धिः काले च मात्रया||२८|| शान्तिरिन्द्रियजानां तु त्रिमर्मीये प्रवक्ष्यते| स्नाय्वादिजानां प्रशमो वक्ष्यते वातरोगिके||२९|| नवेगान्धारणेऽध्याये चिकित्सासङ्ग्रहः कृतः| मलजानां विकाराणां सिद्धिश्चोक्ता क्वचित्क्वचित्||३०||
🔊 Audio coming soon
సంప్రత్యహితాహారజనితాన్ దోషాన్ దర్శయన్ యథాకర్తవ్యముపదిశతి- వివిధాదిత్యాది| భిషగ్జితం ‘ఉక్తం’ ఇతి శేషః| పంచకర్మాణీత్యభిధాయాపి బస్తయ ఇతి వచనం తిక్తోపహితబస్తేర్విశేషేణ హితత్వోపదర్శనార్థం| శుద్ధిరితి వమనాదినా| సిద్ధిః ప్రోక్తా క్వచిదితి అతీసారగ్రహణ్యాదౌ||23-30||
Adhikarana 19 (31-32) · Śloka 32
వ్యాయామాదూష్మణస్తైక్ష్ణ్యాద్ధితస్యానవచారణాత్| కోష్ఠాచ్ఛాఖా మలా యాంతి ద్రుతత్వాన్మారుతస్య చ||31|| తత్రస్థాశ్చ విలంబంతే కదాచిన్న సమీరితాః| నాదేశకాలే కుప్యంతి భూయో హేతుప్రతీక్షిణః||32||
व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्याद्धितस्यानवचारणात्| कोष्ठाच्छाखा मला यान्ति द्रुतत्वान्मारुतस्य च||३१|| तत्रस्थाश्च विलम्बन्ते कदाचिन्न समीरिताः| नादेशकाले कुप्यन्ति भूयो हेतुप्रतीक्षिणः||३२||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి రసాదీనాం శాఖారూపత్వాత్ కోష్ఠాశ్రయిణో దోషా యథా శాఖాం యాంతి తదాహ- వ్యాయామేత్యాది| తత్ర వ్యాయామక్షోభాత్ కోష్ఠం పరిత్యజ్య శాఖాం మలా యాంతి, ఊష్మణో వహ్నేస్తీక్ష్ణత్వాద్విలాయితా దోషాః శాఖాం యాంతి, హితస్యానవచారణయాఽహితసేవయాఽతిసేవయాఽతిమాత్రవృద్ధో దోషో జలాపూరవద్వృద్ధః స్వస్థానమాప్లావ్య స్థానాంతరం యాతీతి యుక్తం| ద్రుతత్వాన్మారుతస్యేతి చలత్వాద్వాయోర్వాయునా క్షిప్తో యాతీత్యర్థః; వాయ్వంతరేణ చ వాయోరాక్షేపణముపపన్నమేవేతి, అన్యథా మలా ఇతి బహువచనమసాధు| అథ శాఖాగతాః కిం కుర్వంతీత్యాహ- తత్రస్థాశ్చేత్యాది| విలంబంతే కదాచిదితి కదాచిద్వ్యాధికరణే విలంబం కుర్వంతి| కుతో విలంబంత ఇత్యాహ- న సమీరితాః| యే దోషా అల్పత్వేనాబలవంతస్తే హేత్వంతరేణ సమీరితాః సంతః కుప్యంతి; తథా త ఏవ నాదేశ ఇత్యననుగుణదేశే, తథా నాకాల ఇత్యననుగుణకాలే కుప్యంతీతి యోజనా| అత్రైవ హేతుమాహ- భూయ ఇత్యాది| యస్మాద్భూయో హేతుప్రతీక్షిణస్తేఽల్పబలా దోషాస్తస్మాదీరణాద్యపేక్షంతే; ఏతేన భూయో యేఽహేతుప్రతీక్షిణో భవంతి బలవత్త్వాన్న తే ఈరణాద్యపేక్షంతే, అత ఏవోక్తం కదాచిదితి||31-32||
Adhikarana 20 (33) · Śloka 33
వృద్ధ్యా విష్యందనాత్ పాకాత్ స్రోతోముఖవిశోధనాత్| శాఖా ముక్త్వా మలాః కోష్ఠం యాంతి వాయోశ్చ నిగ్రహాత్||33||
वृद्ध्या विष्यन्दनात् पाकात् स्रोतोमुखविशोधनात्| शाखा मुक्त्वा मलाः कोष्ठं यान्ति वायोश्च निग्रहात्||३३||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి శాఖాభ్యః కోష్ఠాగమనహేతుం దోషాణామాహ- వృద్ధ్యేత్యాది| విష్యందనాదితి విలయనాత్, విలీనశ్చ ద్రవత్వాదేవ కోష్ఠే నిమ్నం యాతి| పాకాదితి పక్వో దోషోఽబద్ధత్వేనైవ నిమ్నం కోష్ఠం యాతి | స్రోతోముఖవిశోధనాదితి అవరోధకాపగమాత్| వాయోర్నిగ్రహాదితి క్షేప్తుర్వాయోర్నిగ్రహాత్ ప్రాకృతం స్థానం కోష్ఠం యాతి||33||
Adhikarana 21 (34-35) · Śloka 35
అజాతానామనుత్పత్తౌ జాతానాం వినివృత్తయే| రోగాణాం యో విధిర్దృష్టః సుఖార్థీ తం సమాచరేత్||34|| సుఖార్థాః సర్వభూతానాం మతాః సర్వాః ప్రవృత్తయః| జ్ఞానాజ్ఞానవిశేషాత్తు మార్గామార్గప్రవృత్తయః||35||
अजातानामनुत्पत्तौ जातानां विनिवृत्तये| रोगाणां यो विधिर्दृष्टः सुखार्थी तं समाचरेत्||३४|| सुखार्थाः सर्वभूतानां मताः सर्वाः प्रवृत्तयः| ज्ञानाज्ञानविशेषात्तु मार्गामार्गप्रवृत्तयः||३५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సంక్షేపేణాఖిలవ్యాధిప్రతీకారం సూత్రయతి- అజాతానామిత్యాది | యో విధిర్దృష్ట ఇతి కృత్స్నే తంత్రే| నను, యది సుఖార్థా సర్వప్రాణినాం ప్రవృత్తిస్తత్కథం కోఽపి అమార్గే ప్రవర్తత ఇత్యాహ- జ్ఞానేత్యాది| అజ్ఞానాదేవ సుఖసాధనమిదమితి కృత్వా అపరీక్షకాః ప్రవర్తంతే, న తు దుఃఖకర్తృతాసంధానాదితి భావః||34-35||
Adhikarana 22 (36-38) · Śloka 38
హితమేవానురుధ్యంతే ప్రపరీక్ష్య పరీక్షకాః| రజోమోహావృతాత్మానః ప్రియమేవ తు లౌకికాః||36|| శ్రుతం బుద్ధిః స్మృతిర్దాక్ష్యం ధృతిర్హితనిషేవణం| వాగ్విశుద్ధిః శమో ధైర్యమాశ్రయంతి పరీక్షకం||37|| లౌకికం నాశ్రయంత్యేతే గుణా మోహరజఃశ్రితం | తన్మూలా బహవో యంతి రోగాః శారీరమానసాః||38||
हितमेवानुरुध्यन्ते प्रपरीक्ष्य परीक्षकाः| रजोमोहावृतात्मानः प्रियमेव तु लौकिकाः||३६|| श्रुतं बुद्धिः स्मृतिर्दाक्ष्यं धृतिर्हितनिषेवणम्| वाग्विशुद्धिः शमो धैर्यमाश्रयन्ति परीक्षकम्||३७|| लौकिकं नाश्रयन्त्येते गुणा मोहरजःश्रितम् | तन्मूला बहवो यन्ति रोगाः शारीरमानसाः||३८||
🔊 Audio coming soon
హితమేవేతి ఆయతివిశుద్ధమేవ తదాత్వే దుఃఖకరమపి| ప్రియమేవేతి తదాత్వే సుఖకరమాయతివిరుద్ధం| లౌకికా అపరీక్షకాః| పరీక్షకం స్తౌతి- శ్రుతమిత్యాది| పరీక్షకమాశ్రయంతీతి పరీక్షకే భవంతి; కింవా, బుద్ధ్యాదిదేవతాః పరీక్షకమాశ్రయంతే, యదుక్తం- “వివిశుర్జ్ఞానదేవతాః” (సూ. 1) ఇతి| తన్మూలా ఇతి రజస్తమోమూలాః||36-38||
Adhikarana 23 (39-40) · Śloka 40
ప్రజ్ఞాపరాధాద్ధ్యహితానర్థాన్ పంచ నిషేవతే| సంధారయతి వేగాంశ్చ సేవతే సాహసాని చ||39|| తదాత్వసుఖసంజ్ఞేషు భావేష్వజ్ఞోఽనురజ్యతే| రజ్యతే న తు విజ్ఞాతా విజ్ఞానే హ్యమలీకృతే||40||
प्रज्ञापराधाद्ध्यहितानर्थान् पञ्च निषेवते| सन्धारयति वेगांश्च सेवते साहसानि च||३९|| तदात्वसुखसञ्ज्ञेषु भावेष्वज्ञोऽनुरज्यते| रज्यते न तु विज्ञाता विज्ञाने ह्यमलीकृते||४०||
🔊 Audio coming soon
యథా అపరీక్షకే రజస్తమోమూలా రోగా భవంతి తదాహ- ప్రజ్ఞాపరాధాదిత్యాది| అహితార్థసేవాది చ రోగం కరోతీతి భావః| తదాత్వసుఖేష్వితి వక్తవ్యే, యత్ ‘సుఖసంజ్ఞేషు’ ఇతి కరోతి, తత్తదాత్వసుఖస్యాపథ్యస్య దుఃఖానుబంధసుఖకర్తృతయా పరమార్థతస్తదాత్వేఽప్యసుఖత్వం దర్శయతి; యథా ‘సుఖసంజ్ఞకమారోగ్యం’ (సూ.అ.9) ఇత్యత్రోక్తం| విజ్ఞాతేతి పరీక్షకః||39-40||
Adhikarana 24 (41) · Śloka 41
న రాగాన్నాప్యవిజ్ఞానాదాహారానుపయోజయేత్| పరీక్ష్య హితమశ్నీయాద్దేహో హ్యాహారసంభవః||41||
न रागान्नाप्यविज्ञानादाहारानुपयोजयेत्| परीक्ष्य हितमश्नीयाद्देहो ह्याहारसम्भवः||४१||
🔊 Audio coming soon
న రాగాదిత్యాది| అహితత్వేన జానన్నపి రాగాదేవ కశ్చిద్దుష్టః ప్రవర్తతే, అజ్ఞానాచ్చాహితత్వాజ్ఞానాదేవ కశ్చిద్ధితాధ్యవసాయేన ప్రవర్తతే; ఏతద్ద్వయమపి నిషిధ్యతే||41||
Adhikarana 25 (42) · Śloka 42
ఆహారస్య విధావష్టౌ విశేషా హేతుసంజ్ఞకాః| శుభాశుభసముత్పత్తౌ తాన్ పరీక్ష్య ప్రయోజయేత్||42||
आहारस्य विधावष्टौ विशेषा हेतुसञ्ज्ञकाः| शुभाशुभसमुत्पत्तौ तान् परीक्ष्य प्रयोजयेत्||४२||
🔊 Audio coming soon
కథమాహారః పరీక్ష్య ఇత్యాహ- ఆహారస్యేత్యాది| ఆహారస్య విధౌ విధానేఽష్టౌ విశేషాః ప్రకృతికరణసంయోగాదయో రసవిమానే (వి.అ.1) వక్తవ్యా హేతుసంజ్ఞకాః; క్వ హేతుసంజ్ఞకా ఇత్యాహ- శుభేత్యాది| శుభాశుభసముత్పత్తౌ ఇతి తే చ ప్రకృత్యాదయః శుభాః శుభకరాః, అశుభా అశుభకరాః, ఇతి జ్ఞేయం||42||
Adhikarana 26 (43-44) · Śloka 44
పరిహార్యాణ్యపథ్యాని సదా పరిహరన్నరః| భవత్యనృణతాం ప్రాప్తః సాధూనామిహ పండితః||43|| యత్తు రోగసముత్థానమశక్యమిహ కేనచిత్| పరిహర్తుం న తత్ ప్రాప్య శోచితవ్యం మనీషిభిః||44||
परिहार्याण्यपथ्यानि सदा परिहरन्नरः| भवत्यनृणतां प्राप्तः साधूनामिह पण्डितः||४३|| यत्तु रोगसमुत्थानमशक्यमिह केनचित्| परिहर्तुं न तत् प्राप्य शोचितव्यं मनीषिभिः||४४||
🔊 Audio coming soon
నను పథ్యసేవాయాం క్రియమాణాయామపి బలవత్ప్రాక్తనాధర్మవశాదపి వ్యాధయో భవంతి, తత్ కిమనేన పథ్యసేవనేనేత్యాహ- పరిహార్యాణీత్యాది| అనృణతామివ ప్రాప్తోఽనృణతాం ప్రాప్తః; ఏతేన పరిహార్యపరిహారేణ పురుషకారేఽనపరాధః పురుషో భవతీతి దర్శయతి| యస్తు దైవాగతస్తస్య వ్యాధిస్తత్ర సాధవో నైవం పథ్యసేవినం గర్హయంతి, ఏతదేవాహ- యత్త్విత్యాది| అశక్యం పరిహర్తుమితి బలవత్కర్మజన్యత్వాదిత్యర్థః| న శోచితవ్యమితి పురుషకారస్య దైవజన్యేఽవశ్యంభావిని వ్యాధావకించిత్కరత్వాదిత్యర్థః||43-44||
Adhikarana 27 (45-48) · Śloka 48
తత్ర శ్లోకాః- ఆహారసంభవం వస్తు రోగాశ్చాహారసంభవాః| హితాహితవిశేషాచ్చ విశేషః సుఖదుఃఖయోః||45|| సహత్వే చాసహత్వే చ దుఃఖానాం దేహసత్త్వయోః | విశేషో రోగసంఘాశ్చ ధాతుజా యే పృథక్పృథక్||46|| తేషాం చైవ ప్రశమనం కోష్ఠాచ్ఛాఖా ఉపేత్య చ| దోషా యథా ప్రకుప్యంతి శాఖాభ్యః కోష్ఠమేత్య చ||47|| ప్రాజ్ఞాజ్ఞయోర్విశేషశ్చ స్వస్థాతురహితం చ యత్| వివిధాశితపీతీయే తత్ సర్వం సంప్రకాశితం||48||
तत्र श्लोकाः- आहारसम्भवं वस्तु रोगाश्चाहारसम्भवाः| हिताहितविशेषाच्च विशेषः सुखदुःखयोः||४५|| सहत्वे चासहत्वे च दुःखानां देहसत्त्वयोः | विशेषो रोगसङ्घाश्च धातुजा ये पृथक्पृथक्||४६|| तेषां चैव प्रशमनं कोष्ठाच्छाखा उपेत्य च| दोषा यथा प्रकुप्यन्ति शाखाभ्यः कोष्ठमेत्य च||४७|| प्राज्ञाज्ञयोर्विशेषश्च स्वस्थातुरहितं च यत्| विविधाशितपीतीये तत् सर्वं सम्प्रकाशितम्||४८||
🔊 Audio coming soon
సంగ్రహే వస్త్వితి శరీరం| సహత్వే చాసహత్వే చేత్యాదినా శరీరాణి చాతిస్థూలాని ఇత్యాది ‘విపరీతాని పునర్వ్యాధిసహాని’ ఇత్యంతం గ్రంథం జ్ఞాపయతి||45-48||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే సూత్రస్థానే వివిధాశితపీతీయో నామాష్టావింశోఽధ్యాయః||28|| ఇత్యన్నపానచతుష్కః||7||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते सूत्रस्थाने विविधाशितपीतीयो नामाष्टाविंशोऽध्यायः||२८|| इत्यन्नपानचतुष्कः||७||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే అన్నపానచతుష్కే వివిధాశితపీతీయో నామాష్టావింశోఽధ్యాయః||28||