Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਯਜ੍ਜਃਪੁਰੁਸੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातो यज्जःपुरुषीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
25. yajjaḥpuruṣīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ਪੁਰਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਧਰ੍ਮਾਣਂ ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਮ੍| ਸਮੇਤਾਨਾਂ ਮਹਰ੍ਸੀਣਾਂ ਪ੍ਰਾਦੁਰਾਸੀਦਿਯਂ ਕਥਾ ||੩|| ਆਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਰ੍ਥਾਨਾਂ ਯੋਯਂ ਪੁਰੁਸਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ| ਰਾਸ਼ਿਰਸ੍ਯਾਮਯਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯੇ||੪||
View original
पुरा प्रत्यक्षधर्माणं भगवन्तं पुनर्वसुम्| समेतानां महर्षीणां प्रादुरासीदियं कथा ||३|| आत्मेन्द्रियमनोर्थानां योऽयं पुरुषसञ्ज्ञकः| राशिरस्यामयानां च प्रागुत्पत्तिविनिश्चये||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
ਤਦਨ੍ਤਰਂ ਕਾਸ਼ਿਪਤਿਰ੍ਵਾਮਕੋ ਵਾਕ੍ਯਮਰ੍ਥਵਿਤ੍ | ਵ੍ਯਾਜਹਾਰਰ੍ਸਿਸਮਿਤਿਮੁਪਸਤ੍ਯਾਭਿਵਾਦ੍ਯ ਚ||੫|| ਕਿਨ੍ਨੁ ਭੋਃ ਪੁਰੁਸੋ ਯਜ੍ਜਸ੍ਤਜ੍ਜਾਸ੍ਤਸ੍ਯਾਮਯਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ| ਨ ਵੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰੋਵਾਚਰ੍ਸੀਨ੍ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਃ||੬||
View original
तदन्तरं काशिपतिर्वामको वाक्यमर्थवित् | व्याजहारर्षिसमितिमुपसृत्याभिवाद्य च||५|| किन्नु भोः पुरुषो यज्जस्तज्जास्तस्यामयाः स्मृताः| न वेत्युक्ते नरेन्द्रेण प्रोवाचर्षीन् पुनर्वसुः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਮਿਤਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਚ੍ਛਿਨ੍ਨਸਂਸ਼ਯਾਃ| ਭਵਨ੍ਤਸ਼੍ਛੇਤ੍ਤੁਮਰ੍ਹਨ੍ਤਿ ਕਾਸ਼ਿਰਾਜਸ੍ਯ ਸਂਸ਼ਯਮ੍||੭||
View original
सर्व एवामितज्ञानविज्ञानच्छिन्नसंशयाः| भवन्तश्छेत्तुमर्हन्ति काशिराजस्य संशयम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
ਪਾਰੀਕ੍ਸਿਸ੍ਤਤ੍ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਮੌਦ੍ਗਲ੍ਯੋ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍| ਆਤ੍ਮਜਃ ਪੁਰੁਸੋ ਰੋਗਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਮਜਾਃ ਕਾਰਣਂ ਹਿ ਸਃ||੮|| ਸ ਚਿਨੋਤ੍ਯੁਪਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਚ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਮਫਲਾਨਿ ਚ| ਨਹ੍ਯਤੇ ਚੇਤਨਾਧਾਤੋਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ||੯||
View original
पारीक्षिस्तत्परीक्ष्याग्रे मौद्गल्यो वाक्यमब्रवीत्| आत्मजः पुरुषो रोगाश्चात्मजाः कारणं हि सः||८|| स चिनोत्युपभुङ्क्ते च कर्म कर्मफलानि च| नह्यृते चेतनाधातोः प्रवृत्तिः सुखदुःखयोः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (10-13) · Śloka 13
ਸ਼ਰਲੋਮਾ ਤੁ ਨੇਤ੍ਯਾਹ ਨ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ| ਯੋਜਯੇਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਰ੍ਦੁਃਖੈਰ੍ਦੁਃਖਦ੍ਵੇਸੀ ਕਦਾਚਨ||੧੦|| ਰਜਸ੍ਤਮੋਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਮਨਃ ਪਰੀਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞਕਮ੍| ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਚ ਕਾਰਣਮ੍||੧੧|| ਵਾਰ੍ਯੋਵਿਦਸ੍ਤੁ ਨੇਤ੍ਯਾਹ ਨ ਹ੍ਯੇਕਂ ਕਾਰਣਂ ਮਨਃ | ਨਰ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰਾਚ੍ਛਾਰੀਰਰੋਗਾ ਨ ਮਨਸਃ ਸ੍ਥਿਤਿਃ||੧੨|| ਰਸਜਾਨਿ ਤੁ ਭੂਤਾਨਿ ਵ੍ਯਾਧਯਸ਼੍ਚ ਪਥਗ੍ਵਿਧਾਃ| ਆਪੋ ਹਿ ਰਸਵਤ੍ਯਸ੍ਤਾਃ ਸ੍ਮਤਾ ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਹੇਤਵਃ||੧੩||
View original
शरलोमा तु नेत्याह न ह्यात्माऽऽत्मानमात्मना| योजयेद्व्याधिभिर्दुःखैर्दुःखद्वेषी कदाचन||१०|| रजस्तमोभ्यां तु मनः परीतं सत्त्वसञ्ज्ञकम्| शरीरस्य समुत्पत्तौ विकाराणां च कारणम्||११|| वार्योविदस्तु नेत्याह न ह्येकं कारणं मनः | नर्ते शरीराच्छारीररोगा न मनसः स्थितिः||१२|| रसजानि तु भूतानि व्याधयश्च पृथग्विधाः| आपो हि रसवत्यस्ताः स्मृता निर्वृत्तिहेतवः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (14-15) · Śloka 15
ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸਸ੍ਤੁ ਨੇਤ੍ਯਾਹ ਨ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਰਸਜਃ ਸ੍ਮਤਃ| ਨਾਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਮਨਃ ਸਨ੍ਤਿ ਰੋਗਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਜਾਸ੍ਤਥਾ||੧੪|| ਸਡ੍ਧਾਤੁਜਸ੍ਤੁ ਪੁਰੁਸੋ ਰੋਗਾਃ ਸਡ੍ਧਾਤੁਜਾਸ੍ਤਥਾ| ਰਾਸ਼ਿਃ ਸਡ੍ਧਾਤੁਜੋ ਹ੍ਯੇਸ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੈਰਾਦ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||੧੫||
View original
हिरण्याक्षस्तु नेत्याह न ह्यात्मा रसजः स्मृतः| नातीन्द्रियं मनः सन्ति रोगाः शब्दादिजास्तथा||१४|| षड्धातुजस्तु पुरुषो रोगाः षड्धातुजास्तथा| राशिः षड्धातुजो ह्येष साङ्ख्यैराद्यैः प्रकीर्तितः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17
ਤਥਾ ਬ੍ਰੁਵਾਣਂ ਕੁਸ਼ਿਕਮਾਹ ਤਨ੍ਨੇਤਿ ਕੌਸ਼ਿਕਃ| ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਤਾਪਿਤਭ੍ਯਾਂ ਹਿ ਵਿਨਾ ਸਡ੍ਧਾਤੁਜੋ ਭਵੇਤ੍||੧੬|| ਪੁਰੁਸਃ ਪੁਰੁਸਾਦ੍ਗੌਰ੍ਗੋਰਸ਼੍ਵਾਦਸ਼੍ਵਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ| ਪਿਤ੍ਰ੍ਯਾ ਮੇਹਾਦਯਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਾ ਰੋਗਾਸ੍ਤਾਵਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍||੧੭||
View original
तथा ब्रुवाणं कुशिकमाह तन्नेति कौशिकः| कस्मान्मातापितृभ्यां हि विना षड्धातुजो भवेत्||१६|| पुरुषः पुरुषाद्गौर्गोरश्वादश्वः प्रजायते| पित्र्या मेहादयश्चोक्ता रोगास्तावत्र कारणम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (18-19) · Śloka 19
ਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯਸ੍ਤੁ ਨੇਤ੍ਯਾਹ ਨਹ੍ਯਨ੍ਧੋਨ੍ਧਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ| ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਰਪਿ ਚ ਤੇ ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ||੧੮|| ਕਰ੍ਮਜਸ੍ਤੁ ਮਤੋ ਜਨ੍ਤੁਃ ਕਰ੍ਮਜਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਮਯਾਃ| ਨਹ੍ਯਤੇ ਕਰ੍ਮਣੋ ਜਨ੍ਮ ਰੋਗਾਣਾਂ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਵਾ||੧੯||
View original
भद्रकाप्यस्तु नेत्याह नह्यन्धोऽन्धात् प्रजायते| मातापित्रोरपि च ते प्रागुत्पत्तिर्न युज्यते||१८|| कर्मजस्तु मतो जन्तुः कर्मजास्तस्य चामयाः| नह्यृते कर्मणो जन्म रोगाणां पुरुषस्य वा||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (20-21) · Śloka 21
ਭਰਦ੍ਵਾਜਸ੍ਤੁ ਨੇਤ੍ਯਾਹ ਕਰ੍ਤਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿ ਕਰ੍ਮਣਃ| ਦਸ੍ਟਂ ਨ ਚਾਕਤਂ ਕਰ੍ਮ ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਰੁਸਃ ਫਲਮ੍||੨੦|| ਭਾਵਹੇਤੁਃ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਚ| ਖਰਦ੍ਰਵਚਲੋਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਤੇਜੋਨ੍ਤਾਨਾਂ ਯਥੈਵ ਹਿ||੨੧||
View original
भरद्वाजस्तु नेत्याह कर्ता पूर्वं हि कर्मणः| दृष्टं न चाकृतं कर्म यस्य स्यात् पुरुषः फलम्||२०|| भावहेतुः स्वभावस्तु व्याधीनां पुरुषस्य च| खरद्रवचलोष्णत्वं तेजोन्तानां यथैव हि||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (22-25) · Śloka 25
ਕਾਙ੍ਕਾਯਨਸ੍ਤੁ ਨੇਤ੍ਯਾਹ ਨ ਹ੍ਯਾਰਮ੍ਭਫਲਂ ਭਵੇਤ੍| ਭਵੇਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਭਾਵਾਨਾਮਸਿਦ੍ਧਿਃ ਸਿਦ੍ਧਿਰੇਵ ਵਾ||੨੨|| ਸ੍ਰਸ੍ਟਾ ਤ੍ਵਮਿਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਪਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ| ਚੇਤਨਾਚੇਤਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਜਗਤਃ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ||੨੩|| ਤਨ੍ਨੇਤਿ ਭਿਕ੍ਸੁਰਾਤ੍ਰੇਯੋ ਨ ਹ੍ਯਪਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ| ਪ੍ਰਜਾਹਿਤੈਸੀ ਸਤਤਂ ਦੁਃਖੈਰ੍ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦਸਾਧੁਵਤ੍||੨੪|| ਕਾਲਜਸ੍ਤ੍ਵੇਵ ਪੁਰੁਸਃ ਕਾਲਜਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਮਯਾਃ| ਜਗਤ੍ ਕਾਲਵਸ਼ਂ ਸਰ੍ਵਂ ਕਾਲਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍||੨੫||
View original
काङ्कायनस्तु नेत्याह न ह्यारम्भफलं भवेत्| भवेत् स्वभावाद्भावानामसिद्धिः सिद्धिरेव वा||२२|| स्रष्टा त्वमितसङ्कल्पो ब्रह्मापत्यं प्रजापतिः| चेतनाचेतनस्यास्य जगतः सुखदुःखयोः||२३|| तन्नेति भिक्षुरात्रेयो न ह्यपत्यं प्रजापतिः| प्रजाहितैषी सततं दुःखैर्युञ्ज्यादसाधुवत्||२४|| कालजस्त्वेव पुरुषः कालजास्तस्य चामयाः| जगत् कालवशं सर्वं कालः सर्वत्र कारणम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (26-29) · Śloka 29
ਤਥਰ੍ਸੀਣਾਂ ਵਿਵਦਤਾਮੁਵਾਚੇਦਂ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਃ| ਮੈਵਂ ਵੋਚਤ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਦੁਸ੍ਪ੍ਰਾਪਂ ਪਕ੍ਸਸਂਸ਼੍ਰਯਾਤ੍||੨੬|| ਵਾਦਾਨ੍ ਸਪ੍ਰਤਿਵਾਦਾਨ੍ ਹਿ ਵਦਨ੍ਤੋ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਨਿਵ| ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਂ ਨੈਵ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਿਲਪੀਡਕਵਦ੍ਗਤੌ||੨੭|| ਮੁਕ੍ਤ੍ਵੈਵਂ ਵਾਦਸਙ੍ਘਟ੍ਟਮਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮਨੁਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤਾਮ੍| ਨਾਵਿਧੂਤੇ ਤਮਃਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਜ੍ਞੇਯੇ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ||੨੮|| ਯੇਸਾਮੇਵ ਹਿ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸਮ੍ਪਤ੍ ਸਞ੍ਜਨਯੇਨ੍ਨਰਮ੍| ਤੇਸਾਮੇਵ ਵਿਪਦ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ਵਿਵਿਧਾਨ੍ਸਮੁਦੀਰਯੇਤ੍||੨੯||
View original
तथर्षीणां विवदतामुवाचेदं पुनर्वसुः| मैवं वोचत तत्त्वं हि दुष्प्रापं पक्षसंश्रयात्||२६|| वादान् सप्रतिवादान् हि वदन्तो निश्चितानिव| पक्षान्तं नैव गच्छन्ति तिलपीडकवद्गतौ||२७|| मुक्त्वैवं वादसङ्घट्टमध्यात्ममनुचिन्त्यताम्| नाविधूते तमःस्कन्धे ज्ञेये ज्ञानं प्रवर्तते||२८|| येषामेव हि भावानां सम्पत् सञ्जनयेन्नरम्| तेषामेव विपद्व्याधीन्विविधान्समुदीरयेत्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (30-32) · Śloka 32
ਅਥਾਤ੍ਰੇਯਸ੍ਯ ਭਗਵਤੋ ਵਚਨਮਨੁਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਪੁਨਰੇਵ ਵਾਮਕਃ ਕਾਸ਼ਿਪਤਿਰੁਵਾਚ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਂ- ਭਗਵਨ੍! ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਜਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਵਿਪਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾਨਾਂ ਚ ਰੋਗਾਣਾਂ ਕਿਮਭਿਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਮਿਤਿ||੩੦|| ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਹਿਤਾਹਾਰੋਪਯੋਗ ਏਕ ਏਵ ਪੁਰੁਸਵਦ੍ਧਿਕਰੋ ਭਵਤਿ, ਅਹਿਤਾਹਾਰੋਪਯੋਗਃ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ||੩੧|| ਏਵਂਵਾਦਿਨਂ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ- ਕਥਮਿਹ ਭਗਵਨ੍! ਹਿਤਾਹਿਤਾਨਾਮਾਹਾਰਜਾਤਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਨਪਵਾਦਮਭਿਜਾਨੀਮਹੇ; ਹਿਤਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਨਾਮਾਹਾਰਜਾਤਾਨਾਮਹਿਤਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਨਾਂ ਚ ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਭੂਮਿਦੇਹਦੋਸਪੁਰੁਸਾਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਵਿਪਰੀਤਕਾਰਿਤ੍ਵਮੁਪਲਭਾਮਹ ਇਤਿ||੩੨||
View original
अथात्रेयस्य भगवतो वचनमनुनिशम्य पुनरेव वामकः काशिपतिरुवाच भगवन्तमात्रेयं- भगवन्! सम्पन्निमित्तजस्य पुरुषस्य विपन्निमित्तजानां च रोगाणां किमभिवृद्धिकारणमिति||३०|| तमुवाच भगवानात्रेयः- हिताहारोपयोग एक एव पुरुषवृद्धिकरो भवति, अहिताहारोपयोगः पुनर्व्याधिनिमित्तमिति ||३१|| एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- कथमिह भगवन्! हिताहितानामाहारजातानां लक्षणमनपवादमभिजानीमहे; हितसमाख्यातानामाहारजातानामहितसमाख्यातानां च मात्राकालक्रियाभूमिदेहदोषपुरुषावस्थान्तरेषु विपरीतकारित्वमुपलभामह इति||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (33-34) · Śloka 34
ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਯਦਾਹਾਰਜਾਤਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਸਮਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੂਨ੍ ਪ੍ਰਕਤੌ ਸ੍ਥਾਪਯਤਿ ਵਿਸਮਾਂਸ਼੍ਚ ਸਮੀਕਰੋਤੀਤ੍ਯੇਤਦ੍ਧਿਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ, ਵਿਪਰੀਤਂ ਤ੍ਵਹਿਤਮਿਤਿ; ਇਤ੍ਯੇਤਦ੍ਧਿਤਾਹਿਤਲਕ੍ਸਣਮਨਪਵਾਦਂ ਭਵਤਿ||੩੩|| ਏਵਂਵਾਦਿਨਂ ਚ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ- ਭਗਵਨ੍! ਨ ਤ੍ਵੇਤਦੇਵਮੁਪਦਿਸ੍ਟਂ ਭੂਯਿਸ੍ਠਕਲ੍ਪਾਃ ਸਰ੍ਵਭਿਸਜੋ ਵਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ||੩੪||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- यदाहारजातमग्निवेश! समांश्चैव शरीरधातून् प्रकृतौ स्थापयति विषमांश्च समीकरोतीत्येतद्धितं विद्धि, विपरीतं त्वहितमिति; इत्येतद्धिताहितलक्षणमनपवादं भवति||३३|| एवंवादिनं च भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवन्! न त्वेतदेवमुपदिष्टं भूयिष्ठकल्पाः सर्वभिषजो विज्ञास्यन्ति||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (35) · Śloka 35
ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਯੇਸਾਂ ਹਿ ਵਿਦਿਤਮਾਹਾਰਤਤ੍ਤ੍ਵਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਗੁਣਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਤਃ ਕਰ੍ਮਤਃ ਸਰ੍ਵਾਵਯਵਸ਼ਸ਼੍ਚ ਮਾਤ੍ਰਾਦਯੋ ਭਾਵਾਃ, ਤ ਏਤਦੇਵਮੁਪਦਿਸ੍ਟਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤੁਮੁਤ੍ਸਹਨ੍ਤੇ| ਯਥਾ ਤੁ ਖਲ੍ਵੇਤਦੁਪਦਿਸ੍ਟਂ ਭੂਯਿਸ੍ਠਕਲ੍ਪਾਃ ਸਰ੍ਵਭਿਸਜੋ ਵਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ, ਤਥੈਤਦੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮੋ ਮਾਤ੍ਰਾਦੀਨ੍ ਭਾਵਾਨਨੁਦਾਹਰਨ੍ਤਃ; ਤੇਸਾਂ ਹਿ ਬਹੁਵਿਧਵਿਕਲ੍ਪਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਆਹਾਰਵਿਧਿਵਿਸ਼ੇਸਾਂਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਲਕ੍ਸਣਤਸ਼੍ਚਾਵਯਵਤਸ਼੍ਚਾਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੩੫||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- येषां हि विदितमाहारतत्त्वमग्निवेश! गुणतो द्रव्यतः कर्मतः सर्वावयवशश्च मात्रादयो भावाः, त एतदेवमुपदिष्टं विज्ञातुमुत्सहन्ते| यथा तु खल्वेतदुपदिष्टं भूयिष्ठकल्पाः सर्वभिषजो विज्ञास्यन्ति, तथैतदुपदेक्ष्यामो मात्रादीन् भावाननुदाहरन्तः; तेषां हि बहुविधविकल्पा भवन्ति| आहारविधिविशेषांस्तु खलु लक्षणतश्चावयवतश्चानुव्याख्यास्यामः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (36) · Śloka 36
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਆਹਾਰਤ੍ਵਮਾਹਾਰਸ੍ਯੈਕਵਿਧਮਰ੍ਥਾਭੇਦਾਤ੍; ਸ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਯੋਨਿਃ, ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਦ੍ਵਿਵਿਧਪ੍ਰਭਾਵਃ, ਹਿਤਾਹਿਤੋਦਰ੍ਕਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍; ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋਪਯੋਗਃ, ਪਾਨਾਸ਼ਨਭਕ੍ਸ੍ਯਲੇਹ੍ਯੋਪਯੋਗਾਤ੍; ਸਡਾਸ੍ਵਾਦਃ, ਰਸਭੇਦਤਃ ਸਡ੍ਵਿਧਤ੍ਵਾਤ੍; ਵਿਂਸ਼ਤਿਗੁਣਃ, ਗੁਰੁਲਘੁਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਮਨ੍ਦਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਥਿਰਸਰਮਦੁਕਠਿਨ- ਵਿਸ਼ਦਪਿਚ੍ਛਿਲਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਖਰਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਥੂਲਸਾਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਰਵਾਨੁਗਮਾਤ੍; ਅਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਵਿਕਲ੍ਪਃ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗਕਰਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍||੩੬||
View original
तद्यथा- आहारत्वमाहारस्यैकविधमर्थाभेदात्; स पुनर्द्वियोनिः, स्थावरजङ्गमात्मकत्वात्; द्विविधप्रभावः, हिताहितोदर्कविशेषात्; चतुर्विधोपयोगः, पानाशनभक्ष्यलेह्योपयोगात्; षडास्वादः, रसभेदतः षड्विधत्वात्; विंशतिगुणः, गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिन- विशदपिच्छिलश्लक्ष्णखरसूक्ष्मस्थूलसान्द्रद्रवानुगमात्; अपरिसङ्ख्येयविकल्पः, द्रव्यसंयोगकरणबाहुल्यात्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (37) · Śloka 37
ਤਸ੍ਯ ਖਲੁ ਯੇ ਯੇ ਵਿਕਾਰਾਵਯਵਾ ਭੂਯਿਸ੍ਠਮੁਪਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਭੂਯਿਸ੍ਠਕਲ੍ਪਾਨਾਂ ਚ ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੈਵ ਹਿਤਤਮਾਸ਼੍ਚਾਹਿਤਤਮਾਸ਼੍ਚ, ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਯਥਾਵਦੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ||੩੭||
View original
तस्य खलु ये ये विकारावयवा भूयिष्ठमुपयुज्यन्ते, भूयिष्ठकल्पानां च मनुष्याणां प्रकृत्यैव हिततमाश्चाहिततमाश्च, तांस्तान् यथावदुपदेक्ष्यामः||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (38) · Śloka 38
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਲੋਹਿਤਸ਼ਾਲਯਃ ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਾਨਾਂ ਪਥ੍ਯਤਮਤ੍ਵੇ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਮੁਦ੍ਗਾਃ ਸ਼ਮੀਧਾਨ੍ਯਾਨਾਮ੍, ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਮੁਦਕਾਨਾਂ, ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਲਵਣਾਨਾਂ, ਜੀਵਨ੍ਤੀਸ਼ਾਕਂ ਸ਼ਾਕਾਨਾਮ੍, ਐਣੇਯਂ ਮਗਮਾਂਸਾਨਾਂ, ਲਾਵਃ ਪਕ੍ਸਿਣਾਂ, ਗੋਧਾ ਬਿਲੇਸ਼ਯਾਨਾਂ, ਰੋਹਿਤੋ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨਾਂ, ਗਵ੍ਯਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸਰ੍ਪਿਸਾਂ, ਗੋਕ੍ਸੀਰਂ ਕ੍ਸੀਰਾਣਾਂ, ਤਿਲਤੈਲਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਾਤਾਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹਾਨਾਂ, ਵਰਾਹਵਸਾ ਆਨੂਪਮਗਵਸਾਨਾਂ, ਚੁਲੁਕੀਵਸਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਵਸਾਨਾਂ, ਪਾਕਹਂਸਵਸਾ ਜਲਚਰਵਿਹਙ੍ਗਵਸਾਨਾਂ, ਕੁਕ੍ਕੁਟਵਸਾ ਵਿਸ੍ਕਿਰਸ਼ਕੁਨਿਵਸਾਨਾਂ, ਅਜਮੇਦਃ ਸ਼ਾਖਾਦਮੇਦਸਾਂ, ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਂ ਕਨ੍ਦਾਨਾਂ, ਮਦ੍ਵੀਕਾ ਫਲਾਨਾਂ, ਸ਼ਰ੍ਕਰੇਕ੍ਸੁਵਿਕਾਰਾਣਾਮ੍, ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੈਵ ਹਿਤਤਮਾਨਾਮਾਹਾਰਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੩੮||
View original
तद्यथा- लोहितशालयः शूकधान्यानां पथ्यतमत्वे श्रेष्ठतमा भवन्ति, मुद्गाः शमीधान्यानाम्, आन्तरिक्षमुदकानां, सैन्धवं लवणानां, जीवन्तीशाकं शाकानाम्, ऐणेयं मृगमांसानां, लावः पक्षिणां, गोधा बिलेशयानां, रोहितो मत्स्यानां, गव्यं सर्पिः सर्पिषां, गोक्षीरं क्षीराणां, तिलतैलं स्थावरजातानां स्नेहानां, वराहवसा आनूपमृगवसानां, चुलुकीवसा मत्स्यवसानां, पाकहंसवसा जलचरविहङ्गवसानां, कुक्कुटवसा विष्किरशकुनिवसानां, अजमेदः शाखादमेदसां, शृङ्गवेरं कन्दानां, मृद्वीका फलानां, शर्करेक्षुविकाराणाम्, इति प्रकृत्यैव हिततमानामाहारविकाराणां प्राधान्यतो द्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (39) · Śloka 39
ਅਹਿਤਤਮਾਨਪ੍ਯੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਯਵਕਾਃ ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਾਨਾਮਪਥ੍ਯਤਮਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਤਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਮਾਸਾਃ ਸ਼ਮੀਧਾਨ੍ਯਾਨਾਂ, ਵਰ੍ਸਾਨਾਦੇਯਮੁਦਕਾਨਾਮ੍, ਊਸਰਂ ਲਵਣਾਨਾਂ, ਸਰ੍ਸਪਸ਼ਾਕਂ ਸ਼ਾਕਾਨਾਂ, ਗੋਮਾਂਸਂ ਮਗਮਾਂਸਾਨਾਂ, ਕਾਣਕਪੋਤਃ ਪਕ੍ਸਿਣਾਂ, ਭੇਕੋ ਬਿਲੇਸ਼ਯਾਨਾਂ, ਚਿਲਿਚਿਮੋ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨਾਮ੍, ਆਵਿਕਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸਰ੍ਪਿਸਾਮ੍, ਅਵਿਕ੍ਸੀਰਂ ਕ੍ਸੀਰਾਣਾਂ, ਕੁਸੁਮ੍ਭਸ੍ਨੇਹਃ ਸ੍ਥਾਵਰਸ੍ਨੇਹਾਨਾਂ, ਮਹਿਸਵਸਾ ਆਨੂਪਮਗਵਸਾਨਾਂ, ਕੁਮ੍ਭੀਰਵਸਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਵਸਾਨਾਂ, ਕਾਕਮਦ੍ਗੁਵਸਾ ਜਲਚਰਵਿਹਙ੍ਗਵਸਾਨਾਂ, ਚਟਕਵਸਾ ਵਿਸ੍ਕਿਰਸ਼ੁਕਨਿਵਸਾਨਾਂ, ਹਸ੍ਤਿਮੇਦਃ ਸ਼ਾਖਾਦਮੇਦਸਾਂ, ਨਿਕੁਚਂ ਫਲਾਨਾਮ੍, ਆਲੁਕਂ ਕਨ੍ਦਾਨਾਂ, ਫਾਣਿਤਮਿਕ੍ਸੁਵਿਕਾਰਾਣਾਮ੍, ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੈਵਾਹਿਤਤਮਾਨਾਮਾਹਾਰਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਤਮਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; (ਇਤਿ) ਹਿਤਾਹਿਤਾਵਯਵੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤ ਆਹਾਰਵਿਕਾਰਾਣਾਮ੍||੩੯||
View original
अहिततमानप्युपदेक्ष्यामः- यवकाः शूकधान्यानामपथ्यतमत्वेन प्रकृष्टतमा भवन्ति, माषाः शमीधान्यानां, वर्षानादेयमुदकानाम्, ऊषरं लवणानां, सर्षपशाकं शाकानां, गोमांसं मृगमांसानां, काणकपोतः पक्षिणां, भेको बिलेशयानां, चिलिचिमो मत्स्यानाम्, आविकं सर्पिः सर्पिषाम्, अविक्षीरं क्षीराणां, कुसुम्भस्नेहः स्थावरस्नेहानां, महिषवसा आनूपमृगवसानां, कुम्भीरवसा मत्स्यवसानां, काकमद्गुवसा जलचरविहङ्गवसानां, चटकवसा विष्किरशुकनिवसानां, हस्तिमेदः शाखादमेदसां, निकुचं फलानाम्, आलुकं कन्दानां, फाणितमिक्षुविकाराणाम्, इति प्रकृत्यैवाहिततमानामाहारविकाराणां प्रकृष्टतमानि द्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति; (इति) हिताहितावयवो व्याख्यात आहारविकाराणाम्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (40) · Śloka 40
ਅਤੋ ਭੂਯਃ ਕਰ੍ਮੌਸਧਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਤਃ ਸਾਨੁਬਨ੍ਧਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਨ੍ਨਂ ਵਤ੍ਤਿਕਰਾਣਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮ੍, ਉਦਕਮਾਸ਼੍ਵਾਸਕਰਾਣਾਂ (ਸੁਰਾ ਸ਼੍ਰਮਹਰਾਣਾਂ ), ਕ੍ਸੀਰਂ ਜੀਵਨੀਯਾਨਾਂ, ਮਾਂਸਂ ਬਂਹਣੀਯਾਨਾਂ, ਰਸਸ੍ਤਰ੍ਪਣੀਯਾਨਾਂ, ਲਵਣਮਨ੍ਨਦ੍ਰਵ੍ਯਰੁਚਿਕਰਾਣਾਮ੍, ਅਮ੍ਲਂ ਹਦ੍ਯਾਨਾਂ, ਕੁਕ੍ਕੁਟੋ ਬਲ੍ਯਾਨਾਂ, ਨਕ੍ਰਰੇਤੋ ਵਸ੍ਯਾਣਾਂ, ਮਧੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਤੈਲਂ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਵਮਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਾਣਾਂ, ਵਿਰੇਚਨਂ ਪਿਤ੍ਤਹਰਾਣਾਂ, ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਾਤਹਰਾਣਾਂ, ਸ੍ਵੇਦੋ ਮਾਰ੍ਦਵਕਰਾਣਾਂ, ਵ੍ਯਾਯਾਮਃ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਰਾਣਾਂ, ਕ੍ਸਾਰਃ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵੋਪਘਾਤਿਨਾਂ, (ਤਿਨ੍ਦੁਕਮਨਨ੍ਨਦ੍ਰਵ੍ਯਰੁਚਿਕਰਾਣਾਮ੍ ,) ਆਮਂ ਕਪਿਤ੍ਥਮਕਣ੍ਠ੍ਯਾਨਾਮ੍, ਆਵਿਕਂ ਸਰ੍ਪਿਰਹਦ੍ਯਾਨਾਮ੍, ਅਜਾਕ੍ਸੀਰਂ ਸ਼ੋਸਘ੍ਨਸ੍ਤਨ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਰਕ੍ਤਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਮ੍, ਅਵਿਕ੍ਸੀਰਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਜਨਨਾਨਾਂ, ਮਹਿਸੀਕ੍ਸੀਰਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਨਨਾਨਾਂ, ਮਨ੍ਦਕਂ ਦਧ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਕਰਾਣਾਂ, ਗਵੇਧੁਕਾਨ੍ਨਂ ਕਰ੍ਸ਼ਨੀਯਾਨਾਮ੍, ਉਦ੍ਦਾਲਕਾਨ੍ਨਂ ਵਿਰੂਕ੍ਸਣੀਯਾਨਾਮ੍, ਇਕ੍ਸੁਰ੍ਮੂਤ੍ਰਜਨਨਾਨਾਂ, ਯਵਾਃ ਪੁਰੀਸਜਨਨਾਨਾਂ, ਜਾਮ੍ਬਵਂ ਵਾਤਜਨਨਾਨਾਂ, ਸ਼ਸ੍ਕੁਲ੍ਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਜਨਨਾਨਾਂ, ਕੁਲਤ੍ਥਾ ਅਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਜਨਨਾਨਾਂ, ਮਾਸਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਜਨਨਾਨਾਂ, ਮਦਨਫਲਂ ਵਮਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨੋਪਯੋਗਿਨਾਂ, ਤ੍ਰਿਵਤ੍ ਸੁਖਵਿਰੇਚਨਾਨਾਂ, ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੋ ਮਦੁਵਿਰੇਚਨਾਨਾਂ, ਸ੍ਨੁਕ੍ਪਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵਿਰੇਚਨਨਾਂ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਪੁਸ੍ਪਾ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਾਨਾਂ, ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਕ੍ਰਿਮਿਘ੍ਨਾਨਾਂ, ਸ਼ਿਰੀਸੋ ਵਿਸਘ੍ਨਾਨਾਂ, ਖਦਿਰਃ ਕੁਸ੍ਠਘ੍ਨਾਨਾਂ, ਰਾਸ੍ਨਾ ਵਾਤਹਰਾਣਾਮ੍, ਆਮਲਕਂ ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਾਨਾਂ, ਹਰੀਤਕੀ ਪਥ੍ਯਾਨਾਮ੍, ਏਰਣ੍ਡਮੂਲਂ ਵਸ੍ਯਵਾਤਹਰਾਣਾਂ, ਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਂ ਦੀਪਨੀਯਪਾਚਨੀਯਾਨਾਹਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਚਿਤ੍ਰਕਮੂਲਂ ਦੀਪਨੀਯਪਾਚਨੀਯਗੁਦਸ਼ੋਥਾਰ੍ਸ਼ਃਸ਼ੂਲਹਰਾਣਾਂ, ਪੁਸ੍ਕਰਮੂਲਂ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਹਰਾਣਾਂ, ਮੁਸ੍ਤਂ ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਦੀਪਨੀਯਪਾਚਨੀਯਾਨਾਮ੍, ਉਦੀਚ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਵਾਪਣਦੀਪਨੀਯਪਾਚਨੀਯਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਹਰਾਣਾਂ, ਕਟ੍ਵਙ੍ਗਂ ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਪਾਚਨੀਯਦੀਪਨੀਯਾਨਾਮ੍, ਅਨਨ੍ਤਾ ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਮ੍, ਅਮਤਾ ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਵਾਤਹਰਦੀਪਨੀਯਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੋਣਿਤਵਿਬਨ੍ਧਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਬਿਲ੍ਵਂ ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਦੀਪਨੀਯਵਾਤਕਫਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਮ੍, ਅਤਿਵਿਸਾ ਦੀਪਨੀਯਪਾਚਨੀਯਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਸਰ੍ਵਦੋਸਹਰਾਣਾਮ੍, ਉਤ੍ਪਲਕੁਮੁਦਪਦ੍ਮਕਿਞ੍ਜਲ੍ਕਃ ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਦੁਰਾਲਭਾ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਗਨ੍ਧਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਃ ਸ਼ੋਣਿਤਪਿਤ੍ਤਾਤਿਯੋਗਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਕੁਟਜਤ੍ਵਕ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕੋਪਸ਼ੋਸਣਾਨਾਂ, ਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਫਲਂ ਰਕ੍ਤਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀ ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਵਾਤਹਰਦੀਪਨੀਯਵਸ੍ਯਾਣਾਂ, ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾ ਵਸ੍ਯਸਰ੍ਵਦੋਸਹਰਾਣਾਂ, ਬਲਾ ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਬਲ੍ਯਵਾਤਹਰਾਣਾਂ, ਗੋਕ੍ਸੁਰਕੋ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨਿਲਹਰਾਣਾਂ, ਹਿਙ੍ਗੁਨਿਰ੍ਯਾਸਸ਼੍ਛੇਦਨੀਯਦੀਪਨੀਯਾਨੁਲੋਮਿਕਵਾਤਕਫਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਮ੍, ਅਮ੍ਲਵੇਤਸੋ ਭੇਦਨੀਯਦੀਪਨੀਯਾਨੁਲੋਮਿਕਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਾਣਾਂ, ਯਾਵਸ਼ੂਕਃ ਸ੍ਰਂਸਨੀਯਪਾਚਨੀਯਾਰ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨਾਨਾਂ, ਤਕ੍ਰਾਭ੍ਯਾਸੋ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਸ਼ੋਫਾਰ੍ਸ਼ੋਘਤਵ੍ਯਾਪਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਮਾਂਸਰਸਾਭ੍ਯਾਸੋ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਸ਼ੋਸਾਰ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨਾਨਾਂ, ਕ੍ਸੀਰਘਤਾਭ੍ਯਾਸੋ ਰਸਾਯਨਾਨਾਂ, ਸਮਘਤਸਕ੍ਤੁਪ੍ਰਾਸ਼ਾਭ੍ਯਾਸੋ ਵਸ੍ਯੋਦਾਵਰ੍ਤਹਰਾਣਾਂ, ਤੈਲਗਣ੍ਡੂਸਾਭ੍ਯਾਸੋ ਦਨ੍ਤਬਲਰੁਚਿਕਰਾਣਾਂ, ਚਨ੍ਦਨਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਹਰਦਾਹਨਿਰ੍ਵਾਪਣਲੇਪਨਾਨਾਂ, ਰਾਸ੍ਨਾਗੁਰੁਣੀ ਸ਼ੀਤਾਪਨਯਨਪ੍ਰਲੇਪਨਾਨਾਂ, ਲਾਮਜ੍ਜਕੋਸ਼ੀਰਂ ਦਾਹਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਸ੍ਵੇਦਾਪਨਯਨਪ੍ਰਲੇਪਨਾਨਾਂ, ਕੁਸ੍ਠਂ ਵਾਤਹਰਾਭ੍ਯਙ੍ਗੋਪਨਾਹੋਪਯੋਗਿਨਾਂ, ਮਧੁਕਂ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਵਸ੍ਯਕੇਸ਼੍ਯਕਣ੍ਠ੍ਯਵਰ੍ਣ੍ਯਵਿਰਜਨੀਯਰੋਪਣੀਯਾਨਾਂ, ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਾਣਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪ੍ਰਦਾਨਹੇਤੂਨਾਮ੍, ਅਗ੍ਨਿਰਾਮਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼ੀਤਸ਼ੂਲੋਦ੍ਵੇਪਨਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ, ਜਲਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨੀਯਾਨਾਂ, ਮਦ੍ਭਸ੍ਟਲੋਸ੍ਟ੍ਰਨਿਰ੍ਵਾਪਿਤਮੁਦਕਂ ਤਸ੍ਣਾਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤਿਯੋਗਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਮ੍, ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਨਮਾਮਪ੍ਰਦੋਸਹੇਤੂਨਾਂ, ਯਥਾਗ੍ਨ੍ਯਭ੍ਯਵਹਾਰੋਗ੍ਨਿਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਾਨਾਂ, ਯਥਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਚੇਸ੍ਟਾਭ੍ਯਵਹਾਰੌ ਸੇਵ੍ਯਾਨਾਂ, ਕਾਲਭੋਜਨਮਾਰੋਗ੍ਯਕਰਾਣਾਂ, ਤਪ੍ਤਿਰਾਹਾਰਗੁਣਾਨਾਂ, ਵੇਗਸਨ੍ਧਾਰਣਮਨਾਰੋਗ੍ਯਕਰਾਣਾਂ, ਮਦ੍ਯਂ ਸੌਮਨਸ੍ਯਜਨਨਾਨਾਂ, ਮਦ੍ਯਾਕ੍ਸੇਪੋ ਧੀਧਤਿਸ੍ਮਤਿਹਰਾਣਾਂ, ਗੁਰੁਭੋਜਨਂ ਦੁਰ੍ਵਿਪਾਕਕਰਾਣਾਮ੍, ਏਕਾਸ਼ਨਭੋਜਨਂ ਸੁਖਪਰਿਣਾਮਕਰਾਣਾਂ, ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ ਸ਼ੋਸਕਰਾਣਾਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਵੇਗਨਿਗ੍ਰਹਃ ਸਾਣ੍ਡ੍ਯਕਰਾਣਾਂ, ਪਰਾਘਾਤਨਮਨ੍ਨਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਜਨਨਾਨਾਮ੍, ਅਨਸ਼ਨਮਾਯੁਸੋ ਹ੍ਰਾਸਕਰਾਣਾਂ, ਪ੍ਰਮਿਤਾਸ਼ਨਂ ਕਰ੍ਸ਼ਨੀਯਾਨਾਮ੍, ਅਜੀਰ੍ਣਾਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਗ੍ਰਹਣੀਦੂਸਣਾਨਾਂ, ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮਗ੍ਨਿਵੈਸਮ੍ਯਕਰਾਣਾਂ, ਵਿਰੁਦ੍ਧਵੀਰ੍ਯਾਸ਼ਨਂ ਨਿਨ੍ਦਿਤਵ੍ਯਾਧਿਕਰਾਣਾਂ, ਪ੍ਰਸ਼ਮਃ ਪਥ੍ਯਾਨਾਂ, ਆਯਾਸਃ ਸਰ੍ਵਾਪਥ੍ਯਾਨਾਂ, ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੋ ਵ੍ਯਾਧਿਕਰਾਣਾਂ, ਰਜਸ੍ਵਲਾਭਿਗਮਨਮਲਕ੍ਸ੍ਮੀਮੁਖਾਨਾਂ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮਾਯੁਸ੍ਯਾਣਾਂ, ਪਰਦਾਰਾਭਿਗਮਨਮਨਾਯੁਸ੍ਯਾਣਾਂ, ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਵਸ੍ਯਾਣਾਂ, ਦੌਰ੍ਮਨਸ੍ਯਮਵਸ੍ਯਾਣਾਮ੍, ਅਯਥਾਬਲਮਾਰਮ੍ਭਃ ਪ੍ਰਾਣੋਪਰੋਧਿਨਾਂ, ਵਿਸਾਦੋ ਰੋਗਵਰ੍ਧਨਾਨਾਂ, ਸ੍ਨਾਨਂ ਸ਼੍ਰਮਹਰਾਣਾਂ, ਹਰ੍ਸਃ ਪ੍ਰੀਣਨਾਨਾਂ, ਸ਼ੋਕਃ ਸ਼ੋਸਣਾਨਾਂ, ਨਿਵਤ੍ਤਿਃ ਪੁਸ੍ਟਿਕਰਾਣਾਂ, ਪੁਸ੍ਟਿਃਸ੍ਵਪ੍ਨਕਰਾਣਾਮ੍, ਅਤਿਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਕਰਾਣਾਂ, ਸਰ੍ਵਰਸਾਭ੍ਯਾਸੋ ਬਲਕਰਾਣਾਮ੍, ਏਕਰਸਾਭ੍ਯਾਸੋ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਕਰਾਣਾਂ, ਗਰ੍ਭਸ਼ਲ੍ਯਮਾਹਾਰ੍ਯਾਣਾਮ੍, ਅਜੀਰ੍ਣਮੁਦ੍ਧਾਰ੍ਯਾਣਾਂ, ਬਾਲੋ ਮਦੁਭੇਸਜੀਯਾਨਾਂ, ਵਦ੍ਧੋ ਯਾਪ੍ਯਾਨਾਂ, ਗਰ੍ਭਿਣੀ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੌਸਧਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮਵਰ੍ਜਨੀਯਾਨਾਂ, ਸੌਮਨਸ੍ਯਂ ਗਰ੍ਭਧਾਰਣਾਨਾਂ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਨਾਮ੍, ਆਮੋ ਵਿਸਮਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਨਾਂ , ਜ੍ਵਰੋ ਰੋਗਾਣਾਂ, ਕੁਸ੍ਠਂ ਦੀਰ੍ਘਰੋਗਾਣਾਂ, ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਰੋਗਸਮੂਹਾਨਾਂ, ਪ੍ਰਮੇਹੋਨੁਸਙ੍ਗਿਣਾਂ, ਜਲੌਕਸੋਨੁਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ, ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ, ਹਿਮਵਾਨੌਸਧਿਭੂਮੀਨਾਂ, ਸੋਮ ਓਸਧੀਨਾਂ, ਮਰੁਭੂਮਿਰਾਰੋਗ੍ਯਦੇਸ਼ਾਨਾਮ੍, ਅਨੂਪੋਹਿਤਦੇਸ਼ਾਨਾਮ੍, ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਕਾਰਿਤ੍ਵਮਾਤੁਰਗੁਣਾਨਾਂ, ਭਿਸਕ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਙ੍ਗਾਨਾਂ, ਨਾਸ੍ਤਿਕੋਵਰ੍ਜ੍ਯਾਨਾਂ, ਲੌਲ੍ਯਂ ਕ੍ਲੇਸ਼ਕਰਾਣਾਮ੍, ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਕਾਰਿਤ੍ਵਮਰਿਸ੍ਟਾਨਾਂ, ਅਨਿਰ੍ਵੇਦੋ ਵਾਰ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾਨਾਂ, ਵੈਦ੍ਯਸਮੂਹੋ ਨਿਃਸਂਸ਼ਯਕਰਾਣਂ, ਯੋਗੋ ਵੈਦ੍ਯਗੁਣਾਨਾਂ, ਵਿਜ੍ਞਾਨਮੌਸਧੀਨਾਂ, ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਹਿਤਸ੍ਤਰ੍ਕਃ ਸਾਧਨਾਨਾਂ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਃ ਕਾਲਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਾਨਾਮ੍, ਅਵ੍ਯਵਸਾਯਃ ਕਾਲਾਤਿਪਤ੍ਤਿਹੇਤੂਨਾਂ, ਦਸ੍ਟਕਰ੍ਮਤਾ ਨਿਃਸਂਸ਼ਯਕਰਾਣਾਮ੍, ਅਸਮਰ੍ਥਤਾ ਭਯਕਰਾਣਾਂ, ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਸਮ੍ਭਾਸਾ ਬੁਦ੍ਧਿਵਰ੍ਧਨਾਨਾਮ੍, ਆਚਾਰ੍ਯਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਧਿਗਮਹੇਤੂਨਾਮ੍, ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਮਤਾਨਾਂ, ਸਦ੍ਵਚਨਮਨੁਸ੍ਠੇਯਾਨਾਮ੍, ਅਸਦ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਸਰ੍ਵਾਹਿਤਾਨਾਂ, ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਃ ਸੁਖਾਨਾਮਿਤਿ||੪੦||
View original
अतो भूयः कर्मौषधानां च प्राधान्यतः सानुबन्धानि द्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- अन्नं वृत्तिकराणां श्रेष्ठम्, उदकमाश्वासकराणां (सुरा श्रमहराणां ), क्षीरं जीवनीयानां, मांसं बृंहणीयानां, रसस्तर्पणीयानां, लवणमन्नद्रव्यरुचिकराणाम्, अम्लं हृद्यानां, कुक्कुटो बल्यानां, नक्ररेतो वृष्याणां, मधु श्लेष्मपित्तप्रशमनानां, सर्पिर्वातपित्तप्रशमनानां, तैलं वातश्लेष्मप्रशमनानां, वमनं श्लेष्महराणां, विरेचनं पित्तहराणां, बस्तिर्वातहराणां, स्वेदो मार्दवकराणां, व्यायामः स्थैर्यकराणां, क्षारः पुंस्त्वोपघातिनां, (तिन्दुकमनन्नद्रव्यरुचिकराणाम् ,) आमं कपित्थमकण्ठ्यानाम्, आविकं सर्पिरहृद्यानाम्, अजाक्षीरं शोषघ्नस्तन्यसात्म्यरक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अविक्षीरं श्लेष्मपित्तजननानां, महिषीक्षीरं स्वप्नजननानां, मन्दकं दध्यभिष्यन्दकराणां, गवेधुकान्नं कर्शनीयानाम्, उद्दालकान्नं विरूक्षणीयानाम्, इक्षुर्मूत्रजननानां, यवाः पुरीषजननानां, जाम्बवं वातजननानां, शष्कुल्यः श्लेष्मपित्तजननानां, कुलत्था अम्लपित्तजननानां, माषाः श्लेष्मपित्तजननानां, मदनफलं वमनास्थापनानुवासनोपयोगिनां, त्रिवृत् सुखविरेचनानां, चतुरङ्गुलो मृदुविरेचनानां, स्नुक्पयस्तीक्ष्णविरेचननां, प्रत्यक्पुष्पा शिरोविरेचनानां, विडङ्गं क्रिमिघ्नानां, शिरीषो विषघ्नानां, खदिरः कुष्ठघ्नानां, रास्ना वातहराणाम्, आमलकं वयःस्थापनानां, हरीतकी पथ्यानाम्, एरण्डमूलं वृष्यवातहराणां, पिप्पलीमूलं दीपनीयपाचनीयानाहप्रशमनानां, चित्रकमूलं दीपनीयपाचनीयगुदशोथार्शःशूलहराणां, पुष्करमूलं हिक्काश्वासकासपार्श्वशूलहराणां, मुस्तं साङ्ग्राहिकदीपनीयपाचनीयानाम्, उदीच्यं निर्वापणदीपनीयपाचनीयच्छर्द्यतीसारहराणां, कट्वङ्गं साङ्ग्राहिकपाचनीयदीपनीयानाम्, अनन्ता साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अमृता साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयश्लेष्मशोणितविबन्धप्रशमनानां, बिल्वं साङ्ग्राहिकदीपनीयवातकफप्रशमनानाम्, अतिविषा दीपनीयपाचनीयसाङ्ग्राहिकसर्वदोषहराणाम्, उत्पलकुमुदपद्मकिञ्जल्कः साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, दुरालभा पित्तश्लेष्मप्रशमनानां, गन्धप्रियङ्गुः शोणितपित्तातियोगप्रशमनानां, कुटजत्वक् श्लेष्मपित्तरक्तसाङ्ग्राहिकोपशोषणानां, काश्मर्यफलं रक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, पृश्निपर्णी साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयवृष्याणां, विदारिगन्धा वृष्यसर्वदोषहराणां, बला साङ्ग्राहिकबल्यवातहराणां, गोक्षुरको मूत्रकृच्छ्रानिलहराणां, हिङ्गुनिर्यासश्छेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातकफप्रशमनानाम्, अम्लवेतसो भेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातश्लेष्महराणां, यावशूकः स्रंसनीयपाचनीयार्शोघ्नानां, तक्राभ्यासो ग्रहणीदोषशोफार्शोघृतव्यापत्प्रशमनानां, क्रव्यान्मांसरसाभ्यासो ग्रहणीदोषशोषार्शोघ्नानां, क्षीरघृताभ्यासो रसायनानां, समघृतसक्तुप्राशाभ्यासो वृष्योदावर्तहराणां, तैलगण्डूषाभ्यासो दन्तबलरुचिकराणां, चन्दनं दुर्गन्धहरदाहनिर्वापणलेपनानां, रास्नागुरुणी शीतापनयनप्रलेपनानां, लामज्जकोशीरं दाहत्वग्दोषस्वेदापनयनप्रलेपनानां, कुष्ठं वातहराभ्यङ्गोपनाहोपयोगिनां, मधुकं चक्षुष्यवृष्यकेश्यकण्ठ्यवर्ण्यविरजनीयरोपणीयानां, वायुः प्राणसञ्ज्ञाप्रदानहेतूनाम्, अग्निरामस्तम्भशीतशूलोद्वेपनप्रशमनानां, जलं स्तम्भनीयानां, मृद्भृष्टलोष्ट्रनिर्वापितमुदकं तृष्णाच्छर्द्यतियोगप्रशमनानाम्, अतिमात्राशनमामप्रदोषहेतूनां, यथाग्न्यभ्यवहारोऽग्निसन्धुक्षणानां, यथासात्म्यं चेष्टाभ्यवहारौ सेव्यानां, कालभोजनमारोग्यकराणां, तृप्तिराहारगुणानां, वेगसन्धारणमनारोग्यकराणां, मद्यं सौमनस्यजननानां, मद्याक्षेपो धीधृतिस्मृतिहराणां, गुरुभोजनं दुर्विपाककराणाम्, एकाशनभोजनं सुखपरिणामकराणां, स्त्रीष्वतिप्रसङ्गः शोषकराणां, शुक्रवेगनिग्रहः षाण्ड्यकराणां, पराघातनमन्नाश्रद्धाजननानाम्, अनशनमायुषो ह्रासकराणां, प्रमिताशनं कर्शनीयानाम्, अजीर्णाध्यशनं ग्रहणीदूषणानां, विषमाशनमग्निवैषम्यकराणां, विरुद्धवीर्याशनं निन्दितव्याधिकराणां, प्रशमः पथ्यानां, आयासः सर्वापथ्यानां, मिथ्यायोगो व्याधिकराणां, रजस्वलाभिगमनमलक्ष्मीमुखानां, ब्रह्मचर्यमायुष्याणां, परदाराभिगमनमनायुष्याणां, सङ्कल्पो वृष्याणां, दौर्मनस्यमवृष्याणाम्, अयथाबलमारम्भः प्राणोपरोधिनां, विषादो रोगवर्धनानां, स्नानं श्रमहराणां, हर्षः प्रीणनानां, शोकः शोषणानां, निवृत्तिः पुष्टिकराणां, पुष्टिःस्वप्नकराणाम्, अतिस्वप्नस्तन्द्राकराणां, सर्वरसाभ्यासो बलकराणाम्, एकरसाभ्यासो दौर्बल्यकराणां, गर्भशल्यमाहार्याणाम्, अजीर्णमुद्धार्याणां, बालो मृदुभेषजीयानां, वृद्धो याप्यानां, गर्भिणी तीक्ष्णौषधव्यवायव्यायामवर्जनीयानां, सौमनस्यं गर्भधारणानां, सन्निपातो दुश्चिकित्स्यानाम्, आमो विषमचिकित्स्यानां , ज्वरो रोगाणां, कुष्ठं दीर्घरोगाणां, राजयक्ष्मा रोगसमूहानां, प्रमेहोऽनुषङ्गिणां, जलौकसोऽनुशस्त्राणां, बस्तिस्तन्त्राणां, हिमवानौषधिभूमीनां, सोम ओषधीनां, मरुभूमिरारोग्यदेशानाम्, अनूपोऽहितदेशानाम्, निर्देशकारित्वमातुरगुणानां, भिषक् चिकित्साङ्गानां, नास्तिकोवर्ज्यानां, लौल्यं क्लेशकराणाम्, अनिर्देशकारित्वमरिष्टानां, अनिर्वेदो वार्तलक्षणानां, वैद्यसमूहो निःसंशयकराणं, योगो वैद्यगुणानां, विज्ञानमौषधीनां, शास्त्रसहितस्तर्कः साधनानां, सम्प्रतिपत्तिः कालज्ञानप्रयोजनानाम्, अव्यवसायः कालातिपत्तिहेतूनां, दृष्टकर्मता निःसंशयकराणाम्, असमर्थता भयकराणां, तद्विद्यसम्भाषा बुद्धिवर्धनानाम्, आचार्यः शास्त्राधिगमहेतूनाम्, आयुर्वेदोऽमृतानां, सद्वचनमनुष्ठेयानाम्, असद्ग्रहणं सर्वाहितानां, सर्वसन्न्यासः सुखानामिति||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (41) · Śloka 41
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਅਗ੍ਰ੍ਯਾਣਾਂ ਸ਼ਤਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਯਦ੍ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦੁਤ੍ਤਰਮ੍| ਅਲਮੇਤਦ੍ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਵਿਘਾਤਾਯੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੪੧||
View original
भवन्ति चात्र- अग्र्याणां शतमुद्दिष्टं यद्द्विपञ्चाशदुत्तरम्| अलमेतद्विकाराणां विघातायोपदिश्यते||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (42-44) · Śloka 44
ਸਮਾਨਕਾਰਿਣੋ ਯੇਰ੍ਥਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਜ੍ਯਾਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇ ਵਰਤ੍ਵਂ ਚਾਪ੍ਯੁਦਾਹਤਮ੍||੪੨|| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਾਂ ਚ ਯਦ੍ਯਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨੇ ਹਿਤਮ੍| ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਤਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਯਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਹਰਮੁਤ੍ਤਮਮ੍||੪੩|| ਏਤਨ੍ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਨਿਪੁਣਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਏਵਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਸਦਾ ਵੈਦ੍ਯੋ ਧਰ੍ਮਕਾਮੌ ਸਮਸ਼੍ਨੁਤੇ||੪੪||
View original
समानकारिणो येऽर्थास्तेषां श्रेष्ठस्य लक्षणम्| ज्यायस्त्वं कार्यकर्तृत्वे वरत्वं चाप्युदाहृतम्||४२|| वातपित्तकफानां च यद्यत् प्रशमने हितम्| प्राधान्यतश्च निर्दिष्टं यद्व्याधिहरमुत्तमम्||४३|| एतन्निशम्य निपुणं चिकित्सां सम्प्रयोजयेत्| एवं कुर्वन् सदा वैद्यो धर्मकामौ समश्नुते||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (45-47) · Śloka 47
ਪਥ੍ਯਂ ਪਥੋਨਪੇਤਂ ਯਦ੍ਯਚ੍ਚੋਕ੍ਤਂ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਿਯਮ੍| ਯਚ੍ਚਾਪ੍ਰਿਯਮਪਥ੍ਯਂ ਚ ਨਿਯਤਂ ਤਨ੍ਨ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍||੪੫|| ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਭੂਮਿਦੇਹਦੋਸਗੁਣਾਨ੍ਤਰਮ੍ | ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤਤ੍ਤਦ੍ਧਿ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੇ ਤੇ ਭਾਵਾਸ੍ਤਥਾ ਤਥਾ||੪੬|| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਸ੍ਤਥਾ ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਰਾਸ਼੍ਰਯਃ| ਤਦਪੇਕ੍ਸ੍ਯੋਭਯਂ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਂ ਸਿਦ੍ਧਿਮਿਚ੍ਛਤਾ||੪੭||
View original
पथ्यं पथोऽनपेतं यद्यच्चोक्तं मनसः प्रियम्| यच्चाप्रियमपथ्यं च नियतं तन्न लक्षयेत्||४५|| मात्राकालक्रियाभूमिदेहदोषगुणान्तरम् | प्राप्य तत्तद्धि दृश्यन्ते ते ते भावास्तथा तथा||४६|| तस्मात् स्वभावो निर्दिष्टस्तथा मात्रादिराश्रयः| तदपेक्ष्योभयं कर्म प्रयोज्यं सिद्धिमिच्छता||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (49) · Śloka 49
ਤਦਾਤ੍ਰੇਯਸ੍ਯ ਭਗਵਤੋ ਵਚਨਮਨੁਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਪੁਨਰਪਿ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ- ਯਥੋਦ੍ਦੇਸ਼ਮਭਿਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ ਕੇਵਲੋਯਮਰ੍ਥੋ ਭਗਵਤਾ ਸ਼੍ਰੁਤਸ਼੍ਚਾਸ੍ਮਾਭਿਃ| ਆਸਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਿਦਾਨੀਮਨਪਵਾਦਂ ਲਕ੍ਸਣਮਨਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣੋਪਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਂ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸਾਮਹ ਇਤਿ||੪੮|| ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਧਾਨ੍ਯਫਲਮੂਲਸਾਰਪੁਸ੍ਪਕਾਣ੍ਡਪਤ੍ਰਤ੍ਵਚੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਸਵਯੋਨਯੋਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣਾਸ੍ਟੌ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਨਵਮੀਕਾਃ| ਤਾਸ੍ਵੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗਕਰਣਤੋਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਸੁ ਯਥਾਪਥ੍ਯਤਮਾਨਾਮਾਸਵਾਨਾਂ ਚਤੁਰਸ਼ੀਤਿਂ ਨਿਬੋਧ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸੁਰਾਸੌਵੀਰਤੁਸੋਦਕਮੈਰੇਯਮੇਦਕਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਾਃ ਸਡ੍ ਧਾਨ੍ਯਾਸਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਮਦ੍ਵੀਕਾਖਰ੍ਜੂਰਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਧਨ੍ਵਨਰਾਜਾਦਨਤਣਸ਼ੂਨ੍ਯਪਰੂਸਕਾਭਯਾਮਲਕਮਗਲਿਣ੍ਡਿਕਾਜਾਮ੍ਬਵਕਪਿਤ੍ਥ- ਕੁਵਲਬਦਰਕਰ੍ਕਨ੍ਧੁਪੀਲੁਪ੍ਰਿਯਾਲਪਨਸਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਪ੍ਲਕ੍ਸਕਪੀਤਨੋਦੁਮ੍ਬਰਾਜਮੋਦਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਸ਼ਾਙ੍ਖਿਨੀਫਲਾਸਵਾਃ ਸਡ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ, ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਕਸ੍ਣਗਨ੍ਧਾਸ਼ਤਾਵਰੀਸ਼੍ਯਾਮਾਤ੍ਰਿਵਦ੍ਦਨ੍ਤੀਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀਬਿਲ੍ਵੋਰੁਬੂਕਚਿਤ੍ਰਕਮੂਲੈਰੇਕਾਦਸ਼ ਮੂਲਾਸਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸ਼ਾਲਪ੍ਰਿਯਕਾਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਚਨ੍ਦਨਸ੍ਯਨ੍ਦਨਖਦਿਰਕਦਰਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਾਰ੍ਜੁਨਾਸਨਾਰਿਮੇਦਤਿਨ੍ਦੁਕਕਿਣਿਹੀਸ਼ਮੀ- ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਸ਼ਿਂਸ਼ਪਾਸ਼ਿਰੀਸਵਞ੍ਜਲਧਨ੍ਵਨਮਧੂਕੈਃ ਸਾਰਾਸਵਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ, ਪਦ੍ਮੋਤ੍ਪਲਨਲਿਕੁਮੁਦਸੌਗਨ੍ਧਿਕਪੁਣ੍ਡਰੀਕਸ਼ਤਪਤ੍ਰਮਧੂਕਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਧਾਤਕੀਪੁਸ੍ਪੈਰ੍ਦਸ਼ ਪੁਸ੍ਪਾਸਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਇਕ੍ਸੁਕਾਣ੍ਡੇਕ੍ਸ੍ਵਿਕ੍ਸੁਵਾਲਿਕਾਪੁਣ੍ਡ੍ਰਕਚਤੁਰ੍ਥਾਃ ਕਾਣ੍ਡਾਸਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਪਟੋਲਤਾਡਕਪਤ੍ਰਾਸਵੌ ਦ੍ਵੌ ਭਵਤਃ, ਤਿਲ੍ਵਕਲੋਧ੍ਰੈਲਵਾਲੁਕਕ੍ਰਮੁਕਚਤੁਰ੍ਥਾਸ੍ਤ੍ਵਗਾਸਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸਵ ਏਕ ਏਵੇਤਿ| ਏਵਮੇਸਾਮਾਸਵਾਨਾਂ ਚਤੁਰਸ਼ੀਤਿਃ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣਾਸਂਸਸ੍ਟਾਨਾਮਾਸਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮੁਪਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਭਵਤਿ| ਏਸਾਮਾਸਵਾਨਾਮਾਸੁਤਤ੍ਵਾਦਾਸਵਸਞ੍ਜ੍ਞਾ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗਵਿਭਾਗਵਿਸ੍ਤਾਰਸ੍ਤ੍ਵੇਸਾਂ ਬਹੁਵਿਧਕਲ੍ਪਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਸ਼੍ਚ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਸਂਸ੍ਕਤਾ ਹ੍ਯਾਸਵਾਃ ਸ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਦੇਸ਼ਕਾਲਮਾਤ੍ਰਾਦਯਸ਼੍ਚ ਭਾਵਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਤੇਸਾਮਾਸਵਾਨਾਂ ਤੇ ਤੇ ਸਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯੇਤਿ||੪੯||
View original
तदात्रेयस्य भगवतो वचनमनुनिशम्य पुनरपि भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- यथोद्देशमभिनिर्दिष्टः केवलोऽयमर्थो भगवता श्रुतश्चास्माभिः| आसवद्रव्याणामिदानीमनपवादं लक्षणमनतिसङ्क्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति||४८|| तमुवाच भगवानात्रेयः- धान्यफलमूलसारपुष्पकाण्डपत्रत्वचो भवन्त्यासवयोनयोऽग्निवेश! सङ्ग्रहेणाष्टौ शर्करानवमीकाः| तास्वेव द्रव्यसंयोगकरणतोऽपरिसङ्ख्येयासु यथापथ्यतमानामासवानां चतुरशीतिं निबोध| तद्यथा- सुरासौवीरतुषोदकमैरेयमेदकधान्याम्लाः षड् धान्यासवा भवन्ति, मृद्वीकाखर्जूरकाश्मर्यधन्वनराजादनतृणशून्यपरूषकाभयामलकमृगलिण्डिकाजाम्बवकपित्थ- कुवलबदरकर्कन्धुपीलुप्रियालपनसन्यग्रोधाश्वत्थप्लक्षकपीतनोदुम्बराजमोदशृङ्गाटकशाङ्खिनीफलासवाः षड्विंशतिर्भवन्ति, विदारिगन्धाश्वगन्धाकृष्णगन्धाशतावरीश्यामात्रिवृद्दन्तीद्रवन्तीबिल्वोरुबूकचित्रकमूलैरेकादश मूलासवा भवन्ति, शालप्रियकाश्वकर्णचन्दनस्यन्दनखदिरकदरसप्तपर्णार्जुनासनारिमेदतिन्दुककिणिहीशमी- शुक्तिशिंशपाशिरीषवञ्जलधन्वनमधूकैः सारासवा विंशतिर्भवन्ति, पद्मोत्पलनलिकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रमधूकप्रियङ्गुधातकीपुष्पैर्दश पुष्पासवा भवन्ति, इक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुवालिकापुण्ड्रकचतुर्थाः काण्डासवा भवन्ति, पटोलताडकपत्रासवौ द्वौ भवतः, तिल्वकलोध्रैलवालुकक्रमुकचतुर्थास्त्वगासवा भवन्ति, शर्करासव एक एवेति| एवमेषामासवानां चतुरशीतिः परस्परेणासंसृष्टानामासवद्रव्याणामुपनिर्दिष्टा भवति| एषामासवानामासुतत्वादासवसञ्ज्ञा| द्रव्यसंयोगविभागविस्तारस्त्वेषां बहुविधकल्पः संस्कारश्च| यथास्वं संयोगसंस्कारसंस्कृता ह्यासवाः स्वं कर्म कुर्वन्ति| संयोगसंस्कारदेशकालमात्रादयश्च भावास्तेषां तेषामासवानां ते ते समुपदिश्यन्ते तत्तत्कार्यमभिसमीक्ष्येति||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (50) · Śloka 50
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਾਗ੍ਨਿਬਲਪ੍ਰਦਾਨਾਮਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ੋਕਾਰੁਚਿਨਾਸ਼ਨਾਨਾਮ੍| ਸਂਹਰ੍ਸਣਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਰਾਸਵਾਨਾਮਸ਼ੀਤਿਰੁਕ੍ਤਾ ਚਤੁਰੁਤ੍ਤਰੈਸਾ||੫੦||
View original
भवति चात्र- मनःशरीराग्निबलप्रदानामस्वप्नशोकारुचिनाशनानाम्| संहर्षणानां प्रवरासवानामशीतिरुक्ता चतुरुत्तरैषा||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (51) · Śloka 51
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਸ਼ਰੀਰਰੋਗਪ੍ਰਕਤੌ ਮਤਾਨਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਚਾਹਾਰਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਚ| ਉਵਾਚ ਯਜ੍ਜਃਪੁਰੁਸਾਦਿਕੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਮੁਨਿਸ੍ਤਥਾਗ੍ਰ੍ਯਾਣਿ ਵਰਾਸਵਾਂਸ਼੍ਚ||੫੧||
View original
तत्र श्लोकः- शरीररोगप्रकृतौ मतानि तत्त्वेन चाहारविनिश्चयं च| उवाच यज्जःपुरुषादिकेऽस्मिन् मुनिस्तथाऽग्र्याणि वरासवांश्च||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 25
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਯਜ੍ਜਃਪੁਰੁਸੀਯੋ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੫||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने यज्जःपुरुषीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon