Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો યજ્જઃપુરુષીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
View original
अथातो यज्जःपुरुषीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
25. yajjaḥpuruṣīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
પુરા પ્રત્યક્ષધર્માણં ભગવન્તં પુનર્વસુમ્| સમેતાનાં મહર્ષીણાં પ્રાદુરાસીદિયં કથા ||૩|| આત્મેન્દ્રિયમનોર્થાનાં યોઽયં પુરુષસઞ્જ્ઞકઃ| રાશિરસ્યામયાનાં ચ પ્રાગુત્પત્તિવિનિશ્ચયે||૪||
View original
पुरा प्रत्यक्षधर्माणं भगवन्तं पुनर्वसुम्| समेतानां महर्षीणां प्रादुरासीदियं कथा ||३|| आत्मेन्द्रियमनोर्थानां योऽयं पुरुषसञ्ज्ञकः| राशिरस्यामयानां च प्रागुत्पत्तिविनिश्चये||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
તદન્તરં કાશિપતિર્વામકો વાક્યમર્થવિત્ | વ્યાજહારર્ષિસમિતિમુપસૃત્યાભિવાદ્ય ચ||૫|| કિન્નુ ભોઃ પુરુષો યજ્જસ્તજ્જાસ્તસ્યામયાઃ સ્મૃતાઃ| ન વેત્યુક્તે નરેન્દ્રેણ પ્રોવાચર્ષીન્ પુનર્વસુઃ||૬||
View original
तदन्तरं काशिपतिर्वामको वाक्यमर्थवित् | व्याजहारर्षिसमितिमुपसृत्याभिवाद्य च||५|| किन्नु भोः पुरुषो यज्जस्तज्जास्तस्यामयाः स्मृताः| न वेत्युक्ते नरेन्द्रेण प्रोवाचर्षीन् पुनर्वसुः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
સર્વ એવામિતજ્ઞાનવિજ્ઞાનચ્છિન્નસંશયાઃ| ભવન્તશ્છેત્તુમર્હન્તિ કાશિરાજસ્ય સંશયમ્||૭||
View original
सर्व एवामितज्ञानविज्ञानच्छिन्नसंशयाः| भवन्तश्छेत्तुमर्हन्ति काशिराजस्य संशयम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
પારીક્ષિસ્તત્પરીક્ષ્યાગ્રે મૌદ્ગલ્યો વાક્યમબ્રવીત્| આત્મજઃ પુરુષો રોગાશ્ચાત્મજાઃ કારણં હિ સઃ||૮|| સ ચિનોત્યુપભુઙ્ક્તે ચ કર્મ કર્મફલાનિ ચ| નહ્યૃતે ચેતનાધાતોઃ પ્રવૃત્તિઃ સુખદુઃખયોઃ||૯||
View original
पारीक्षिस्तत्परीक्ष्याग्रे मौद्गल्यो वाक्यमब्रवीत्| आत्मजः पुरुषो रोगाश्चात्मजाः कारणं हि सः||८|| स चिनोत्युपभुङ्क्ते च कर्म कर्मफलानि च| नह्यृते चेतनाधातोः प्रवृत्तिः सुखदुःखयोः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (10-13) · Śloka 13
શરલોમા તુ નેત્યાહ ન હ્યાત્માઽઽત્માનમાત્મના| યોજયેદ્વ્યાધિભિર્દુઃખૈર્દુઃખદ્વેષી કદાચન||૧૦|| રજસ્તમોભ્યાં તુ મનઃ પરીતં સત્ત્વસઞ્જ્ઞકમ્| શરીરસ્ય સમુત્પત્તૌ વિકારાણાં ચ કારણમ્||૧૧|| વાર્યોવિદસ્તુ નેત્યાહ ન હ્યેકં કારણં મનઃ | નર્તે શરીરાચ્છારીરરોગા ન મનસઃ સ્થિતિઃ||૧૨|| રસજાનિ તુ ભૂતાનિ વ્યાધયશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ| આપો હિ રસવત્યસ્તાઃ સ્મૃતા નિર્વૃત્તિહેતવઃ||૧૩||
View original
शरलोमा तु नेत्याह न ह्यात्माऽऽत्मानमात्मना| योजयेद्व्याधिभिर्दुःखैर्दुःखद्वेषी कदाचन||१०|| रजस्तमोभ्यां तु मनः परीतं सत्त्वसञ्ज्ञकम्| शरीरस्य समुत्पत्तौ विकाराणां च कारणम्||११|| वार्योविदस्तु नेत्याह न ह्येकं कारणं मनः | नर्ते शरीराच्छारीररोगा न मनसः स्थितिः||१२|| रसजानि तु भूतानि व्याधयश्च पृथग्विधाः| आपो हि रसवत्यस्ताः स्मृता निर्वृत्तिहेतवः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (14-15) · Śloka 15
હિરણ્યાક્ષસ્તુ નેત્યાહ ન હ્યાત્મા રસજઃ સ્મૃતઃ| નાતીન્દ્રિયં મનઃ સન્તિ રોગાઃ શબ્દાદિજાસ્તથા||૧૪|| ષડ્ધાતુજસ્તુ પુરુષો રોગાઃ ષડ્ધાતુજાસ્તથા| રાશિઃ ષડ્ધાતુજો હ્યેષ સાઙ્ખ્યૈરાદ્યૈઃ પ્રકીર્તિતઃ ||૧૫||
View original
हिरण्याक्षस्तु नेत्याह न ह्यात्मा रसजः स्मृतः| नातीन्द्रियं मनः सन्ति रोगाः शब्दादिजास्तथा||१४|| षड्धातुजस्तु पुरुषो रोगाः षड्धातुजास्तथा| राशिः षड्धातुजो ह्येष साङ्ख्यैराद्यैः प्रकीर्तितः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17
તથા બ્રુવાણં કુશિકમાહ તન્નેતિ કૌશિકઃ| કસ્માન્માતાપિતૃભ્યાં હિ વિના ષડ્ધાતુજો ભવેત્||૧૬|| પુરુષઃ પુરુષાદ્ગૌર્ગોરશ્વાદશ્વઃ પ્રજાયતે| પિત્ર્યા મેહાદયશ્ચોક્તા રોગાસ્તાવત્ર કારણમ્||૧૭||
View original
तथा ब्रुवाणं कुशिकमाह तन्नेति कौशिकः| कस्मान्मातापितृभ्यां हि विना षड्धातुजो भवेत्||१६|| पुरुषः पुरुषाद्गौर्गोरश्वादश्वः प्रजायते| पित्र्या मेहादयश्चोक्ता रोगास्तावत्र कारणम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (18-19) · Śloka 19
ભદ્રકાપ્યસ્તુ નેત્યાહ નહ્યન્ધોઽન્ધાત્ પ્રજાયતે| માતાપિત્રોરપિ ચ તે પ્રાગુત્પત્તિર્ન યુજ્યતે||૧૮|| કર્મજસ્તુ મતો જન્તુઃ કર્મજાસ્તસ્ય ચામયાઃ| નહ્યૃતે કર્મણો જન્મ રોગાણાં પુરુષસ્ય વા||૧૯||
View original
भद्रकाप्यस्तु नेत्याह नह्यन्धोऽन्धात् प्रजायते| मातापित्रोरपि च ते प्रागुत्पत्तिर्न युज्यते||१८|| कर्मजस्तु मतो जन्तुः कर्मजास्तस्य चामयाः| नह्यृते कर्मणो जन्म रोगाणां पुरुषस्य वा||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (20-21) · Śloka 21
ભરદ્વાજસ્તુ નેત્યાહ કર્તા પૂર્વં હિ કર્મણઃ| દૃષ્ટં ન ચાકૃતં કર્મ યસ્ય સ્યાત્ પુરુષઃ ફલમ્||૨૦|| ભાવહેતુઃ સ્વભાવસ્તુ વ્યાધીનાં પુરુષસ્ય ચ| ખરદ્રવચલોષ્ણત્વં તેજોન્તાનાં યથૈવ હિ||૨૧||
View original
भरद्वाजस्तु नेत्याह कर्ता पूर्वं हि कर्मणः| दृष्टं न चाकृतं कर्म यस्य स्यात् पुरुषः फलम्||२०|| भावहेतुः स्वभावस्तु व्याधीनां पुरुषस्य च| खरद्रवचलोष्णत्वं तेजोन्तानां यथैव हि||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (22-25) · Śloka 25
કાઙ્કાયનસ્તુ નેત્યાહ ન હ્યારમ્ભફલં ભવેત્| ભવેત્ સ્વભાવાદ્ભાવાનામસિદ્ધિઃ સિદ્ધિરેવ વા||૨૨|| સ્રષ્ટા ત્વમિતસઙ્કલ્પો બ્રહ્માપત્યં પ્રજાપતિઃ| ચેતનાચેતનસ્યાસ્ય જગતઃ સુખદુઃખયોઃ||૨૩|| તન્નેતિ ભિક્ષુરાત્રેયો ન હ્યપત્યં પ્રજાપતિઃ| પ્રજાહિતૈષી સતતં દુઃખૈર્યુઞ્જ્યાદસાધુવત્||૨૪|| કાલજસ્ત્વેવ પુરુષઃ કાલજાસ્તસ્ય ચામયાઃ| જગત્ કાલવશં સર્વં કાલઃ સર્વત્ર કારણમ્||૨૫||
View original
काङ्कायनस्तु नेत्याह न ह्यारम्भफलं भवेत्| भवेत् स्वभावाद्भावानामसिद्धिः सिद्धिरेव वा||२२|| स्रष्टा त्वमितसङ्कल्पो ब्रह्मापत्यं प्रजापतिः| चेतनाचेतनस्यास्य जगतः सुखदुःखयोः||२३|| तन्नेति भिक्षुरात्रेयो न ह्यपत्यं प्रजापतिः| प्रजाहितैषी सततं दुःखैर्युञ्ज्यादसाधुवत्||२४|| कालजस्त्वेव पुरुषः कालजास्तस्य चामयाः| जगत् कालवशं सर्वं कालः सर्वत्र कारणम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (26-29) · Śloka 29
તથર્ષીણાં વિવદતામુવાચેદં પુનર્વસુઃ| મૈવં વોચત તત્ત્વં હિ દુષ્પ્રાપં પક્ષસંશ્રયાત્||૨૬|| વાદાન્ સપ્રતિવાદાન્ હિ વદન્તો નિશ્ચિતાનિવ| પક્ષાન્તં નૈવ ગચ્છન્તિ તિલપીડકવદ્ગતૌ||૨૭|| મુક્ત્વૈવં વાદસઙ્ઘટ્ટમધ્યાત્મમનુચિન્ત્યતામ્| નાવિધૂતે તમઃસ્કન્ધે જ્ઞેયે જ્ઞાનં પ્રવર્તતે||૨૮|| યેષામેવ હિ ભાવાનાં સમ્પત્ સઞ્જનયેન્નરમ્| તેષામેવ વિપદ્વ્યાધીન્વિવિધાન્સમુદીરયેત્||૨૯||
View original
तथर्षीणां विवदतामुवाचेदं पुनर्वसुः| मैवं वोचत तत्त्वं हि दुष्प्रापं पक्षसंश्रयात्||२६|| वादान् सप्रतिवादान् हि वदन्तो निश्चितानिव| पक्षान्तं नैव गच्छन्ति तिलपीडकवद्गतौ||२७|| मुक्त्वैवं वादसङ्घट्टमध्यात्ममनुचिन्त्यताम्| नाविधूते तमःस्कन्धे ज्ञेये ज्ञानं प्रवर्तते||२८|| येषामेव हि भावानां सम्पत् सञ्जनयेन्नरम्| तेषामेव विपद्व्याधीन्विविधान्समुदीरयेत्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (30-32) · Śloka 32
અથાત્રેયસ્ય ભગવતો વચનમનુનિશમ્ય પુનરેવ વામકઃ કાશિપતિરુવાચ ભગવન્તમાત્રેયં- ભગવન્! સમ્પન્નિમિત્તજસ્ય પુરુષસ્ય વિપન્નિમિત્તજાનાં ચ રોગાણાં કિમભિવૃદ્ધિકારણમિતિ||૩૦|| તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- હિતાહારોપયોગ એક એવ પુરુષવૃદ્ધિકરો ભવતિ, અહિતાહારોપયોગઃ પુનર્વ્યાધિનિમિત્તમિતિ ||૩૧|| એવંવાદિનં ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ- કથમિહ ભગવન્! હિતાહિતાનામાહારજાતાનાં લક્ષણમનપવાદમભિજાનીમહે; હિતસમાખ્યાતાનામાહારજાતાનામહિતસમાખ્યાતાનાં ચ માત્રાકાલક્રિયાભૂમિદેહદોષપુરુષાવસ્થાન્તરેષુ વિપરીતકારિત્વમુપલભામહ ઇતિ||૩૨||
View original
अथात्रेयस्य भगवतो वचनमनुनिशम्य पुनरेव वामकः काशिपतिरुवाच भगवन्तमात्रेयं- भगवन्! सम्पन्निमित्तजस्य पुरुषस्य विपन्निमित्तजानां च रोगाणां किमभिवृद्धिकारणमिति||३०|| तमुवाच भगवानात्रेयः- हिताहारोपयोग एक एव पुरुषवृद्धिकरो भवति, अहिताहारोपयोगः पुनर्व्याधिनिमित्तमिति ||३१|| एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- कथमिह भगवन्! हिताहितानामाहारजातानां लक्षणमनपवादमभिजानीमहे; हितसमाख्यातानामाहारजातानामहितसमाख्यातानां च मात्राकालक्रियाभूमिदेहदोषपुरुषावस्थान्तरेषु विपरीतकारित्वमुपलभामह इति||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (33-34) · Śloka 34
તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- યદાહારજાતમગ્નિવેશ! સમાંશ્ચૈવ શરીરધાતૂન્ પ્રકૃતૌ સ્થાપયતિ વિષમાંશ્ચ સમીકરોતીત્યેતદ્ધિતં વિદ્ધિ, વિપરીતં ત્વહિતમિતિ; ઇત્યેતદ્ધિતાહિતલક્ષણમનપવાદં ભવતિ||૩૩|| એવંવાદિનં ચ ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ- ભગવન્! ન ત્વેતદેવમુપદિષ્ટં ભૂયિષ્ઠકલ્પાઃ સર્વભિષજો વિજ્ઞાસ્યન્તિ||૩૪||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- यदाहारजातमग्निवेश! समांश्चैव शरीरधातून् प्रकृतौ स्थापयति विषमांश्च समीकरोतीत्येतद्धितं विद्धि, विपरीतं त्वहितमिति; इत्येतद्धिताहितलक्षणमनपवादं भवति||३३|| एवंवादिनं च भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवन्! न त्वेतदेवमुपदिष्टं भूयिष्ठकल्पाः सर्वभिषजो विज्ञास्यन्ति||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (35) · Śloka 35
તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- યેષાં હિ વિદિતમાહારતત્ત્વમગ્નિવેશ! ગુણતો દ્રવ્યતઃ કર્મતઃ સર્વાવયવશશ્ચ માત્રાદયો ભાવાઃ, ત એતદેવમુપદિષ્ટં વિજ્ઞાતુમુત્સહન્તે| યથા તુ ખલ્વેતદુપદિષ્ટં ભૂયિષ્ઠકલ્પાઃ સર્વભિષજો વિજ્ઞાસ્યન્તિ, તથૈતદુપદેક્ષ્યામો માત્રાદીન્ ભાવાનનુદાહરન્તઃ; તેષાં હિ બહુવિધવિકલ્પા ભવન્તિ| આહારવિધિવિશેષાંસ્તુ ખલુ લક્ષણતશ્ચાવયવતશ્ચાનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ||૩૫||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- येषां हि विदितमाहारतत्त्वमग्निवेश! गुणतो द्रव्यतः कर्मतः सर्वावयवशश्च मात्रादयो भावाः, त एतदेवमुपदिष्टं विज्ञातुमुत्सहन्ते| यथा तु खल्वेतदुपदिष्टं भूयिष्ठकल्पाः सर्वभिषजो विज्ञास्यन्ति, तथैतदुपदेक्ष्यामो मात्रादीन् भावाननुदाहरन्तः; तेषां हि बहुविधविकल्पा भवन्ति| आहारविधिविशेषांस्तु खलु लक्षणतश्चावयवतश्चानुव्याख्यास्यामः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (36) · Śloka 36
તદ્યથા- આહારત્વમાહારસ્યૈકવિધમર્થાભેદાત્; સ પુનર્દ્વિયોનિઃ, સ્થાવરજઙ્ગમાત્મકત્વાત્; દ્વિવિધપ્રભાવઃ, હિતાહિતોદર્કવિશેષાત્; ચતુર્વિધોપયોગઃ, પાનાશનભક્ષ્યલેહ્યોપયોગાત્; ષડાસ્વાદઃ, રસભેદતઃ ષડ્વિધત્વાત્; વિંશતિગુણઃ, ગુરુલઘુશીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષમન્દતીક્ષ્ણસ્થિરસરમૃદુકઠિન- વિશદપિચ્છિલશ્લક્ષ્ણખરસૂક્ષ્મસ્થૂલસાન્દ્રદ્રવાનુગમાત્; અપરિસઙ્ખ્યેયવિકલ્પઃ, દ્રવ્યસંયોગકરણબાહુલ્યાત્||૩૬||
View original
तद्यथा- आहारत्वमाहारस्यैकविधमर्थाभेदात्; स पुनर्द्वियोनिः, स्थावरजङ्गमात्मकत्वात्; द्विविधप्रभावः, हिताहितोदर्कविशेषात्; चतुर्विधोपयोगः, पानाशनभक्ष्यलेह्योपयोगात्; षडास्वादः, रसभेदतः षड्विधत्वात्; विंशतिगुणः, गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिन- विशदपिच्छिलश्लक्ष्णखरसूक्ष्मस्थूलसान्द्रद्रवानुगमात्; अपरिसङ्ख्येयविकल्पः, द्रव्यसंयोगकरणबाहुल्यात्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (37) · Śloka 37
તસ્ય ખલુ યે યે વિકારાવયવા ભૂયિષ્ઠમુપયુજ્યન્તે, ભૂયિષ્ઠકલ્પાનાં ચ મનુષ્યાણાં પ્રકૃત્યૈવ હિતતમાશ્ચાહિતતમાશ્ચ, તાંસ્તાન્ યથાવદુપદેક્ષ્યામઃ||૩૭||
View original
तस्य खलु ये ये विकारावयवा भूयिष्ठमुपयुज्यन्ते, भूयिष्ठकल्पानां च मनुष्याणां प्रकृत्यैव हिततमाश्चाहिततमाश्च, तांस्तान् यथावदुपदेक्ष्यामः||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (38) · Śloka 38
તદ્યથા- લોહિતશાલયઃ શૂકધાન્યાનાં પથ્યતમત્વે શ્રેષ્ઠતમા ભવન્તિ, મુદ્ગાઃ શમીધાન્યાનામ્, આન્તરિક્ષમુદકાનાં, સૈન્ધવં લવણાનાં, જીવન્તીશાકં શાકાનામ્, ઐણેયં મૃગમાંસાનાં, લાવઃ પક્ષિણાં, ગોધા બિલેશયાનાં, રોહિતો મત્સ્યાનાં, ગવ્યં સર્પિઃ સર્પિષાં, ગોક્ષીરં ક્ષીરાણાં, તિલતૈલં સ્થાવરજાતાનાં સ્નેહાનાં, વરાહવસા આનૂપમૃગવસાનાં, ચુલુકીવસા મત્સ્યવસાનાં, પાકહંસવસા જલચરવિહઙ્ગવસાનાં, કુક્કુટવસા વિષ્કિરશકુનિવસાનાં, અજમેદઃ શાખાદમેદસાં, શૃઙ્ગવેરં કન્દાનાં, મૃદ્વીકા ફલાનાં, શર્કરેક્ષુવિકારાણામ્, ઇતિ પ્રકૃત્યૈવ હિતતમાનામાહારવિકારાણાં પ્રાધાન્યતો દ્રવ્યાણિ વ્યાખ્યાતાનિ ભવન્તિ||૩૮||
View original
तद्यथा- लोहितशालयः शूकधान्यानां पथ्यतमत्वे श्रेष्ठतमा भवन्ति, मुद्गाः शमीधान्यानाम्, आन्तरिक्षमुदकानां, सैन्धवं लवणानां, जीवन्तीशाकं शाकानाम्, ऐणेयं मृगमांसानां, लावः पक्षिणां, गोधा बिलेशयानां, रोहितो मत्स्यानां, गव्यं सर्पिः सर्पिषां, गोक्षीरं क्षीराणां, तिलतैलं स्थावरजातानां स्नेहानां, वराहवसा आनूपमृगवसानां, चुलुकीवसा मत्स्यवसानां, पाकहंसवसा जलचरविहङ्गवसानां, कुक्कुटवसा विष्किरशकुनिवसानां, अजमेदः शाखादमेदसां, शृङ्गवेरं कन्दानां, मृद्वीका फलानां, शर्करेक्षुविकाराणाम्, इति प्रकृत्यैव हिततमानामाहारविकाराणां प्राधान्यतो द्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (39) · Śloka 39
અહિતતમાનપ્યુપદેક્ષ્યામઃ- યવકાઃ શૂકધાન્યાનામપથ્યતમત્વેન પ્રકૃષ્ટતમા ભવન્તિ, માષાઃ શમીધાન્યાનાં, વર્ષાનાદેયમુદકાનામ્, ઊષરં લવણાનાં, સર્ષપશાકં શાકાનાં, ગોમાંસં મૃગમાંસાનાં, કાણકપોતઃ પક્ષિણાં, ભેકો બિલેશયાનાં, ચિલિચિમો મત્સ્યાનામ્, આવિકં સર્પિઃ સર્પિષામ્, અવિક્ષીરં ક્ષીરાણાં, કુસુમ્ભસ્નેહઃ સ્થાવરસ્નેહાનાં, મહિષવસા આનૂપમૃગવસાનાં, કુમ્ભીરવસા મત્સ્યવસાનાં, કાકમદ્ગુવસા જલચરવિહઙ્ગવસાનાં, ચટકવસા વિષ્કિરશુકનિવસાનાં, હસ્તિમેદઃ શાખાદમેદસાં, નિકુચં ફલાનામ્, આલુકં કન્દાનાં, ફાણિતમિક્ષુવિકારાણામ્, ઇતિ પ્રકૃત્યૈવાહિતતમાનામાહારવિકારાણાં પ્રકૃષ્ટતમાનિ દ્રવ્યાણિ વ્યાખ્યાતાનિ ભવન્તિ; (ઇતિ) હિતાહિતાવયવો વ્યાખ્યાત આહારવિકારાણામ્||૩૯||
View original
अहिततमानप्युपदेक्ष्यामः- यवकाः शूकधान्यानामपथ्यतमत्वेन प्रकृष्टतमा भवन्ति, माषाः शमीधान्यानां, वर्षानादेयमुदकानाम्, ऊषरं लवणानां, सर्षपशाकं शाकानां, गोमांसं मृगमांसानां, काणकपोतः पक्षिणां, भेको बिलेशयानां, चिलिचिमो मत्स्यानाम्, आविकं सर्पिः सर्पिषाम्, अविक्षीरं क्षीराणां, कुसुम्भस्नेहः स्थावरस्नेहानां, महिषवसा आनूपमृगवसानां, कुम्भीरवसा मत्स्यवसानां, काकमद्गुवसा जलचरविहङ्गवसानां, चटकवसा विष्किरशुकनिवसानां, हस्तिमेदः शाखादमेदसां, निकुचं फलानाम्, आलुकं कन्दानां, फाणितमिक्षुविकाराणाम्, इति प्रकृत्यैवाहिततमानामाहारविकाराणां प्रकृष्टतमानि द्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति; (इति) हिताहितावयवो व्याख्यात आहारविकाराणाम्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (40) · Śloka 40
અતો ભૂયઃ કર્મૌષધાનાં ચ પ્રાધાન્યતઃ સાનુબન્ધાનિ દ્રવ્યાણ્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ| તદ્યથા- અન્નં વૃત્તિકરાણાં શ્રેષ્ઠમ્, ઉદકમાશ્વાસકરાણાં (સુરા શ્રમહરાણાં ), ક્ષીરં જીવનીયાનાં, માંસં બૃંહણીયાનાં, રસસ્તર્પણીયાનાં, લવણમન્નદ્રવ્યરુચિકરાણામ્, અમ્લં હૃદ્યાનાં, કુક્કુટો બલ્યાનાં, નક્રરેતો વૃષ્યાણાં, મધુ શ્લેષ્મપિત્તપ્રશમનાનાં, સર્પિર્વાતપિત્તપ્રશમનાનાં, તૈલં વાતશ્લેષ્મપ્રશમનાનાં, વમનં શ્લેષ્મહરાણાં, વિરેચનં પિત્તહરાણાં, બસ્તિર્વાતહરાણાં, સ્વેદો માર્દવકરાણાં, વ્યાયામઃ સ્થૈર્યકરાણાં, ક્ષારઃ પુંસ્ત્વોપઘાતિનાં, (તિન્દુકમનન્નદ્રવ્યરુચિકરાણામ્ ,) આમં કપિત્થમકણ્ઠ્યાનામ્, આવિકં સર્પિરહૃદ્યાનામ્, અજાક્ષીરં શોષઘ્નસ્તન્યસાત્મ્યરક્તસાઙ્ગ્રાહિકરક્તપિત્તપ્રશમનાનામ્, અવિક્ષીરં શ્લેષ્મપિત્તજનનાનાં, મહિષીક્ષીરં સ્વપ્નજનનાનાં, મન્દકં દધ્યભિષ્યન્દકરાણાં, ગવેધુકાન્નં કર્શનીયાનામ્, ઉદ્દાલકાન્નં વિરૂક્ષણીયાનામ્, ઇક્ષુર્મૂત્રજનનાનાં, યવાઃ પુરીષજનનાનાં, જામ્બવં વાતજનનાનાં, શષ્કુલ્યઃ શ્લેષ્મપિત્તજનનાનાં, કુલત્થા અમ્લપિત્તજનનાનાં, માષાઃ શ્લેષ્મપિત્તજનનાનાં, મદનફલં વમનાસ્થાપનાનુવાસનોપયોગિનાં, ત્રિવૃત્ સુખવિરેચનાનાં, ચતુરઙ્ગુલો મૃદુવિરેચનાનાં, સ્નુક્પયસ્તીક્ષ્ણવિરેચનનાં, પ્રત્યક્પુષ્પા શિરોવિરેચનાનાં, વિડઙ્ગં ક્રિમિઘ્નાનાં, શિરીષો વિષઘ્નાનાં, ખદિરઃ કુષ્ઠઘ્નાનાં, રાસ્ના વાતહરાણામ્, આમલકં વયઃસ્થાપનાનાં, હરીતકી પથ્યાનામ્, એરણ્ડમૂલં વૃષ્યવાતહરાણાં, પિપ્પલીમૂલં દીપનીયપાચનીયાનાહપ્રશમનાનાં, ચિત્રકમૂલં દીપનીયપાચનીયગુદશોથાર્શઃશૂલહરાણાં, પુષ્કરમૂલં હિક્કાશ્વાસકાસપાર્શ્વશૂલહરાણાં, મુસ્તં સાઙ્ગ્રાહિકદીપનીયપાચનીયાનામ્, ઉદીચ્યં નિર્વાપણદીપનીયપાચનીયચ્છર્દ્યતીસારહરાણાં, કટ્વઙ્ગં સાઙ્ગ્રાહિકપાચનીયદીપનીયાનામ્, અનન્તા સાઙ્ગ્રાહિકરક્તપિત્તપ્રશમનાનામ્, અમૃતા સાઙ્ગ્રાહિકવાતહરદીપનીયશ્લેષ્મશોણિતવિબન્ધપ્રશમનાનાં, બિલ્વં સાઙ્ગ્રાહિકદીપનીયવાતકફપ્રશમનાનામ્, અતિવિષા દીપનીયપાચનીયસાઙ્ગ્રાહિકસર્વદોષહરાણામ્, ઉત્પલકુમુદપદ્મકિઞ્જલ્કઃ સાઙ્ગ્રાહિકરક્તપિત્તપ્રશમનાનાં, દુરાલભા પિત્તશ્લેષ્મપ્રશમનાનાં, ગન્ધપ્રિયઙ્ગુઃ શોણિતપિત્તાતિયોગપ્રશમનાનાં, કુટજત્વક્ શ્લેષ્મપિત્તરક્તસાઙ્ગ્રાહિકોપશોષણાનાં, કાશ્મર્યફલં રક્તસાઙ્ગ્રાહિકરક્તપિત્તપ્રશમનાનાં, પૃશ્નિપર્ણી સાઙ્ગ્રાહિકવાતહરદીપનીયવૃષ્યાણાં, વિદારિગન્ધા વૃષ્યસર્વદોષહરાણાં, બલા સાઙ્ગ્રાહિકબલ્યવાતહરાણાં, ગોક્ષુરકો મૂત્રકૃચ્છ્રાનિલહરાણાં, હિઙ્ગુનિર્યાસશ્છેદનીયદીપનીયાનુલોમિકવાતકફપ્રશમનાનામ્, અમ્લવેતસો ભેદનીયદીપનીયાનુલોમિકવાતશ્લેષ્મહરાણાં, યાવશૂકઃ સ્રંસનીયપાચનીયાર્શોઘ્નાનાં, તક્રાભ્યાસો ગ્રહણીદોષશોફાર્શોઘૃતવ્યાપત્પ્રશમનાનાં, ક્રવ્યાન્માંસરસાભ્યાસો ગ્રહણીદોષશોષાર્શોઘ્નાનાં, ક્ષીરઘૃતાભ્યાસો રસાયનાનાં, સમઘૃતસક્તુપ્રાશાભ્યાસો વૃષ્યોદાવર્તહરાણાં, તૈલગણ્ડૂષાભ્યાસો દન્તબલરુચિકરાણાં, ચન્દનં દુર્ગન્ધહરદાહનિર્વાપણલેપનાનાં, રાસ્નાગુરુણી શીતાપનયનપ્રલેપનાનાં, લામજ્જકોશીરં દાહત્વગ્દોષસ્વેદાપનયનપ્રલેપનાનાં, કુષ્ઠં વાતહરાભ્યઙ્ગોપનાહોપયોગિનાં, મધુકં ચક્ષુષ્યવૃષ્યકેશ્યકણ્ઠ્યવર્ણ્યવિરજનીયરોપણીયાનાં, વાયુઃ પ્રાણસઞ્જ્ઞાપ્રદાનહેતૂનામ્, અગ્નિરામસ્તમ્ભશીતશૂલોદ્વેપનપ્રશમનાનાં, જલં સ્તમ્ભનીયાનાં, મૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટ્રનિર્વાપિતમુદકં તૃષ્ણાચ્છર્દ્યતિયોગપ્રશમનાનામ્, અતિમાત્રાશનમામપ્રદોષહેતૂનાં, યથાગ્ન્યભ્યવહારોઽગ્નિસન્ધુક્ષણાનાં, યથાસાત્મ્યં ચેષ્ટાભ્યવહારૌ સેવ્યાનાં, કાલભોજનમારોગ્યકરાણાં, તૃપ્તિરાહારગુણાનાં, વેગસન્ધારણમનારોગ્યકરાણાં, મદ્યં સૌમનસ્યજનનાનાં, મદ્યાક્ષેપો ધીધૃતિસ્મૃતિહરાણાં, ગુરુભોજનં દુર્વિપાકકરાણામ્, એકાશનભોજનં સુખપરિણામકરાણાં, સ્ત્રીષ્વતિપ્રસઙ્ગઃ શોષકરાણાં, શુક્રવેગનિગ્રહઃ ષાણ્ડ્યકરાણાં, પરાઘાતનમન્નાશ્રદ્ધાજનનાનામ્, અનશનમાયુષો હ્રાસકરાણાં, પ્રમિતાશનં કર્શનીયાનામ્, અજીર્ણાધ્યશનં ગ્રહણીદૂષણાનાં, વિષમાશનમગ્નિવૈષમ્યકરાણાં, વિરુદ્ધવીર્યાશનં નિન્દિતવ્યાધિકરાણાં, પ્રશમઃ પથ્યાનાં, આયાસઃ સર્વાપથ્યાનાં, મિથ્યાયોગો વ્યાધિકરાણાં, રજસ્વલાભિગમનમલક્ષ્મીમુખાનાં, બ્રહ્મચર્યમાયુષ્યાણાં, પરદારાભિગમનમનાયુષ્યાણાં, સઙ્કલ્પો વૃષ્યાણાં, દૌર્મનસ્યમવૃષ્યાણામ્, અયથાબલમારમ્ભઃ પ્રાણોપરોધિનાં, વિષાદો રોગવર્ધનાનાં, સ્નાનં શ્રમહરાણાં, હર્ષઃ પ્રીણનાનાં, શોકઃ શોષણાનાં, નિવૃત્તિઃ પુષ્ટિકરાણાં, પુષ્ટિઃસ્વપ્નકરાણામ્, અતિસ્વપ્નસ્તન્દ્રાકરાણાં, સર્વરસાભ્યાસો બલકરાણામ્, એકરસાભ્યાસો દૌર્બલ્યકરાણાં, ગર્ભશલ્યમાહાર્યાણામ્, અજીર્ણમુદ્ધાર્યાણાં, બાલો મૃદુભેષજીયાનાં, વૃદ્ધો યાપ્યાનાં, ગર્ભિણી તીક્ષ્ણૌષધવ્યવાયવ્યાયામવર્જનીયાનાં, સૌમનસ્યં ગર્ભધારણાનાં, સન્નિપાતો દુશ્ચિકિત્સ્યાનામ્, આમો વિષમચિકિત્સ્યાનાં , જ્વરો રોગાણાં, કુષ્ઠં દીર્ઘરોગાણાં, રાજયક્ષ્મા રોગસમૂહાનાં, પ્રમેહોઽનુષઙ્ગિણાં, જલૌકસોઽનુશસ્ત્રાણાં, બસ્તિસ્તન્ત્રાણાં, હિમવાનૌષધિભૂમીનાં, સોમ ઓષધીનાં, મરુભૂમિરારોગ્યદેશાનામ્, અનૂપોઽહિતદેશાનામ્, નિર્દેશકારિત્વમાતુરગુણાનાં, ભિષક્ ચિકિત્સાઙ્ગાનાં, નાસ્તિકોવર્જ્યાનાં, લૌલ્યં ક્લેશકરાણામ્, અનિર્દેશકારિત્વમરિષ્ટાનાં, અનિર્વેદો વાર્તલક્ષણાનાં, વૈદ્યસમૂહો નિઃસંશયકરાણં, યોગો વૈદ્યગુણાનાં, વિજ્ઞાનમૌષધીનાં, શાસ્ત્રસહિતસ્તર્કઃ સાધનાનાં, સમ્પ્રતિપત્તિઃ કાલજ્ઞાનપ્રયોજનાનામ્, અવ્યવસાયઃ કાલાતિપત્તિહેતૂનાં, દૃષ્ટકર્મતા નિઃસંશયકરાણામ્, અસમર્થતા ભયકરાણાં, તદ્વિદ્યસમ્ભાષા બુદ્ધિવર્ધનાનામ્, આચાર્યઃ શાસ્ત્રાધિગમહેતૂનામ્, આયુર્વેદોઽમૃતાનાં, સદ્વચનમનુષ્ઠેયાનામ્, અસદ્ગ્રહણં સર્વાહિતાનાં, સર્વસન્ન્યાસઃ સુખાનામિતિ||૪૦||
View original
अतो भूयः कर्मौषधानां च प्राधान्यतः सानुबन्धानि द्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- अन्नं वृत्तिकराणां श्रेष्ठम्, उदकमाश्वासकराणां (सुरा श्रमहराणां ), क्षीरं जीवनीयानां, मांसं बृंहणीयानां, रसस्तर्पणीयानां, लवणमन्नद्रव्यरुचिकराणाम्, अम्लं हृद्यानां, कुक्कुटो बल्यानां, नक्ररेतो वृष्याणां, मधु श्लेष्मपित्तप्रशमनानां, सर्पिर्वातपित्तप्रशमनानां, तैलं वातश्लेष्मप्रशमनानां, वमनं श्लेष्महराणां, विरेचनं पित्तहराणां, बस्तिर्वातहराणां, स्वेदो मार्दवकराणां, व्यायामः स्थैर्यकराणां, क्षारः पुंस्त्वोपघातिनां, (तिन्दुकमनन्नद्रव्यरुचिकराणाम् ,) आमं कपित्थमकण्ठ्यानाम्, आविकं सर्पिरहृद्यानाम्, अजाक्षीरं शोषघ्नस्तन्यसात्म्यरक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अविक्षीरं श्लेष्मपित्तजननानां, महिषीक्षीरं स्वप्नजननानां, मन्दकं दध्यभिष्यन्दकराणां, गवेधुकान्नं कर्शनीयानाम्, उद्दालकान्नं विरूक्षणीयानाम्, इक्षुर्मूत्रजननानां, यवाः पुरीषजननानां, जाम्बवं वातजननानां, शष्कुल्यः श्लेष्मपित्तजननानां, कुलत्था अम्लपित्तजननानां, माषाः श्लेष्मपित्तजननानां, मदनफलं वमनास्थापनानुवासनोपयोगिनां, त्रिवृत् सुखविरेचनानां, चतुरङ्गुलो मृदुविरेचनानां, स्नुक्पयस्तीक्ष्णविरेचननां, प्रत्यक्पुष्पा शिरोविरेचनानां, विडङ्गं क्रिमिघ्नानां, शिरीषो विषघ्नानां, खदिरः कुष्ठघ्नानां, रास्ना वातहराणाम्, आमलकं वयःस्थापनानां, हरीतकी पथ्यानाम्, एरण्डमूलं वृष्यवातहराणां, पिप्पलीमूलं दीपनीयपाचनीयानाहप्रशमनानां, चित्रकमूलं दीपनीयपाचनीयगुदशोथार्शःशूलहराणां, पुष्करमूलं हिक्काश्वासकासपार्श्वशूलहराणां, मुस्तं साङ्ग्राहिकदीपनीयपाचनीयानाम्, उदीच्यं निर्वापणदीपनीयपाचनीयच्छर्द्यतीसारहराणां, कट्वङ्गं साङ्ग्राहिकपाचनीयदीपनीयानाम्, अनन्ता साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अमृता साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयश्लेष्मशोणितविबन्धप्रशमनानां, बिल्वं साङ्ग्राहिकदीपनीयवातकफप्रशमनानाम्, अतिविषा दीपनीयपाचनीयसाङ्ग्राहिकसर्वदोषहराणाम्, उत्पलकुमुदपद्मकिञ्जल्कः साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, दुरालभा पित्तश्लेष्मप्रशमनानां, गन्धप्रियङ्गुः शोणितपित्तातियोगप्रशमनानां, कुटजत्वक् श्लेष्मपित्तरक्तसाङ्ग्राहिकोपशोषणानां, काश्मर्यफलं रक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, पृश्निपर्णी साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयवृष्याणां, विदारिगन्धा वृष्यसर्वदोषहराणां, बला साङ्ग्राहिकबल्यवातहराणां, गोक्षुरको मूत्रकृच्छ्रानिलहराणां, हिङ्गुनिर्यासश्छेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातकफप्रशमनानाम्, अम्लवेतसो भेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातश्लेष्महराणां, यावशूकः स्रंसनीयपाचनीयार्शोघ्नानां, तक्राभ्यासो ग्रहणीदोषशोफार्शोघृतव्यापत्प्रशमनानां, क्रव्यान्मांसरसाभ्यासो ग्रहणीदोषशोषार्शोघ्नानां, क्षीरघृताभ्यासो रसायनानां, समघृतसक्तुप्राशाभ्यासो वृष्योदावर्तहराणां, तैलगण्डूषाभ्यासो दन्तबलरुचिकराणां, चन्दनं दुर्गन्धहरदाहनिर्वापणलेपनानां, रास्नागुरुणी शीतापनयनप्रलेपनानां, लामज्जकोशीरं दाहत्वग्दोषस्वेदापनयनप्रलेपनानां, कुष्ठं वातहराभ्यङ्गोपनाहोपयोगिनां, मधुकं चक्षुष्यवृष्यकेश्यकण्ठ्यवर्ण्यविरजनीयरोपणीयानां, वायुः प्राणसञ्ज्ञाप्रदानहेतूनाम्, अग्निरामस्तम्भशीतशूलोद्वेपनप्रशमनानां, जलं स्तम्भनीयानां, मृद्भृष्टलोष्ट्रनिर्वापितमुदकं तृष्णाच्छर्द्यतियोगप्रशमनानाम्, अतिमात्राशनमामप्रदोषहेतूनां, यथाग्न्यभ्यवहारोऽग्निसन्धुक्षणानां, यथासात्म्यं चेष्टाभ्यवहारौ सेव्यानां, कालभोजनमारोग्यकराणां, तृप्तिराहारगुणानां, वेगसन्धारणमनारोग्यकराणां, मद्यं सौमनस्यजननानां, मद्याक्षेपो धीधृतिस्मृतिहराणां, गुरुभोजनं दुर्विपाककराणाम्, एकाशनभोजनं सुखपरिणामकराणां, स्त्रीष्वतिप्रसङ्गः शोषकराणां, शुक्रवेगनिग्रहः षाण्ड्यकराणां, पराघातनमन्नाश्रद्धाजननानाम्, अनशनमायुषो ह्रासकराणां, प्रमिताशनं कर्शनीयानाम्, अजीर्णाध्यशनं ग्रहणीदूषणानां, विषमाशनमग्निवैषम्यकराणां, विरुद्धवीर्याशनं निन्दितव्याधिकराणां, प्रशमः पथ्यानां, आयासः सर्वापथ्यानां, मिथ्यायोगो व्याधिकराणां, रजस्वलाभिगमनमलक्ष्मीमुखानां, ब्रह्मचर्यमायुष्याणां, परदाराभिगमनमनायुष्याणां, सङ्कल्पो वृष्याणां, दौर्मनस्यमवृष्याणाम्, अयथाबलमारम्भः प्राणोपरोधिनां, विषादो रोगवर्धनानां, स्नानं श्रमहराणां, हर्षः प्रीणनानां, शोकः शोषणानां, निवृत्तिः पुष्टिकराणां, पुष्टिःस्वप्नकराणाम्, अतिस्वप्नस्तन्द्राकराणां, सर्वरसाभ्यासो बलकराणाम्, एकरसाभ्यासो दौर्बल्यकराणां, गर्भशल्यमाहार्याणाम्, अजीर्णमुद्धार्याणां, बालो मृदुभेषजीयानां, वृद्धो याप्यानां, गर्भिणी तीक्ष्णौषधव्यवायव्यायामवर्जनीयानां, सौमनस्यं गर्भधारणानां, सन्निपातो दुश्चिकित्स्यानाम्, आमो विषमचिकित्स्यानां , ज्वरो रोगाणां, कुष्ठं दीर्घरोगाणां, राजयक्ष्मा रोगसमूहानां, प्रमेहोऽनुषङ्गिणां, जलौकसोऽनुशस्त्राणां, बस्तिस्तन्त्राणां, हिमवानौषधिभूमीनां, सोम ओषधीनां, मरुभूमिरारोग्यदेशानाम्, अनूपोऽहितदेशानाम्, निर्देशकारित्वमातुरगुणानां, भिषक् चिकित्साङ्गानां, नास्तिकोवर्ज्यानां, लौल्यं क्लेशकराणाम्, अनिर्देशकारित्वमरिष्टानां, अनिर्वेदो वार्तलक्षणानां, वैद्यसमूहो निःसंशयकराणं, योगो वैद्यगुणानां, विज्ञानमौषधीनां, शास्त्रसहितस्तर्कः साधनानां, सम्प्रतिपत्तिः कालज्ञानप्रयोजनानाम्, अव्यवसायः कालातिपत्तिहेतूनां, दृष्टकर्मता निःसंशयकराणाम्, असमर्थता भयकराणां, तद्विद्यसम्भाषा बुद्धिवर्धनानाम्, आचार्यः शास्त्राधिगमहेतूनाम्, आयुर्वेदोऽमृतानां, सद्वचनमनुष्ठेयानाम्, असद्ग्रहणं सर्वाहितानां, सर्वसन्न्यासः सुखानामिति||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (41) · Śloka 41
ભવન્તિ ચાત્ર- અગ્ર્યાણાં શતમુદ્દિષ્ટં યદ્દ્વિપઞ્ચાશદુત્તરમ્| અલમેતદ્વિકારાણાં વિઘાતાયોપદિશ્યતે||૪૧||
View original
भवन्ति चात्र- अग्र्याणां शतमुद्दिष्टं यद्द्विपञ्चाशदुत्तरम्| अलमेतद्विकाराणां विघातायोपदिश्यते||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (42-44) · Śloka 44
સમાનકારિણો યેઽર્થાસ્તેષાં શ્રેષ્ઠસ્ય લક્ષણમ્| જ્યાયસ્ત્વં કાર્યકર્તૃત્વે વરત્વં ચાપ્યુદાહૃતમ્||૪૨|| વાતપિત્તકફાનાં ચ યદ્યત્ પ્રશમને હિતમ્| પ્રાધાન્યતશ્ચ નિર્દિષ્ટં યદ્વ્યાધિહરમુત્તમમ્||૪૩|| એતન્નિશમ્ય નિપુણં ચિકિત્સાં સમ્પ્રયોજયેત્| એવં કુર્વન્ સદા વૈદ્યો ધર્મકામૌ સમશ્નુતે||૪૪||
View original
समानकारिणो येऽर्थास्तेषां श्रेष्ठस्य लक्षणम्| ज्यायस्त्वं कार्यकर्तृत्वे वरत्वं चाप्युदाहृतम्||४२|| वातपित्तकफानां च यद्यत् प्रशमने हितम्| प्राधान्यतश्च निर्दिष्टं यद्व्याधिहरमुत्तमम्||४३|| एतन्निशम्य निपुणं चिकित्सां सम्प्रयोजयेत्| एवं कुर्वन् सदा वैद्यो धर्मकामौ समश्नुते||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (45-47) · Śloka 47
પથ્યં પથોઽનપેતં યદ્યચ્ચોક્તં મનસઃ પ્રિયમ્| યચ્ચાપ્રિયમપથ્યં ચ નિયતં તન્ન લક્ષયેત્||૪૫|| માત્રાકાલક્રિયાભૂમિદેહદોષગુણાન્તરમ્ | પ્રાપ્ય તત્તદ્ધિ દૃશ્યન્તે તે તે ભાવાસ્તથા તથા||૪૬|| તસ્માત્ સ્વભાવો નિર્દિષ્ટસ્તથા માત્રાદિરાશ્રયઃ| તદપેક્ષ્યોભયં કર્મ પ્રયોજ્યં સિદ્ધિમિચ્છતા||૪૭||
View original
पथ्यं पथोऽनपेतं यद्यच्चोक्तं मनसः प्रियम्| यच्चाप्रियमपथ्यं च नियतं तन्न लक्षयेत्||४५|| मात्राकालक्रियाभूमिदेहदोषगुणान्तरम् | प्राप्य तत्तद्धि दृश्यन्ते ते ते भावास्तथा तथा||४६|| तस्मात् स्वभावो निर्दिष्टस्तथा मात्रादिराश्रयः| तदपेक्ष्योभयं कर्म प्रयोज्यं सिद्धिमिच्छता||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (49) · Śloka 49
તદાત્રેયસ્ય ભગવતો વચનમનુનિશમ્ય પુનરપિ ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ- યથોદ્દેશમભિનિર્દિષ્ટઃ કેવલોઽયમર્થો ભગવતા શ્રુતશ્ચાસ્માભિઃ| આસવદ્રવ્યાણામિદાનીમનપવાદં લક્ષણમનતિસઙ્ક્ષેપેણોપદિશ્યમાનં શુશ્રૂષામહ ઇતિ||૪૮|| તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- ધાન્યફલમૂલસારપુષ્પકાણ્ડપત્રત્વચો ભવન્ત્યાસવયોનયોઽગ્નિવેશ! સઙ્ગ્રહેણાષ્ટૌ શર્કરાનવમીકાઃ| તાસ્વેવ દ્રવ્યસંયોગકરણતોઽપરિસઙ્ખ્યેયાસુ યથાપથ્યતમાનામાસવાનાં ચતુરશીતિં નિબોધ| તદ્યથા- સુરાસૌવીરતુષોદકમૈરેયમેદકધાન્યામ્લાઃ ષડ્ ધાન્યાસવા ભવન્તિ, મૃદ્વીકાખર્જૂરકાશ્મર્યધન્વનરાજાદનતૃણશૂન્યપરૂષકાભયામલકમૃગલિણ્ડિકાજામ્બવકપિત્થ- કુવલબદરકર્કન્ધુપીલુપ્રિયાલપનસન્યગ્રોધાશ્વત્થપ્લક્ષકપીતનોદુમ્બરાજમોદશૃઙ્ગાટકશાઙ્ખિનીફલાસવાઃ ષડ્વિંશતિર્ભવન્તિ, વિદારિગન્ધાશ્વગન્ધાકૃષ્ણગન્ધાશતાવરીશ્યામાત્રિવૃદ્દન્તીદ્રવન્તીબિલ્વોરુબૂકચિત્રકમૂલૈરેકાદશ મૂલાસવા ભવન્તિ, શાલપ્રિયકાશ્વકર્ણચન્દનસ્યન્દનખદિરકદરસપ્તપર્ણાર્જુનાસનારિમેદતિન્દુકકિણિહીશમી- શુક્તિશિંશપાશિરીષવઞ્જલધન્વનમધૂકૈઃ સારાસવા વિંશતિર્ભવન્તિ, પદ્મોત્પલનલિકુમુદસૌગન્ધિકપુણ્ડરીકશતપત્રમધૂકપ્રિયઙ્ગુધાતકીપુષ્પૈર્દશ પુષ્પાસવા ભવન્તિ, ઇક્ષુકાણ્ડેક્ષ્વિક્ષુવાલિકાપુણ્ડ્રકચતુર્થાઃ કાણ્ડાસવા ભવન્તિ, પટોલતાડકપત્રાસવૌ દ્વૌ ભવતઃ, તિલ્વકલોધ્રૈલવાલુકક્રમુકચતુર્થાસ્ત્વગાસવા ભવન્તિ, શર્કરાસવ એક એવેતિ| એવમેષામાસવાનાં ચતુરશીતિઃ પરસ્પરેણાસંસૃષ્ટાનામાસવદ્રવ્યાણામુપનિર્દિષ્ટા ભવતિ| એષામાસવાનામાસુતત્વાદાસવસઞ્જ્ઞા| દ્રવ્યસંયોગવિભાગવિસ્તારસ્ત્વેષાં બહુવિધકલ્પઃ સંસ્કારશ્ચ| યથાસ્વં સંયોગસંસ્કારસંસ્કૃતા હ્યાસવાઃ સ્વં કર્મ કુર્વન્તિ| સંયોગસંસ્કારદેશકાલમાત્રાદયશ્ચ ભાવાસ્તેષાં તેષામાસવાનાં તે તે સમુપદિશ્યન્તે તત્તત્કાર્યમભિસમીક્ષ્યેતિ||૪૯||
View original
तदात्रेयस्य भगवतो वचनमनुनिशम्य पुनरपि भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- यथोद्देशमभिनिर्दिष्टः केवलोऽयमर्थो भगवता श्रुतश्चास्माभिः| आसवद्रव्याणामिदानीमनपवादं लक्षणमनतिसङ्क्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति||४८|| तमुवाच भगवानात्रेयः- धान्यफलमूलसारपुष्पकाण्डपत्रत्वचो भवन्त्यासवयोनयोऽग्निवेश! सङ्ग्रहेणाष्टौ शर्करानवमीकाः| तास्वेव द्रव्यसंयोगकरणतोऽपरिसङ्ख्येयासु यथापथ्यतमानामासवानां चतुरशीतिं निबोध| तद्यथा- सुरासौवीरतुषोदकमैरेयमेदकधान्याम्लाः षड् धान्यासवा भवन्ति, मृद्वीकाखर्जूरकाश्मर्यधन्वनराजादनतृणशून्यपरूषकाभयामलकमृगलिण्डिकाजाम्बवकपित्थ- कुवलबदरकर्कन्धुपीलुप्रियालपनसन्यग्रोधाश्वत्थप्लक्षकपीतनोदुम्बराजमोदशृङ्गाटकशाङ्खिनीफलासवाः षड्विंशतिर्भवन्ति, विदारिगन्धाश्वगन्धाकृष्णगन्धाशतावरीश्यामात्रिवृद्दन्तीद्रवन्तीबिल्वोरुबूकचित्रकमूलैरेकादश मूलासवा भवन्ति, शालप्रियकाश्वकर्णचन्दनस्यन्दनखदिरकदरसप्तपर्णार्जुनासनारिमेदतिन्दुककिणिहीशमी- शुक्तिशिंशपाशिरीषवञ्जलधन्वनमधूकैः सारासवा विंशतिर्भवन्ति, पद्मोत्पलनलिकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रमधूकप्रियङ्गुधातकीपुष्पैर्दश पुष्पासवा भवन्ति, इक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुवालिकापुण्ड्रकचतुर्थाः काण्डासवा भवन्ति, पटोलताडकपत्रासवौ द्वौ भवतः, तिल्वकलोध्रैलवालुकक्रमुकचतुर्थास्त्वगासवा भवन्ति, शर्करासव एक एवेति| एवमेषामासवानां चतुरशीतिः परस्परेणासंसृष्टानामासवद्रव्याणामुपनिर्दिष्टा भवति| एषामासवानामासुतत्वादासवसञ्ज्ञा| द्रव्यसंयोगविभागविस्तारस्त्वेषां बहुविधकल्पः संस्कारश्च| यथास्वं संयोगसंस्कारसंस्कृता ह्यासवाः स्वं कर्म कुर्वन्ति| संयोगसंस्कारदेशकालमात्रादयश्च भावास्तेषां तेषामासवानां ते ते समुपदिश्यन्ते तत्तत्कार्यमभिसमीक्ष्येति||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (50) · Śloka 50
ભવતિ ચાત્ર- મનઃશરીરાગ્નિબલપ્રદાનામસ્વપ્નશોકારુચિનાશનાનામ્| સંહર્ષણાનાં પ્રવરાસવાનામશીતિરુક્તા ચતુરુત્તરૈષા||૫૦||
View original
भवति चात्र- मनःशरीराग्निबलप्रदानामस्वप्नशोकारुचिनाशनानाम्| संहर्षणानां प्रवरासवानामशीतिरुक्ता चतुरुत्तरैषा||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (51) · Śloka 51
તત્ર શ્લોકઃ- શરીરરોગપ્રકૃતૌ મતાનિ તત્ત્વેન ચાહારવિનિશ્ચયં ચ| ઉવાચ યજ્જઃપુરુષાદિકેઽસ્મિન્ મુનિસ્તથાઽગ્ર્યાણિ વરાસવાંશ્ચ||૫૧||
View original
तत्र श्लोकः- शरीररोगप्रकृतौ मतानि तत्त्वेन चाहारविनिश्चयं च| उवाच यज्जःपुरुषादिकेऽस्मिन् मुनिस्तथाऽग्र्याणि वरासवांश्च||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 25
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને યજ્જઃપુરુષીયો નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૫||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने यज्जःपुरुषीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon