Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਯਜ੍ਜਃਪੁਰੁਸੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧||
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातो यज्जःपुरुषीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ਯ ਇਮੇ ਯੋਜਨਾਚਤੁਸ੍ਕੇ ਸਡੁਪਕ੍ਰਮਾ ਅਭਿਹਿਤਾਸ੍ਤੇਨ੍ਨਪਾਨਾਪੇਕ੍ਸਯੈਵ ਵ੍ਯਾਧਿਹਰਣੇ ਸਮਰ੍ਥਾਃ, ਅਤੋਨ੍ਨਪਾਨਚਤੁਸ੍ਕੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣਾਨ੍ਨਪਾਨਗੁਣਾਭਿਧਾਯਕੋ ਯਜ੍ਜਃਪੁਰੁਸੀਯੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਤਤ੍ਰਾਦੌ ਪੁਰੁਸਵ੍ਯਾਧਿਕਾਰਣਨਿਸ਼੍ਚਾਯਕਪ੍ਰਕਰਣਂ ਤ੍ਵਾਹਾਰਗੁਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਵਤਾਰਾਰ੍ਥਂ ਤਥਾ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਸਡੁਪਕ੍ਰਮਣੀਯਰੋਗਕਾਰਣਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਚ ‘ਯਜ੍ਜਃਪੁਰੁਸ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨਾਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋਧ੍ਯਾਯੋ ਯਜ੍ਜਃਪੁਰੁਸੀਯੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ‘ਪੁਰੁਸੋ ਯਜ੍ਜਃ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਕ੍ਰਮਃ, ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਰ੍ਥੋਤ੍ਰ ਗਹੀਤਃ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ਪੁਰਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਧਰ੍ਮਾਣਂ ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਮ੍|
ਸਮੇਤਾਨਾਂ ਮਹਰ੍ਸੀਣਾਂ ਪ੍ਰਾਦੁਰਾਸੀਦਿਯਂ ਕਥਾ ||੩||
ਆਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਰ੍ਥਾਨਾਂ ਯੋਯਂ ਪੁਰੁਸਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ|
ਰਾਸ਼ਿਰਸ੍ਯਾਮਯਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯੇ||੪||
View original
पुरा प्रत्यक्षधर्माणं भगवन्तं पुनर्वसुम्|
समेतानां महर्षीणां प्रादुरासीदियं कथा ||३||
आत्मेन्द्रियमनोर्थानां योऽयं पुरुषसञ्ज्ञकः|
राशिरस्यामयानां च प्रागुत्पत्तिविनिश्चये||४||
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਧਰ੍ਮਤ੍ਵਂ ਤਪਃਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਇਯਮਿਤਿ ਅਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾ| ਕਥਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜਿਜ੍ਞਾਸਾਰ੍ਥਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਪਚ੍ਛਾ| ਰਾਸ਼ਿਃ ਮੇਲਕਃ, ਆਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਰ੍ਥਸਮੁਦਾਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸ੍ਯ ਰਾਸ਼ੇਰਾਮਯਾਨਾਂ ਚੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯੇ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਵਿਸਯਿਣੀ ਕਥਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਾਸੀਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ||੩-੪||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
ਤਦਨ੍ਤਰਂ ਕਾਸ਼ਿਪਤਿਰ੍ਵਾਮਕੋ ਵਾਕ੍ਯਮਰ੍ਥਵਿਤ੍ |
ਵ੍ਯਾਜਹਾਰਰ੍ਸਿਸਮਿਤਿਮੁਪਸਤ੍ਯਾਭਿਵਾਦ੍ਯ ਚ||੫||
ਕਿਨ੍ਨੁ ਭੋਃ ਪੁਰੁਸੋ ਯਜ੍ਜਸ੍ਤਜ੍ਜਾਸ੍ਤਸ੍ਯਾਮਯਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ|
ਨ ਵੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰੋਵਾਚਰ੍ਸੀਨ੍ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਃ||੬||
View original
तदन्तरं काशिपतिर्वामको वाक्यमर्थवित् |
व्याजहारर्षिसमितिमुपसृत्याभिवाद्य च||५||
किन्नु भोः पुरुषो यज्जस्तज्जास्तस्यामयाः स्मृताः|
न वेत्युक्ते नरेन्द्रेण प्रोवाचर्षीन् पुनर्वसुः||६||
ਤਾਮੇਵ ਪਰਸ੍ਪਰਪ੍ਰਸ਼੍ਨਰੂਪਾਂ ਕਥਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਤਦਨ੍ਤਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਤਰਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕਾਲਵਚਨਃ; ਯਥਾ- “ਅਪਸ੍ਮਾਰਾਯ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵੇਗਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਥਾਨ੍ਤਰਮ੍” (ਚਿ. ੧੦) ਇਤਿ; ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤੇਨ ਤਦਨ੍ਤਰਮਿਤਿ ਕਥਾਰਮ੍ਭਕਾਲ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਾਸ਼ੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਤਸ੍ਯਾਃ ਪਤਿਃ, ਤੇਸਾਂ ਬਹੁਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ- ਵਾਮਕ ਇਤਿ| ਯਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਤੋ ਯਜ੍ਜਃ; ਤਤ ਏਵ ਪੁਰੁਸਜਨਕਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਜ੍ਜਾਤਾਸ੍ਤਜ੍ਜਾਃ| ਨ ਵੇਤਿ ਅਨ੍ਯਤਃ ਪੁਰੁਸੋ ਜਾਯਤੇਨ੍ਯਤਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯ ਰੋਗਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣੇਤਿ ਕਾਸ਼ਿਪਤਿਨਾਮ੍ਨਾ ਰਾਜਰ੍ਸਿਣਾ||੫-੬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਮਿਤਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਚ੍ਛਿਨ੍ਨਸਂਸ਼ਯਾਃ|
ਭਵਨ੍ਤਸ਼੍ਛੇਤ੍ਤੁਮਰ੍ਹਨ੍ਤਿ ਕਾਸ਼ਿਰਾਜਸ੍ਯ ਸਂਸ਼ਯਮ੍||੭||
View original
सर्व एवामितज्ञानविज्ञानच्छिन्नसंशयाः|
भवन्तश्छेत्तुमर्हन्ति काशिराजस्य संशयम्||७||
ਅਮਿਤਾਭ੍ਯਾਂ ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਛਿਨ੍ਨਃ ਸਂਸ਼ਯੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ| “ਭਵਨ੍ਤਸ਼੍ਛੇਤ੍ਤੁਮਰ੍ਹਨ੍ਤਿ ਕਾਸ਼ਿਰਾਜਸ੍ਯ ਸਂਸ਼ਯਮ੍” ਇਤਿ ਪਾਠਃ ਸੁਗਮਃ| “ਭਵਨ੍ਤੋਰ੍ਹਨ੍ਤਿ ਨਸ਼੍ਛੇਤ੍ਤੁਂ ਕਾਸ਼ਿਰਾਜੇ ਚ ਸਂਸ਼ਯਮ੍” ਇਤਿ ਤੁ ਪਾਠੇ, ਨੋਸ੍ਮਾਕਂ ਕਾਸ਼ਿਰਾਜੇਸ੍ਮਨ੍ਮਧ੍ਯਗਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨ ਸ੍ਵਪਕ੍ਸੇ ਕਾਸ਼ਿਰਾਜੇ ਨ ਵ੍ਯਾਮੋਹਵਚਨਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਸ਼ਿਕ੍ਸਯਤਿ| ਚਕਾਰੇਣਾਨ੍ਯੇਸਾਂ ਚ ਸੀਣਾਂ ਸਂਸ਼ਯਂ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ, ਨੋਸ੍ਮਾਕਂ ਸਂਸ਼ਯਂ ਕਾਸ਼ਿਰਾਜੇ ਚ ਸਂਸ਼ਯਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਸਂਸ਼ਯਦ੍ਵਯੇ ਚੈਕੋਤ੍ਰ ਸੀਣਾਮਾਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ ਸਂਸ਼ਯਃ, ਸ ਚ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯਾਮਯਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਥਮੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ; ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਤੁ ਕਾਸ਼ਿਪਤੇਰ੍ਯਥੋਕ੍ਤ ਏਵ||੭||
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
ਪਾਰੀਕ੍ਸਿਸ੍ਤਤ੍ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਮੌਦ੍ਗਲ੍ਯੋ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍|
ਆਤ੍ਮਜਃ ਪੁਰੁਸੋ ਰੋਗਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਮਜਾਃ ਕਾਰਣਂ ਹਿ ਸਃ||੮||
ਸ ਚਿਨੋਤ੍ਯੁਪਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਚ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਮਫਲਾਨਿ ਚ|
ਨਹ੍ਯਤੇ ਚੇਤਨਾਧਾਤੋਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ||੯||
View original
पारीक्षिस्तत्परीक्ष्याग्रे मौद्गल्यो वाक्यमब्रवीत्|
आत्मजः पुरुषो रोगाश्चात्मजाः कारणं हि सः||८||
स चिनोत्युपभुङ्क्ते च कर्म कर्मफलानि च|
नह्यृते चेतनाधातोः प्रवृत्तिः सुखदुःखयोः||९||
ਆਤ੍ਮਜਃ ਪੁਰੁਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨਦ੍ਵਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ; ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯਾਮਯਾਨਾਂ ਚ ਕੁਤ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯੇਵਂਰੂਪਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ ਆਤ੍ਮਜਃ ਪੁਰੁਸੋ ਰੋਗਾਸ਼੍ਚੇਤਿ, ਕਾਸ਼ਿਪਤਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮਾਤ੍ਰੇਪ੍ਯੁਤ੍ਤਰਮੇਤਤ੍ ਯਤ ਏਵਾਤ੍ਮਤਃ ਪੁਰੁਸੋ ਜਾਯਤੇ ਤਤ ਏਵ ਰੋਗਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਰੂਪਮੇਵ | ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਤ੍ਤਰਤਾ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਸੁਗਮੈਵ| ਕਾਰਣਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਸ ਚਿਨੋਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਿਨੋਤਿ ਕਰ੍ਮ, ਕਰ੍ਮਫਲਾਨਿ ਚ ਸ਼ਰੀਰਾਰੋਗ੍ਯਵਿਕਾਰਾਦੀਨਿ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤ ਇਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਕਰ੍ਮਸਹਾਯਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ਰੀਰਵਿਕਾਰਾਦਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਰਣਤ੍ਵਮਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਏਤਦੇਵ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣਾਹ- ਨਹ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚੇਤਨਾਧਾਤੁਃ ਆਤ੍ਮਾ| ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਰਿਤਿ ਸੁਖਦੁਃਖਸਾਧਨਯੋਃ ਨੀਰੁਕ੍ਸ਼ਰੀਰਵਿਕਾਰਯੋਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮-੯||
Adhikarana 6 (10-13) · Śloka 13
ਸ਼ਰਲੋਮਾ ਤੁ ਨੇਤ੍ਯਾਹ ਨ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ|
ਯੋਜਯੇਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਰ੍ਦੁਃਖੈਰ੍ਦੁਃਖਦ੍ਵੇਸੀ ਕਦਾਚਨ||੧੦||
ਰਜਸ੍ਤਮੋਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਮਨਃ ਪਰੀਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞਕਮ੍|
ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਚ ਕਾਰਣਮ੍||੧੧||
ਵਾਰ੍ਯੋਵਿਦਸ੍ਤੁ ਨੇਤ੍ਯਾਹ ਨ ਹ੍ਯੇਕਂ ਕਾਰਣਂ ਮਨਃ |
ਨਰ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰਾਚ੍ਛਾਰੀਰਰੋਗਾ ਨ ਮਨਸਃ ਸ੍ਥਿਤਿਃ||੧੨||
ਰਸਜਾਨਿ ਤੁ ਭੂਤਾਨਿ ਵ੍ਯਾਧਯਸ਼੍ਚ ਪਥਗ੍ਵਿਧਾਃ|
ਆਪੋ ਹਿ ਰਸਵਤ੍ਯਸ੍ਤਾਃ ਸ੍ਮਤਾ ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਹੇਤਵਃ||੧੩||
View original
शरलोमा तु नेत्याह न ह्यात्माऽऽत्मानमात्मना|
योजयेद्व्याधिभिर्दुःखैर्दुःखद्वेषी कदाचन||१०||
रजस्तमोभ्यां तु मनः परीतं सत्त्वसञ्ज्ञकम्|
शरीरस्य समुत्पत्तौ विकाराणां च कारणम्||११||
वार्योविदस्तु नेत्याह न ह्येकं कारणं मनः |
नर्ते शरीराच्छारीररोगा न मनसः स्थितिः||१२||
रसजानि तु भूतानि व्याधयश्च पृथग्विधाः|
आपो हि रसवत्यस्ताः स्मृता निर्वृत्तिहेतवः||१३||
ਮਨ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਮਨ੍ਯਤੇਨੇਨੇਤਿ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਪਿ ਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯੇਤ, ਤਦੁਕ੍ਤਂ- ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞਕਮਿਤਿ| ਨਰ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰਾਚ੍ਛਾਰੀਰਾ ਵਾਤਾਦਿਜਨ੍ਯਾਃ ਸ਼ੋਸਾਦਯਸ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ; ਤਥਾ ਨ ਮਨਸਃ ਸ੍ਥਿਤਿਃ, ਤੇ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਰਜਸ੍ਤਮਃਪਰੀਤਸ੍ਯ ਹਿ ਮਨਸੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਰੀਰ ਏਵ ਸ੍ਥਿਤਿਃ; ਯਤ੍ਤੁ ਨਿਰ੍ਦੋਸਂ ਮਨਸ੍ਤਤ੍ਤੁ ਨ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਨਾਪਿ ਚ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਰਸਜਾਨੀਤ੍ਯਾਦੌ ਸ੍ਮਤਾ ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਹੇਤਵ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਪੁਰੁਸਯੋਃ| ਏਤੇਨ ਵ੍ਯਾਧਿਪੁਰੁਸਜਨਕਰਸਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨਾਪਃ ਕਾਰਣਕਾਰਣਤਯਾ ਪੁਰੁਸਵਿਕਾਰਯੋਃ ਕਾਰਣਂ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਕਿਂਵਾ ਆਪੋ ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਹੇਤਵ ਇਤਿ ਰਸਾਨਾਂ; ਕਿਂਵਾ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਰਸਵਤ੍ਯ ਆਪਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾ ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਹੇਤਵ ਇਤਿ ਯੋਜਨਾ||੧੦-੧੩||
Adhikarana 7 (14-15) · Śloka 15
ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸਸ੍ਤੁ ਨੇਤ੍ਯਾਹ ਨ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਰਸਜਃ ਸ੍ਮਤਃ|
ਨਾਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਮਨਃ ਸਨ੍ਤਿ ਰੋਗਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਜਾਸ੍ਤਥਾ||੧੪||
ਸਡ੍ਧਾਤੁਜਸ੍ਤੁ ਪੁਰੁਸੋ ਰੋਗਾਃ ਸਡ੍ਧਾਤੁਜਾਸ੍ਤਥਾ|
ਰਾਸ਼ਿਃ ਸਡ੍ਧਾਤੁਜੋ ਹ੍ਯੇਸ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੈਰਾਦ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||੧੫||
View original
हिरण्याक्षस्तु नेत्याह न ह्यात्मा रसजः स्मृतः|
नातीन्द्रियं मनः सन्ति रोगाः शब्दादिजास्तथा||१४||
षड्धातुजस्तु पुरुषो रोगाः षड्धातुजास्तथा|
राशिः षड्धातुजो ह्येष साङ्ख्यैराद्यैः प्रकीर्तितः ||१५||
ਨਹ੍ਯਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦੌ ਨਾਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਮਨੋ ਰਸਜਂ ਸ੍ਮਤਮਿਤਿ ਯੋਜਨਾ; ਯਸ੍ਮਾਦਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਮਨ ਆਤ੍ਮਾ ਚਾਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਰਸਜੌ; ਰਸਾਦ੍ਧਿ ਜਾਯਮਾਨਂ ਕਾਰਣਗੁਣਾਨੁਵਿਧਾਨਾਦੈਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਸਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਹਿਤਸ਼ਬ੍ਦਰੂਪਾਦਿਜਨ੍ਯੇ ਵਿਕਾਰੇ ਨ ਰਸਃ ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਤ੍ਮਾ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਿ ਚ ਪਞ੍ਚ ਸਡ੍ ਧਾਤਵਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਖਾਦਯਸ਼੍ਚੇਤਨਾਸਸ੍ਠਾ ਧਾਤਵਃ ਪੁਰੁਸਃ ਸ੍ਮਤਃ” (ਸ਼ਾ. ੧) ਇਤਿ||੧੪-੧੫||
Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17
ਤਥਾ ਬ੍ਰੁਵਾਣਂ ਕੁਸ਼ਿਕਮਾਹ ਤਨ੍ਨੇਤਿ ਕੌਸ਼ਿਕਃ|
ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਤਾਪਿਤਭ੍ਯਾਂ ਹਿ ਵਿਨਾ ਸਡ੍ਧਾਤੁਜੋ ਭਵੇਤ੍||੧੬||
ਪੁਰੁਸਃ ਪੁਰੁਸਾਦ੍ਗੌਰ੍ਗੋਰਸ਼੍ਵਾਦਸ਼੍ਵਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ|
ਪਿਤ੍ਰ੍ਯਾ ਮੇਹਾਦਯਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਾ ਰੋਗਾਸ੍ਤਾਵਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍||੧੭||
View original
तथा ब्रुवाणं कुशिकमाह तन्नेति कौशिकः|
कस्मान्मातापितृभ्यां हि विना षड्धातुजो भवेत्||१६||
पुरुषः पुरुषाद्गौर्गोरश्वादश्वः प्रजायते|
पित्र्या मेहादयश्चोक्ता रोगास्तावत्र कारणम्||१७||
ਕੁਸ਼ਿਕ ਇਤਿ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸਸ੍ਯ ਨਾਮ| ਕਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਆਕ੍ਸੇਪੇ| ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰਨਪੇਕ੍ਸਿਤ੍ਵੇ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਸੁ ਸਡ੍ਧਾਤੁਸਮੁਦਾਯਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵੇਨ ਨਰਗੋਸ਼੍ਵਾਦਿਭੇਦੋ ਨ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਪਿਤ੍ਰ੍ਯਾ ਮੇਹਾਦਯਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਾ ਇਤਿ| ਪਿਤਤੋਪਤ੍ਯਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯਾਃ; ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕੁਸ੍ਠਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਰਭਤਯੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ| ਸ੍ਵਪਕ੍ਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਤਾਵਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮਿਤਿ; ਤੌ ਮਾਤਾਪਿਤਰੌ||੧੬-੧੭||
Adhikarana 9 (18-19) · Śloka 19
ਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯਸ੍ਤੁ ਨੇਤ੍ਯਾਹ ਨਹ੍ਯਨ੍ਧੋਨ੍ਧਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ|
ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਰਪਿ ਚ ਤੇ ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ||੧੮||
ਕਰ੍ਮਜਸ੍ਤੁ ਮਤੋ ਜਨ੍ਤੁਃ ਕਰ੍ਮਜਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਮਯਾਃ|
ਨਹ੍ਯਤੇ ਕਰ੍ਮਣੋ ਜਨ੍ਮ ਰੋਗਾਣਾਂ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਵਾ||੧੯||
View original
भद्रकाप्यस्तु नेत्याह नह्यन्धोऽन्धात् प्रजायते|
मातापित्रोरपि च ते प्रागुत्पत्तिर्न युज्यते||१८||
कर्मजस्तु मतो जन्तुः कर्मजास्तस्य चामयाः|
नह्यृते कर्मणो जन्म रोगाणां पुरुषस्य वा||१९||
ਨ ਹ੍ਯਨ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਤਾਪਿਤਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ੍ਧੇਨ ਜਾਤੋਨ੍ਧਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਰਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇ ਤਵ ਮਾਤਾਪਿਤਕਾਰਣਵਾਦਿਨਃ, ਪ੍ਰਾਗਿਤਿ ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਰੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਨਿਃਸ਼ਰੀਰਿਣਿ ਆਦਿਭੂਤਯੋਰ੍ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਰਭਾਵਾਦੁਤ੍ਪਾਦੋ ਨੋਪਪਨ੍ਨ ਇਤਿ ਭਾਵਃ||੧੮-੧੯||
Adhikarana 10 (20-21) · Śloka 21
ਭਰਦ੍ਵਾਜਸ੍ਤੁ ਨੇਤ੍ਯਾਹ ਕਰ੍ਤਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿ ਕਰ੍ਮਣਃ|
ਦਸ੍ਟਂ ਨ ਚਾਕਤਂ ਕਰ੍ਮ ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਰੁਸਃ ਫਲਮ੍||੨੦||
ਭਾਵਹੇਤੁਃ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਚ|
ਖਰਦ੍ਰਵਚਲੋਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਤੇਜੋਨ੍ਤਾਨਾਂ ਯਥੈਵ ਹਿ||੨੧||
View original
भरद्वाजस्तु नेत्याह कर्ता पूर्वं हि कर्मणः|
दृष्टं न चाकृतं कर्म यस्य स्यात् पुरुषः फलम्||२०||
भावहेतुः स्वभावस्तु व्याधीनां पुरुषस्य च|
खरद्रवचलोष्णत्वं तेजोन्तानां यथैव हि||२१||
ਕਰ੍ਤਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਮਣਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਰ੍ਤਾ ‘ਭਵਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਯੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਸ ਪੁਰੁਸਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ, ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਃ ਪੁਰੁਸਪੂਰ੍ਵਭਾਵਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵੀਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਤਤਸ਼੍ਚ ਸ ਚੇਦ੍ਵਿਨਾ ਕਰ੍ਮ ਪੁਰੁਸੋਭੂਤ੍ , ਤਤ੍ ਕਥਂ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਅਥ ਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਤੇ ਅਕਤਮੇਵਾਦੌ ਪੁਰੁਸਜਨਕਂ ਕਰ੍ਮ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਦਸ੍ਟਂ ਨ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕਤਂ ਕਰ੍ਮ ਨ ਦਸ੍ਟਂ, ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਨੋਪਲਬ੍ਧਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਛੁਭਾਸ਼ੁਭਕਰ੍ਮ ਕ੍ਰਿਯਾਜਨ੍ਯਮੇਵ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਰੂਪਂ ਸਰ੍ਵਂ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਭਾਵਹੇਤੁਃ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਃ| ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਤ੍ਵੇ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਖਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਜੋਨ੍ਤਾਨਾਮਿਤਿ “ਖਰਦ੍ਰਵਚਲੋਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਭੂਜਲਾਨਿਲਤੇਜਸਾਮ੍” (ਸ਼ਾ. ੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਕ੍ਰਮੇਣ ਭਵੇਤ੍||੨੦-੨੧||
Adhikarana 11 (22-25) · Śloka 25
ਕਾਙ੍ਕਾਯਨਸ੍ਤੁ ਨੇਤ੍ਯਾਹ ਨ ਹ੍ਯਾਰਮ੍ਭਫਲਂ ਭਵੇਤ੍|
ਭਵੇਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਭਾਵਾਨਾਮਸਿਦ੍ਧਿਃ ਸਿਦ੍ਧਿਰੇਵ ਵਾ||੨੨||
ਸ੍ਰਸ੍ਟਾ ਤ੍ਵਮਿਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਪਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ|
ਚੇਤਨਾਚੇਤਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਜਗਤਃ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ||੨੩||
ਤਨ੍ਨੇਤਿ ਭਿਕ੍ਸੁਰਾਤ੍ਰੇਯੋ ਨ ਹ੍ਯਪਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ|
ਪ੍ਰਜਾਹਿਤੈਸੀ ਸਤਤਂ ਦੁਃਖੈਰ੍ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦਸਾਧੁਵਤ੍||੨੪||
ਕਾਲਜਸ੍ਤ੍ਵੇਵ ਪੁਰੁਸਃ ਕਾਲਜਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਮਯਾਃ|
ਜਗਤ੍ ਕਾਲਵਸ਼ਂ ਸਰ੍ਵਂ ਕਾਲਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍||੨੫||
View original
काङ्कायनस्तु नेत्याह न ह्यारम्भफलं भवेत्|
भवेत् स्वभावाद्भावानामसिद्धिः सिद्धिरेव वा||२२||
स्रष्टा त्वमितसङ्कल्पो ब्रह्मापत्यं प्रजापतिः|
चेतनाचेतनस्यास्य जगतः सुखदुःखयोः||२३||
तन्नेति भिक्षुरात्रेयो न ह्यपत्यं प्रजापतिः|
प्रजाहितैषी सततं दुःखैर्युञ्ज्यादसाधुवत्||२४||
कालजस्त्वेव पुरुषः कालजास्तस्य चामयाः|
जगत् कालवशं सर्वं कालः सर्वत्र कारणम्||२५||
ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਆਦੌ ‘ਯਦਿ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਰ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਤੇਨ ਯਦਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਵ ਭਾਵਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਸ਼ਰੀਰਾਦੀਨਾਂ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਸਿਦ੍ਧੀ ਭਵਤਃ, ਤਦਾ ਆਰਮ੍ਭਫਲਂ ਨ ਭਵੇਤ੍, ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਤ੍ਵਾਦ੍ਭਾਵਾਨਾਂ; ਯ ਇਮੇ ਲੋਕਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ ਯਾਗਕਸ੍ਯਧ੍ਯਯਨਾਦ੍ਯਾਰਮ੍ਭਾਸ੍ਤੇ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਯੋਜਨਾ ਭਵੇਯੁਃ, ਅਕਾਰਣਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਸ੍ਰਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦੌ ਜਗਤਃ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਸ਼੍ਚ ਸ੍ਰਸ੍ਟਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਿਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਸ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋਪਤ੍ਯਮ੍| ਅਮਿਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪ ਇਤਿ ਯੁਗਪਦਪਰਿਮਿਤਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਰੂਪਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨਾਪਰਿਮਿਤਤਜ੍ਜਨਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸਾਧੁਵਦਿਤਿ ਅਸਾਧੁਃ ਅਪਤ੍ਯਦ੍ਰੋਹਕਾਰੀ||੨੨-੨੫||
Adhikarana 12 (26-29) · Śloka 29
ਤਥਰ੍ਸੀਣਾਂ ਵਿਵਦਤਾਮੁਵਾਚੇਦਂ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਃ|
ਮੈਵਂ ਵੋਚਤ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਦੁਸ੍ਪ੍ਰਾਪਂ ਪਕ੍ਸਸਂਸ਼੍ਰਯਾਤ੍||੨੬||
ਵਾਦਾਨ੍ ਸਪ੍ਰਤਿਵਾਦਾਨ੍ ਹਿ ਵਦਨ੍ਤੋ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਨਿਵ|
ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਂ ਨੈਵ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਿਲਪੀਡਕਵਦ੍ਗਤੌ||੨੭||
ਮੁਕ੍ਤ੍ਵੈਵਂ ਵਾਦਸਙ੍ਘਟ੍ਟਮਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮਨੁਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤਾਮ੍|
ਨਾਵਿਧੂਤੇ ਤਮਃਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਜ੍ਞੇਯੇ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ||੨੮||
ਯੇਸਾਮੇਵ ਹਿ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸਮ੍ਪਤ੍ ਸਞ੍ਜਨਯੇਨ੍ਨਰਮ੍|
ਤੇਸਾਮੇਵ ਵਿਪਦ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ਵਿਵਿਧਾਨ੍ਸਮੁਦੀਰਯੇਤ੍||੨੯||
View original
तथर्षीणां विवदतामुवाचेदं पुनर्वसुः|
मैवं वोचत तत्त्वं हि दुष्प्रापं पक्षसंश्रयात्||२६||
वादान् सप्रतिवादान् हि वदन्तो निश्चितानिव|
पक्षान्तं नैव गच्छन्ति तिलपीडकवद्गतौ||२७||
मुक्त्वैवं वादसङ्घट्टमध्यात्ममनुचिन्त्यताम्|
नाविधूते तमःस्कन्धे ज्ञेये ज्ञानं प्रवर्तते||२८||
येषामेव हि भावानां सम्पत् सञ्जनयेन्नरम्|
तेषामेव विपद्व्याधीन्विविधान्समुदीरयेत्||२९||
ਪਕ੍ਸਸਂਸ਼੍ਰਯਾਦਿਤਿ ਰਾਗਤਃ ਪਕ੍ਸਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਤ੍| ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਨਿਵੇਤਿ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤੋਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾ ਏਵ, ਪਰਂ ਪਕ੍ਸਰਾਗਾਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾ ਇਵਾਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ ਪਕ੍ਸਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਮਿਤਿ ਸਮ੍ਯਗਰ੍ਥਾਵਧਾਰਣਰੂਪਂ ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਮ੍| ਤਿਲਪੀਡਕਸ੍ਤੈਲਾਰ੍ਥਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰੋਪਰਿ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮਨੁਸ੍ਯਃ; ਤਿਲਪੀਡਕੋ ਯਥਾ ਗਤੌ ਗਮਨੇ ਸਤਿ, ਗਮ੍ਯਦੇਸ਼ਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਚਾਨ੍ਤਂ ਨਾਸਾਦਯਤਿ, ਪੁਨਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਭ੍ਰਮਣਾਤ੍; ਤਥਾ ਪਕ੍ਸਸਂਸ਼੍ਰਯਾਦ੍ਵਾਦਿਨੋਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਙ੍ਘਟ੍ਟਃ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਪੀਡਕੋ ਮੇਲਕਃ| ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਸ੍ਕਨ੍ਧਃ ਸਮੂਹਃ| ਪਕ੍ਸਰਾਗਸ਼੍ਚੇਹ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਕਤ੍ਵੇਨ ਤਮਸ੍ਕਨ੍ਧ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਯੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇਸਾਮਿਤਿ ਯਜ੍ਜਾਤੀਯਾਨਾਂ, ਤੇ ਚ ਮਹਾਭੂਤਾਦਯਃ| ਤੇਨ ਮਹਾਭੂਤਤ੍ਵੇਨੈਵ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸਮ੍ਪਦਿਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਗੁਣਤਾ| ਨਰਮਿਤਿ ਸਂਯੋਗਿਪੁਰੁਸਮ੍| ਵਿਪਦਿਤਿ ਵੈਗੁਣ੍ਯਮ੍| ਸਮੁਦੀਰਯੇਦਿਤਿ ਜਨਯੇਤ੍| ਏਤੇਸਾਂ ਚ ਸਿਵਾਦਾਨਾਂ ਕਥਨਂ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸ਼੍ਰਵਣੇਨ ਸ਼ਿਸ੍ਯਸਨ੍ਦੇਹਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍ ||੨੬-੨੯||
Adhikarana 13 (30-32) · Śloka 32
ਅਥਾਤ੍ਰੇਯਸ੍ਯ ਭਗਵਤੋ ਵਚਨਮਨੁਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਪੁਨਰੇਵ ਵਾਮਕਃ ਕਾਸ਼ਿਪਤਿਰੁਵਾਚ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਂ- ਭਗਵਨ੍! ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਜਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਵਿਪਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾਨਾਂ ਚ ਰੋਗਾਣਾਂ ਕਿਮਭਿਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਮਿਤਿ||੩੦||
ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਹਿਤਾਹਾਰੋਪਯੋਗ ਏਕ ਏਵ ਪੁਰੁਸਵਦ੍ਧਿਕਰੋ ਭਵਤਿ, ਅਹਿਤਾਹਾਰੋਪਯੋਗਃ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ||੩੧||
ਏਵਂਵਾਦਿਨਂ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ- ਕਥਮਿਹ ਭਗਵਨ੍! ਹਿਤਾਹਿਤਾਨਾਮਾਹਾਰਜਾਤਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਨਪਵਾਦਮਭਿਜਾਨੀਮਹੇ; ਹਿਤਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਨਾਮਾਹਾਰਜਾਤਾਨਾਮਹਿਤਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਨਾਂ ਚ ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਭੂਮਿਦੇਹਦੋਸਪੁਰੁਸਾਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਵਿਪਰੀਤਕਾਰਿਤ੍ਵਮੁਪਲਭਾਮਹ ਇਤਿ||੩੨||
View original
अथात्रेयस्य भगवतो वचनमनुनिशम्य पुनरेव वामकः काशिपतिरुवाच भगवन्तमात्रेयं- भगवन्! सम्पन्निमित्तजस्य पुरुषस्य विपन्निमित्तजानां च रोगाणां किमभिवृद्धिकारणमिति||३०||
तमुवाच भगवानात्रेयः- हिताहारोपयोग एक एव पुरुषवृद्धिकरो भवति, अहिताहारोपयोगः पुनर्व्याधिनिमित्तमिति ||३१||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- कथमिह भगवन्! हिताहितानामाहारजातानां लक्षणमनपवादमभिजानीमहे; हितसमाख्यातानामाहारजातानामहितसमाख्यातानां च मात्राकालक्रियाभूमिदेहदोषपुरुषावस्थान्तरेषु विपरीतकारित्वमुपलभामह इति||३२||
ਹਿਤਾਹਾਰੋਪਯੋਗ ਏਕ ਏਵੇਤ੍ਯਵਧਾਰਣੇਨਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਨਾਨ੍ਯਪ੍ਰਤਿਸੇਧਮ੍, ਆਚਾਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦੇਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨਾਮਪਿ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਭਿਵਦ੍ਧਿਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਮਧ੍ਯਪਦਲੋਪਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਮ੍, ਅਭਿਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਸ੍ਯੈਵ ਪਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਥਾਹਿਤਾਹਾਰਸ੍ਯ ਯਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਮਿਤ੍ਤਤ੍ਵਂ, ਤਸ੍ਯ ‘ਤੇਸਾਮੇਵ ਵਿਪਦ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਸਮੁਦੀਰਯੇਤ੍’ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਿਂਵਾ ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਮਿਤ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਜਨਕੋ ਵਰ੍ਧਕਸ਼੍ਚ ਹੇਤੁਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਨਪਵਾਦਮਿਤਿ ਅਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿ| ਹਿਤਾਹਿਤਾਹਾਰਦੁਰ੍ਜ੍ਞਾਨਤਾਹੇਤੁਮਾਹ- ਹਿਤਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਪਰੀਤਕਾਰਿਤ੍ਵਮਿਤਿ ਪਥ੍ਯਸ੍ਯਾਪਥ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਅਪਥ੍ਯਸ੍ਯ ਪਥ੍ਯਤ੍ਵਂ ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਵਸ਼ਾਦ੍ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਪਥ੍ਯਾ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਯੋਤਿਮਾਤ੍ਰਾ ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਾ ਵਾ ਮਾਤ੍ਰਾਦੋਸਾਦਪਥ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਕਾਲਵਸ਼ਾਤ੍ਤ ਏਵ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਯੋ ਲਘੁਤ੍ਵਾਦ੍ਬਲਵਦਗ੍ਨੀਨਾਂ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਨ ਹਿਤਾਃ; ਕਾਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚੇਹ ਨਿਤ੍ਯਗ ਏਵ ਕਾਲੋ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਆਵਸ੍ਥਿਕਸ੍ਯ ਪੁਰਸਾਵਸ੍ਥਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗਹੀਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਕ੍ਰਿਯਾ ਤੁ ਸਂਸ੍ਕਰਣਂ, ਤੇਨ ਚ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਰਸਮ੍ਯਕ੍ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਓਦਨਦੋਸੇਣਾਹਿਤੋ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਸ ਏਵ ਭੂਮਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦਾਨੂਪਦੇਸ਼ਜਃ ਸਨ੍ਨਪਥ੍ਯੋ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਦੇਹਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਮੇਦਸ੍ਵਿਨੋ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਰ੍ਲਘੁਤਯਾ ਨ ਹਿਤੋ ਭਵਤਿ, ਤਦੁਕ੍ਤਂ- “ਗੁਰੁ ਚਾਤਰ੍ਪਣਂ ਚੇਸ੍ਟਂ ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਕਰ੍ਸ਼ਨਂ ਪ੍ਰਤਿ” (ਸੂ. ੨੧) ਇਤਿ| ਤਥਾ ਸ ਏਵ ਦੋਸੇ ਵਾਯਾਵਹਿਤਃ, ਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵ੍ਯਾਧਿਰਪਿ ਗ੍ਰਹੀਤਵ੍ਯਃ| ਤਥਾ- ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਬਾਲ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਧਾਨਾਯਾਂ ਤਿਕ੍ਤਾਦਿ ਪਥ੍ਯਂ, ਤਤ੍ਤੁ ਵਾਰ੍ਧਕ੍ਯੇ ਵਦ੍ਧਵਾਤੇ ਨ ਪਥ੍ਯਮ੍| ਅਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚ ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਏਵਮਹਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹੇਣ ਹਿਤਤ੍ਵਮੁਨ੍ਨੇਤਵ੍ਯਮ੍||੩੦-੩੨||
Adhikarana 14 (33-34) · Śloka 34
ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਯਦਾਹਾਰਜਾਤਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਸਮਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੂਨ੍ ਪ੍ਰਕਤੌ ਸ੍ਥਾਪਯਤਿ ਵਿਸਮਾਂਸ਼੍ਚ ਸਮੀਕਰੋਤੀਤ੍ਯੇਤਦ੍ਧਿਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ, ਵਿਪਰੀਤਂ ਤ੍ਵਹਿਤਮਿਤਿ; ਇਤ੍ਯੇਤਦ੍ਧਿਤਾਹਿਤਲਕ੍ਸਣਮਨਪਵਾਦਂ ਭਵਤਿ||੩੩||
ਏਵਂਵਾਦਿਨਂ ਚ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ- ਭਗਵਨ੍! ਨ ਤ੍ਵੇਤਦੇਵਮੁਪਦਿਸ੍ਟਂ ਭੂਯਿਸ੍ਠਕਲ੍ਪਾਃ ਸਰ੍ਵਭਿਸਜੋ ਵਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ||੩੪||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- यदाहारजातमग्निवेश! समांश्चैव शरीरधातून् प्रकृतौ स्थापयति विषमांश्च समीकरोतीत्येतद्धितं विद्धि, विपरीतं त्वहितमिति; इत्येतद्धिताहितलक्षणमनपवादं भवति||३३||
एवंवादिनं च भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवन्! न त्वेतदेवमुपदिष्टं भूयिष्ठकल्पाः सर्वभिषजो विज्ञास्यन्ति||३४||
ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਯਤਿ- ਯਦਾਹਾਰਜਾਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੇਨ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਹਿਤਾਹਿਤਤ੍ਵਂ ਨ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਭਾਵਾਨਾਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਸਵ੍ਯਪੇਕ੍ਸਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਭਵਤਿ| ਨ ਤ੍ਵੇਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਦਿਤਿ ਹਿਤਾਹਿਤਮ੍| ਏਵਮੁਪਦਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਯਦਾਹਾਰਜਾਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍| ਵਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਨ ਤ੍ਵਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਹਿਤਾਹਿਤਲਕ੍ਸਣੇ ਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਨਾ ਨ ਹਿਤਤ੍ਵਮਹਿਤਤ੍ਵਂ ਵਾ ਹਿਤਾਨਾਂ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦੀਨਾਮਹਿਤਾਨਾਂ ਯਵਕਾਦੀਨਾਂ ਚ ਜ੍ਞਾਤੁਂ ਪਾਰ੍ਯਤੇ, ਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਯਾਸ਼੍ਚ ਦੁਰ੍ਜ੍ਞਾਨਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਵਵੈਦ੍ਯਾ ਜ੍ਞਾਤੁਮਕ੍ਸਮਾ ਇਤਿ ਭਾਵਃ||੩੩-੩੪||
Adhikarana 15 (35) · Śloka 35
ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਯੇਸਾਂ ਹਿ ਵਿਦਿਤਮਾਹਾਰਤਤ੍ਤ੍ਵਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਗੁਣਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਤਃ ਕਰ੍ਮਤਃ ਸਰ੍ਵਾਵਯਵਸ਼ਸ਼੍ਚ ਮਾਤ੍ਰਾਦਯੋ ਭਾਵਾਃ, ਤ ਏਤਦੇਵਮੁਪਦਿਸ੍ਟਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤੁਮੁਤ੍ਸਹਨ੍ਤੇ|
ਯਥਾ ਤੁ ਖਲ੍ਵੇਤਦੁਪਦਿਸ੍ਟਂ ਭੂਯਿਸ੍ਠਕਲ੍ਪਾਃ ਸਰ੍ਵਭਿਸਜੋ ਵਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ, ਤਥੈਤਦੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮੋ ਮਾਤ੍ਰਾਦੀਨ੍ ਭਾਵਾਨਨੁਦਾਹਰਨ੍ਤਃ; ਤੇਸਾਂ ਹਿ ਬਹੁਵਿਧਵਿਕਲ੍ਪਾ ਭਵਨ੍ਤਿ|
ਆਹਾਰਵਿਧਿਵਿਸ਼ੇਸਾਂਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਲਕ੍ਸਣਤਸ਼੍ਚਾਵਯਵਤਸ਼੍ਚਾਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੩੫||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- येषां हि विदितमाहारतत्त्वमग्निवेश! गुणतो द्रव्यतः कर्मतः सर्वावयवशश्च मात्रादयो भावाः, त एतदेवमुपदिष्टं विज्ञातुमुत्सहन्ते|
यथा तु खल्वेतदुपदिष्टं भूयिष्ठकल्पाः सर्वभिषजो विज्ञास्यन्ति, तथैतदुपदेक्ष्यामो मात्रादीन् भावाननुदाहरन्तः; तेषां हि बहुविधविकल्पा भवन्ति|
आहारविधिविशेषांस्तु खलु लक्षणतश्चावयवतश्चानुव्याख्यास्यामः||३५||
ਏਤਦੇਵਾਸਰ੍ਵਭਿਸਗ੍ਜ੍ਞੇਯਤ੍ਵਂ ਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯਾਹ- ਯੇਸਾਂ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਣਤ ਇਤਿ ਇਹ ਪ੍ਰਕਰਣੇ ਗੁਰੁਲਘੁਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਤਃ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਤ ਇਤਿ ਕਾਰਣਤਃ, ਯਥਾ- ਇਦਮਾਪ੍ਯਮਿਦਮਾਗ੍ਨੇਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ; ਕਿਂਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦੇਃ| ਕਰ੍ਮਤਃ ਕਾਰ੍ਯਤਃ; ਯਥਾ- ਇਦਂ ਜੀਵਨਮਿਦਂ ਬਂਹਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਾਵਯਵਸ਼ਸ਼੍ਚੇਤਿ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵੇਭ੍ਯਃ| ਮਾਤ੍ਰਾਦਯਸ਼੍ਚਾਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾਃ ਪੁਰੁਸਾਨ੍ਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਆਹਾਰਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਗੁਣਾਦਿਭ੍ਯੋ ਵਿਦਿਤਂ ਮਾਤ੍ਰਾਦਯਸ਼੍ਚ ਵਿਦਿਤਾ ਇਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਕਿਂਵਾ ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦੀਨਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਂ, ਸਰ੍ਵਾਵਯਵਸ਼ਸ਼੍ਚੇਤਿ ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਯਥੇਤ੍ਯਾਦੌ ਏਤਦਿਤਿ ਹਿਤਾਹਿਤਮ੍| ਭੂਯਿਸ੍ਠਕਲ੍ਪਾ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾ ਉਤ੍ਤਮਾਧਮਮਧ੍ਯਮਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਭੂਯਿਸ੍ਠਕਲ੍ਪਾ ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਣਮੁਤ੍ਤਮਾਦੀਨਾਮੇਵ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤਰਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤਮਾਦਿਭੇਦਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਂ; ਕਿਂਵਾ ਸ਼ਲ੍ਯਾਦ੍ਯਸ੍ਟਾਙ੍ਗਾਧ੍ਯਾਯਿਵੈਦ੍ਯਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਂ ; ਕਿਂਵਾ ਭੂਯਿਸ੍ਠਕਲ੍ਪਾ ਇਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਤਭੂਰਿਹਿਤਾਹਿਤੋਦਾਹਰਣਾਃ; ਅਗ੍ਰ੍ਯਾਧਿਕਾਰੇ ਹਿ ਬਹੁ ਹਿਤਾਹਿਤਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਤਚ੍ਚਾਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧੀਨਾਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਯ ਭਵਤਿ, ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਬੁਦ੍ਧੀਨਾਂ ਚਾਨੁਕ੍ਤਜ੍ਞਾਨਾਯੇਤਿ ਭਾਵਃ| ਲਕ੍ਸਣਤ ਇਤਿ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹਾਰਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦਿ, ਏਤਚ੍ਚ ‘ਤਦ੍ਯਥਾ- ਆਹਾਰਤ੍ਵਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ‘ਕਰਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਅਵਯਵਤ ਇਤਿ ਏਕਦੇਸ਼ਤਃ, ਏਕਦੇਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਲੋਹਿਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਯਃ; ਤੇ ਤੁ ‘ਤਦ੍ਯਥਾ ਲੋਹਿਤਸ਼ਾਲਯਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ||੩੫||
Adhikarana 16 (36) · Śloka 36
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਆਹਾਰਤ੍ਵਮਾਹਾਰਸ੍ਯੈਕਵਿਧਮਰ੍ਥਾਭੇਦਾਤ੍; ਸ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਯੋਨਿਃ, ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਦ੍ਵਿਵਿਧਪ੍ਰਭਾਵਃ, ਹਿਤਾਹਿਤੋਦਰ੍ਕਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍; ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋਪਯੋਗਃ, ਪਾਨਾਸ਼ਨਭਕ੍ਸ੍ਯਲੇਹ੍ਯੋਪਯੋਗਾਤ੍; ਸਡਾਸ੍ਵਾਦਃ, ਰਸਭੇਦਤਃ ਸਡ੍ਵਿਧਤ੍ਵਾਤ੍; ਵਿਂਸ਼ਤਿਗੁਣਃ, ਗੁਰੁਲਘੁਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਮਨ੍ਦਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਥਿਰਸਰਮਦੁਕਠਿਨ- ਵਿਸ਼ਦਪਿਚ੍ਛਿਲਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਖਰਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਥੂਲਸਾਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਰਵਾਨੁਗਮਾਤ੍; ਅਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਵਿਕਲ੍ਪਃ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗਕਰਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍||੩੬||
View original
तद्यथा- आहारत्वमाहारस्यैकविधमर्थाभेदात्; स पुनर्द्वियोनिः, स्थावरजङ्गमात्मकत्वात्; द्विविधप्रभावः, हिताहितोदर्कविशेषात्; चतुर्विधोपयोगः, पानाशनभक्ष्यलेह्योपयोगात्; षडास्वादः, रसभेदतः षड्विधत्वात्; विंशतिगुणः, गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिन- विशदपिच्छिलश्लक्ष्णखरसूक्ष्मस्थूलसान्द्रद्रवानुगमात्; अपरिसङ्ख्येयविकल्पः, द्रव्यसंयोगकरणबाहुल्यात्||३६||
ਅਰ੍ਥਾਭੇਦਾਦਿਤਿ ਅਭ੍ਯਵਹ੍ਰਿਯਮਾਣਤ੍ਵਾਰ੍ਥਾਭੇਦਾਤ੍| ਦ੍ਵਿਯੋਨਿਰਿਤਿ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਭਵਃ| ਹਿਤਰੂਪੋਹਿਤਰੂਪੋ ਵੋਦਰ੍ਕੋ ਹਿਤਾਹਿਤੋਦਰ੍ਕਃ, ਸ ਏਵ ਵਿਸ਼ੇਸਃ; ਉਦਰ੍ਕ ਉਤ੍ਤਰਕਾਲੀਨਂ ਫਲਮ੍| ਗੁਰੁਲਾਘਵਾਦਯੋ ਯੁਗ੍ਮਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੋਧਿਨੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ; ਅਨੁਗਮਾਦਿਤਿ ਅਨੁਗਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਆਤ੍ਰੇਯਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯੀਯੇ (ਸੂ. ੨੬) ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਃ ਪਰਤ੍ਵਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਨ ਤਥਾਤ੍ਰੋਪਕਾਰਕਾ ਇਤਿ ਨੇਹੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯੇ ਤੁ ਤਤ੍ਰ ਸਂਯੋਗਕਰਣੇ ਆਹਾਰਵਿਧੌ ਭੂਰ੍ਯੁਪਯੋਗਿਨੀ, ਤੇ ਬਹੁਵਿਧਤ੍ਵੇਨ ਤ੍ਵਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਵਿਕਲ੍ਪਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨੈਵ ਨਿਵੇਸ਼ਿਤੇ| ਪਰਿਮਾਣਂ ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾ, ਸਾ ਚੇਹਾਨੁਦਾਹਰਣੀਯਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਾ ‘ਮਾਤ੍ਰਾਦੀਨ੍ ਭਾਵਾਨਨੁਦਾਹਰਨ੍ਤਃ’ ਇਤਿ ਵਚਨੇਨ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗਕਰਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦਿਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਾਦਿਕਂ, ਸਂਯੋਗ ਆਹਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਮੇਲਕਃ, ਕਰਣਂ ਸਂਸ੍ਕਾਰਃ||੩੬||
Adhikarana 17 (37) · Śloka 37
ਤਸ੍ਯ ਖਲੁ ਯੇ ਯੇ ਵਿਕਾਰਾਵਯਵਾ ਭੂਯਿਸ੍ਠਮੁਪਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਭੂਯਿਸ੍ਠਕਲ੍ਪਾਨਾਂ ਚ ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੈਵ ਹਿਤਤਮਾਸ਼੍ਚਾਹਿਤਤਮਾਸ਼੍ਚ, ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਯਥਾਵਦੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ||੩੭||
View original
तस्य खलु ये ये विकारावयवा भूयिष्ठमुपयुज्यन्ते, भूयिष्ठकल्पानां च मनुष्याणां प्रकृत्यैव हिततमाश्चाहिततमाश्च, तांस्तान् यथावदुपदेक्ष्यामः||३७||
ਵਿਕਾਰਾਵਯਵਾ ਇਤਿ ਵਿਕਾਰੈਕਦੇਸ਼ਾਃ| ਭੂਯਿਸ੍ਠਕਲ੍ਪਾਨਾਮਿਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ੍ਯੂਨਬਹੂਨਾਂ , ਕਲ੍ਪਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹ੍ਯਯਮੀਸਦਸਮਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਃ , ਯਥਾਰਾਜਕਲ੍ਪ ਇਤਿ| ਏਤੇਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਬਹੂਨਾਂ ਯੇ ਹਿਤਾ ਅਹਿਤਾਸ਼੍ਚ ਤ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਭੂਯਿਸ੍ਠਕਲ੍ਪਾਨਾਮਿਤਿ ਸਮਾਨਧਾਤੁਪ੍ਰਕਤੀਨਾਮਿਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੇ| ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੇਤਿ ਨ ਸਂਯੋਗਕਰਣਾਦਿਨਾ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ||੩੭||
Adhikarana 18 (38) · Śloka 38
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਲੋਹਿਤਸ਼ਾਲਯਃ ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਾਨਾਂ ਪਥ੍ਯਤਮਤ੍ਵੇ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਮੁਦ੍ਗਾਃ ਸ਼ਮੀਧਾਨ੍ਯਾਨਾਮ੍, ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਮੁਦਕਾਨਾਂ, ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਲਵਣਾਨਾਂ, ਜੀਵਨ੍ਤੀਸ਼ਾਕਂ ਸ਼ਾਕਾਨਾਮ੍, ਐਣੇਯਂ ਮਗਮਾਂਸਾਨਾਂ, ਲਾਵਃ ਪਕ੍ਸਿਣਾਂ, ਗੋਧਾ ਬਿਲੇਸ਼ਯਾਨਾਂ, ਰੋਹਿਤੋ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨਾਂ, ਗਵ੍ਯਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸਰ੍ਪਿਸਾਂ, ਗੋਕ੍ਸੀਰਂ ਕ੍ਸੀਰਾਣਾਂ, ਤਿਲਤੈਲਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਾਤਾਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹਾਨਾਂ, ਵਰਾਹਵਸਾ ਆਨੂਪਮਗਵਸਾਨਾਂ, ਚੁਲੁਕੀਵਸਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਵਸਾਨਾਂ, ਪਾਕਹਂਸਵਸਾ ਜਲਚਰਵਿਹਙ੍ਗਵਸਾਨਾਂ, ਕੁਕ੍ਕੁਟਵਸਾ ਵਿਸ੍ਕਿਰਸ਼ਕੁਨਿਵਸਾਨਾਂ, ਅਜਮੇਦਃ ਸ਼ਾਖਾਦਮੇਦਸਾਂ, ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਂ ਕਨ੍ਦਾਨਾਂ, ਮਦ੍ਵੀਕਾ ਫਲਾਨਾਂ, ਸ਼ਰ੍ਕਰੇਕ੍ਸੁਵਿਕਾਰਾਣਾਮ੍, ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੈਵ ਹਿਤਤਮਾਨਾਮਾਹਾਰਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੩੮||
View original
तद्यथा- लोहितशालयः शूकधान्यानां पथ्यतमत्वे श्रेष्ठतमा भवन्ति, मुद्गाः शमीधान्यानाम्, आन्तरिक्षमुदकानां, सैन्धवं लवणानां, जीवन्तीशाकं शाकानाम्, ऐणेयं मृगमांसानां, लावः पक्षिणां, गोधा बिलेशयानां, रोहितो मत्स्यानां, गव्यं सर्पिः सर्पिषां, गोक्षीरं क्षीराणां, तिलतैलं स्थावरजातानां स्नेहानां, वराहवसा आनूपमृगवसानां, चुलुकीवसा मत्स्यवसानां, पाकहंसवसा जलचरविहङ्गवसानां, कुक्कुटवसा विष्किरशकुनिवसानां, अजमेदः शाखादमेदसां, शृङ्गवेरं कन्दानां, मृद्वीका फलानां, शर्करेक्षुविकाराणाम्, इति प्रकृत्यैव हिततमानामाहारविकाराणां प्राधान्यतो द्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति||३८||
ਲੋਹਿਤਸ਼ਾਲੀ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਃ| ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਨਿਰ੍ਧਾਰਣੇ ਸਸ੍ਠੀ| ਪਥ੍ਯਤਮਤ੍ਵ ਇਤਿ ਤਮਪ੍ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਸਜਾਤੀਯੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਤ੍ਵੇਨ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤਮਾ ਇਤਿ, ਯਥਾ- ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤਮ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਃ; ਕਿਂਵਾ ਤਮਪ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਿਕਂ, ਯਥਾ- “ਯੁਧਿਸ੍ਠਿਰਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤਮਃ ਕੁਰੂਣਾਮ੍” ਇਤਿ, ਤਥਾ ‘ਅਨ੍ਯਤਮਂ ਜਿਹ੍ਵਾਵੈਸਯਿਕਮ੍’ (ਸੂ. ੨੬) ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਾਕਮਾਚੀ ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨੀ ਰਸਾਯਨੀ ਚ, ਤਥਾਪੀਹ ਜੀਵਨ੍ਤੀ ਸ੍ਵਸ੍ਥਹਿਤਤ੍ਵਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਦੁਚ੍ਯਤੇ, ਸ੍ਵਸ੍ਥਹਿਤਤ੍ਵਪ੍ਰਕਰ੍ਸਸ਼੍ਚੇਹ ਵਚਨਾਦੇਵ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਕਾਕਮਾਚ੍ਯਾਂ ਤ੍ਵਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਃ- ਯਤ੍- ਕਾਕਮਾਚੀ ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਾ ਮਰਣਾਯ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਗੋਧਾਰੋਹਿਤੌ ਕਫਪਿਤ੍ਤਵਰ੍ਧਨੌ, ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਭੂਸ਼ਯਾ ਵਾਰਿਜਾਤਾਸ਼੍ਚ ਕਫਪਿਤ੍ਤਵਿਵਰ੍ਧਨਾਃ” ਇਤਿ, ਤਥਾਪੀਹ ਸਜਾਤੀਯੇਸੁ ਪਥ੍ਯਤ੍ਵਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣੇਹੋਚ੍ਯੇਤੇ; ਤਥਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦੋਸਕਰਸ੍ਯਾਪਿ ਤੁਭੇਦੇਨ ਪਥ੍ਯਤ੍ਵਂ ਭਵਤ੍ਯੇਵ; ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਹਿਤਤ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪਥਗੇਵ ਗੁਣਃ ਨ ਦੋਸਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਦੋਸਹਰਤ੍ਵਂ ਵਾਪੇਕ੍ਸਤੇ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਧਾਤੁਪ੍ਰਦੂਸਣਮ੍| ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤੌ ਮਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮੁਚ੍ਯਤੇ” (ਸੂ. ੧) ਇਤਿ| ਚੁਲ੍ਲੁਕੀ ‘ਸੁਗਹ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ| ਪਾਕਹਂਸਃ ਸ਼੍ਵੇਤਹਂਸਃ||੩੮||
Adhikarana 19 (39) · Śloka 39
ਅਹਿਤਤਮਾਨਪ੍ਯੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਯਵਕਾਃ ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਾਨਾਮਪਥ੍ਯਤਮਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਤਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਮਾਸਾਃ ਸ਼ਮੀਧਾਨ੍ਯਾਨਾਂ, ਵਰ੍ਸਾਨਾਦੇਯਮੁਦਕਾਨਾਮ੍, ਊਸਰਂ ਲਵਣਾਨਾਂ, ਸਰ੍ਸਪਸ਼ਾਕਂ ਸ਼ਾਕਾਨਾਂ, ਗੋਮਾਂਸਂ ਮਗਮਾਂਸਾਨਾਂ, ਕਾਣਕਪੋਤਃ ਪਕ੍ਸਿਣਾਂ, ਭੇਕੋ ਬਿਲੇਸ਼ਯਾਨਾਂ, ਚਿਲਿਚਿਮੋ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨਾਮ੍, ਆਵਿਕਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸਰ੍ਪਿਸਾਮ੍, ਅਵਿਕ੍ਸੀਰਂ ਕ੍ਸੀਰਾਣਾਂ, ਕੁਸੁਮ੍ਭਸ੍ਨੇਹਃ ਸ੍ਥਾਵਰਸ੍ਨੇਹਾਨਾਂ, ਮਹਿਸਵਸਾ ਆਨੂਪਮਗਵਸਾਨਾਂ, ਕੁਮ੍ਭੀਰਵਸਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਵਸਾਨਾਂ, ਕਾਕਮਦ੍ਗੁਵਸਾ ਜਲਚਰਵਿਹਙ੍ਗਵਸਾਨਾਂ, ਚਟਕਵਸਾ ਵਿਸ੍ਕਿਰਸ਼ੁਕਨਿਵਸਾਨਾਂ, ਹਸ੍ਤਿਮੇਦਃ ਸ਼ਾਖਾਦਮੇਦਸਾਂ, ਨਿਕੁਚਂ ਫਲਾਨਾਮ੍, ਆਲੁਕਂ ਕਨ੍ਦਾਨਾਂ, ਫਾਣਿਤਮਿਕ੍ਸੁਵਿਕਾਰਾਣਾਮ੍, ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੈਵਾਹਿਤਤਮਾਨਾਮਾਹਾਰਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਤਮਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; (ਇਤਿ) ਹਿਤਾਹਿਤਾਵਯਵੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤ ਆਹਾਰਵਿਕਾਰਾਣਾਮ੍||੩੯||
View original
अहिततमानप्युपदेक्ष्यामः- यवकाः शूकधान्यानामपथ्यतमत्वेन प्रकृष्टतमा भवन्ति, माषाः शमीधान्यानां, वर्षानादेयमुदकानाम्, ऊषरं लवणानां, सर्षपशाकं शाकानां, गोमांसं मृगमांसानां, काणकपोतः पक्षिणां, भेको बिलेशयानां, चिलिचिमो मत्स्यानाम्, आविकं सर्पिः सर्पिषाम्, अविक्षीरं क्षीराणां, कुसुम्भस्नेहः स्थावरस्नेहानां, महिषवसा आनूपमृगवसानां, कुम्भीरवसा मत्स्यवसानां, काकमद्गुवसा जलचरविहङ्गवसानां, चटकवसा विष्किरशुकनिवसानां, हस्तिमेदः शाखादमेदसां, निकुचं फलानाम्, आलुकं कन्दानां, फाणितमिक्षुविकाराणाम्, इति प्रकृत्यैवाहिततमानामाहारविकाराणां प्रकृष्टतमानि द्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति; (इति) हिताहितावयवो व्याख्यात आहारविकाराणाम्||३९||
ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਤਮਾ ਇਤਿ ਤਮਪ੍ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਿਕਃ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਪਥ੍ਯਤਮ ਇਤਿ ਤਮਪ੍ਪ੍ਰਯੋਗੇਣੈਵ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਂ, ਤਥਾਪ੍ਯਪਥ੍ਯਤਮਾਨਾਂ ਬਹੂਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਤਮ ਇਤਿ ਪਦਮ੍| ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਨਾਦੇਯਂ ਵਰ੍ਸਾਨਾਦੇਯਮ੍| ਊਸਰਦੇਸ਼ਭਵਮੂਸਰਮ੍| ਕਾਣਕਪੋਤ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕਾਣਸ਼ਬ੍ਦੋਲ੍ਪਵਚਨਃ; ਯਥਾ- ਕਾਣੋ ਮੇਘ ਇਤਿ| ਚਿਲਿਚਿਮੋ ਮਹਾਸ਼ਕਲੀ ਮਤ੍ਸ੍ਯੋ ਰੋਹਿਤਭੇਦਃ, ਅਤ੍ਰੈਵ ਹ੍ਯਗ੍ਰੇ ਰੋਹਿਤਭੇਦਮੇਵ ਚਿਲਿਚਿਮਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਕਾਕਮਦ੍ਗੁਃ ਪਾਨੀਯਕਾਕਿਕਾ| ਚਟਕਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਹਿਤਾਹਿਤਾਵਯਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਦੌ ‘ਇਤਿ’ ਸ਼ਬ੍ਦੋਧ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਇਤਿ ਹਿਤਾਹਿਤਾਵਯਵ ਆਹਾਰਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੋ ਭਵਤੀਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਣੈਵ ਯੋਜਨੀਯਮ੍||੩੯||
Adhikarana 20 (40) · Śloka 40
ਅਤੋ ਭੂਯਃ ਕਰ੍ਮੌਸਧਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਤਃ ਸਾਨੁਬਨ੍ਧਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਨ੍ਨਂ ਵਤ੍ਤਿਕਰਾਣਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮ੍, ਉਦਕਮਾਸ਼੍ਵਾਸਕਰਾਣਾਂ (ਸੁਰਾ ਸ਼੍ਰਮਹਰਾਣਾਂ ), ਕ੍ਸੀਰਂ ਜੀਵਨੀਯਾਨਾਂ, ਮਾਂਸਂ ਬਂਹਣੀਯਾਨਾਂ, ਰਸਸ੍ਤਰ੍ਪਣੀਯਾਨਾਂ, ਲਵਣਮਨ੍ਨਦ੍ਰਵ੍ਯਰੁਚਿਕਰਾਣਾਮ੍, ਅਮ੍ਲਂ ਹਦ੍ਯਾਨਾਂ, ਕੁਕ੍ਕੁਟੋ ਬਲ੍ਯਾਨਾਂ, ਨਕ੍ਰਰੇਤੋ ਵਸ੍ਯਾਣਾਂ, ਮਧੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਤੈਲਂ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਵਮਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਾਣਾਂ, ਵਿਰੇਚਨਂ ਪਿਤ੍ਤਹਰਾਣਾਂ, ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਾਤਹਰਾਣਾਂ, ਸ੍ਵੇਦੋ ਮਾਰ੍ਦਵਕਰਾਣਾਂ, ਵ੍ਯਾਯਾਮਃ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਰਾਣਾਂ, ਕ੍ਸਾਰਃ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵੋਪਘਾਤਿਨਾਂ, (ਤਿਨ੍ਦੁਕਮਨਨ੍ਨਦ੍ਰਵ੍ਯਰੁਚਿਕਰਾਣਾਮ੍ ,) ਆਮਂ ਕਪਿਤ੍ਥਮਕਣ੍ਠ੍ਯਾਨਾਮ੍, ਆਵਿਕਂ ਸਰ੍ਪਿਰਹਦ੍ਯਾਨਾਮ੍, ਅਜਾਕ੍ਸੀਰਂ ਸ਼ੋਸਘ੍ਨਸ੍ਤਨ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਰਕ੍ਤਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਮ੍, ਅਵਿਕ੍ਸੀਰਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਜਨਨਾਨਾਂ, ਮਹਿਸੀਕ੍ਸੀਰਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਨਨਾਨਾਂ, ਮਨ੍ਦਕਂ ਦਧ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਕਰਾਣਾਂ, ਗਵੇਧੁਕਾਨ੍ਨਂ ਕਰ੍ਸ਼ਨੀਯਾਨਾਮ੍, ਉਦ੍ਦਾਲਕਾਨ੍ਨਂ ਵਿਰੂਕ੍ਸਣੀਯਾਨਾਮ੍, ਇਕ੍ਸੁਰ੍ਮੂਤ੍ਰਜਨਨਾਨਾਂ, ਯਵਾਃ ਪੁਰੀਸਜਨਨਾਨਾਂ, ਜਾਮ੍ਬਵਂ ਵਾਤਜਨਨਾਨਾਂ, ਸ਼ਸ੍ਕੁਲ੍ਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਜਨਨਾਨਾਂ, ਕੁਲਤ੍ਥਾ ਅਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਜਨਨਾਨਾਂ, ਮਾਸਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਜਨਨਾਨਾਂ, ਮਦਨਫਲਂ ਵਮਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨੋਪਯੋਗਿਨਾਂ, ਤ੍ਰਿਵਤ੍ ਸੁਖਵਿਰੇਚਨਾਨਾਂ, ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੋ ਮਦੁਵਿਰੇਚਨਾਨਾਂ, ਸ੍ਨੁਕ੍ਪਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵਿਰੇਚਨਨਾਂ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਪੁਸ੍ਪਾ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਾਨਾਂ, ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਕ੍ਰਿਮਿਘ੍ਨਾਨਾਂ, ਸ਼ਿਰੀਸੋ ਵਿਸਘ੍ਨਾਨਾਂ, ਖਦਿਰਃ ਕੁਸ੍ਠਘ੍ਨਾਨਾਂ, ਰਾਸ੍ਨਾ ਵਾਤਹਰਾਣਾਮ੍, ਆਮਲਕਂ ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਾਨਾਂ, ਹਰੀਤਕੀ ਪਥ੍ਯਾਨਾਮ੍, ਏਰਣ੍ਡਮੂਲਂ ਵਸ੍ਯਵਾਤਹਰਾਣਾਂ, ਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਂ ਦੀਪਨੀਯਪਾਚਨੀਯਾਨਾਹਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਚਿਤ੍ਰਕਮੂਲਂ ਦੀਪਨੀਯਪਾਚਨੀਯਗੁਦਸ਼ੋਥਾਰ੍ਸ਼ਃਸ਼ੂਲਹਰਾਣਾਂ, ਪੁਸ੍ਕਰਮੂਲਂ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਹਰਾਣਾਂ, ਮੁਸ੍ਤਂ ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਦੀਪਨੀਯਪਾਚਨੀਯਾਨਾਮ੍, ਉਦੀਚ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਵਾਪਣਦੀਪਨੀਯਪਾਚਨੀਯਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਹਰਾਣਾਂ, ਕਟ੍ਵਙ੍ਗਂ ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਪਾਚਨੀਯਦੀਪਨੀਯਾਨਾਮ੍, ਅਨਨ੍ਤਾ ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਮ੍, ਅਮਤਾ ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਵਾਤਹਰਦੀਪਨੀਯਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੋਣਿਤਵਿਬਨ੍ਧਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਬਿਲ੍ਵਂ ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਦੀਪਨੀਯਵਾਤਕਫਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਮ੍, ਅਤਿਵਿਸਾ ਦੀਪਨੀਯਪਾਚਨੀਯਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਸਰ੍ਵਦੋਸਹਰਾਣਾਮ੍, ਉਤ੍ਪਲਕੁਮੁਦਪਦ੍ਮਕਿਞ੍ਜਲ੍ਕਃ ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਦੁਰਾਲਭਾ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਗਨ੍ਧਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਃ ਸ਼ੋਣਿਤਪਿਤ੍ਤਾਤਿਯੋਗਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਕੁਟਜਤ੍ਵਕ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕੋਪਸ਼ੋਸਣਾਨਾਂ, ਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਫਲਂ ਰਕ੍ਤਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀ ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਵਾਤਹਰਦੀਪਨੀਯਵਸ੍ਯਾਣਾਂ, ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾ ਵਸ੍ਯਸਰ੍ਵਦੋਸਹਰਾਣਾਂ, ਬਲਾ ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਬਲ੍ਯਵਾਤਹਰਾਣਾਂ, ਗੋਕ੍ਸੁਰਕੋ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨਿਲਹਰਾਣਾਂ, ਹਿਙ੍ਗੁਨਿਰ੍ਯਾਸਸ਼੍ਛੇਦਨੀਯਦੀਪਨੀਯਾਨੁਲੋਮਿਕਵਾਤਕਫਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਮ੍, ਅਮ੍ਲਵੇਤਸੋ ਭੇਦਨੀਯਦੀਪਨੀਯਾਨੁਲੋਮਿਕਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਾਣਾਂ, ਯਾਵਸ਼ੂਕਃ ਸ੍ਰਂਸਨੀਯਪਾਚਨੀਯਾਰ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨਾਨਾਂ, ਤਕ੍ਰਾਭ੍ਯਾਸੋ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਸ਼ੋਫਾਰ੍ਸ਼ੋਘਤਵ੍ਯਾਪਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਮਾਂਸਰਸਾਭ੍ਯਾਸੋ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਸ਼ੋਸਾਰ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨਾਨਾਂ, ਕ੍ਸੀਰਘਤਾਭ੍ਯਾਸੋ ਰਸਾਯਨਾਨਾਂ, ਸਮਘਤਸਕ੍ਤੁਪ੍ਰਾਸ਼ਾਭ੍ਯਾਸੋ ਵਸ੍ਯੋਦਾਵਰ੍ਤਹਰਾਣਾਂ, ਤੈਲਗਣ੍ਡੂਸਾਭ੍ਯਾਸੋ ਦਨ੍ਤਬਲਰੁਚਿਕਰਾਣਾਂ, ਚਨ੍ਦਨਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਹਰਦਾਹਨਿਰ੍ਵਾਪਣਲੇਪਨਾਨਾਂ, ਰਾਸ੍ਨਾਗੁਰੁਣੀ ਸ਼ੀਤਾਪਨਯਨਪ੍ਰਲੇਪਨਾਨਾਂ, ਲਾਮਜ੍ਜਕੋਸ਼ੀਰਂ ਦਾਹਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਸ੍ਵੇਦਾਪਨਯਨਪ੍ਰਲੇਪਨਾਨਾਂ, ਕੁਸ੍ਠਂ ਵਾਤਹਰਾਭ੍ਯਙ੍ਗੋਪਨਾਹੋਪਯੋਗਿਨਾਂ, ਮਧੁਕਂ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਵਸ੍ਯਕੇਸ਼੍ਯਕਣ੍ਠ੍ਯਵਰ੍ਣ੍ਯਵਿਰਜਨੀਯਰੋਪਣੀਯਾਨਾਂ, ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਾਣਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪ੍ਰਦਾਨਹੇਤੂਨਾਮ੍, ਅਗ੍ਨਿਰਾਮਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼ੀਤਸ਼ੂਲੋਦ੍ਵੇਪਨਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਜਲਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨੀਯਾਨਾਂ, ਮਦ੍ਭਸ੍ਟਲੋਸ੍ਟ੍ਰਨਿਰ੍ਵਾਪਿਤਮੁਦਕਂ ਤਸ੍ਣਾਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤਿਯੋਗਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਮ੍, ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਨਮਾਮਪ੍ਰਦੋਸਹੇਤੂਨਾਂ, ਯਥਾਗ੍ਨ੍ਯਭ੍ਯਵਹਾਰੋਗ੍ਨਿਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਾਨਾਂ, ਯਥਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਚੇਸ੍ਟਾਭ੍ਯਵਹਾਰੌ ਸੇਵ੍ਯਾਨਾਂ, ਕਾਲਭੋਜਨਮਾਰੋਗ੍ਯਕਰਾਣਾਂ, ਤਪ੍ਤਿਰਾਹਾਰਗੁਣਾਨਾਂ, ਵੇਗਸਨ੍ਧਾਰਣਮਨਾਰੋਗ੍ਯਕਰਾਣਾਂ, ਮਦ੍ਯਂ ਸੌਮਨਸ੍ਯਜਨਨਾਨਾਂ, ਮਦ੍ਯਾਕ੍ਸੇਪੋ ਧੀਧਤਿਸ੍ਮਤਿਹਰਾਣਾਂ, ਗੁਰੁਭੋਜਨਂ ਦੁਰ੍ਵਿਪਾਕਕਰਾਣਾਮ੍, ਏਕਾਸ਼ਨਭੋਜਨਂ ਸੁਖਪਰਿਣਾਮਕਰਾਣਾਂ, ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ ਸ਼ੋਸਕਰਾਣਾਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਵੇਗਨਿਗ੍ਰਹਃ ਸਾਣ੍ਡ੍ਯਕਰਾਣਾਂ, ਪਰਾਘਾਤਨਮਨ੍ਨਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਜਨਨਾਨਾਮ੍, ਅਨਸ਼ਨਮਾਯੁਸੋ ਹ੍ਰਾਸਕਰਾਣਾਂ, ਪ੍ਰਮਿਤਾਸ਼ਨਂ ਕਰ੍ਸ਼ਨੀਯਾਨਾਮ੍, ਅਜੀਰ੍ਣਾਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਗ੍ਰਹਣੀਦੂਸਣਾਨਾਂ, ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮਗ੍ਨਿਵੈਸਮ੍ਯਕਰਾਣਾਂ, ਵਿਰੁਦ੍ਧਵੀਰ੍ਯਾਸ਼ਨਂ ਨਿਨ੍ਦਿਤਵ੍ਯਾਧਿਕਰਾਣਾਂ, ਪ੍ਰਸ਼ਮਃ ਪਥ੍ਯਾਨਾਂ, ਆਯਾਸਃ ਸਰ੍ਵਾਪਥ੍ਯਾਨਾਂ, ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੋ ਵ੍ਯਾਧਿਕਰਾਣਾਂ, ਰਜਸ੍ਵਲਾਭਿਗਮਨਮਲਕ੍ਸ੍ਮੀਮੁਖਾਨਾਂ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮਾਯੁਸ੍ਯਾਣਾਂ, ਪਰਦਾਰਾਭਿਗਮਨਮਨਾਯੁਸ੍ਯਾਣਾਂ, ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਵਸ੍ਯਾਣਾਂ, ਦੌਰ੍ਮਨਸ੍ਯਮਵਸ੍ਯਾਣਾਮ੍, ਅਯਥਾਬਲਮਾਰਮ੍ਭਃ ਪ੍ਰਾਣੋਪਰੋਧਿਨਾਂ, ਵਿਸਾਦੋ ਰੋਗਵਰ੍ਧਨਾਨਾਂ, ਸ੍ਨਾਨਂ ਸ਼੍ਰਮਹਰਾਣਾਂ, ਹਰ੍ਸਃ ਪ੍ਰੀਣਨਾਨਾਂ, ਸ਼ੋਕਃ ਸ਼ੋਸਣਾਨਾਂ, ਨਿਵਤ੍ਤਿਃ ਪੁਸ੍ਟਿਕਰਾਣਾਂ, ਪੁਸ੍ਟਿਃਸ੍ਵਪ੍ਨਕਰਾਣਾਮ੍, ਅਤਿਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਕਰਾਣਾਂ, ਸਰ੍ਵਰਸਾਭ੍ਯਾਸੋ ਬਲਕਰਾਣਾਮ੍, ਏਕਰਸਾਭ੍ਯਾਸੋ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਕਰਾਣਾਂ, ਗਰ੍ਭਸ਼ਲ੍ਯਮਾਹਾਰ੍ਯਾਣਾਮ੍, ਅਜੀਰ੍ਣਮੁਦ੍ਧਾਰ੍ਯਾਣਾਂ, ਬਾਲੋ ਮਦੁਭੇਸਜੀਯਾਨਾਂ, ਵਦ੍ਧੋ ਯਾਪ੍ਯਾਨਾਂ, ਗਰ੍ਭਿਣੀ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੌਸਧਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮਵਰ੍ਜਨੀਯਾਨਾਂ, ਸੌਮਨਸ੍ਯਂ ਗਰ੍ਭਧਾਰਣਾਨਾਂ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਨਾਮ੍, ਆਮੋ ਵਿਸਮਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਨਾਂ , ਜ੍ਵਰੋ ਰੋਗਾਣਾਂ, ਕੁਸ੍ਠਂ ਦੀਰ੍ਘਰੋਗਾਣਾਂ, ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਰੋਗਸਮੂਹਾਨਾਂ, ਪ੍ਰਮੇਹੋਨੁਸਙ੍ਗਿਣਾਂ, ਜਲੌਕਸੋਨੁਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ, ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ, ਹਿਮਵਾਨੌਸਧਿਭੂਮੀਨਾਂ, ਸੋਮ ਓਸਧੀਨਾਂ, ਮਰੁਭੂਮਿਰਾਰੋਗ੍ਯਦੇਸ਼ਾਨਾਮ੍, ਅਨੂਪੋਹਿਤਦੇਸ਼ਾਨਾਮ੍, ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਕਾਰਿਤ੍ਵਮਾਤੁਰਗੁਣਾਨਾਂ, ਭਿਸਕ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਙ੍ਗਾਨਾਂ, ਨਾਸ੍ਤਿਕੋਵਰ੍ਜ੍ਯਾਨਾਂ, ਲੌਲ੍ਯਂ ਕ੍ਲੇਸ਼ਕਰਾਣਾਮ੍, ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਕਾਰਿਤ੍ਵਮਰਿਸ੍ਟਾਨਾਂ, ਅਨਿਰ੍ਵੇਦੋ ਵਾਰ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾਨਾਂ, ਵੈਦ੍ਯਸਮੂਹੋ ਨਿਃਸਂਸ਼ਯਕਰਾਣਂ, ਯੋਗੋ ਵੈਦ੍ਯਗੁਣਾਨਾਂ, ਵਿਜ੍ਞਾਨਮੌਸਧੀਨਾਂ, ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਹਿਤਸ੍ਤਰ੍ਕਃ ਸਾਧਨਾਨਾਂ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਃ ਕਾਲਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਾਨਾਮ੍, ਅਵ੍ਯਵਸਾਯਃ ਕਾਲਾਤਿਪਤ੍ਤਿਹੇਤੂਨਾਂ, ਦਸ੍ਟਕਰ੍ਮਤਾ ਨਿਃਸਂਸ਼ਯਕਰਾਣਾਮ੍, ਅਸਮਰ੍ਥਤਾ ਭਯਕਰਾਣਾਂ, ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਸਮ੍ਭਾਸਾ ਬੁਦ੍ਧਿਵਰ੍ਧਨਾਨਾਮ੍, ਆਚਾਰ੍ਯਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਧਿਗਮਹੇਤੂਨਾਮ੍, ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਮਤਾਨਾਂ, ਸਦ੍ਵਚਨਮਨੁਸ੍ਠੇਯਾਨਾਮ੍, ਅਸਦ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਸਰ੍ਵਾਹਿਤਾਨਾਂ, ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਃ ਸੁਖਾਨਾਮਿਤਿ||੪੦||
View original
अतो भूयः कर्मौषधानां च प्राधान्यतः सानुबन्धानि द्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः|
तद्यथा- अन्नं वृत्तिकराणां श्रेष्ठम्, उदकमाश्वासकराणां (सुरा श्रमहराणां ), क्षीरं जीवनीयानां, मांसं बृंहणीयानां, रसस्तर्पणीयानां, लवणमन्नद्रव्यरुचिकराणाम्, अम्लं हृद्यानां, कुक्कुटो बल्यानां, नक्ररेतो वृष्याणां, मधु श्लेष्मपित्तप्रशमनानां, सर्पिर्वातपित्तप्रशमनानां, तैलं वातश्लेष्मप्रशमनानां, वमनं श्लेष्महराणां, विरेचनं पित्तहराणां, बस्तिर्वातहराणां, स्वेदो मार्दवकराणां, व्यायामः स्थैर्यकराणां, क्षारः पुंस्त्वोपघातिनां, (तिन्दुकमनन्नद्रव्यरुचिकराणाम् ,) आमं कपित्थमकण्ठ्यानाम्, आविकं सर्पिरहृद्यानाम्, अजाक्षीरं शोषघ्नस्तन्यसात्म्यरक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अविक्षीरं श्लेष्मपित्तजननानां, महिषीक्षीरं स्वप्नजननानां, मन्दकं दध्यभिष्यन्दकराणां, गवेधुकान्नं कर्शनीयानाम्, उद्दालकान्नं विरूक्षणीयानाम्, इक्षुर्मूत्रजननानां, यवाः पुरीषजननानां, जाम्बवं वातजननानां, शष्कुल्यः श्लेष्मपित्तजननानां, कुलत्था अम्लपित्तजननानां, माषाः श्लेष्मपित्तजननानां, मदनफलं वमनास्थापनानुवासनोपयोगिनां, त्रिवृत् सुखविरेचनानां, चतुरङ्गुलो मृदुविरेचनानां, स्नुक्पयस्तीक्ष्णविरेचननां, प्रत्यक्पुष्पा शिरोविरेचनानां, विडङ्गं क्रिमिघ्नानां, शिरीषो विषघ्नानां, खदिरः कुष्ठघ्नानां, रास्ना वातहराणाम्, आमलकं वयःस्थापनानां, हरीतकी पथ्यानाम्, एरण्डमूलं वृष्यवातहराणां, पिप्पलीमूलं दीपनीयपाचनीयानाहप्रशमनानां, चित्रकमूलं दीपनीयपाचनीयगुदशोथार्शःशूलहराणां, पुष्करमूलं हिक्काश्वासकासपार्श्वशूलहराणां, मुस्तं साङ्ग्राहिकदीपनीयपाचनीयानाम्, उदीच्यं निर्वापणदीपनीयपाचनीयच्छर्द्यतीसारहराणां, कट्वङ्गं साङ्ग्राहिकपाचनीयदीपनीयानाम्, अनन्ता साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अमृता साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयश्लेष्मशोणितविबन्धप्रशमनानां, बिल्वं साङ्ग्राहिकदीपनीयवातकफप्रशमनानाम्, अतिविषा दीपनीयपाचनीयसाङ्ग्राहिकसर्वदोषहराणाम्, उत्पलकुमुदपद्मकिञ्जल्कः साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, दुरालभा पित्तश्लेष्मप्रशमनानां, गन्धप्रियङ्गुः शोणितपित्तातियोगप्रशमनानां, कुटजत्वक् श्लेष्मपित्तरक्तसाङ्ग्राहिकोपशोषणानां, काश्मर्यफलं रक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, पृश्निपर्णी साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयवृष्याणां, विदारिगन्धा वृष्यसर्वदोषहराणां, बला साङ्ग्राहिकबल्यवातहराणां, गोक्षुरको मूत्रकृच्छ्रानिलहराणां, हिङ्गुनिर्यासश्छेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातकफप्रशमनानाम्, अम्लवेतसो भेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातश्लेष्महराणां, यावशूकः स्रंसनीयपाचनीयार्शोघ्नानां, तक्राभ्यासो ग्रहणीदोषशोफार्शोघृतव्यापत्प्रशमनानां, क्रव्यान्मांसरसाभ्यासो ग्रहणीदोषशोषार्शोघ्नानां, क्षीरघृताभ्यासो रसायनानां, समघृतसक्तुप्राशाभ्यासो वृष्योदावर्तहराणां, तैलगण्डूषाभ्यासो दन्तबलरुचिकराणां, चन्दनं दुर्गन्धहरदाहनिर्वापणलेपनानां, रास्नागुरुणी शीतापनयनप्रलेपनानां, लामज्जकोशीरं दाहत्वग्दोषस्वेदापनयनप्रलेपनानां, कुष्ठं वातहराभ्यङ्गोपनाहोपयोगिनां, मधुकं चक्षुष्यवृष्यकेश्यकण्ठ्यवर्ण्यविरजनीयरोपणीयानां, वायुः प्राणसञ्ज्ञाप्रदानहेतूनाम्, अग्निरामस्तम्भशीतशूलोद्वेपनप्रशमनानां, जलं स्तम्भनीयानां, मृद्भृष्टलोष्ट्रनिर्वापितमुदकं तृष्णाच्छर्द्यतियोगप्रशमनानाम्, अतिमात्राशनमामप्रदोषहेतूनां, यथाग्न्यभ्यवहारोऽग्निसन्धुक्षणानां, यथासात्म्यं चेष्टाभ्यवहारौ सेव्यानां, कालभोजनमारोग्यकराणां, तृप्तिराहारगुणानां, वेगसन्धारणमनारोग्यकराणां, मद्यं सौमनस्यजननानां, मद्याक्षेपो धीधृतिस्मृतिहराणां, गुरुभोजनं दुर्विपाककराणाम्, एकाशनभोजनं सुखपरिणामकराणां, स्त्रीष्वतिप्रसङ्गः शोषकराणां, शुक्रवेगनिग्रहः षाण्ड्यकराणां, पराघातनमन्नाश्रद्धाजननानाम्, अनशनमायुषो ह्रासकराणां, प्रमिताशनं कर्शनीयानाम्, अजीर्णाध्यशनं ग्रहणीदूषणानां, विषमाशनमग्निवैषम्यकराणां, विरुद्धवीर्याशनं निन्दितव्याधिकराणां, प्रशमः पथ्यानां, आयासः सर्वापथ्यानां, मिथ्यायोगो व्याधिकराणां, रजस्वलाभिगमनमलक्ष्मीमुखानां, ब्रह्मचर्यमायुष्याणां, परदाराभिगमनमनायुष्याणां, सङ्कल्पो वृष्याणां, दौर्मनस्यमवृष्याणाम्, अयथाबलमारम्भः प्राणोपरोधिनां, विषादो रोगवर्धनानां, स्नानं श्रमहराणां, हर्षः प्रीणनानां, शोकः शोषणानां, निवृत्तिः पुष्टिकराणां, पुष्टिःस्वप्नकराणाम्, अतिस्वप्नस्तन्द्राकराणां, सर्वरसाभ्यासो बलकराणाम्, एकरसाभ्यासो दौर्बल्यकराणां, गर्भशल्यमाहार्याणाम्, अजीर्णमुद्धार्याणां, बालो मृदुभेषजीयानां, वृद्धो याप्यानां, गर्भिणी तीक्ष्णौषधव्यवायव्यायामवर्जनीयानां, सौमनस्यं गर्भधारणानां, सन्निपातो दुश्चिकित्स्यानाम्, आमो विषमचिकित्स्यानां , ज्वरो रोगाणां, कुष्ठं दीर्घरोगाणां, राजयक्ष्मा रोगसमूहानां, प्रमेहोऽनुषङ्गिणां, जलौकसोऽनुशस्त्राणां, बस्तिस्तन्त्राणां, हिमवानौषधिभूमीनां, सोम ओषधीनां, मरुभूमिरारोग्यदेशानाम्, अनूपोऽहितदेशानाम्, निर्देशकारित्वमातुरगुणानां, भिषक् चिकित्साङ्गानां, नास्तिकोवर्ज्यानां, लौल्यं क्लेशकराणाम्, अनिर्देशकारित्वमरिष्टानां, अनिर्वेदो वार्तलक्षणानां, वैद्यसमूहो निःसंशयकराणं, योगो वैद्यगुणानां, विज्ञानमौषधीनां, शास्त्रसहितस्तर्कः साधनानां, सम्प्रतिपत्तिः कालज्ञानप्रयोजनानाम्, अव्यवसायः कालातिपत्तिहेतूनां, दृष्टकर्मता निःसंशयकराणाम्, असमर्थता भयकराणां, तद्विद्यसम्भाषा बुद्धिवर्धनानाम्, आचार्यः शास्त्राधिगमहेतूनाम्, आयुर्वेदोऽमृतानां, सद्वचनमनुष्ठेयानाम्, असद्ग्रहणं सर्वाहितानां, सर्वसन्न्यासः सुखानामिति||४०||
ਅਤੋ ਭੂਯ ਇਤਿ ਅਤ ਇਤਿ ਹੇਤੌ, ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਧਿਤਾਹਿਤਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਨ ਤੁ ਤੇਸਾਂ ਕਰ੍ਮੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭੂਯਃ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੁਨਰਰ੍ਥੇ, ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਕਾਰ੍ਯਮ੍; ਤੇਨ, ਅਤੋ ਭੂਯ ਆਹਾਰਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਕਰ੍ਮ| ਯਥਾ- ‘ਅਨ੍ਨਂ ਵਤ੍ਤਿਕਰਾਣਾਮ੍’, ‘ਉਦਕਮਾਸ਼੍ਵਾਸਕਰਾਣਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਤਥੌਸਧਾਨਾਂ ਚ ਕਰ੍ਮ, ਯਥਾ- ‘ਤ੍ਰਿਵਤ੍ ਸੁਖਵਿਰੇਚਨਾਨਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ| ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਨ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਾਹਾਰਵਿਕਾਰਾਣਾਮੌਸਧਾਨਾਂ ਚ ਕਰ੍ਮਾਭਿਧਾਨਂ , ਕਿਨ੍ਤੁ ਯਥਾਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸਾਨੁਬਨ੍ਧਾਨੀਤਿ ਸਪ੍ਰਯੋਜਨਾਨਿ, ਯਥਾ- ਅਜੀਰ੍ਣਮੁਦ੍ਧਾਰ੍ਯਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ; ਅਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਾਦਿਕਰ੍ਮਕਥਨਂ ਹਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੋਗਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮੇਵ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣੀਤਿ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ, ਯਥਾ- ਜਲਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਾਨਾਂ, ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਾਣਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪ੍ਰਦਾਨਹੇਤੂਨਾਮ੍, ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣੀਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ; ਤਚ੍ਚ ਸਾਨੁਬਨ੍ਧਾਨੀਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਤੇਨਾਦ੍ਰਵ੍ਯਮਪਿ ਸਾਨੁਬਨ੍ਧਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਯਥਾ- ‘ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਹਿਤਸ੍ਤਰ੍ਕਃ ਸਾਧਨਾਨਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਿਂਵਾ, ਹਿਤਾਹਿਤਾਵਯਵਮਿਤਿ ਕਰ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਣਂ; ਤੇਨ, ਹਿਤਾਹਿਤੈਕਦੇਸ਼ਰੂਪਂ ਕਰ੍ਮਾਹਾਰਵਿਕਾਰਣਾਮਿਤਿ ਭਵਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਹਿਤਂ ਕਰ੍ਮ ‘ਅਨ੍ਨਂ ਵਤ੍ਤਿਕਰਾਣਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਅਹਿਤਂ ਕਰ੍ਮ ‘ਆਵਿਕਂ ਸਰ੍ਪਿਰਹਦ੍ਯਾਨਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਔਸਧਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮ ‘ਤ੍ਰਿਵਤ੍ ਸੁਖਵਿਰੇਚਨਾਨਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵਵਦੇਵ| ਵਤ੍ਤਿਕਰਾਣਾਮਿਤਿ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਿਤਿਕਰਾਣਾਮ੍ | ਅਨ੍ਨਦ੍ਰਵ੍ਯਰੁਚਿਕਰਾਣਾਮਿਤਿ ਲਵਣਮਨ੍ਨੇਨ ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਸਦਨ੍ਨੇ ਰੁਚਿਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਮ੍ਲਂ ਹਦ੍ਯਾਨਾਮਿਤਿ ਰੁਚ੍ਯਾਨਾਮ੍, ਅਮ੍ਲਂ ਤੁ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਰੋਚਤੇ| ਮਧੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਮਿਤਿ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ, ਦੁਰਾਲਭਾ ਤ੍ਵੌਸਧਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ; ਤੇਨ ਦੁਰਾਲਭਾਯਾ ਮਧੁਨਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤ੍ਵਾਵਧਾਰਣਂ ਨ ਵਿਰੋਧਿ| ਬਸ੍ਤਿਰਿਤਿ ਅਵਿਸ਼ੇਸਾਦਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨੇ| ਅਵਿਕ੍ਸੀਰਂ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਨਨਾਨਾਮਿਤਿ ਪੇਯੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਮਾਸਾਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਨਨਾਨਾਮਿਤਿ ਭੋਜ੍ਯੇਸੁ, ਸ਼ਸ੍ਕੁਲ੍ਯਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਨਨਾਨਾਮਿਤਿ ਭਕ੍ਸ੍ਯੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ; ਕਿਂਵਾ, ਤ੍ਰਯਮਪ੍ਯੇਤਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਨਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਾਨਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਤਯਮਪ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਤੁਲ੍ਯਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤਾਭਿਧਾਨਂ ਤਜ੍ਜਾਤੀਯਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਤਥਾ ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਚ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਮਨ੍ਦਕਮਿਤਿ ਮਨ੍ਦਜਾਤਮ੍| ਉਦ੍ਦਾਲਕੋ ਵਨਕੋਦ੍ਰਵਃ| ਗੁਦਸ਼ੋਥਃ ਅਰ੍ਸ਼ਃ| ਗਨ੍ਧਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਃ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਰੇਵ| ਕ੍ਰਵ੍ਯਂ ਮਾਂਸਮਤ੍ਤੀਤਿ ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦ੍ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਿਃ| ਸਮਘਤ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਮਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਹਾਰ੍ਥਃ| ਉਦ੍ਵੇਪਨਮਿਤਿ ਵੇਪਨਮ੍| ਉਦਕਮਾਸ਼੍ਵਾਸਨਸ੍ਤਮ੍ਭਨਾਨਾਮਿਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ, ਯਤ੍ ਪਥਕ੍ ‘ਉਦਕਮਾਸ਼੍ਵਾਸਕਰਾਣਾਂ’, ਤਥਾ ‘ਜਲਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਾਨਾਂ’ ਇਤਿ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਕਰ੍ਮਦ੍ਵਯੇਪਿ ਜਲਸ੍ਯਾਨਨ੍ਯਸਾਧਾਰਣਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ ਗੁਣਪਾਠੇ ਹ੍ਯੁਭਯਕਰ੍ਮਕਰ੍ਤਸ੍ਵੇਵ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯਨੇਕਕਰ੍ਮਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇ ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਾਦੌ, ਤਤ੍ਰ ਤਥਾਭੂਤਾਨੇਕਕਰ੍ਮਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਸ੍ਵੇਵ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਨ ਪਥਕ੍ਕਰ੍ਮਣਿ| ਲਾਮਜ੍ਜਕੋਸ਼ੀਰਮੁਸ਼ੀਰਦ੍ਵਯਂ ਸਗਨ੍ਧਮਗਨ੍ਧਂ ਚ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਏਕਾਸ਼ਨਭੋਜਨਮਿਤਿ ਏਕਕਾਲਭੋਜਨਮ੍; ਅਨੇਨੈਕਾਸ਼ਨਸ੍ਯ ਸੁਖਪਰਿਣਾਮਤਾਮਾਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਨ੍ਨਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ; ਏਤੇਨ ਦ੍ਵਿਰ੍ਭੋਜਨੇਪ੍ਯਵ੍ਯਾਹਤਾਗ੍ਨਿਤਾਨਿਦ੍ਰਾਦਯਃ ਸੁਖਪਰਿਣਾਮਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਸ਼ੋਸਦ੍ਵਾਰਾਣਾਮਿਤਿ ਸ਼ੋਸਕਾਰਣਾਨਾਮ੍| ਪਰਾਘਾਤਨਂ ਵਧਸ੍ਥਾਨਂ, ਵਧ੍ਯਮਾਨਪ੍ਰਾਣਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਧਿ ਘਣਯਾ ਨਾਨ੍ਨੇ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ‘ਯਥਾਸ਼ਿਤਂ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਨਾਤਿਸਾਧੁ| ਪ੍ਰਮਿਤਾਸ਼ਨਮ੍ ਅਤੀਤਕਾਲਭੋਜਨਂ, ਸ੍ਤੋਕਭੋਜਨਂ ਵਾ| ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਂ ਪ੍ਰਕਤਿਕਰਣਾਦਿਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮ੍| ਨਿਨ੍ਦਿਤਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਕੁਸ੍ਠਾਦਿਃ| ਅਲਕ੍ਸ੍ਮੀਮੁਖਾਨਾਮ੍ ਅਲਕ੍ਸ੍ਮੀਕਾਰਣਾਨਾਮ੍| ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਾਦਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਯੋਗਃ| ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸਙ੍ਗਸਙ੍ਕਲ੍ਪਃ| ਜ੍ਵਰੋ ਰੋਗਾਣਾਮਿਤਿ ਰੁਜਾਕਰ੍ਤਣਾਮ੍| ਅਨੁਸਙ੍ਗੀ ਪੁਨਰ੍ਭਾਵੀ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਮਿਤਿ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍| ਸੋਮ ਓਸਧਿਰਾਜਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਪਰ੍ਵਾ| ਵਾਰ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾਨਾਮਿਤਿ ਆਰੋਗ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਨਾਮ੍| ਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ ਔਸਧਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਸਾਧਨਾਨਾਮਿਤਿ ਜ੍ਞਾਨਸਾਧਨਾਨਾਮ੍| ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਃ ਯਥਾਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਨੁਸ੍ਠਾਨਮ੍ | ਤਪ੍ਤਿਰਾਹਾਰਗੁਣਾਨਾਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਧਰ੍ਮਵਚਨਃ| ਏਕਰਸਾਭ੍ਯਾਸਃ ਕਰ੍ਸ਼ਨਾਨਾਮਿਤਿ ਅਪਵਾਦਂ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ, ਤੇਨ ਘਤਾਭ੍ਯਾਸੋ ਰਸਾਯਨਾਨਾਮਿਤਿ ਨ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ| ਅਮਤਾਨਾਮਿਤਿ ਜੀਵਿਤਪ੍ਰਧਾ(ਦਾ)ਨਹੇਤੂਨਾਮ੍| ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਃ ਸਰ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਯਾਗਃ , ਸ ਹਿ ਪਰਮਸੁਖਮੋਕ੍ਸਹੇਤੁਃ ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ||੪੦||
Adhikarana 21 (41) · Śloka 41
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਅਗ੍ਰ੍ਯਾਣਾਂ ਸ਼ਤਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਯਦ੍ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦੁਤ੍ਤਰਮ੍|
ਅਲਮੇਤਦ੍ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਵਿਘਾਤਾਯੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੪੧||
View original
भवन्ति चात्र- अग्र्याणां शतमुद्दिष्टं यद्द्विपञ्चाशदुत्तरम्|
अलमेतद्विकाराणां विघातायोपदिश्यते||४१||
ਅਗ੍ਰ੍ਯਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਅਗ੍ਰ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਵਚਨਃ| ਅਲਮਿਤਿ ਸਮਰ੍ਥਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਮੇਹਾਦਯੋਪਿ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣਾਤਿਪੀਡਾਕਰਤ੍ਵਾਨੁਸਙ੍ਗਿਕਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਜ੍ਞਾਤਾਃ ਸਨ੍ਤਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮੁਪਯੁਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਅਤੋ ਜ੍ਵਰਾਦਿਜ੍ਞਾਨਮਪਿ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਵਿਘਾਤਾਯ ਸਮਰ੍ਥਂ ਭਵਤਿ | ਅਗ੍ਰ੍ਯਾਣਾਂ ਚ ਵਿਕਾਰਸ਼ਮਕਤ੍ਵਾਭਿਧਾਨਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦੁਚ੍ਯਤੇ, ਸ੍ਤੁਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਾ; ਤੇਨ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ- ਏਤ ਏਵ ਚੇਦਗ੍ਰ੍ਯਾਧਿਕਾਰੇ ਵਿਹਿਤਾ ਵਿਕਾਰਾਞ੍ਛਮਯਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ ਕਿਮਪਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭਿਧਾਨੇਨੇਤਿ; ਤਨ੍ਨਿਰਸ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਵਿਕਾਰਵਿਘਾਤਸ਼੍ਚੇਹੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਮੌਸਧੋਪਯੋਗੇਨ, ਤਥਾਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਪਰਿਪਾਲਨੇਨ ਜ੍ਞੇਯਃ||੪੧||
Adhikarana 22 (42-44) · Śloka 44
ਸਮਾਨਕਾਰਿਣੋ ਯੇਰ੍ਥਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍|
ਜ੍ਯਾਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇ ਵਰਤ੍ਵਂ ਚਾਪ੍ਯੁਦਾਹਤਮ੍||੪੨||
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਾਂ ਚ ਯਦ੍ਯਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨੇ ਹਿਤਮ੍|
ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਤਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਯਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਹਰਮੁਤ੍ਤਮਮ੍||੪੩||
ਏਤਨ੍ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਨਿਪੁਣਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍|
ਏਵਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਸਦਾ ਵੈਦ੍ਯੋ ਧਰ੍ਮਕਾਮੌ ਸਮਸ਼੍ਨੁਤੇ||੪੪||
View original
समानकारिणो येऽर्थास्तेषां श्रेष्ठस्य लक्षणम्|
ज्यायस्त्वं कार्यकर्तृत्वे वरत्वं चाप्युदाहृतम्||४२||
वातपित्तकफानां च यद्यत् प्रशमने हितम्|
प्राधान्यतश्च निर्दिष्टं यद्व्याधिहरमुत्तमम्||४३||
एतन्निशम्य निपुणं चिकित्सां सम्प्रयोजयेत्|
एवं कुर्वन् सदा वैद्यो धर्मकामौ समश्नुते||४४||
ਅਗ੍ਰ੍ਯਾਧਿਕਾਰੋਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣ ਕਥਯਤਿ- ਸਮਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਾਨਕਾਰਿਣਃ ਤੁਲ੍ਯਕਰ੍ਮਾਣਃ| ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ; ਲਕ੍ਸਣਂ ਤ੍ਵਿਹ ਪਾਠ ਏਵ, ਪਾਠੇਨ ਹਿ ਸ਼੍ਰੈਸ੍ਠ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਜ੍ਯਾਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਬਹਤ੍ਤ੍ਵਂ , ਤਦਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਗੁਣਬਹਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍; ਅਤ ਏਵਾਹਿਤਾਧਿਕਾਰਕਥਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤਮਸ਼ਬ੍ਦਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ‘ਅਪਥ੍ਯਤਮਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਤਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤੇਨ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਹਿਤਾਹਾਰਾਣਾਂ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਜ੍ਯਾਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਚਾਹਿਤਾਹਾਰਾਣਾਂ ਯਵਕਾਦੀਨਾਮਪਥ੍ਯਤਮਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਸ਼ਾਲਿਤ੍ਵਮ੍| ਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇ ਵਰਤ੍ਵਂ ਚੇਤਿ ਕਰ੍ਮਣਿ ਚੋਤ੍ਕਸ੍ਟਤ੍ਵਂ, ਤਚ੍ਚ ‘ਅਨ੍ਨਂ ਵਤ੍ਤਿਕਰਾਣਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਾਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦੌ ‘ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਾਤਹਰਾਣਾਂ’, ‘ਵਿਰੇਚਨਂ ਪਿਤ੍ਤਹਰਾਣਾਂ’, ‘ਵਮਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਾਣਾਮ੍’, ‘ਆਸ੍ਥਾਪਨਂ ਵਾਤਹਰਣਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਹਰਮਿਤਿ ‘ਖਦਿਰਃ ਕੁਸ੍ਠਹਰਾਣਾਂ’, ‘ਪੁਸ੍ਕਰਮੂਲਂ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਾਨਾਹਹਰਾਣਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਕਿਂਵਾ ‘ਅਵਰਤ੍ਵਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ; ਤਦਾ ਅਵਰਤ੍ਵਮ੍ ਅਨ੍ਯਥਾ ਅਨਭਿਪ੍ਰੇਤਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ, ਤਚ੍ਚ ‘ਰਜਸ੍ਵਲਾਗਮਨਮਲਕ੍ਸ੍ਮੀਮੁਖਾਨਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤ੍ਵਜ੍ਯਾਯਸ੍ਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਕਰ੍ਮਣਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍||੪੨-੪੪||
Adhikarana 23 (45-47) · Śloka 47
ਪਥ੍ਯਂ ਪਥੋਨਪੇਤਂ ਯਦ੍ਯਚ੍ਚੋਕ੍ਤਂ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਿਯਮ੍|
ਯਚ੍ਚਾਪ੍ਰਿਯਮਪਥ੍ਯਂ ਚ ਨਿਯਤਂ ਤਨ੍ਨ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍||੪੫||
ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਭੂਮਿਦੇਹਦੋਸਗੁਣਾਨ੍ਤਰਮ੍ |
ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤਤ੍ਤਦ੍ਧਿ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੇ ਤੇ ਭਾਵਾਸ੍ਤਥਾ ਤਥਾ||੪੬||
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਸ੍ਤਥਾ ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਰਾਸ਼੍ਰਯਃ|
ਤਦਪੇਕ੍ਸ੍ਯੋਭਯਂ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਂ ਸਿਦ੍ਧਿਮਿਚ੍ਛਤਾ||੪੭||
View original
पथ्यं पथोऽनपेतं यद्यच्चोक्तं मनसः प्रियम्|
यच्चाप्रियमपथ्यं च नियतं तन्न लक्षयेत्||४५||
मात्राकालक्रियाभूमिदेहदोषगुणान्तरम् |
प्राप्य तत्तद्धि दृश्यन्ते ते ते भावास्तथा तथा||४६||
तस्मात् स्वभावो निर्दिष्टस्तथा मात्रादिराश्रयः|
तदपेक्ष्योभयं कर्म प्रयोज्यं सिद्धिमिच्छता||४७||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਥ੍ਯਸ੍ਯ ਹਿਤਾਪਰਨਾਮ੍ਨੋ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਪਥ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥਃ ਸ਼ਰੀਰਮਾਰ੍ਗਾਤ੍ ਸ੍ਰੋਤੋਰੂਪਾਦਨਪੇਤਮ੍; ਅਪੇਤਮ੍ ਅਪਕਾਰਕਮ੍, ਅਨਪੇਤਮ੍ ਅਨਪਕਾਰਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਥੋਗ੍ਰਹਣੇਨ ਪਥੋਵਾਹ੍ਯਾ ਦੋਸਾ ਧਾਤਵਸ਼੍ਚ, ਤਥਾ ਪਥੋਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਕਾ ਧਾਤਵੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤੇਨ ਕਤ੍ਸ੍ਨਮੇਵ ਸ਼ਰੀਰਂ ਗਹੀਤਂ ਭਵਤਿ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਾਨੁਪਘਾਤਿ ਪਥ੍ਯਮਿਤਿ ਭਵਤਿ| ਕਿਂਵਾ, ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਰਕ੍ਸਣਮਾਤੁਰਵ੍ਯਾਧਿਪਰਿਮੋਕ੍ਸਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪਨ੍ਥਾਃ, ਤਸ੍ਮਾਦਨਪੇਤਂ ਪਥ੍ਯਮ੍| ਏਵਮਪਿ ਮਨੋਨੁਪਘਾਤਿਤ੍ਵਂ ਨ ਲਭ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਯਚ੍ਚੋਕ੍ਤਂ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਿਯਮਿਤਿ| ਮਨਸੋਤਿਪ੍ਰੀਤ੍ਯਾਭਿਲਸਿਤਂ, ਤੇਨ ਮਨਸੋ ਹਿਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਃ; ਤੇਨ ਪ੍ਰਸ਼ਮਜ੍ਞਾਨਾਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਏਤੇਨ, ‘ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਾਨੁਪਘਾਤਿ ਪਥ੍ਯਂ’ ਇਤਿ ਪਥ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਨਪਵਾਦਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪਥ੍ਯਲਕ੍ਸਣਦ੍ਵਯਮੇਤਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵਦਨ੍ਤਿ ਚ- “ਯਦ੍ਯੇਕਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਜ੍ਵਰਾਦਿਸੁ ਤਿਕ੍ਤਂ ਭੇਸਜਂ ਮਨਸੋਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵੇਨ ਨ ਪਥ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਏਤਚ੍ਚਾਨੁਮਤਮੇਵ , ਯਦ੍ ਜ੍ਵਰੇ ਤਿਕ੍ਤਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਯ ਤਦਾਤ੍ਵੇ ਨ ਮਨਸੋਨੁਕੂਲਤ੍ਵਂ, ਨ ਚੈਤਾਵਤਾ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਥ੍ਯਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ”, ਅਤੋ ਯਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਮਨੋਨੁਕੂਲਤ੍ਵਂ ਮਾਨਸਵਿਕਾਰਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਦ੍ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਮੇਵ; ਕਿਂਵਾ ਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮਨੋਨਨੁਕੂਲਤ੍ਵਂ ਮਾਨਸਵਿਕਾਰਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਦਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਮੇਵ| ਤਦੇਤਦਪਥ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕਿਮਾਹਾਰਾਚਾਰਾਣਾਂ ਨਿਯਤਮਸ੍ਤਿ ਨੇਤ੍ਯਾਹ- ਯਚ੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਯਤਂ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮਿਦਮਪ੍ਰਿਯਮੇਵ ਸਰ੍ਵਦੇਦਮਪਥ੍ਯਮੇਵ ਸਰ੍ਵਦੇਤ੍ਯੇਵਂਰੂਪਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੁਤੋ ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਮਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਣਾਨ੍ਤਰਸ਼ਬ੍ਦੋ ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਤਦਿਤਿ ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਗੁਣਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਤੇ ਤੇ ਇਤਿ ਹਿਤਾਹਿਤਾਹਾਰਾਚਾਰਾਃ| ਤਥਾ ਤਥੇਤਿ ਹਿਤੋਕ੍ਤਾ ਅਪਿ ਹਿਤਾਸ਼੍ਚਾਹਿਤਾਸ਼੍ਚ, ਤਥਾ ਅਹਿਤੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਹਿਤਾ ਹਿਤਾਸ਼੍ਚ| ਏਵਂ ਪ੍ਰਿਯਮਪਿ ਮਧੁਰਾਦ੍ਯਪ੍ਰਿਯਂ, ਤਿਕ੍ਤਾਦ੍ਯਪ੍ਰਿਯਮਪਿ ਪ੍ਰਿਯਮ੍| ਅਤ੍ਰੋਦਾਹਰਣਂ ਯਥਾ- ਪਥ੍ਯਂ ਤਾਵਦ੍ਘਤਂ; ਤਦਤਿਮਾਤ੍ਰਮਪਥ੍ਯਂ ਭਵਤਿ, ਕਾਲੇ ਚ ਵਸਨ੍ਤੇਪਥ੍ਯਂ, ਸਂਸ੍ਕਾਰੇਣ ਚ ਵਿਰੁਦ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਸ੍ਕਤਮਪਥ੍ਯਂ, ਭੂਮੌ ਚਾਨੂਪਾਯਾਮਪਥ੍ਯਮ੍, ਏਵਂ ਦੇਹੇਤਿਸ੍ਥੂਲੇ ਦੋਸੇ ਚ ਕਫੇਪਥ੍ਯਮ੍| ਅਪਥ੍ਯਮਪਿ ਵਿਸਂ ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਨਾ ਹਿਤਂ ਭਵਤਿ, ਯਥਾ ਰਸਾਯਨੇ- “ਵਿਸਸ੍ਯ ਤਿਲਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍” (ਚਿ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮਨ੍ਯਦਪ੍ਯੂਹ੍ਯਮ੍| ਯਸ੍ਮਾਦੇਵਮੇਕਾਨ੍ਤਮਪਥ੍ਯਤ੍ਵਮਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ, ਪ੍ਰਾਯੋਵਾਦਪਥ੍ਯਤਾ ਤੁ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾ; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟ ਇਤਿ ਪਥ੍ਯਾਨਾਂ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦੀਨਾਮਪਥ੍ਯਾਨਾਂ ਚ ਯਵਕਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸ੍ਵਭਾਵਃ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਪਥ੍ਯਤਾ ਅਪਥ੍ਯਤਾ ਚ| ਤਥਾ ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਰਾਸ਼੍ਰਯ ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਃ ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦਿਃ| ਆਸ਼੍ਰਯ ਇਤਿ ਪਥ੍ਯਤ੍ਵਾਪਥ੍ਯਤ੍ਵਯੋਃ| ਮਾਤ੍ਰਾਦੀਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਭਾਵਾਨਾਂ ਪਥ੍ਯਤ੍ਵਾਪਥ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚ ਪਾਰਮਾਰ੍ਥਿਕਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਭਯਮਿਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਂ ਚ||੪੫-੪੭||
Adhikarana 24 (49) · Śloka 49
ਤਦਾਤ੍ਰੇਯਸ੍ਯ ਭਗਵਤੋ ਵਚਨਮਨੁਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਪੁਨਰਪਿ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ- ਯਥੋਦ੍ਦੇਸ਼ਮਭਿਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ ਕੇਵਲੋਯਮਰ੍ਥੋ ਭਗਵਤਾ ਸ਼੍ਰੁਤਸ਼੍ਚਾਸ੍ਮਾਭਿਃ|
ਆਸਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਿਦਾਨੀਮਨਪਵਾਦਂ ਲਕ੍ਸਣਮਨਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣੋਪਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਂ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸਾਮਹ ਇਤਿ||੪੮||
ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਧਾਨ੍ਯਫਲਮੂਲਸਾਰਪੁਸ੍ਪਕਾਣ੍ਡਪਤ੍ਰਤ੍ਵਚੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਸਵਯੋਨਯੋਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣਾਸ੍ਟੌ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਨਵਮੀਕਾਃ|
ਤਾਸ੍ਵੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗਕਰਣਤੋਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਸੁ ਯਥਾਪਥ੍ਯਤਮਾਨਾਮਾਸਵਾਨਾਂ ਚਤੁਰਸ਼ੀਤਿਂ ਨਿਬੋਧ|
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸੁਰਾਸੌਵੀਰਤੁਸੋਦਕਮੈਰੇਯਮੇਦਕਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਾਃ ਸਡ੍ ਧਾਨ੍ਯਾਸਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਮਦ੍ਵੀਕਾਖਰ੍ਜੂਰਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਧਨ੍ਵਨਰਾਜਾਦਨਤਣਸ਼ੂਨ੍ਯਪਰੂਸਕਾਭਯਾਮਲਕਮਗਲਿਣ੍ਡਿਕਾਜਾਮ੍ਬਵਕਪਿਤ੍ਥ- ਕੁਵਲਬਦਰਕਰ੍ਕਨ੍ਧੁਪੀਲੁਪ੍ਰਿਯਾਲਪਨਸਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਪ੍ਲਕ੍ਸਕਪੀਤਨੋਦੁਮ੍ਬਰਾਜਮੋਦਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਸ਼ਾਙ੍ਖਿਨੀਫਲਾਸਵਾਃ ਸਡ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ, ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਕਸ੍ਣਗਨ੍ਧਾਸ਼ਤਾਵਰੀਸ਼੍ਯਾਮਾਤ੍ਰਿਵਦ੍ਦਨ੍ਤੀਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀਬਿਲ੍ਵੋਰੁਬੂਕਚਿਤ੍ਰਕਮੂਲੈਰੇਕਾਦਸ਼ ਮੂਲਾਸਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸ਼ਾਲਪ੍ਰਿਯਕਾਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਚਨ੍ਦਨਸ੍ਯਨ੍ਦਨਖਦਿਰਕਦਰਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਾਰ੍ਜੁਨਾਸਨਾਰਿਮੇਦਤਿਨ੍ਦੁਕਕਿਣਿਹੀਸ਼ਮੀ- ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਸ਼ਿਂਸ਼ਪਾਸ਼ਿਰੀਸਵਞ੍ਜਲਧਨ੍ਵਨਮਧੂਕੈਃ ਸਾਰਾਸਵਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ, ਪਦ੍ਮੋਤ੍ਪਲਨਲਿਕੁਮੁਦਸੌਗਨ੍ਧਿਕਪੁਣ੍ਡਰੀਕਸ਼ਤਪਤ੍ਰਮਧੂਕਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਧਾਤਕੀਪੁਸ੍ਪੈਰ੍ਦਸ਼ ਪੁਸ੍ਪਾਸਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਇਕ੍ਸੁਕਾਣ੍ਡੇਕ੍ਸ੍ਵਿਕ੍ਸੁਵਾਲਿਕਾਪੁਣ੍ਡ੍ਰਕਚਤੁਰ੍ਥਾਃ ਕਾਣ੍ਡਾਸਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਪਟੋਲਤਾਡਕਪਤ੍ਰਾਸਵੌ ਦ੍ਵੌ ਭਵਤਃ, ਤਿਲ੍ਵਕਲੋਧ੍ਰੈਲਵਾਲੁਕਕ੍ਰਮੁਕਚਤੁਰ੍ਥਾਸ੍ਤ੍ਵਗਾਸਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸਵ ਏਕ ਏਵੇਤਿ|
ਏਵਮੇਸਾਮਾਸਵਾਨਾਂ ਚਤੁਰਸ਼ੀਤਿਃ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣਾਸਂਸਸ੍ਟਾਨਾਮਾਸਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮੁਪਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਭਵਤਿ|
ਏਸਾਮਾਸਵਾਨਾਮਾਸੁਤਤ੍ਵਾਦਾਸਵਸਞ੍ਜ੍ਞਾ|
ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗਵਿਭਾਗਵਿਸ੍ਤਾਰਸ੍ਤ੍ਵੇਸਾਂ ਬਹੁਵਿਧਕਲ੍ਪਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਸ਼੍ਚ|
ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਸਂਸ੍ਕਤਾ ਹ੍ਯਾਸਵਾਃ ਸ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ|
ਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਦੇਸ਼ਕਾਲਮਾਤ੍ਰਾਦਯਸ਼੍ਚ ਭਾਵਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਤੇਸਾਮਾਸਵਾਨਾਂ ਤੇ ਤੇ ਸਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯੇਤਿ||੪੯||
View original
तदात्रेयस्य भगवतो वचनमनुनिशम्य पुनरपि भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- यथोद्देशमभिनिर्दिष्टः केवलोऽयमर्थो भगवता श्रुतश्चास्माभिः|
आसवद्रव्याणामिदानीमनपवादं लक्षणमनतिसङ्क्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति||४८||
तमुवाच भगवानात्रेयः- धान्यफलमूलसारपुष्पकाण्डपत्रत्वचो भवन्त्यासवयोनयोऽग्निवेश! सङ्ग्रहेणाष्टौ शर्करानवमीकाः|
तास्वेव द्रव्यसंयोगकरणतोऽपरिसङ्ख्येयासु यथापथ्यतमानामासवानां चतुरशीतिं निबोध|
तद्यथा- सुरासौवीरतुषोदकमैरेयमेदकधान्याम्लाः षड् धान्यासवा भवन्ति, मृद्वीकाखर्जूरकाश्मर्यधन्वनराजादनतृणशून्यपरूषकाभयामलकमृगलिण्डिकाजाम्बवकपित्थ- कुवलबदरकर्कन्धुपीलुप्रियालपनसन्यग्रोधाश्वत्थप्लक्षकपीतनोदुम्बराजमोदशृङ्गाटकशाङ्खिनीफलासवाः षड्विंशतिर्भवन्ति, विदारिगन्धाश्वगन्धाकृष्णगन्धाशतावरीश्यामात्रिवृद्दन्तीद्रवन्तीबिल्वोरुबूकचित्रकमूलैरेकादश मूलासवा भवन्ति, शालप्रियकाश्वकर्णचन्दनस्यन्दनखदिरकदरसप्तपर्णार्जुनासनारिमेदतिन्दुककिणिहीशमी- शुक्तिशिंशपाशिरीषवञ्जलधन्वनमधूकैः सारासवा विंशतिर्भवन्ति, पद्मोत्पलनलिकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रमधूकप्रियङ्गुधातकीपुष्पैर्दश पुष्पासवा भवन्ति, इक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुवालिकापुण्ड्रकचतुर्थाः काण्डासवा भवन्ति, पटोलताडकपत्रासवौ द्वौ भवतः, तिल्वकलोध्रैलवालुकक्रमुकचतुर्थास्त्वगासवा भवन्ति, शर्करासव एक एवेति|
एवमेषामासवानां चतुरशीतिः परस्परेणासंसृष्टानामासवद्रव्याणामुपनिर्दिष्टा भवति|
एषामासवानामासुतत्वादासवसञ्ज्ञा|
द्रव्यसंयोगविभागविस्तारस्त्वेषां बहुविधकल्पः संस्कारश्च|
यथास्वं संयोगसंस्कारसंस्कृता ह्यासवाः स्वं कर्म कुर्वन्ति|
संयोगसंस्कारदेशकालमात्रादयश्च भावास्तेषां तेषामासवानां ते ते समुपदिश्यन्ते तत्तत्कार्यमभिसमीक्ष्येति||४९||
ਇਦਾਨੀਮਗ੍ਰ੍ਯਾਧਿਕਾਰਾਦਾਸਵੇਸ੍ਵਨਨ੍ਤੇਸੁ ਯ ਆਸਵਾ ਅਗ੍ਰ੍ਯਾਸ੍ਤ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਧਾਨ੍ਯਾਦੀਨ੍ਯੇਕਤ੍ਵੇਨ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਪਥਕ੍ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਂ ਪਠਤਿ, ਧਾਨ੍ਯਾਦੀਨਾਮਵਾਨ੍ਤਰਜਾਤਿਮਤ੍ਵਾਤ੍; ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯਾਸ੍ਤ੍ਵਵਾਨ੍ਤਰਜਾਤਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤਿ, ਯਾ ਤੁ ਯਾਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਸਾ ਨਾਸਵਕਾਰਣਤਯਾ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ, ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਤੁ ਮਧ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟੈਵ| ਮਧੁ ਤੁ ਨਾਸਵਯੋਨਿਤਯਾ ਪਥਕ੍ਪਠਿਤਂ, ਯੇਨ ਤਤ੍ਕਤਸ੍ਯਾਸਵਸ੍ਯ ਧਾਨ੍ਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਧਾਨ੍ਯਾਸਵੇਨੈਵ ਗ੍ਰਹਣਮ੍ | ਏਵਂ ਗੌਡਾਸਵਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਚ ਸਂਯੋਗਸ਼੍ਚ ਕਰਣਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗਕਰਣਂ, ਤਤੋਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਸੌਵੀਰਂ ਨਿਸ੍ਤੁਸਯਵਕਤਂ, ਮੈਰੇਯਂ ਸੁਰਾਕਤਾ ਸੁਰਾ, ਮੇਦਕਃ ਸ਼੍ਵੇਤਸੁਰਾ ਜਗਲਾਖ੍ਯਾ, ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਬੁ ਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍| ਤਣਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਕੇਤਕੀ, ਮਗਲਿਣ੍ਡਿਕਾ ਵਿਭੀਤਕਂ, ਕੁਵਲਮਿਤਿ ਸ੍ਥੂਲਬਦਰੀ, ਕਰ੍ਕਨ੍ਧੁਃ ਸ਼ਗਾਲਬਦਰੀ| ਕਦਰਃ ਸ਼੍ਵੇਤਖਦਿਰਃ, ਅਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਃ ਸ਼ਾਲਭੇਦਃ, ਅਰਿਮੇਦੋ ਵਿਟ੍ਖਦਿਰਃ, ਕਿਣਿਹੀ ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਃ, ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਃ ਬਦਰੀ| ਪਦ੍ਮਂ ਸਰਕ੍ਤਮਸ੍ਟਦਲਪਦ੍ਮਂ, ਨਲਿਨਂ ਸ਼੍ਵੇਤਮਸ੍ਟਦਲਪਦ੍ਮਂ, ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਂ ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼ਤਪਤ੍ਰਪਦ੍ਮਂ, ਸ਼ਤਪਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਰੁਣਮ੍| ਇਕ੍ਸੁਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਪੁਣ੍ਡ੍ਰਕਸ੍ਯ ਪੁਨਰਭਿਧਾਨਮਾਸਵਂ ਪ੍ਰਤਿ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਕ੍ਰਮੁਕਂ ਗੁਵਾਕਮ੍| ਤਿਲ੍ਵਕਃ ਸ਼ਾਬਰਲੋਧ੍ਰਃ| ਆਸੁਤਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਸਨ੍ਧਾਨਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗਵਿਭਾਗ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ‘ਏਸਾਮ੍’ ਇਤਿ ਪਦੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਧਾਨ੍ਯਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਾ ਆਸਵਾ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਤੇਸਾਂ ਚ ਵਿਭਾਗੋਨੁਪਪਨ੍ਨ ਏਕਰੂਪਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਚੇਤ੍? ਤਨ੍ਨ, ਤੇਸਾਮਪਿ ਸਜਾਤੀਯਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਭਾਗਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਿਞ੍ਚ ਸਂਸ੍ਕਾਰਕਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਭਾਗਸ੍ਯਾਪਿ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਕ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਨਹ੍ਯੇਕੇਨੈਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਸੁਰਾਦਯਃ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ, ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਧਾਨ੍ਯਾਦਯੋਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ| ਸਂਸ੍ਕਾਰਸ਼੍ਚ ਬਹੁਵਿਧਵਿਕਲ੍ਪ ਇਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਕਰਣਪ੍ਰਯੋਜਨਮਾਹ- ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਤਿ ਯਦ੍ਯੁਜ੍ਯਤੇ; ਦੇਸ਼ੋ ਭਸ੍ਮਰਾਸ਼ਿਧਾਨ੍ਯਰਾਸ਼੍ਯਾਦਿਃ ਸਨ੍ਧਾਨੇਸੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ, ਕਾਲਸ੍ਤੁ ਪਕ੍ਸਮਾਸਾਦਿਸ੍ਥਾਪਨਂ, ਮਾਤ੍ਰਾ ਸਨ੍ਧਾਨਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਤ੍ਰਾ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵੇਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਤਤ੍ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਮਿਤਿ ਦੇਸ਼ਕਾਲਸ਼ਰੀਰਦੋਸਾਦਿਭਿਨ੍ਨਂ ਹਿਤਤ੍ਵਮ੍||੪੯||
Adhikarana 25 (50) · Śloka 50
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਾਗ੍ਨਿਬਲਪ੍ਰਦਾਨਾਮਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ੋਕਾਰੁਚਿਨਾਸ਼ਨਾਨਾਮ੍|
ਸਂਹਰ੍ਸਣਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਰਾਸਵਾਨਾਮਸ਼ੀਤਿਰੁਕ੍ਤਾ ਚਤੁਰੁਤ੍ਤਰੈਸਾ||੫੦||
View original
भवति चात्र- मनःशरीराग्निबलप्रदानामस्वप्नशोकारुचिनाशनानाम्|
संहर्षणानां प्रवरासवानामशीतिरुक्ता चतुरुत्तरैषा||५०||
ਮਨਃਸ਼ਰੀਰੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗੁਣਕਥਨਂ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪੀਤਸ੍ਯਾਸਵਸ੍ਯ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੫੦||
Adhikarana 26 (51) · Śloka 51
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਸ਼ਰੀਰਰੋਗਪ੍ਰਕਤੌ ਮਤਾਨਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਚਾਹਾਰਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਚ|
ਉਵਾਚ ਯਜ੍ਜਃਪੁਰੁਸਾਦਿਕੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਮੁਨਿਸ੍ਤਥਾਗ੍ਰ੍ਯਾਣਿ ਵਰਾਸਵਾਂਸ਼੍ਚ||੫੧||
View original
तत्र श्लोकः- शरीररोगप्रकृतौ मतानि तत्त्वेन चाहारविनिश्चयं च|
उवाच यज्जःपुरुषादिकेऽस्मिन् मुनिस्तथाऽग्र्याणि वरासवांश्च||५१||
Adhikarana puShpikA · Śloka 25
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਯਜ੍ਜਃਪੁਰੁਸੀਯੋ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੫||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने यज्जःपुरुषीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः||२५||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇਨ੍ਨਪਾਨਚਤੁਸ੍ਕੇ ਯਜ੍ਜਃਪੁਰੀਸੀਯੋ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੫||