25. yajjaḥpuruṣīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો યજ્જઃપુરુષીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

ય ઇમે યોજનાચતુષ્કે ષડુપક્રમા અભિહિતાસ્તેઽન્નપાનાપેક્ષયૈવ વ્યાધિહરણે સમર્થાઃ, અતોઽન્નપાનચતુષ્કોઽભિધીયતે| તત્રાપિ સઙ્ક્ષેપેણાન્નપાનગુણાભિધાયકો યજ્જઃપુરુષીયોઽભિધીયતે| તત્રાદૌ પુરુષવ્યાધિકારણનિશ્ચાયકપ્રકરણં ત્વાહારગુણપ્રશ્નાવતારાર્થં તથા પૂર્વોક્તષડુપક્રમણીયરોગકારણજ્ઞાનાર્થં ચ ‘યજ્જઃપુરુષ’ ઇતિ પ્રશ્નં પ્રાધાન્યેનાધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયો યજ્જઃપુરુષીયો જ્ઞેયઃ| યદ્યપિ ‘પુરુષો યજ્જઃ’ ઇતિ પ્રશ્નક્રમઃ, તથાઽપિ પ્રશ્નાર્થોઽત્ર ગૃહીતઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

પુરા પ્રત્યક્ષધર્માણં ભગવન્તં પુનર્વસુમ્| સમેતાનાં મહર્ષીણાં પ્રાદુરાસીદિયં કથા ||૩|| આત્મેન્દ્રિયમનોર્થાનાં યોઽયં પુરુષસઞ્જ્ઞકઃ| રાશિરસ્યામયાનાં ચ પ્રાગુત્પત્તિવિનિશ્ચયે||૪||

પ્રત્યક્ષધર્મત્વં તપઃપ્રભાવાત્| ઇયમિતિ અગ્રે વક્ષ્યમાણા| કથા તત્ત્વજિજ્ઞાસાર્થમન્યોન્યપૃચ્છા| રાશિઃ મેલકઃ, આત્મેન્દ્રિયમનોઽર્થસમુદાય ઇત્યર્થઃ| અસ્ય રાશેરામયાનાં ચોત્પત્તિવિનિશ્ચયે ઉત્પત્તિવિનિશ્ચયવિષયિણી કથા પ્રાદુરાસીદિતિ સમ્બન્ધઃ||૩-૪||

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6

તદન્તરં કાશિપતિર્વામકો વાક્યમર્થવિત્ | વ્યાજહારર્ષિસમિતિમુપસૃત્યાભિવાદ્ય ચ||૫|| કિન્નુ ભોઃ પુરુષો યજ્જસ્તજ્જાસ્તસ્યામયાઃ સ્મૃતાઃ| ન વેત્યુક્તે નરેન્દ્રેણ પ્રોવાચર્ષીન્ પુનર્વસુઃ||૬||

તામેવ પરસ્પરપ્રશ્નરૂપાં કથાં દર્શયતિ- તદન્તરમિત્યાદિ| અન્તરશબ્દઃ કાલવચનઃ; યથા- “અપસ્મારાય કુર્વન્તિ વેગં કિઞ્ચિદથાન્તરમ્” (ચિ. ૧૦) ઇતિ; કિઞ્ચિત્કાલમિત્યર્થઃ; તેન તદન્તરમિતિ કથારમ્ભકાલ ઇત્યર્થઃ| કાશી વારાણસી તસ્યાઃ પતિઃ, તેષાં બહુત્વાદ્વિશેષણં- વામક ઇતિ| યસ્માજ્જાતો યજ્જઃ; તત એવ પુરુષજનકાત્ કારણાજ્જાતાસ્તજ્જાઃ| ન વેતિ અન્યતઃ પુરુષો જાયતેઽન્યતશ્ચ તસ્ય રોગા ઇત્યર્થઃ| નરેન્દ્રેણેતિ કાશિપતિનામ્ના રાજર્ષિણા||૫-૬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

સર્વ એવામિતજ્ઞાનવિજ્ઞાનચ્છિન્નસંશયાઃ| ભવન્તશ્છેત્તુમર્હન્તિ કાશિરાજસ્ય સંશયમ્||૭||

અમિતાભ્યાં જ્ઞાનવિજ્ઞાનાભ્યાં છિન્નઃ સંશયો યેષાં તે તથા| “ભવન્તશ્છેત્તુમર્હન્તિ કાશિરાજસ્ય સંશયમ્” ઇતિ પાઠઃ સુગમઃ| “ભવન્તોઽર્હન્તિ નશ્છેત્તું કાશિરાજે ચ સંશયમ્” ઇતિ તુ પાઠે, નોઽસ્માકં કાશિરાજેઽસ્મન્મધ્યગત ઇત્યર્થઃ| એતેન સ્વપક્ષે કાશિરાજે ન વ્યામોહવચનં વક્તવ્યમિતિ શિક્ષયતિ| ચકારેણાન્યેષાં ચ ઋષીણાં સંશયં સમુચ્ચિનોતિ| અન્યે તુ, નોઽસ્માકં સંશયં કાશિરાજે ચ સંશયમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| સંશયદ્વયે ચૈકોઽત્ર ઋષીણામાત્મેન્દ્રિયેત્યાદિના શ્લોકેન દર્શિતઃ સંશયઃ, સ ચ પુરુષસ્યામયાનાં ચ પ્રાગુત્પત્તિં પ્રથમોત્પત્તિં પ્રતીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ; દ્વિતીયસ્તુ કાશિપતેર્યથોક્ત એવ||૭||

Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9

પારીક્ષિસ્તત્પરીક્ષ્યાગ્રે મૌદ્ગલ્યો વાક્યમબ્રવીત્| આત્મજઃ પુરુષો રોગાશ્ચાત્મજાઃ કારણં હિ સઃ||૮|| સ ચિનોત્યુપભુઙ્ક્તે ચ કર્મ કર્મફલાનિ ચ| નહ્યૃતે ચેતનાધાતોઃ પ્રવૃત્તિઃ સુખદુઃખયોઃ||૯||

આત્મજઃ પુરુષ ઇત્યાદિપ્રશ્નદ્વયસ્યોત્તરં; તત્ર પૂર્વપ્રશ્નસ્ય પુરુષસ્યામયાનાં ચ કુત ઉત્પત્તિરિત્યેવંરૂપસ્ય પ્રશ્નસ્યોત્તરં આત્મજઃ પુરુષો રોગાશ્ચેતિ, કાશિપતિપ્રશ્નમાત્રેઽપ્યુત્તરમેતત્ યત એવાત્મતઃ પુરુષો જાયતે તત એવ રોગા ઇત્યર્થરૂપમેવ | પ્રશ્નોત્તરતા ત્વસ્ય ગ્રન્થસ્ય સુગમૈવ| કારણત્વે હેતુમાહ- સ ચિનોતીત્યાદિ| ચિનોતિ કર્મ, કર્મફલાનિ ચ શરીરારોગ્યવિકારાદીનિ ભુઙ્ક્ત ઇતિ યોજના| કર્મસહાયસ્યાત્મનઃ શરીરવિકારાદિકર્તૃત્વાત્ કારણત્વમિતિ ભાવઃ| એતદેવ વ્યતિરેકેણાહ- નહ્યૃત ઇત્યાદિ| ચેતનાધાતુઃ આત્મા| સુખદુઃખયોરિતિ સુખદુઃખસાધનયોઃ નીરુક્શરીરવિકારયોરિત્યર્થઃ||૮-૯||

Adhikarana 6 (10-13) · Śloka 13

શરલોમા તુ નેત્યાહ ન હ્યાત્માઽઽત્માનમાત્મના| યોજયેદ્વ્યાધિભિર્દુઃખૈર્દુઃખદ્વેષી કદાચન||૧૦|| રજસ્તમોભ્યાં તુ મનઃ પરીતં સત્ત્વસઞ્જ્ઞકમ્| શરીરસ્ય સમુત્પત્તૌ વિકારાણાં ચ કારણમ્||૧૧|| વાર્યોવિદસ્તુ નેત્યાહ ન હ્યેકં કારણં મનઃ | નર્તે શરીરાચ્છારીરરોગા ન મનસઃ સ્થિતિઃ||૧૨|| રસજાનિ તુ ભૂતાનિ વ્યાધયશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ| આપો હિ રસવત્યસ્તાઃ સ્મૃતા નિર્વૃત્તિહેતવઃ||૧૩||

મન ઇત્યુક્તે મન્યતેઽનેનેતિ વ્યુત્પત્ત્યાઽઽત્માઽપિ શઙ્ક્યેત, તદુક્તં- સત્ત્વસઞ્જ્ઞકમિતિ| નર્તે શરીરાચ્છારીરા વાતાદિજન્યાઃ શોષાદયસ્તિષ્ઠન્તિ; તથા ન મનસઃ સ્થિતિઃ, ઋતે શરીરાદિતિ યોજ્યમ્| રજસ્તમઃપરીતસ્ય હિ મનસો નિત્યં શરીર એવ સ્થિતિઃ; યત્તુ નિર્દોષં મનસ્તત્તુ ન પુરુષસ્ય નાપિ ચ વ્યાધેઃ કારણમિતિ ભાવઃ| રસજાનીત્યાદૌ સ્મૃતા નિર્વૃત્તિહેતવ ઇતિ વ્યાધિપુરુષયોઃ| એતેન વ્યાધિપુરુષજનકરસકારણત્વેનાપઃ કારણકારણતયા પુરુષવિકારયોઃ કારણં ભવન્તિ| કિંવા આપો નિર્વૃત્તિહેતવ ઇતિ રસાનાં; કિંવા યસ્માદ્રસવત્ય આપસ્તસ્માત્તા નિર્વૃત્તિહેતવ ઇતિ યોજના||૧૦-૧૩||

Adhikarana 7 (14-15) · Śloka 15

હિરણ્યાક્ષસ્તુ નેત્યાહ ન હ્યાત્મા રસજઃ સ્મૃતઃ| નાતીન્દ્રિયં મનઃ સન્તિ રોગાઃ શબ્દાદિજાસ્તથા||૧૪|| ષડ્ધાતુજસ્તુ પુરુષો રોગાઃ ષડ્ધાતુજાસ્તથા| રાશિઃ ષડ્ધાતુજો હ્યેષ સાઙ્ખ્યૈરાદ્યૈઃ પ્રકીર્તિતઃ ||૧૫||

નહ્યાત્મેત્યાદૌ નાતીન્દ્રિયં મનો રસજં સ્મૃતમિતિ યોજના; યસ્માદતીન્દ્રિયં મન આત્મા ચાતીન્દ્રિયઃ, તસ્માન્ન રસજૌ; રસાદ્ધિ જાયમાનં કારણગુણાનુવિધાનાદૈન્દ્રિયકં સ્યાદિત્યર્થઃ| હેત્વન્તરમાહ- સન્તીત્યાદિ| અહિતશબ્દરૂપાદિજન્યે વિકારે ન રસઃ કારણમિત્યર્થઃ| આત્મા પૃથિવ્યાદીનિ ચ પઞ્ચ ષડ્ ધાતવઃ| યદુક્તં- “ખાદયશ્ચેતનાષષ્ઠા ધાતવઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ” (શા. ૧) ઇતિ||૧૪-૧૫||

Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17

તથા બ્રુવાણં કુશિકમાહ તન્નેતિ કૌશિકઃ| કસ્માન્માતાપિતૃભ્યાં હિ વિના ષડ્ધાતુજો ભવેત્||૧૬|| પુરુષઃ પુરુષાદ્ગૌર્ગોરશ્વાદશ્વઃ પ્રજાયતે| પિત્ર્યા મેહાદયશ્ચોક્તા રોગાસ્તાવત્ર કારણમ્||૧૭||

કુશિક ઇતિ હિરણ્યાક્ષસ્ય નામ| કસ્માદિતિ આક્ષેપે| માતાપિત્રનપેક્ષિત્વે સર્વપ્રાણિષુ ષડ્ધાતુસમુદાયસ્ય વિદ્યમાનત્વેન નરગોઽશ્વાદિભેદો ન સ્યાદિતિ ભાવઃ| હેત્વન્તરમાહ- પિત્ર્યા મેહાદયશ્ચોક્તા ઇતિ| પિતૃતોઽપત્યં ગચ્છન્તીતિ પિત્ર્યાઃ; આદિશબ્દેન કુષ્ઠાર્શઃપ્રભૃતયો ગ્રાહ્યાઃ| સ્વપક્ષં દર્શયતિ- તાવત્ર કારણમિતિ; તૌ માતાપિતરૌ||૧૬-૧૭||

Adhikarana 9 (18-19) · Śloka 19

ભદ્રકાપ્યસ્તુ નેત્યાહ નહ્યન્ધોઽન્ધાત્ પ્રજાયતે| માતાપિત્રોરપિ ચ તે પ્રાગુત્પત્તિર્ન યુજ્યતે||૧૮|| કર્મજસ્તુ મતો જન્તુઃ કર્મજાસ્તસ્ય ચામયાઃ| નહ્યૃતે કર્મણો જન્મ રોગાણાં પુરુષસ્ય વા||૧૯||

ન હ્યન્ધ ઇત્યાદિ| માતાપિતૃકારણત્વેઽન્ધેન જાતોઽન્ધઃ સ્યાદિત્યર્થઃ| હેત્વન્તરમાહ- માતાપિત્રોરપીત્યાદિ| તે તવ માતાપિતૃકારણવાદિનઃ, પ્રાગિતિ સર્ગાદૌ માતાપિત્રોરુત્પત્તિર્ન સ્યાત્; સર્ગાદૌ નિઃશરીરિણિ આદિભૂતયોર્માતાપિત્રોરભાવાદુત્પાદો નોપપન્ન ઇતિ ભાવઃ||૧૮-૧૯||

Adhikarana 10 (20-21) · Śloka 21

ભરદ્વાજસ્તુ નેત્યાહ કર્તા પૂર્વં હિ કર્મણઃ| દૃષ્ટં ન ચાકૃતં કર્મ યસ્ય સ્યાત્ પુરુષઃ ફલમ્||૨૦|| ભાવહેતુઃ સ્વભાવસ્તુ વ્યાધીનાં પુરુષસ્ય ચ| ખરદ્રવચલોષ્ણત્વં તેજોન્તાનાં યથૈવ હિ||૨૧||

કર્તા પૂર્વં હીત્યાદિ| કર્મણઃ પૂર્વં કર્તા ‘ભવતિ’ ઇતિ શેષઃ| યેન કર્મણા સ પુરુષઃ કર્તવ્યઃ, તસ્ય કર્મણઃ પુરુષપૂર્વભાવિત્વાત્ કારણત્વં સ્વીકર્તવ્યં; તતશ્ચ સ ચેદ્વિના કર્મ પુરુષોઽભૂત્ , તત્ કથં પુરુષસ્ય કર્મ કારણમિતિ ભાવઃ| અથ શઙ્ક્યતે અકૃતમેવાદૌ પુરુષજનકં કર્મ ભવિષ્યતીત્યાહ- દૃષ્ટં ન ચેત્યાદિ| અકૃતં કર્મ ન દૃષ્ટં, પ્રમાણેન નોપલબ્ધમિત્યર્થઃ| યસ્માચ્છુભાશુભકર્મ ક્રિયાજન્યમેવ ધર્માધર્મરૂપં સર્વં ભવતીતિ ભાવઃ| ભાવહેતુઃ ઉત્પત્તિહેતુઃ| સ્વાભાવિકત્વે દૃષ્ટાન્તમાહ- ખરેત્યાદિ| તેજોઽન્તાનામિતિ “ખરદ્રવચલોષ્ણત્વં ભૂજલાનિલતેજસામ્” (શા. ૧) ઇત્યાદિવક્ષ્યમાણક્રમેણ ભવેત્||૨૦-૨૧||

Adhikarana 11 (22-25) · Śloka 25

કાઙ્કાયનસ્તુ નેત્યાહ ન હ્યારમ્ભફલં ભવેત્| ભવેત્ સ્વભાવાદ્ભાવાનામસિદ્ધિઃ સિદ્ધિરેવ વા||૨૨|| સ્રષ્ટા ત્વમિતસઙ્કલ્પો બ્રહ્માપત્યં પ્રજાપતિઃ| ચેતનાચેતનસ્યાસ્ય જગતઃ સુખદુઃખયોઃ||૨૩|| તન્નેતિ ભિક્ષુરાત્રેયો ન હ્યપત્યં પ્રજાપતિઃ| પ્રજાહિતૈષી સતતં દુઃખૈર્યુઞ્જ્યાદસાધુવત્||૨૪|| કાલજસ્ત્વેવ પુરુષઃ કાલજાસ્તસ્ય ચામયાઃ| જગત્ કાલવશં સર્વં કાલઃ સર્વત્ર કારણમ્||૨૫||

સ્વભાવાદિત્યત્ર આદૌ ‘યદિ’ ઇત્યધ્યાહર્તવ્યં; તેન યદિ સ્વભાવાદેવ ભાવાનાં વિકારશરીરાદીનાં સિદ્ધ્યસિદ્ધી ભવતઃ, તદા આરમ્ભફલં ન ભવેત્, સ્વાભાવિકત્વાદ્ભાવાનાં; ય ઇમે લોકશાસ્ત્રસિદ્ધા યાગકૃષ્યધ્યયનાદ્યારમ્ભાસ્તે નિષ્પ્રયોજના ભવેયુઃ, અકારણત્વાદિત્યર્થઃ | સ્રષ્ટેત્યાદૌ જગતઃ સુખદુઃખયોશ્ચ સ્રષ્ટા પ્રજાપતિરિતિ યોજના| સ ચ બ્રહ્મણોઽપત્યમ્| અમિતસઙ્કલ્પ ઇતિ યુગપદપરિમિતસ્થાવરજઙ્ગમરૂપકાર્યકર્તૃત્વેનાપરિમિતતજ્જનનસઙ્કલ્પ ઇત્યર્થઃ| અસાધુવદિતિ અસાધુઃ અપત્યદ્રોહકારી||૨૨-૨૫||

Adhikarana 12 (26-29) · Śloka 29

તથર્ષીણાં વિવદતામુવાચેદં પુનર્વસુઃ| મૈવં વોચત તત્ત્વં હિ દુષ્પ્રાપં પક્ષસંશ્રયાત્||૨૬|| વાદાન્ સપ્રતિવાદાન્ હિ વદન્તો નિશ્ચિતાનિવ| પક્ષાન્તં નૈવ ગચ્છન્તિ તિલપીડકવદ્ગતૌ||૨૭|| મુક્ત્વૈવં વાદસઙ્ઘટ્ટમધ્યાત્મમનુચિન્ત્યતામ્| નાવિધૂતે તમઃસ્કન્ધે જ્ઞેયે જ્ઞાનં પ્રવર્તતે||૨૮|| યેષામેવ હિ ભાવાનાં સમ્પત્ સઞ્જનયેન્નરમ્| તેષામેવ વિપદ્વ્યાધીન્વિવિધાન્સમુદીરયેત્||૨૯||

પક્ષસંશ્રયાદિતિ રાગતઃ પક્ષસઙ્ગ્રહાત્| નિશ્ચિતાનિવેતિ પરમાર્થતોઽનિશ્ચિતા એવ, પરં પક્ષરાગાદ્બુદ્ધિપ્રકર્ષાન્નિશ્ચિતા ઇવાભિધીયન્તે પક્ષા ઇત્યર્થઃ| પક્ષાન્તમિતિ સમ્યગર્થાવધારણરૂપં પક્ષાન્તમ્| તિલપીડકસ્તૈલાર્થં યન્ત્રોપરિ સ્થિતો મનુષ્યઃ; તિલપીડકો યથા ગતૌ ગમને સતિ, ગમ્યદેશાપ્રાપ્ત્યા ચાન્તં નાસાદયતિ, પુનસ્તત્રૈવ ભ્રમણાત્; તથા પક્ષસંશ્રયાદ્વાદિનોઽપીત્યર્થઃ| સઙ્ઘટ્ટઃ અન્યોન્યપીડકો મેલકઃ| અધ્યાત્મં તત્ત્વમ્| સ્કન્ધઃ સમૂહઃ| પક્ષરાગશ્ચેહ તત્ત્વજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકત્વેન તમસ્કન્ધ ઉચ્યતે| સિદ્ધાન્તમાહ- યેષામિત્યાદિ| યેષામિતિ યજ્જાતીયાનાં, તે ચ મહાભૂતાદયઃ| તેન મહાભૂતત્વેનૈવ વાતાદીનાં ગ્રહણમ્| સમ્પદિતિ પ્રશસ્તગુણતા| નરમિતિ સંયોગિપુરુષમ્| વિપદિતિ વૈગુણ્યમ્| સમુદીરયેદિતિ જનયેત્| એતેષાં ચ ઋષિવાદાનાં કથનં પૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તશ્રવણેન શિષ્યસન્દેહનિવૃત્ત્યર્થમ્ ||૨૬-૨૯||

Adhikarana 13 (30-32) · Śloka 32

અથાત્રેયસ્ય ભગવતો વચનમનુનિશમ્ય પુનરેવ વામકઃ કાશિપતિરુવાચ ભગવન્તમાત્રેયં- ભગવન્! સમ્પન્નિમિત્તજસ્ય પુરુષસ્ય વિપન્નિમિત્તજાનાં ચ રોગાણાં કિમભિવૃદ્ધિકારણમિતિ||૩૦|| તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- હિતાહારોપયોગ એક એવ પુરુષવૃદ્ધિકરો ભવતિ, અહિતાહારોપયોગઃ પુનર્વ્યાધિનિમિત્તમિતિ ||૩૧|| એવંવાદિનં ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ- કથમિહ ભગવન્! હિતાહિતાનામાહારજાતાનાં લક્ષણમનપવાદમભિજાનીમહે; હિતસમાખ્યાતાનામાહારજાતાનામહિતસમાખ્યાતાનાં ચ માત્રાકાલક્રિયાભૂમિદેહદોષપુરુષાવસ્થાન્તરેષુ વિપરીતકારિત્વમુપલભામહ ઇતિ||૩૨||

હિતાહારોપયોગ એક એવેત્યવધારણેનાસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયતિ નાન્યપ્રતિષેધમ્, આચારસ્ય સ્વપ્નાદેસ્તથા શબ્દાદીનામપિ કારણત્વેનોક્તત્વાત્| વ્યાધિનિમિત્તમિતિ વ્યાધ્યભિવૃદ્ધિનિમિત્તં મધ્યપદલોપાજ્જ્ઞેયમ્, અભિવૃદ્ધિકારણસ્યૈવ પૃષ્ટત્વાત્; તથાઽહિતાહારસ્ય યદ્વ્યાધિનિમિત્તત્વં, તસ્ય ‘તેષામેવ વિપદ્વ્યાધીન્ વિવિધાન્ સમુદીરયેત્’ ઇત્યનેનૈવોક્તત્વાત્| કિંવા વ્યાધિનિમિત્તશબ્દેન સામાન્યેન જનકો વર્ધકશ્ચ હેતુરુચ્યતે| અનપવાદમિતિ અવ્યભિચારિ| હિતાહિતાહારદુર્જ્ઞાનતાહેતુમાહ- હિતસમાખ્યાતાનામિત્યાદિ| વિપરીતકારિત્વમિતિ પથ્યસ્યાપથ્યત્વં તથા અપથ્યસ્ય પથ્યત્વં માત્રાદિવશાદ્ભવતિ| તત્ર પથ્યા રક્તશાલ્યાદયોઽતિમાત્રા હીનમાત્રા વા માત્રાદોષાદપથ્યા ભવન્તિ| તથા કાલવશાત્ત એવ રક્તશાલ્યાદયો લઘુત્વાદ્બલવદગ્નીનાં હેમન્તે ન હિતાઃ; કાલશબ્દેન ચેહ નિત્યગ એવ કાલો ગૃહ્યતે, આવસ્થિકસ્ય પુરષાવસ્થાશબ્દેન ગૃહીતત્વાત્| ક્રિયા તુ સંસ્કરણં, તેન ચ રક્તશાલિરસમ્યક્સ્વિન્નાપ્રસ્રુતત્વાદિના ઓદનદોષેણાહિતો ભવતિ, તથા સ એવ ભૂમિસમ્બન્ધાદાનૂપદેશજઃ સન્નપથ્યો ભવતિ| તથા દેહાપેક્ષયા મેદસ્વિનો રક્તશાલિર્લઘુતયા ન હિતો ભવતિ, તદુક્તં- “ગુરુ ચાતર્પણં ચેષ્ટં સ્થૂલાનાં કર્શનં પ્રતિ” (સૂ. ૨૧) ઇતિ| તથા સ એવ દોષે વાયાવહિતઃ, દોષશબ્દેન વ્યાધિરપિ ગ્રહીતવ્યઃ| તથા- પુરુષસ્ય બાલ્યાવસ્થાયાં શ્લેષ્મપ્રધાનાયાં તિક્તાદિ પથ્યં, તત્તુ વાર્ધક્યે વૃદ્ધવાતે ન પથ્યમ્| અવસ્થાન્તરશબ્દશ્ચ માત્રાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| એવમહિતસ્યાપિ માત્રાદિપરિગ્રહેણ હિતત્વમુન્નેતવ્યમ્||૩૦-૩૨||

Adhikarana 14 (33-34) · Śloka 34

તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- યદાહારજાતમગ્નિવેશ! સમાંશ્ચૈવ શરીરધાતૂન્ પ્રકૃતૌ સ્થાપયતિ વિષમાંશ્ચ સમીકરોતીત્યેતદ્ધિતં વિદ્ધિ, વિપરીતં ત્વહિતમિતિ; ઇત્યેતદ્ધિતાહિતલક્ષણમનપવાદં ભવતિ||૩૩|| એવંવાદિનં ચ ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ- ભગવન્! ન ત્વેતદેવમુપદિષ્ટં ભૂયિષ્ઠકલ્પાઃ સર્વભિષજો વિજ્ઞાસ્યન્તિ||૩૪||

સિદ્ધાન્તયતિ- યદાહારજાતમિત્યાદિ| અનેન ચ ગ્રન્થેન હિતાહિતત્વં ન સ્વરૂપેણ ભાવાનાં, કિન્તુ માત્રાદિસવ્યપેક્ષમિતિ દર્શિતં ભવતિ| ન ત્વેતદિત્યાદિ| એતદિતિ હિતાહિતમ્| એવમુપદિષ્ટમિતિ યદાહારજાતમિત્યાદિલક્ષણોદ્દિષ્ટમ્| વિજ્ઞાસ્યન્તિ ન ત્વિતિ સમ્બન્ધઃ| એતસ્મિન્ હિતાહિતલક્ષણે માત્રાદ્યવસ્થાન્તરજ્ઞાનં વિના ન હિતત્વમહિતત્વં વા હિતાનાં રક્તશાલ્યાદીનામહિતાનાં યવકાદીનાં ચ જ્ઞાતું પાર્યતે, માત્રાદ્યવસ્થાયાશ્ચ દુર્જ્ઞાનત્વેન સર્વવૈદ્યા જ્ઞાતુમક્ષમા ઇતિ ભાવઃ||૩૩-૩૪||

Adhikarana 15 (35) · Śloka 35

તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- યેષાં હિ વિદિતમાહારતત્ત્વમગ્નિવેશ! ગુણતો દ્રવ્યતઃ કર્મતઃ સર્વાવયવશશ્ચ માત્રાદયો ભાવાઃ, ત એતદેવમુપદિષ્ટં વિજ્ઞાતુમુત્સહન્તે| યથા તુ ખલ્વેતદુપદિષ્ટં ભૂયિષ્ઠકલ્પાઃ સર્વભિષજો વિજ્ઞાસ્યન્તિ, તથૈતદુપદેક્ષ્યામો માત્રાદીન્ ભાવાનનુદાહરન્તઃ; તેષાં હિ બહુવિધવિકલ્પા ભવન્તિ| આહારવિધિવિશેષાંસ્તુ ખલુ લક્ષણતશ્ચાવયવતશ્ચાનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ||૩૫||

એતદેવાસર્વભિષગ્જ્ઞેયત્વં લક્ષણસ્યાહ- યેષાં હીત્યાદિ| ગુણત ઇતિ ઇહ પ્રકરણે ગુરુલઘુત્વાદિગુણતઃ| દ્રવ્યત ઇતિ કારણતઃ, યથા- ઇદમાપ્યમિદમાગ્નેયમિત્યાદિ; કિંવા દ્રવ્યત ઇત્યાહારદ્રવ્યાદ્રક્તશાલ્યાદેઃ| કર્મતઃ કાર્યતઃ; યથા- ઇદં જીવનમિદં બૃંહણમિત્યાદિ| સર્વાવયવશશ્ચેતિ રસવીર્યવિપાકપ્રભાવેભ્યઃ| માત્રાદયશ્ચાનન્તરોક્તાઃ પુરુષાન્તા જ્ઞેયાઃ| આહારતત્ત્વં ચ ગુણાદિભ્યો વિદિતં માત્રાદયશ્ચ વિદિતા ઇતિ યોજના| કિંવા ગુણશબ્દેન રસવીર્યાદીનામપિ ગ્રહણં, સર્વાવયવશશ્ચેતિ માત્રાદિજ્ઞાનેન સમ્બધ્યતે| યથેત્યાદૌ એતદિતિ હિતાહિતમ્| ભૂયિષ્ઠકલ્પા નાનાપ્રકારા ઉત્તમાધમમધ્યમા ઇત્યર્થઃ, ભૂયિષ્ઠકલ્પા ઇતિ કૃત્વા સર્વગ્રહણમુત્તમાદીનામેવ શ્રેષ્ઠશ્રેષ્ઠતરશ્રેષ્ઠતમાદિભેદગ્રહણાર્થં; કિંવા શલ્યાદ્યષ્ટાઙ્ગાધ્યાયિવૈદ્યગ્રહણાર્થં ; કિંવા ભૂયિષ્ઠકલ્પા ઇતિ વિજ્ઞાતભૂરિહિતાહિતોદાહરણાઃ; અગ્ર્યાધિકારે હિ બહુ હિતાહિતં વક્તવ્યં, તચ્ચાલ્પબુદ્ધીનાં વ્યવહારાય ભવતિ, પ્રકૃષ્ટબુદ્ધીનાં ચાનુક્તજ્ઞાનાયેતિ ભાવઃ| લક્ષણત ઇતિ લક્ષણમાહારત્વં સ્થાવરજઙ્ગમાત્મકત્વાદિ, એતચ્ચ ‘તદ્યથા- આહારત્વં’ ઇત્યાદિના ‘કરણબાહુલ્યાત્’ ઇત્યન્તેન વક્ષ્યતિ| અવયવત ઇતિ એકદેશતઃ, એકદેશાશ્ચ લોહિતશાલ્યાદયઃ; તે તુ ‘તદ્યથા લોહિતશાલયઃ’ ઇત્યાદિના વક્ષ્યન્તે||૩૫||

Adhikarana 16 (36) · Śloka 36

તદ્યથા- આહારત્વમાહારસ્યૈકવિધમર્થાભેદાત્; સ પુનર્દ્વિયોનિઃ, સ્થાવરજઙ્ગમાત્મકત્વાત્; દ્વિવિધપ્રભાવઃ, હિતાહિતોદર્કવિશેષાત્; ચતુર્વિધોપયોગઃ, પાનાશનભક્ષ્યલેહ્યોપયોગાત્; ષડાસ્વાદઃ, રસભેદતઃ ષડ્વિધત્વાત્; વિંશતિગુણઃ, ગુરુલઘુશીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષમન્દતીક્ષ્ણસ્થિરસરમૃદુકઠિન- વિશદપિચ્છિલશ્લક્ષ્ણખરસૂક્ષ્મસ્થૂલસાન્દ્રદ્રવાનુગમાત્; અપરિસઙ્ખ્યેયવિકલ્પઃ, દ્રવ્યસંયોગકરણબાહુલ્યાત્||૩૬||

અર્થાભેદાદિતિ અભ્યવહ્રિયમાણત્વાર્થાભેદાત્| દ્વિયોનિરિતિ દ્વિપ્રભવઃ| હિતરૂપોઽહિતરૂપો વોદર્કો હિતાહિતોદર્કઃ, સ એવ વિશેષઃ; ઉદર્ક ઉત્તરકાલીનં ફલમ્| ગુરુલાઘવાદયો યુગ્માઃ પરસ્પરવિરોધિનો જ્ઞેયાઃ; અનુગમાદિતિ અનુગતત્વાત્| આત્રેયભદ્રકાપ્યીયે (સૂ. ૨૬) વક્ષ્યમાણાઃ પરત્વાદયો ગુણા ન તથાઽત્રોપકારકા ઇતિ નેહોચ્યન્તે| યે તુ તત્ર સંયોગકરણે આહારવિધૌ ભૂર્યુપયોગિની, તે બહુવિધત્વેન ત્વપરિસઙ્ખ્યેયવિકલ્પહેતુત્વેનૈવ નિવેશિતે| પરિમાણં તુ માત્રા, સા ચેહાનુદાહરણીયત્વેન પ્રતિજ્ઞાતા ‘માત્રાદીન્ ભાવાનનુદાહરન્તઃ’ ઇતિ વચનેન| દ્રવ્યસંયોગકરણબાહુલ્યાદિતિ દ્રવ્યં શૂકધાન્યાદિકં, સંયોગ આહારદ્રવ્યાણાં મેલકઃ, કરણં સંસ્કારઃ||૩૬||

Adhikarana 17 (37) · Śloka 37

તસ્ય ખલુ યે યે વિકારાવયવા ભૂયિષ્ઠમુપયુજ્યન્તે, ભૂયિષ્ઠકલ્પાનાં ચ મનુષ્યાણાં પ્રકૃત્યૈવ હિતતમાશ્ચાહિતતમાશ્ચ, તાંસ્તાન્ યથાવદુપદેક્ષ્યામઃ||૩૭||

વિકારાવયવા ઇતિ વિકારૈકદેશાઃ| ભૂયિષ્ઠકલ્પાનામિતિ કિઞ્ચિન્ન્યૂનબહૂનાં , કલ્પશબ્દો હ્યયમીષદસમાપ્ત્યર્થઃ , યથારાજકલ્પ ઇતિ| એતેન પ્રાયશો બહૂનાં યે હિતા અહિતાશ્ચ ત ઉચ્યન્ત ઇત્યર્થઃ| અન્યે તુ ભૂયિષ્ઠકલ્પાનામિતિ સમાનધાતુપ્રકૃતીનામિતિ બ્રુવતે| પ્રકૃત્યેતિ ન સંયોગકરણાદિના, કિન્તુ સ્વભાવેન||૩૭||

Adhikarana 18 (38) · Śloka 38

તદ્યથા- લોહિતશાલયઃ શૂકધાન્યાનાં પથ્યતમત્વે શ્રેષ્ઠતમા ભવન્તિ, મુદ્ગાઃ શમીધાન્યાનામ્, આન્તરિક્ષમુદકાનાં, સૈન્ધવં લવણાનાં, જીવન્તીશાકં શાકાનામ્, ઐણેયં મૃગમાંસાનાં, લાવઃ પક્ષિણાં, ગોધા બિલેશયાનાં, રોહિતો મત્સ્યાનાં, ગવ્યં સર્પિઃ સર્પિષાં, ગોક્ષીરં ક્ષીરાણાં, તિલતૈલં સ્થાવરજાતાનાં સ્નેહાનાં, વરાહવસા આનૂપમૃગવસાનાં, ચુલુકીવસા મત્સ્યવસાનાં, પાકહંસવસા જલચરવિહઙ્ગવસાનાં, કુક્કુટવસા વિષ્કિરશકુનિવસાનાં, અજમેદઃ શાખાદમેદસાં, શૃઙ્ગવેરં કન્દાનાં, મૃદ્વીકા ફલાનાં, શર્કરેક્ષુવિકારાણામ્, ઇતિ પ્રકૃત્યૈવ હિતતમાનામાહારવિકારાણાં પ્રાધાન્યતો દ્રવ્યાણિ વ્યાખ્યાતાનિ ભવન્તિ||૩૮||

લોહિતશાલી રક્તશાલિઃ| શૂકધાન્યાનામિત્યાદૌ નિર્ધારણે ષષ્ઠી| પથ્યતમત્વ ઇતિ તમપ્પ્રયોગઃ સજાતીયેભ્યઃ પ્રકૃષ્ટત્વેન શ્રેષ્ઠતમા ઇતિ, યથા- શ્રેષ્ઠતમ ઇતિ પ્રશસ્યઃ; કિંવા તમપ્ગ્રહણં સ્વાર્થિકં, યથા- “યુધિષ્ઠિરઃ શ્રેષ્ઠતમઃ કુરૂણામ્” ઇતિ, તથા ‘અન્યતમં જિહ્વાવૈષયિકમ્’ (સૂ. ૨૬) ઇતિ| યદ્યપિ કાકમાચી ત્રિદોષઘ્ની રસાયની ચ, તથાઽપીહ જીવન્તી સ્વસ્થહિતત્વપ્રકર્ષાદુચ્યતે, સ્વસ્થહિતત્વપ્રકર્ષશ્ચેહ વચનાદેવ લભ્યતે| એવમન્યત્રાપિ વ્યાખ્યેયમ્| કાકમાચ્યાં ત્વયં વિશેષઃ- યત્- કાકમાચી પર્યુષિતા મરણાય| યદ્યપિ ગોધારોહિતૌ કફપિત્તવર્ધનૌ, વચનં હિ- “ભૂશયા વારિજાતાશ્ચ કફપિત્તવિવર્ધનાઃ” ઇતિ, તથાઽપીહ સજાતીયેષુ પથ્યત્વપ્રકર્ષેણેહોચ્યેતે; તથા કિઞ્ચિદ્દોષકરસ્યાપિ ઋતુભેદેન પથ્યત્વં ભવત્યેવ; કિઞ્ચિત્ સ્વસ્થહિતત્વં દ્રવ્યસ્ય પૃથગેવ ગુણઃ ન દોષકર્તૃત્વં દોષહરત્વં વાઽપેક્ષતે; યદુક્તં- “કિઞ્ચિદ્દોષપ્રશમનં કિઞ્ચિદ્ધાતુપ્રદૂષણમ્| સ્વસ્થવૃત્તૌ મતં કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યં ત્રિવિધમુચ્યતે” (સૂ. ૧) ઇતિ| ચુલ્લુકી ‘સુગૃહ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| પાકહંસઃ શ્વેતહંસઃ||૩૮||

Adhikarana 19 (39) · Śloka 39

અહિતતમાનપ્યુપદેક્ષ્યામઃ- યવકાઃ શૂકધાન્યાનામપથ્યતમત્વેન પ્રકૃષ્ટતમા ભવન્તિ, માષાઃ શમીધાન્યાનાં, વર્ષાનાદેયમુદકાનામ્, ઊષરં લવણાનાં, સર્ષપશાકં શાકાનાં, ગોમાંસં મૃગમાંસાનાં, કાણકપોતઃ પક્ષિણાં, ભેકો બિલેશયાનાં, ચિલિચિમો મત્સ્યાનામ્, આવિકં સર્પિઃ સર્પિષામ્, અવિક્ષીરં ક્ષીરાણાં, કુસુમ્ભસ્નેહઃ સ્થાવરસ્નેહાનાં, મહિષવસા આનૂપમૃગવસાનાં, કુમ્ભીરવસા મત્સ્યવસાનાં, કાકમદ્ગુવસા જલચરવિહઙ્ગવસાનાં, ચટકવસા વિષ્કિરશુકનિવસાનાં, હસ્તિમેદઃ શાખાદમેદસાં, નિકુચં ફલાનામ્, આલુકં કન્દાનાં, ફાણિતમિક્ષુવિકારાણામ્, ઇતિ પ્રકૃત્યૈવાહિતતમાનામાહારવિકારાણાં પ્રકૃષ્ટતમાનિ દ્રવ્યાણિ વ્યાખ્યાતાનિ ભવન્તિ; (ઇતિ) હિતાહિતાવયવો વ્યાખ્યાત આહારવિકારાણામ્||૩૯||

પ્રકૃષ્ટતમા ઇતિ તમપ્પ્રયોગઃ પૂર્વવત્ સ્વાર્થિકઃ| યદ્યપ્યપથ્યતમ ઇતિ તમપ્પ્રયોગેણૈવ પ્રકૃષ્ટત્વં પ્રતિપાદિતં, તથાઽપ્યપથ્યતમાનાં બહૂનાં મધ્યે પ્રકર્ષખ્યાપનાર્થં પ્રકૃષ્ટતમ ઇતિ પદમ્| વર્ષાસુ નાદેયં વર્ષાનાદેયમ્| ઊષરદેશભવમૂષરમ્| કાણકપોત ઇત્યત્ર કાણશબ્દોઽલ્પવચનઃ; યથા- કાણો મેઘ ઇતિ| ચિલિચિમો મહાશકલી મત્સ્યો રોહિતભેદઃ, અત્રૈવ હ્યગ્રે રોહિતભેદમેવ ચિલિચિમં વક્ષ્યતિ| કાકમદ્ગુઃ પાનીયકાકિકા| ચટકઃ પ્રસિદ્ધઃ| હિતાહિતાવયવ ઇત્યાદિ| અત્રાદૌ ‘ઇતિ’ શબ્દોઽધ્યાહાર્યઃ, તેન ઇતિ હિતાહિતાવયવ આહારવિકારાણાં વ્યાખ્યાતો ભવતીતિ પૂર્વેણૈવ યોજનીયમ્||૩૯||

Adhikarana 20 (40) · Śloka 40

અતો ભૂયઃ કર્મૌષધાનાં ચ પ્રાધાન્યતઃ સાનુબન્ધાનિ દ્રવ્યાણ્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ| તદ્યથા- અન્નં વૃત્તિકરાણાં શ્રેષ્ઠમ્, ઉદકમાશ્વાસકરાણાં (સુરા શ્રમહરાણાં ), ક્ષીરં જીવનીયાનાં, માંસં બૃંહણીયાનાં, રસસ્તર્પણીયાનાં, લવણમન્નદ્રવ્યરુચિકરાણામ્, અમ્લં હૃદ્યાનાં, કુક્કુટો બલ્યાનાં, નક્રરેતો વૃષ્યાણાં, મધુ શ્લેષ્મપિત્તપ્રશમનાનાં, સર્પિર્વાતપિત્તપ્રશમનાનાં, તૈલં વાતશ્લેષ્મપ્રશમનાનાં, વમનં શ્લેષ્મહરાણાં, વિરેચનં પિત્તહરાણાં, બસ્તિર્વાતહરાણાં, સ્વેદો માર્દવકરાણાં, વ્યાયામઃ સ્થૈર્યકરાણાં, ક્ષારઃ પુંસ્ત્વોપઘાતિનાં, (તિન્દુકમનન્નદ્રવ્યરુચિકરાણામ્ ,) આમં કપિત્થમકણ્ઠ્યાનામ્, આવિકં સર્પિરહૃદ્યાનામ્, અજાક્ષીરં શોષઘ્નસ્તન્યસાત્મ્યરક્તસાઙ્ગ્રાહિકરક્તપિત્તપ્રશમનાનામ્, અવિક્ષીરં શ્લેષ્મપિત્તજનનાનાં, મહિષીક્ષીરં સ્વપ્નજનનાનાં, મન્દકં દધ્યભિષ્યન્દકરાણાં, ગવેધુકાન્નં કર્શનીયાનામ્, ઉદ્દાલકાન્નં વિરૂક્ષણીયાનામ્, ઇક્ષુર્મૂત્રજનનાનાં, યવાઃ પુરીષજનનાનાં, જામ્બવં વાતજનનાનાં, શષ્કુલ્યઃ શ્લેષ્મપિત્તજનનાનાં, કુલત્થા અમ્લપિત્તજનનાનાં, માષાઃ શ્લેષ્મપિત્તજનનાનાં, મદનફલં વમનાસ્થાપનાનુવાસનોપયોગિનાં, ત્રિવૃત્ સુખવિરેચનાનાં, ચતુરઙ્ગુલો મૃદુવિરેચનાનાં, સ્નુક્પયસ્તીક્ષ્ણવિરેચનનાં, પ્રત્યક્પુષ્પા શિરોવિરેચનાનાં, વિડઙ્ગં ક્રિમિઘ્નાનાં, શિરીષો વિષઘ્નાનાં, ખદિરઃ કુષ્ઠઘ્નાનાં, રાસ્ના વાતહરાણામ્, આમલકં વયઃસ્થાપનાનાં, હરીતકી પથ્યાનામ્, એરણ્ડમૂલં વૃષ્યવાતહરાણાં, પિપ્પલીમૂલં દીપનીયપાચનીયાનાહપ્રશમનાનાં, ચિત્રકમૂલં દીપનીયપાચનીયગુદશોથાર્શઃશૂલહરાણાં, પુષ્કરમૂલં હિક્કાશ્વાસકાસપાર્શ્વશૂલહરાણાં, મુસ્તં સાઙ્ગ્રાહિકદીપનીયપાચનીયાનામ્, ઉદીચ્યં નિર્વાપણદીપનીયપાચનીયચ્છર્દ્યતીસારહરાણાં, કટ્વઙ્ગં સાઙ્ગ્રાહિકપાચનીયદીપનીયાનામ્, અનન્તા સાઙ્ગ્રાહિકરક્તપિત્તપ્રશમનાનામ્, અમૃતા સાઙ્ગ્રાહિકવાતહરદીપનીયશ્લેષ્મશોણિતવિબન્ધપ્રશમનાનાં, બિલ્વં સાઙ્ગ્રાહિકદીપનીયવાતકફપ્રશમનાનામ્, અતિવિષા દીપનીયપાચનીયસાઙ્ગ્રાહિકસર્વદોષહરાણામ્, ઉત્પલકુમુદપદ્મકિઞ્જલ્કઃ સાઙ્ગ્રાહિકરક્તપિત્તપ્રશમનાનાં, દુરાલભા પિત્તશ્લેષ્મપ્રશમનાનાં, ગન્ધપ્રિયઙ્ગુઃ શોણિતપિત્તાતિયોગપ્રશમનાનાં, કુટજત્વક્ શ્લેષ્મપિત્તરક્તસાઙ્ગ્રાહિકોપશોષણાનાં, કાશ્મર્યફલં રક્તસાઙ્ગ્રાહિકરક્તપિત્તપ્રશમનાનાં, પૃશ્નિપર્ણી સાઙ્ગ્રાહિકવાતહરદીપનીયવૃષ્યાણાં, વિદારિગન્ધા વૃષ્યસર્વદોષહરાણાં, બલા સાઙ્ગ્રાહિકબલ્યવાતહરાણાં, ગોક્ષુરકો મૂત્રકૃચ્છ્રાનિલહરાણાં, હિઙ્ગુનિર્યાસશ્છેદનીયદીપનીયાનુલોમિકવાતકફપ્રશમનાનામ્, અમ્લવેતસો ભેદનીયદીપનીયાનુલોમિકવાતશ્લેષ્મહરાણાં, યાવશૂકઃ સ્રંસનીયપાચનીયાર્શોઘ્નાનાં, તક્રાભ્યાસો ગ્રહણીદોષશોફાર્શોઘૃતવ્યાપત્પ્રશમનાનાં, ક્રવ્યાન્માંસરસાભ્યાસો ગ્રહણીદોષશોષાર્શોઘ્નાનાં, ક્ષીરઘૃતાભ્યાસો રસાયનાનાં, સમઘૃતસક્તુપ્રાશાભ્યાસો વૃષ્યોદાવર્તહરાણાં, તૈલગણ્ડૂષાભ્યાસો દન્તબલરુચિકરાણાં, ચન્દનં દુર્ગન્ધહરદાહનિર્વાપણલેપનાનાં, રાસ્નાગુરુણી શીતાપનયનપ્રલેપનાનાં, લામજ્જકોશીરં દાહત્વગ્દોષસ્વેદાપનયનપ્રલેપનાનાં, કુષ્ઠં વાતહરાભ્યઙ્ગોપનાહોપયોગિનાં, મધુકં ચક્ષુષ્યવૃષ્યકેશ્યકણ્ઠ્યવર્ણ્યવિરજનીયરોપણીયાનાં, વાયુઃ પ્રાણસઞ્જ્ઞાપ્રદાનહેતૂનામ્, અગ્નિરામસ્તમ્ભશીતશૂલોદ્વેપનપ્રશમનાનાં, જલં સ્તમ્ભનીયાનાં, મૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટ્રનિર્વાપિતમુદકં તૃષ્ણાચ્છર્દ્યતિયોગપ્રશમનાનામ્, અતિમાત્રાશનમામપ્રદોષહેતૂનાં, યથાગ્ન્યભ્યવહારોઽગ્નિસન્ધુક્ષણાનાં, યથાસાત્મ્યં ચેષ્ટાભ્યવહારૌ સેવ્યાનાં, કાલભોજનમારોગ્યકરાણાં, તૃપ્તિરાહારગુણાનાં, વેગસન્ધારણમનારોગ્યકરાણાં, મદ્યં સૌમનસ્યજનનાનાં, મદ્યાક્ષેપો ધીધૃતિસ્મૃતિહરાણાં, ગુરુભોજનં દુર્વિપાકકરાણામ્, એકાશનભોજનં સુખપરિણામકરાણાં, સ્ત્રીષ્વતિપ્રસઙ્ગઃ શોષકરાણાં, શુક્રવેગનિગ્રહઃ ષાણ્ડ્યકરાણાં, પરાઘાતનમન્નાશ્રદ્ધાજનનાનામ્, અનશનમાયુષો હ્રાસકરાણાં, પ્રમિતાશનં કર્શનીયાનામ્, અજીર્ણાધ્યશનં ગ્રહણીદૂષણાનાં, વિષમાશનમગ્નિવૈષમ્યકરાણાં, વિરુદ્ધવીર્યાશનં નિન્દિતવ્યાધિકરાણાં, પ્રશમઃ પથ્યાનાં, આયાસઃ સર્વાપથ્યાનાં, મિથ્યાયોગો વ્યાધિકરાણાં, રજસ્વલાભિગમનમલક્ષ્મીમુખાનાં, બ્રહ્મચર્યમાયુષ્યાણાં, પરદારાભિગમનમનાયુષ્યાણાં, સઙ્કલ્પો વૃષ્યાણાં, દૌર્મનસ્યમવૃષ્યાણામ્, અયથાબલમારમ્ભઃ પ્રાણોપરોધિનાં, વિષાદો રોગવર્ધનાનાં, સ્નાનં શ્રમહરાણાં, હર્ષઃ પ્રીણનાનાં, શોકઃ શોષણાનાં, નિવૃત્તિઃ પુષ્ટિકરાણાં, પુષ્ટિઃસ્વપ્નકરાણામ્, અતિસ્વપ્નસ્તન્દ્રાકરાણાં, સર્વરસાભ્યાસો બલકરાણામ્, એકરસાભ્યાસો દૌર્બલ્યકરાણાં, ગર્ભશલ્યમાહાર્યાણામ્, અજીર્ણમુદ્ધાર્યાણાં, બાલો મૃદુભેષજીયાનાં, વૃદ્ધો યાપ્યાનાં, ગર્ભિણી તીક્ષ્ણૌષધવ્યવાયવ્યાયામવર્જનીયાનાં, સૌમનસ્યં ગર્ભધારણાનાં, સન્નિપાતો દુશ્ચિકિત્સ્યાનામ્, આમો વિષમચિકિત્સ્યાનાં , જ્વરો રોગાણાં, કુષ્ઠં દીર્ઘરોગાણાં, રાજયક્ષ્મા રોગસમૂહાનાં, પ્રમેહોઽનુષઙ્ગિણાં, જલૌકસોઽનુશસ્ત્રાણાં, બસ્તિસ્તન્ત્રાણાં, હિમવાનૌષધિભૂમીનાં, સોમ ઓષધીનાં, મરુભૂમિરારોગ્યદેશાનામ્, અનૂપોઽહિતદેશાનામ્, નિર્દેશકારિત્વમાતુરગુણાનાં, ભિષક્ ચિકિત્સાઙ્ગાનાં, નાસ્તિકોવર્જ્યાનાં, લૌલ્યં ક્લેશકરાણામ્, અનિર્દેશકારિત્વમરિષ્ટાનાં, અનિર્વેદો વાર્તલક્ષણાનાં, વૈદ્યસમૂહો નિઃસંશયકરાણં, યોગો વૈદ્યગુણાનાં, વિજ્ઞાનમૌષધીનાં, શાસ્ત્રસહિતસ્તર્કઃ સાધનાનાં, સમ્પ્રતિપત્તિઃ કાલજ્ઞાનપ્રયોજનાનામ્, અવ્યવસાયઃ કાલાતિપત્તિહેતૂનાં, દૃષ્ટકર્મતા નિઃસંશયકરાણામ્, અસમર્થતા ભયકરાણાં, તદ્વિદ્યસમ્ભાષા બુદ્ધિવર્ધનાનામ્, આચાર્યઃ શાસ્ત્રાધિગમહેતૂનામ્, આયુર્વેદોઽમૃતાનાં, સદ્વચનમનુષ્ઠેયાનામ્, અસદ્ગ્રહણં સર્વાહિતાનાં, સર્વસન્ન્યાસઃ સુખાનામિતિ||૪૦||

અતો ભૂય ઇતિ અત ઇતિ હેતૌ, યસ્માદ્ધિતાહિતાદ્યુક્તં ન તુ તેષાં કર્મેત્યર્થઃ| ભૂયઃ શબ્દઃ પુનરર્થે, કર્મેતિ કાર્યમ્; તેન, અતો ભૂય આહારવિકારાણાં કર્મ| યથા- ‘અન્નં વૃત્તિકરાણામ્’, ‘ઉદકમાશ્વાસકરાણામ્’ ઇત્યાદિ; તથૌષધાનાં ચ કર્મ, યથા- ‘ત્રિવૃત્ સુખવિરેચનાનામ્’ ઇત્યાદિ વક્ષ્યામઃ| પ્રાધાન્યત ઇત્યનેન ન સર્વેષામાહારવિકારાણામૌષધાનાં ચ કર્માભિધાનં , કિન્તુ યથાપ્રધાનમિતિ દર્શયતિ| સાનુબન્ધાનીતિ સપ્રયોજનાનિ, યથા- અજીર્ણમુદ્ધાર્યાણામિત્યાદિ; અજીર્ણજ્વરાદિકર્મકથનં હિ ચિકિત્સોપયોગિ વ્યક્તમેવ| દ્રવ્યાણીતિ મહાભૂતાનિ, યથા- જલં સ્તમ્ભનાનાં, વાયુઃ પ્રાણસઞ્જ્ઞાપ્રદાનહેતૂનામ્, ઇત્યાદિ| દ્રવ્યાણીત્યુપલક્ષણં; તચ્ચ સાનુબન્ધાનીત્યસ્ય વિશેષણં, તેનાદ્રવ્યમપિ સાનુબન્ધમુચ્યતે; યથા- ‘શાસ્ત્રસહિતસ્તર્કઃ સાધનાનામ્’ ઇત્યાદિ| કિંવા, હિતાહિતાવયવમિતિ કર્મવિશેષણં; તેન, હિતાહિતૈકદેશરૂપં કર્માહારવિકારણામિતિ ભવતિ; તત્ર હિતં કર્મ ‘અન્નં વૃત્તિકરાણામ્’ ઇત્યાદિ, અહિતં કર્મ ‘આવિકં સર્પિરહૃદ્યાનામ્’ ઇત્યાદિ| ઔષધાનાં કર્મ ‘ત્રિવૃત્ સુખવિરેચનાનામ્’ ઇત્યાદિ વ્યાખ્યાનં પૂર્વવદેવ| વૃત્તિકરાણામિતિ શરીરસ્થિતિકરાણામ્ | અન્નદ્રવ્યરુચિકરાણામિતિ લવણમન્નેન સંયુક્તં સદન્ને રુચિં કરોતીત્યર્થઃ| અમ્લં હૃદ્યાનામિતિ રુચ્યાનામ્, અમ્લં તુ સ્વયમેવ રોચતે| મધુ શ્લેષ્મપિત્તપ્રશમનાનામિતિ દ્રવદ્રવ્યેષુ, દુરાલભા ત્વૌષધદ્રવ્યેષુ; તેન દુરાલભાયા મધુનશ્ચ શ્લેષ્મપિત્તપ્રશમનશ્રેષ્ઠત્વાવધારણં ન વિરોધિ| બસ્તિરિતિ અવિશેષાદાસ્થાપનાનુવાસને| અવિક્ષીરં પિત્તશ્લેષ્મજનનાનામિતિ પેયેષુ મધ્યે, માષાઃ પિત્તશ્લેષ્મજનનાનામિતિ ભોજ્યેષુ, શષ્કુલ્યઃ પિત્તશ્લેષ્મજનનાનામિતિ ભક્ષ્યેષુ મધ્યે; કિંવા, ત્રયમપ્યેતત્ પિત્તશ્લેષ્મજનનં પ્રતિ સમાનમિતિ ત્રિતયમપ્યુચ્યતે; એવમન્યત્રાપિ તુલ્યશ્રેષ્ઠતાભિધાનં તજ્જાતીયશ્રેષ્ઠતાભિપ્રાયેણ તથા તુલ્યત્વેન ચ જ્ઞેયમ્| મન્દકમિતિ મન્દજાતમ્| ઉદ્દાલકો વનકોદ્રવઃ| ગુદશોથઃ અર્શઃ| ગન્ધપ્રિયઙ્ગુઃ પ્રિયઙ્ગુરેવ| ક્રવ્યં માંસમત્તીતિ ક્રવ્યાદ્ વ્યાઘ્રાદિઃ| સમઘૃત ઇત્યત્ર સમશબ્દઃ સહાર્થઃ| ઉદ્વેપનમિતિ વેપનમ્| ઉદકમાશ્વાસનસ્તમ્ભનાનામિતિ વક્તવ્યે, યત્ પૃથક્ ‘ઉદકમાશ્વાસકરાણાં’, તથા ‘જલં સ્તમ્ભનાનાં’ ઇતિ કરોતિ, તેન કર્મદ્વયેઽપિ જલસ્યાનન્યસાધારણતાં દર્શયતિ; મિલિત્વા ગુણપાઠે હ્યુભયકર્મકર્તૃષ્વેવ પ્રાધાન્યં સ્યાત્; એવમન્યત્રાપ્યનેકકર્મકર્તૃત્વે યસ્ય પ્રાધાન્યમુક્તં પિપ્પલીમૂલાદૌ, તત્ર તથાભૂતાનેકકર્મકર્તૃત્વેષ્વેવ પ્રાધાન્યં જ્ઞેયં, ન પૃથક્કર્મણિ| લામજ્જકોશીરમુશીરદ્વયં સગન્ધમગન્ધં ચ ગૃહ્યતે| એકાશનભોજનમિતિ એકકાલભોજનમ્; અનેનૈકાશનસ્ય સુખપરિણામતામાત્રમુચ્યતે, ન દ્વિતીયાન્નપ્રતિષેધઃ ક્રિયતે; એતેન દ્વિર્ભોજનેઽપ્યવ્યાહતાગ્નિતાનિદ્રાદયઃ સુખપરિણામકારણત્વેન જ્ઞેયાઃ| શોષદ્વારાણામિતિ શોષકારણાનામ્| પરાઘાતનં વધસ્થાનં, વધ્યમાનપ્રાણિદર્શનાદ્ધિ ઘૃણયા નાન્ને શ્રદ્ધા સ્યાત્| ‘યથાઽશિતં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તન્નાતિસાધુ| પ્રમિતાશનમ્ અતીતકાલભોજનં, સ્તોકભોજનં વા| વિષમાશનં પ્રકૃતિકરણાદિવિષમાશનમ્| નિન્દિતવ્યાધિઃ શ્વિત્રકુષ્ઠાદિઃ| અલક્ષ્મીમુખાનામ્ અલક્ષ્મીકારણાનામ્| મિથ્યાયોગઃ સમ્યગ્યોગાદન્યસ્ત્રિવિધો યોગઃ| સઙ્કલ્પઃ સ્ત્રીસઙ્ગસઙ્કલ્પઃ| જ્વરો રોગાણામિતિ રુજાકર્તૄણામ્| અનુષઙ્ગી પુનર્ભાવી| તન્ત્રાણામિતિ કર્મણામ્| સોમ ઓષધિરાજઃ પઞ્ચદશપર્વા| વાર્તલક્ષણાનામિતિ આરોગ્યલક્ષણાનામ્| જ્ઞાનમિતિ ઔષધાદિવિજ્ઞાનમ્| સાધનાનામિતિ જ્ઞાનસાધનાનામ્| સમ્પ્રતિપત્તિઃ યથાકર્તવ્યતાનુષ્ઠાનમ્ | તૃપ્તિરાહારગુણાનામિત્યત્ર ગુણશબ્દઃ પ્રશસ્તધર્મવચનઃ| એકરસાભ્યાસઃ કર્શનાનામિતિ અપવાદં વર્જયિત્વા, તેન ઘૃતાભ્યાસો રસાયનાનામિતિ ન વિરુધ્યતે| અમૃતાનામિતિ જીવિતપ્રધા(દા)નહેતૂનામ્| સર્વસન્ન્યાસઃ સર્વક્રિયાત્યાગઃ , સ હિ પરમસુખમોક્ષહેતુઃ શારીરે વક્તવ્યઃ||૪૦||

Adhikarana 21 (41) · Śloka 41

ભવન્તિ ચાત્ર- અગ્ર્યાણાં શતમુદ્દિષ્ટં યદ્દ્વિપઞ્ચાશદુત્તરમ્| અલમેતદ્વિકારાણાં વિઘાતાયોપદિશ્યતે||૪૧||

અગ્ર્યાણામિત્યાદૌ અગ્ર્યશબ્દઃ શ્રેષ્ઠવચનઃ| અલમિતિ સમર્થમ્| અત્ર જ્વરપ્રમેહાદયોઽપિ સ્વરૂપેણાતિપીડાકરત્વાનુષઙ્ગિકત્વાદિના જ્ઞાતાઃ સન્તશ્ચિકિત્સાયામુપયુક્તા ભવન્તિ, અતો જ્વરાદિજ્ઞાનમપિ વિકારાણાં વિઘાતાય સમર્થં ભવતિ | અગ્ર્યાણાં ચ વિકારશમકત્વાભિધાનં પ્રાધાન્યાદુચ્યતે, સ્તુત્યર્થં વા; તેન યદુચ્યતે- એત એવ ચેદગ્ર્યાધિકારે વિહિતા વિકારાઞ્છમયન્તિ, તત્ કિમપરચિકિત્સાભિધાનેનેતિ; તન્નિરસ્તં ભવતિ| વિકારવિઘાતશ્ચેહોત્પન્નાનામૌષધોપયોગેન, તથાઽનુત્પન્નાનાં સ્વાસ્થ્યપરિપાલનેન જ્ઞેયઃ||૪૧||

Adhikarana 22 (42-44) · Śloka 44

સમાનકારિણો યેઽર્થાસ્તેષાં શ્રેષ્ઠસ્ય લક્ષણમ્| જ્યાયસ્ત્વં કાર્યકર્તૃત્વે વરત્વં ચાપ્યુદાહૃતમ્||૪૨|| વાતપિત્તકફાનાં ચ યદ્યત્ પ્રશમને હિતમ્| પ્રાધાન્યતશ્ચ નિર્દિષ્ટં યદ્વ્યાધિહરમુત્તમમ્||૪૩|| એતન્નિશમ્ય નિપુણં ચિકિત્સાં સમ્પ્રયોજયેત્| એવં કુર્વન્ સદા વૈદ્યો ધર્મકામૌ સમશ્નુતે||૪૪||

અગ્ર્યાધિકારોક્તં સઙ્ગ્રહેણ કથયતિ- સમાનેત્યાદિ| સમાનકારિણઃ તુલ્યકર્માણઃ| શ્રેષ્ઠસ્ય લક્ષણમિતિ પ્રશસ્તસ્ય લક્ષણં; લક્ષણં ત્વિહ પાઠ એવ, પાઠેન હિ શ્રૈષ્ઠ્યં લક્ષ્યતે જ્ઞાયત ઇત્યર્થઃ| જ્યાયસ્ત્વં બૃહત્ત્વં , તદપ્રશસ્તગુણબૃહત્ત્વં જ્ઞેયમ્; અત એવાહિતાધિકારકથને શ્રેષ્ઠતમશબ્દં ત્યક્ત્વા ‘અપથ્યતમત્વે પ્રકૃષ્ટતમા ભવન્તિ’ ઇત્યુક્તં, તેન શ્રેષ્ઠસ્ય લક્ષણમિતિ રક્તશાલ્યાદીનાં હિતાહારાણાં જ્ઞેયં, જ્યાયસ્ત્વં ચાહિતાહારાણાં યવકાદીનામપથ્યતમત્વે પ્રકર્ષશાલિત્વમ્| કાર્યકર્તૃત્વે વરત્વં ચેતિ કર્મણિ ચોત્કૃષ્ટત્વં, તચ્ચ ‘અન્નં વૃત્તિકરાણામ્’ ઇત્યાદિનોક્તં જ્ઞેયમ્| વાતપિત્તકફાનાં ચેત્યાદૌ ‘બસ્તિર્વાતહરાણાં’, ‘વિરેચનં પિત્તહરાણાં’, ‘વમનં શ્લેષ્મહરાણામ્’, ‘આસ્થાપનં વાતહરણામ્’ ઇત્યાદિ જ્ઞેયમ્| યદ્વ્યાધિહરમિતિ ‘ખદિરઃ કુષ્ઠહરાણાં’, ‘પુષ્કરમૂલં હિક્કાશ્વાસકાસપાર્શ્વશૂલાનાહહરાણામ્’ ઇત્યાદિ જ્ઞેયમ્| કિંવા ‘અવરત્વમ્’ ઇતિ પાઠઃ; તદા અવરત્વમ્ અન્યથા અનભિપ્રેતકર્તૃત્વં, તચ્ચ ‘રજસ્વલાગમનમલક્ષ્મીમુખાનામ્’ ઇત્યાદિ જ્ઞેયમ્| શ્રેષ્ઠત્વજ્યાયસ્ત્વાભ્યાં પ્રશસ્તાપ્રશસ્તકર્મણામપિ ગ્રહણં વ્યાખ્યેયમ્||૪૨-૪૪||

Adhikarana 23 (45-47) · Śloka 47

પથ્યં પથોઽનપેતં યદ્યચ્ચોક્તં મનસઃ પ્રિયમ્| યચ્ચાપ્રિયમપથ્યં ચ નિયતં તન્ન લક્ષયેત્||૪૫|| માત્રાકાલક્રિયાભૂમિદેહદોષગુણાન્તરમ્ | પ્રાપ્ય તત્તદ્ધિ દૃશ્યન્તે તે તે ભાવાસ્તથા તથા||૪૬|| તસ્માત્ સ્વભાવો નિર્દિષ્ટસ્તથા માત્રાદિરાશ્રયઃ| તદપેક્ષ્યોભયં કર્મ પ્રયોજ્યં સિદ્ધિમિચ્છતા||૪૭||

સમ્પ્રત્યુક્તસ્ય પથ્યસ્ય હિતાપરનામ્નો લક્ષણમાહ- પથ્યમિત્યાદિ| પથઃ શરીરમાર્ગાત્ સ્રોતોરૂપાદનપેતમ્; અપેતમ્ અપકારકમ્, અનપેતમ્ અનપકારકમિત્યર્થઃ| પથોગ્રહણેન પથોવાહ્યા દોષા ધાતવશ્ચ, તથા પથોનિર્વર્તકા ધાતવો ગૃહ્યન્તે; તેન કૃત્સ્નમેવ શરીરં ગૃહીતં ભવતિ, તતશ્ચ શરીરાનુપઘાતિ પથ્યમિતિ ભવતિ| કિંવા, સ્વસ્થસ્વાસ્થ્યરક્ષણમાતુરવ્યાધિપરિમોક્ષશ્ચેતિ પન્થાઃ, તસ્માદનપેતં પથ્યમ્| એવમપિ મનોઽનુપઘાતિત્વં ન લભ્યત ઇત્યાહ- યચ્ચોક્તં મનસઃ પ્રિયમિતિ| મનસોઽતિપ્રીત્યાઽભિલષિતં, તેન મનસો હિતમિતિ પ્રિયાર્થઃ; તેન પ્રશમજ્ઞાનાતીક્ષ્ણત્વાદયો ગૃહ્યન્તે| એતેન, ‘મનઃશરીરાનુપઘાતિ પથ્યં’ ઇતિ પથ્યલક્ષણમનપવાદમુક્તં ભવતિ| અન્યે તુ પથ્યલક્ષણદ્વયમેતત્ પઠન્તિ, વદન્તિ ચ- “યદ્યેકં લક્ષણં સ્યાત્તદા જ્વરાદિષુ તિક્તં ભેષજં મનસોઽપ્રિયત્વેન ન પથ્યં સ્યાત્; એતચ્ચાનુમતમેવ , યદ્ જ્વરે તિક્તપ્રયોગસ્ય તદાત્વે ન મનસોઽનુકૂલત્વં, ન ચૈતાવતા શરીરં પ્રત્યપથ્યત્વં ભવતિ”, અતો યન્માત્રં મનોઽનુકૂલત્વં માનસવિકારાકર્તૃત્વાત્ તદ્વ્યપદેશ્યમેવ; કિંવા તાવન્માત્રમનોઽનનુકૂલત્વં માનસવિકારાકર્તૃત્વાદવ્યપદેશ્યમેવ| તદેતદપથ્યત્વં કિમાહારાચારાણાં નિયતમસ્તિ નેત્યાહ- યચ્ચેત્યાદિ| નિયતં નિશ્ચિતમિદમપ્રિયમેવ સર્વદેદમપથ્યમેવ સર્વદેત્યેવંરૂપં કિઞ્ચિન્નાસ્તીત્યર્થઃ| કુતો નાસ્તીત્યાહ- માત્રેત્યાદિ| ગુણાન્તરશબ્દો માત્રાદિભિઃ સમ્બધ્યતે| તત્તદિતિ માત્રાદિગુણાન્તરમ્| તે તે ઇતિ હિતાહિતાહારાચારાઃ| તથા તથેતિ હિતોક્તા અપિ હિતાશ્ચાહિતાશ્ચ, તથા અહિતોક્તાશ્ચાહિતા હિતાશ્ચ| એવં પ્રિયમપિ મધુરાદ્યપ્રિયં, તિક્તાદ્યપ્રિયમપિ પ્રિયમ્| અત્રોદાહરણં યથા- પથ્યં તાવદ્ઘૃતં; તદતિમાત્રમપથ્યં ભવતિ, કાલે ચ વસન્તેઽપથ્યં, સંસ્કારેણ ચ વિરુદ્ધદ્રવ્યસંસ્કૃતમપથ્યં, ભૂમૌ ચાનૂપાયામપથ્યમ્, એવં દેહેઽતિસ્થૂલે દોષે ચ કફેઽપથ્યમ્| અપથ્યમપિ વિષં માત્રાદિના હિતં ભવતિ, યથા રસાયને- “વિષસ્ય તિલં દદ્યાત્” (ચિ.અ.૧) ઇત્યાદિ| એવમન્યદપ્યૂહ્યમ્| યસ્માદેવમેકાન્તમપથ્યત્વમનિશ્ચિતં, પ્રાયોવાદપથ્યતા તુ નિશ્ચિતા; તસ્માત્ સ્વભાવો નિર્દિષ્ટ ઇતિ પથ્યાનાં રક્તશાલ્યાદીનામપથ્યાનાં ચ યવકાદીનામિત્યર્થઃ; સ્વભાવઃ પ્રકૃત્યા પથ્યતા અપથ્યતા ચ| તથા માત્રાદિરાશ્રય ઇતિ નિર્દિષ્ટ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| માત્રાદિઃ માત્રાકાલક્રિયાદિઃ| આશ્રય ઇતિ પથ્યત્વાપથ્યત્વયોઃ| માત્રાદીન્યાશ્રિત્ય ભાવાનાં પથ્યત્વાપથ્યત્વં ચ પારમાર્થિકં ભવતીત્યર્થઃ| ઉભયમિતિ સ્વભાવં માત્રાદિં ચ||૪૫-૪૭||

Adhikarana 24 (49) · Śloka 49

તદાત્રેયસ્ય ભગવતો વચનમનુનિશમ્ય પુનરપિ ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ- યથોદ્દેશમભિનિર્દિષ્ટઃ કેવલોઽયમર્થો ભગવતા શ્રુતશ્ચાસ્માભિઃ| આસવદ્રવ્યાણામિદાનીમનપવાદં લક્ષણમનતિસઙ્ક્ષેપેણોપદિશ્યમાનં શુશ્રૂષામહ ઇતિ||૪૮|| તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- ધાન્યફલમૂલસારપુષ્પકાણ્ડપત્રત્વચો ભવન્ત્યાસવયોનયોઽગ્નિવેશ! સઙ્ગ્રહેણાષ્ટૌ શર્કરાનવમીકાઃ| તાસ્વેવ દ્રવ્યસંયોગકરણતોઽપરિસઙ્ખ્યેયાસુ યથાપથ્યતમાનામાસવાનાં ચતુરશીતિં નિબોધ| તદ્યથા- સુરાસૌવીરતુષોદકમૈરેયમેદકધાન્યામ્લાઃ ષડ્ ધાન્યાસવા ભવન્તિ, મૃદ્વીકાખર્જૂરકાશ્મર્યધન્વનરાજાદનતૃણશૂન્યપરૂષકાભયામલકમૃગલિણ્ડિકાજામ્બવકપિત્થ- કુવલબદરકર્કન્ધુપીલુપ્રિયાલપનસન્યગ્રોધાશ્વત્થપ્લક્ષકપીતનોદુમ્બરાજમોદશૃઙ્ગાટકશાઙ્ખિનીફલાસવાઃ ષડ્વિંશતિર્ભવન્તિ, વિદારિગન્ધાશ્વગન્ધાકૃષ્ણગન્ધાશતાવરીશ્યામાત્રિવૃદ્દન્તીદ્રવન્તીબિલ્વોરુબૂકચિત્રકમૂલૈરેકાદશ મૂલાસવા ભવન્તિ, શાલપ્રિયકાશ્વકર્ણચન્દનસ્યન્દનખદિરકદરસપ્તપર્ણાર્જુનાસનારિમેદતિન્દુકકિણિહીશમી- શુક્તિશિંશપાશિરીષવઞ્જલધન્વનમધૂકૈઃ સારાસવા વિંશતિર્ભવન્તિ, પદ્મોત્પલનલિકુમુદસૌગન્ધિકપુણ્ડરીકશતપત્રમધૂકપ્રિયઙ્ગુધાતકીપુષ્પૈર્દશ પુષ્પાસવા ભવન્તિ, ઇક્ષુકાણ્ડેક્ષ્વિક્ષુવાલિકાપુણ્ડ્રકચતુર્થાઃ કાણ્ડાસવા ભવન્તિ, પટોલતાડકપત્રાસવૌ દ્વૌ ભવતઃ, તિલ્વકલોધ્રૈલવાલુકક્રમુકચતુર્થાસ્ત્વગાસવા ભવન્તિ, શર્કરાસવ એક એવેતિ| એવમેષામાસવાનાં ચતુરશીતિઃ પરસ્પરેણાસંસૃષ્ટાનામાસવદ્રવ્યાણામુપનિર્દિષ્ટા ભવતિ| એષામાસવાનામાસુતત્વાદાસવસઞ્જ્ઞા| દ્રવ્યસંયોગવિભાગવિસ્તારસ્ત્વેષાં બહુવિધકલ્પઃ સંસ્કારશ્ચ| યથાસ્વં સંયોગસંસ્કારસંસ્કૃતા હ્યાસવાઃ સ્વં કર્મ કુર્વન્તિ| સંયોગસંસ્કારદેશકાલમાત્રાદયશ્ચ ભાવાસ્તેષાં તેષામાસવાનાં તે તે સમુપદિશ્યન્તે તત્તત્કાર્યમભિસમીક્ષ્યેતિ||૪૯||

ઇદાનીમગ્ર્યાધિકારાદાસવેષ્વનન્તેષુ ય આસવા અગ્ર્યાસ્ત ઉચ્યન્તે| ધાન્યાદીન્યેકત્વેન પઠિત્વા પૃથક્ શર્કરાં પઠતિ, ધાન્યાદીનામવાન્તરજાતિમત્વાત્; શર્કરાયાસ્ત્વવાન્તરજાતિર્નાસ્તિ, યા તુ યાસશર્કરા સા નાસવકારણતયા શ્રૂયતે, મધુશર્કરા તુ મધ્વન્તર્નિવિષ્ટૈવ| મધુ તુ નાસવયોનિતયા પૃથક્પઠિતં, યેન તત્કૃતસ્યાસવસ્ય ધાન્યસમ્બન્ધાદ્ધાન્યાસવેનૈવ ગ્રહણમ્ | એવં ગૌડાસવાદિષ્વપિ બોદ્ધવ્યમ્| દ્રવ્યં ચ સંયોગશ્ચ કરણં ચ દ્રવ્યસંયોગકરણં, તતોઽપરિસઙ્ખ્યેયાઃ સ્યુઃ| સૌવીરં નિસ્તુષયવકૃતં, મૈરેયં સુરાકૃતા સુરા, મેદકઃ શ્વેતસુરા જગલાખ્યા, ધાન્યામ્બુ કાઞ્જિકમ્| તૃણશૂન્યં કેતકી, મૃગલિણ્ડિકા વિભીતકં, કુવલમિતિ સ્થૂલબદરી, કર્કન્ધુઃ શૃગાલબદરી| કદરઃ શ્વેતખદિરઃ, અશ્વકર્ણઃ શાલભેદઃ, અરિમેદો વિટ્ખદિરઃ, કિણિહી અપામાર્ગઃ, શુક્તિઃ બદરી| પદ્મં સરક્તમષ્ટદલપદ્મં, નલિનં શ્વેતમષ્ટદલપદ્મં, પુણ્ડરીકં શ્વેતશતપત્રપદ્મં, શતપત્રં ત્વરુણમ્| ઇક્ષુશબ્દપ્રાપ્તસ્યાપિ પુણ્ડ્રકસ્ય પુનરભિધાનમાસવં પ્રતિ તસ્ય પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થમ્| ક્રમુકં ગુવાકમ્| તિલ્વકઃ શાબરલોધ્રઃ| આસુતત્વાદિતિ સન્ધાનરૂપત્વાત્| દ્રવ્યસંયોગવિભાગ ઇત્યાદૌ ‘એષામ્’ ઇતિ પદેન પ્રત્યેકં ધાન્યાદિદ્રવ્યકૃતા આસવા ઉક્તાઃ| તેષાં ચ વિભાગોઽનુપપન્ન એકરૂપત્વાદિતિ ચેત્? તન્ન, તેષામપિ સજાતીયદ્રવ્યવિભાગસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્| કિઞ્ચ સંસ્કારકદ્રવ્યવિભાગસ્યાપિ તત્ર શક્યત્વાત્; નહ્યેકેનૈવ દ્રવ્યેણ સુરાદયઃ ક્રિયન્તે, પ્રાધાન્યાત્તુ ધાન્યાદયોઽભિધીયન્તે| સંસ્કારશ્ચ બહુવિધવિકલ્પ ઇતિ યોજના| સંયોગસંસ્કારકરણપ્રયોજનમાહ- યથાસ્વમિત્યાદિ| યથાસ્વમિતિ યદ્યુજ્યતે; દેશો ભસ્મરાશિધાન્યરાશ્યાદિઃ સન્ધાનેષુ વક્ષ્યમાણઃ, કાલસ્તુ પક્ષમાસાદિસ્થાપનં, માત્રા સન્ધાનદ્રવ્યમાત્રા| આદિગ્રહણાદ્દ્રવ્યસ્વભાવેતિકર્તવ્યતાસઙ્ગ્રહણમ્| તત્તત્કાર્યમિતિ દેશકાલશરીરદોષાદિભિન્નં હિતત્વમ્||૪૯||

Adhikarana 25 (50) · Śloka 50

ભવતિ ચાત્ર- મનઃશરીરાગ્નિબલપ્રદાનામસ્વપ્નશોકારુચિનાશનાનામ્| સંહર્ષણાનાં પ્રવરાસવાનામશીતિરુક્તા ચતુરુત્તરૈષા||૫૦||

મનઃશરીરેત્યાદિના ગુણકથનં યુક્ત્યા પીતસ્યાસવસ્ય જ્ઞેયમ્||૫૦||

Adhikarana 26 (51) · Śloka 51

તત્ર શ્લોકઃ- શરીરરોગપ્રકૃતૌ મતાનિ તત્ત્વેન ચાહારવિનિશ્ચયં ચ| ઉવાચ યજ્જઃપુરુષાદિકેઽસ્મિન્ મુનિસ્તથાઽગ્ર્યાણિ વરાસવાંશ્ચ||૫૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 25

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને યજ્જઃપુરુષીયો નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૫||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યવ્યાખ્યાયામાયુર્વેદદીપિકાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાનેઽન્નપાનચતુષ્કે યજ્જઃપુરીષીયો નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૫||