Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋ ಯಜ್ಜಃಪುರುಷೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧||
ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
View original
अथातो यज्जःपुरुषीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ಯ ಇಮೇ ಯೋಜನಾಚತುಷ್ಕೇ ಷಡುಪಕ್ರಮಾ ಅಭಿಹಿತಾಸ್ತೇಽನ್ನಪಾನಾಪೇಕ್ಷಯೈವ ವ್ಯಾಧಿಹರಣೇ ಸಮರ್ಥಾಃ, ಅತೋಽನ್ನಪಾನಚತುಷ್ಕೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ತತ್ರಾಪಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣಾನ್ನಪಾನಗುಣಾಭಿಧಾಯಕೋ ಯಜ್ಜಃಪುರುಷೀಯೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ತತ್ರಾದೌ ಪುರುಷವ್ಯಾಧಿಕಾರಣನಿಶ್ಚಾಯಕಪ್ರಕರಣಂ ತ್ವಾಹಾರಗುಣಪ್ರಶ್ನಾವತಾರಾರ್ಥಂ ತಥಾ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಷಡುಪಕ್ರಮಣೀಯರೋಗಕಾರಣಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಚ ‘ಯಜ್ಜಃಪುರುಷ’ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನಾಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯೋ ಯಜ್ಜಃಪುರುಷೀಯೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಯದ್ಯಪಿ ‘ಪುರುಷೋ ಯಜ್ಜಃ’ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಕ್ರಮಃ, ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಥೋಽತ್ರ ಗೃಹೀತಃ||೧-೨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ಪುರಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಧರ್ಮಾಣಂ ಭಗವನ್ತಂ ಪುನರ್ವಸುಮ್|
ಸಮೇತಾನಾಂ ಮಹರ್ಷೀಣಾಂ ಪ್ರಾದುರಾಸೀದಿಯಂ ಕಥಾ ||೩||
ಆತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಮನೋರ್ಥಾನಾಂ ಯೋಽಯಂ ಪುರುಷಸಞ್ಜ್ಞಕಃ|
ರಾಶಿರಸ್ಯಾಮಯಾನಾಂ ಚ ಪ್ರಾಗುತ್ಪತ್ತಿವಿನಿಶ್ಚಯೇ||೪||
View original
पुरा प्रत्यक्षधर्माणं भगवन्तं पुनर्वसुम्|
समेतानां महर्षीणां प्रादुरासीदियं कथा ||३||
आत्मेन्द्रियमनोर्थानां योऽयं पुरुषसञ्ज्ञकः|
राशिरस्यामयानां च प्रागुत्पत्तिविनिश्चये||४||
ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಧರ್ಮತ್ವಂ ತಪಃಪ್ರಭಾವಾತ್| ಇಯಮಿತಿ ಅಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ| ಕಥಾ ತತ್ತ್ವಜಿಜ್ಞಾಸಾರ್ಥಮನ್ಯೋನ್ಯಪೃಚ್ಛಾ| ರಾಶಿಃ ಮೇಲಕಃ, ಆತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಮನೋಽರ್ಥಸಮುದಾಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಸ್ಯ ರಾಶೇರಾಮಯಾನಾಂ ಚೋತ್ಪತ್ತಿವಿನಿಶ್ಚಯೇ ಉತ್ಪತ್ತಿವಿನಿಶ್ಚಯವಿಷಯಿಣೀ ಕಥಾ ಪ್ರಾದುರಾಸೀದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೩-೪||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
ತದನ್ತರಂ ಕಾಶಿಪತಿರ್ವಾಮಕೋ ವಾಕ್ಯಮರ್ಥವಿತ್ |
ವ್ಯಾಜಹಾರರ್ಷಿಸಮಿತಿಮುಪಸೃತ್ಯಾಭಿವಾದ್ಯ ಚ||೫||
ಕಿನ್ನು ಭೋಃ ಪುರುಷೋ ಯಜ್ಜಸ್ತಜ್ಜಾಸ್ತಸ್ಯಾಮಯಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ|
ನ ವೇತ್ಯುಕ್ತೇ ನರೇನ್ದ್ರೇಣ ಪ್ರೋವಾಚರ್ಷೀನ್ ಪುನರ್ವಸುಃ||೬||
View original
तदन्तरं काशिपतिर्वामको वाक्यमर्थवित् |
व्याजहारर्षिसमितिमुपसृत्याभिवाद्य च||५||
किन्नु भोः पुरुषो यज्जस्तज्जास्तस्यामयाः स्मृताः|
न वेत्युक्ते नरेन्द्रेण प्रोवाचर्षीन् पुनर्वसुः||६||
ತಾಮೇವ ಪರಸ್ಪರಪ್ರಶ್ನರೂಪಾಂ ಕಥಾಂ ದರ್ಶಯತಿ- ತದನ್ತರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತರಶಬ್ದಃ ಕಾಲವಚನಃ; ಯಥಾ- “ಅಪಸ್ಮಾರಾಯ ಕುರ್ವನ್ತಿ ವೇಗಂ ಕಿಞ್ಚಿದಥಾನ್ತರಮ್” (ಚಿ. ೧೦) ಇತಿ; ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ತೇನ ತದನ್ತರಮಿತಿ ಕಥಾರಮ್ಭಕಾಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಾಶೀ ವಾರಾಣಸೀ ತಸ್ಯಾಃ ಪತಿಃ, ತೇಷಾಂ ಬಹುತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷಣಂ- ವಾಮಕ ಇತಿ| ಯಸ್ಮಾಜ್ಜಾತೋ ಯಜ್ಜಃ; ತತ ಏವ ಪುರುಷಜನಕಾತ್ ಕಾರಣಾಜ್ಜಾತಾಸ್ತಜ್ಜಾಃ| ನ ವೇತಿ ಅನ್ಯತಃ ಪುರುಷೋ ಜಾಯತೇಽನ್ಯತಶ್ಚ ತಸ್ಯ ರೋಗಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನರೇನ್ದ್ರೇಣೇತಿ ಕಾಶಿಪತಿನಾಮ್ನಾ ರಾಜರ್ಷಿಣಾ||೫-೬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ಸರ್ವ ಏವಾಮಿತಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಚ್ಛಿನ್ನಸಂಶಯಾಃ|
ಭವನ್ತಶ್ಛೇತ್ತುಮರ್ಹನ್ತಿ ಕಾಶಿರಾಜಸ್ಯ ಸಂಶಯಮ್||೭||
View original
सर्व एवामितज्ञानविज्ञानच्छिन्नसंशयाः|
भवन्तश्छेत्तुमर्हन्ति काशिराजस्य संशयम्||७||
ಅಮಿತಾಭ್ಯಾಂ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಾಭ್ಯಾಂ ಛಿನ್ನಃ ಸಂಶಯೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ| “ಭವನ್ತಶ್ಛೇತ್ತುಮರ್ಹನ್ತಿ ಕಾಶಿರಾಜಸ್ಯ ಸಂಶಯಮ್” ಇತಿ ಪಾಠಃ ಸುಗಮಃ| “ಭವನ್ತೋಽರ್ಹನ್ತಿ ನಶ್ಛೇತ್ತುಂ ಕಾಶಿರಾಜೇ ಚ ಸಂಶಯಮ್” ಇತಿ ತು ಪಾಠೇ, ನೋಽಸ್ಮಾಕಂ ಕಾಶಿರಾಜೇಽಸ್ಮನ್ಮಧ್ಯಗತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ಸ್ವಪಕ್ಷೇ ಕಾಶಿರಾಜೇ ನ ವ್ಯಾಮೋಹವಚನಂ ವಕ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಶಿಕ್ಷಯತಿ| ಚಕಾರೇಣಾನ್ಯೇಷಾಂ ಚ ಋಷೀಣಾಂ ಸಂಶಯಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು, ನೋಽಸ್ಮಾಕಂ ಸಂಶಯಂ ಕಾಶಿರಾಜೇ ಚ ಸಂಶಯಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಸಂಶಯದ್ವಯೇ ಚೈಕೋಽತ್ರ ಋಷೀಣಾಮಾತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ಶ್ಲೋಕೇನ ದರ್ಶಿತಃ ಸಂಶಯಃ, ಸ ಚ ಪುರುಷಸ್ಯಾಮಯಾನಾಂ ಚ ಪ್ರಾಗುತ್ಪತ್ತಿಂ ಪ್ರಥಮೋತ್ಪತ್ತಿಂ ಪ್ರತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ; ದ್ವಿತೀಯಸ್ತು ಕಾಶಿಪತೇರ್ಯಥೋಕ್ತ ಏವ||೭||
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
ಪಾರೀಕ್ಷಿಸ್ತತ್ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾಗ್ರೇ ಮೌದ್ಗಲ್ಯೋ ವಾಕ್ಯಮಬ್ರವೀತ್|
ಆತ್ಮಜಃ ಪುರುಷೋ ರೋಗಾಶ್ಚಾತ್ಮಜಾಃ ಕಾರಣಂ ಹಿ ಸಃ||೮||
ಸ ಚಿನೋತ್ಯುಪಭುಙ್ಕ್ತೇ ಚ ಕರ್ಮ ಕರ್ಮಫಲಾನಿ ಚ|
ನಹ್ಯೃತೇ ಚೇತನಾಧಾತೋಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸುಖದುಃಖಯೋಃ||೯||
View original
पारीक्षिस्तत्परीक्ष्याग्रे मौद्गल्यो वाक्यमब्रवीत्|
आत्मजः पुरुषो रोगाश्चात्मजाः कारणं हि सः||८||
स चिनोत्युपभुङ्क्ते च कर्म कर्मफलानि च|
नह्यृते चेतनाधातोः प्रवृत्तिः सुखदुःखयोः||९||
ಆತ್ಮಜಃ ಪುರುಷ ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರಶ್ನದ್ವಯಸ್ಯೋತ್ತರಂ; ತತ್ರ ಪೂರ್ವಪ್ರಶ್ನಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯಾಮಯಾನಾಂ ಚ ಕುತ ಉತ್ಪತ್ತಿರಿತ್ಯೇವಂರೂಪಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಂ ಆತ್ಮಜಃ ಪುರುಷೋ ರೋಗಾಶ್ಚೇತಿ, ಕಾಶಿಪತಿಪ್ರಶ್ನಮಾತ್ರೇಽಪ್ಯುತ್ತರಮೇತತ್ ಯತ ಏವಾತ್ಮತಃ ಪುರುಷೋ ಜಾಯತೇ ತತ ಏವ ರೋಗಾ ಇತ್ಯರ್ಥರೂಪಮೇವ | ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರತಾ ತ್ವಸ್ಯ ಗ್ರನ್ಥಸ್ಯ ಸುಗಮೈವ| ಕಾರಣತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ- ಸ ಚಿನೋತೀತ್ಯಾದಿ| ಚಿನೋತಿ ಕರ್ಮ, ಕರ್ಮಫಲಾನಿ ಚ ಶರೀರಾರೋಗ್ಯವಿಕಾರಾದೀನಿ ಭುಙ್ಕ್ತ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ಕರ್ಮಸಹಾಯಸ್ಯಾತ್ಮನಃ ಶರೀರವಿಕಾರಾದಿಕರ್ತೃತ್ವಾತ್ ಕಾರಣತ್ವಮಿತಿ ಭಾವಃ| ಏತದೇವ ವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾಹ- ನಹ್ಯೃತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಚೇತನಾಧಾತುಃ ಆತ್ಮಾ| ಸುಖದುಃಖಯೋರಿತಿ ಸುಖದುಃಖಸಾಧನಯೋಃ ನೀರುಕ್ಶರೀರವಿಕಾರಯೋರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೮-೯||
Adhikarana 6 (10-13) · Śloka 13
ಶರಲೋಮಾ ತು ನೇತ್ಯಾಹ ನ ಹ್ಯಾತ್ಮಾಽಽತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ|
ಯೋಜಯೇದ್ವ್ಯಾಧಿಭಿರ್ದುಃಖೈರ್ದುಃಖದ್ವೇಷೀ ಕದಾಚನ||೧೦||
ರಜಸ್ತಮೋಭ್ಯಾಂ ತು ಮನಃ ಪರೀತಂ ಸತ್ತ್ವಸಞ್ಜ್ಞಕಮ್|
ಶರೀರಸ್ಯ ಸಮುತ್ಪತ್ತೌ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ಚ ಕಾರಣಮ್||೧೧||
ವಾರ್ಯೋವಿದಸ್ತು ನೇತ್ಯಾಹ ನ ಹ್ಯೇಕಂ ಕಾರಣಂ ಮನಃ |
ನರ್ತೇ ಶರೀರಾಚ್ಛಾರೀರರೋಗಾ ನ ಮನಸಃ ಸ್ಥಿತಿಃ||೧೨||
ರಸಜಾನಿ ತು ಭೂತಾನಿ ವ್ಯಾಧಯಶ್ಚ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ|
ಆಪೋ ಹಿ ರಸವತ್ಯಸ್ತಾಃ ಸ್ಮೃತಾ ನಿರ್ವೃತ್ತಿಹೇತವಃ||೧೩||
View original
शरलोमा तु नेत्याह न ह्यात्माऽऽत्मानमात्मना|
योजयेद्व्याधिभिर्दुःखैर्दुःखद्वेषी कदाचन||१०||
रजस्तमोभ्यां तु मनः परीतं सत्त्वसञ्ज्ञकम्|
शरीरस्य समुत्पत्तौ विकाराणां च कारणम्||११||
वार्योविदस्तु नेत्याह न ह्येकं कारणं मनः |
नर्ते शरीराच्छारीररोगा न मनसः स्थितिः||१२||
रसजानि तु भूतानि व्याधयश्च पृथग्विधाः|
आपो हि रसवत्यस्ताः स्मृता निर्वृत्तिहेतवः||१३||
ಮನ ಇತ್ಯುಕ್ತೇ ಮನ್ಯತೇಽನೇನೇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾಽಽತ್ಮಾಽಪಿ ಶಙ್ಕ್ಯೇತ, ತದುಕ್ತಂ- ಸತ್ತ್ವಸಞ್ಜ್ಞಕಮಿತಿ| ನರ್ತೇ ಶರೀರಾಚ್ಛಾರೀರಾ ವಾತಾದಿಜನ್ಯಾಃ ಶೋಷಾದಯಸ್ತಿಷ್ಠನ್ತಿ; ತಥಾ ನ ಮನಸಃ ಸ್ಥಿತಿಃ, ಋತೇ ಶರೀರಾದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ರಜಸ್ತಮಃಪರೀತಸ್ಯ ಹಿ ಮನಸೋ ನಿತ್ಯಂ ಶರೀರ ಏವ ಸ್ಥಿತಿಃ; ಯತ್ತು ನಿರ್ದೋಷಂ ಮನಸ್ತತ್ತು ನ ಪುರುಷಸ್ಯ ನಾಪಿ ಚ ವ್ಯಾಧೇಃ ಕಾರಣಮಿತಿ ಭಾವಃ| ರಸಜಾನೀತ್ಯಾದೌ ಸ್ಮೃತಾ ನಿರ್ವೃತ್ತಿಹೇತವ ಇತಿ ವ್ಯಾಧಿಪುರುಷಯೋಃ| ಏತೇನ ವ್ಯಾಧಿಪುರುಷಜನಕರಸಕಾರಣತ್ವೇನಾಪಃ ಕಾರಣಕಾರಣತಯಾ ಪುರುಷವಿಕಾರಯೋಃ ಕಾರಣಂ ಭವನ್ತಿ| ಕಿಂವಾ ಆಪೋ ನಿರ್ವೃತ್ತಿಹೇತವ ಇತಿ ರಸಾನಾಂ; ಕಿಂವಾ ಯಸ್ಮಾದ್ರಸವತ್ಯ ಆಪಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತಾ ನಿರ್ವೃತ್ತಿಹೇತವ ಇತಿ ಯೋಜನಾ||೧೦-೧೩||
Adhikarana 7 (14-15) · Śloka 15
ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷಸ್ತು ನೇತ್ಯಾಹ ನ ಹ್ಯಾತ್ಮಾ ರಸಜಃ ಸ್ಮೃತಃ|
ನಾತೀನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನಃ ಸನ್ತಿ ರೋಗಾಃ ಶಬ್ದಾದಿಜಾಸ್ತಥಾ||೧೪||
ಷಡ್ಧಾತುಜಸ್ತು ಪುರುಷೋ ರೋಗಾಃ ಷಡ್ಧಾತುಜಾಸ್ತಥಾ|
ರಾಶಿಃ ಷಡ್ಧಾತುಜೋ ಹ್ಯೇಷ ಸಾಙ್ಖ್ಯೈರಾದ್ಯೈಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ ||೧೫||
View original
हिरण्याक्षस्तु नेत्याह न ह्यात्मा रसजः स्मृतः|
नातीन्द्रियं मनः सन्ति रोगाः शब्दादिजास्तथा||१४||
षड्धातुजस्तु पुरुषो रोगाः षड्धातुजास्तथा|
राशिः षड्धातुजो ह्येष साङ्ख्यैराद्यैः प्रकीर्तितः ||१५||
ನಹ್ಯಾತ್ಮೇತ್ಯಾದೌ ನಾತೀನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನೋ ರಸಜಂ ಸ್ಮೃತಮಿತಿ ಯೋಜನಾ; ಯಸ್ಮಾದತೀನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನ ಆತ್ಮಾ ಚಾತೀನ್ದ್ರಿಯಃ, ತಸ್ಮಾನ್ನ ರಸಜೌ; ರಸಾದ್ಧಿ ಜಾಯಮಾನಂ ಕಾರಣಗುಣಾನುವಿಧಾನಾದೈನ್ದ್ರಿಯಕಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೇತ್ವನ್ತರಮಾಹ- ಸನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಅಹಿತಶಬ್ದರೂಪಾದಿಜನ್ಯೇ ವಿಕಾರೇ ನ ರಸಃ ಕಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಆತ್ಮಾ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೀನಿ ಚ ಪಞ್ಚ ಷಡ್ ಧಾತವಃ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಖಾದಯಶ್ಚೇತನಾಷಷ್ಠಾ ಧಾತವಃ ಪುರುಷಃ ಸ್ಮೃತಃ” (ಶಾ. ೧) ಇತಿ||೧೪-೧೫||
Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17
ತಥಾ ಬ್ರುವಾಣಂ ಕುಶಿಕಮಾಹ ತನ್ನೇತಿ ಕೌಶಿಕಃ|
ಕಸ್ಮಾನ್ಮಾತಾಪಿತೃಭ್ಯಾಂ ಹಿ ವಿನಾ ಷಡ್ಧಾತುಜೋ ಭವೇತ್||೧೬||
ಪುರುಷಃ ಪುರುಷಾದ್ಗೌರ್ಗೋರಶ್ವಾದಶ್ವಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ|
ಪಿತ್ರ್ಯಾ ಮೇಹಾದಯಶ್ಚೋಕ್ತಾ ರೋಗಾಸ್ತಾವತ್ರ ಕಾರಣಮ್||೧೭||
View original
तथा ब्रुवाणं कुशिकमाह तन्नेति कौशिकः|
कस्मान्मातापितृभ्यां हि विना षड्धातुजो भवेत्||१६||
पुरुषः पुरुषाद्गौर्गोरश्वादश्वः प्रजायते|
पित्र्या मेहादयश्चोक्ता रोगास्तावत्र कारणम्||१७||
ಕುಶಿಕ ಇತಿ ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷಸ್ಯ ನಾಮ| ಕಸ್ಮಾದಿತಿ ಆಕ್ಷೇಪೇ| ಮಾತಾಪಿತ್ರನಪೇಕ್ಷಿತ್ವೇ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಷು ಷಡ್ಧಾತುಸಮುದಾಯಸ್ಯ ವಿದ್ಯಮಾನತ್ವೇನ ನರಗೋಽಶ್ವಾದಿಭೇದೋ ನ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ಹೇತ್ವನ್ತರಮಾಹ- ಪಿತ್ರ್ಯಾ ಮೇಹಾದಯಶ್ಚೋಕ್ತಾ ಇತಿ| ಪಿತೃತೋಽಪತ್ಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಪಿತ್ರ್ಯಾಃ; ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಕುಷ್ಠಾರ್ಶಃಪ್ರಭೃತಯೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ಸ್ವಪಕ್ಷಂ ದರ್ಶಯತಿ- ತಾವತ್ರ ಕಾರಣಮಿತಿ; ತೌ ಮಾತಾಪಿತರೌ||೧೬-೧೭||
Adhikarana 9 (18-19) · Śloka 19
ಭದ್ರಕಾಪ್ಯಸ್ತು ನೇತ್ಯಾಹ ನಹ್ಯನ್ಧೋಽನ್ಧಾತ್ ಪ್ರಜಾಯತೇ|
ಮಾತಾಪಿತ್ರೋರಪಿ ಚ ತೇ ಪ್ರಾಗುತ್ಪತ್ತಿರ್ನ ಯುಜ್ಯತೇ||೧೮||
ಕರ್ಮಜಸ್ತು ಮತೋ ಜನ್ತುಃ ಕರ್ಮಜಾಸ್ತಸ್ಯ ಚಾಮಯಾಃ|
ನಹ್ಯೃತೇ ಕರ್ಮಣೋ ಜನ್ಮ ರೋಗಾಣಾಂ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಾ||೧೯||
View original
भद्रकाप्यस्तु नेत्याह नह्यन्धोऽन्धात् प्रजायते|
मातापित्रोरपि च ते प्रागुत्पत्तिर्न युज्यते||१८||
कर्मजस्तु मतो जन्तुः कर्मजास्तस्य चामयाः|
नह्यृते कर्मणो जन्म रोगाणां पुरुषस्य वा||१९||
ನ ಹ್ಯನ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಾತಾಪಿತೃಕಾರಣತ್ವೇಽನ್ಧೇನ ಜಾತೋಽನ್ಧಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೇತ್ವನ್ತರಮಾಹ- ಮಾತಾಪಿತ್ರೋರಪೀತ್ಯಾದಿ| ತೇ ತವ ಮಾತಾಪಿತೃಕಾರಣವಾದಿನಃ, ಪ್ರಾಗಿತಿ ಸರ್ಗಾದೌ ಮಾತಾಪಿತ್ರೋರುತ್ಪತ್ತಿರ್ನ ಸ್ಯಾತ್; ಸರ್ಗಾದೌ ನಿಃಶರೀರಿಣಿ ಆದಿಭೂತಯೋರ್ಮಾತಾಪಿತ್ರೋರಭಾವಾದುತ್ಪಾದೋ ನೋಪಪನ್ನ ಇತಿ ಭಾವಃ||೧೮-೧೯||
Adhikarana 10 (20-21) · Śloka 21
ಭರದ್ವಾಜಸ್ತು ನೇತ್ಯಾಹ ಕರ್ತಾ ಪೂರ್ವಂ ಹಿ ಕರ್ಮಣಃ|
ದೃಷ್ಟಂ ನ ಚಾಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಯಸ್ಯ ಸ್ಯಾತ್ ಪುರುಷಃ ಫಲಮ್||೨೦||
ಭಾವಹೇತುಃ ಸ್ವಭಾವಸ್ತು ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಪುರುಷಸ್ಯ ಚ|
ಖರದ್ರವಚಲೋಷ್ಣತ್ವಂ ತೇಜೋನ್ತಾನಾಂ ಯಥೈವ ಹಿ||೨೧||
View original
भरद्वाजस्तु नेत्याह कर्ता पूर्वं हि कर्मणः|
दृष्टं न चाकृतं कर्म यस्य स्यात् पुरुषः फलम्||२०||
भावहेतुः स्वभावस्तु व्याधीनां पुरुषस्य च|
खरद्रवचलोष्णत्वं तेजोन्तानां यथैव हि||२१||
ಕರ್ತಾ ಪೂರ್ವಂ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಮಣಃ ಪೂರ್ವಂ ಕರ್ತಾ ‘ಭವತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಯೇನ ಕರ್ಮಣಾ ಸ ಪುರುಷಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ, ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಪುರುಷಪೂರ್ವಭಾವಿತ್ವಾತ್ ಕಾರಣತ್ವಂ ಸ್ವೀಕರ್ತವ್ಯಂ; ತತಶ್ಚ ಸ ಚೇದ್ವಿನಾ ಕರ್ಮ ಪುರುಷೋಽಭೂತ್ , ತತ್ ಕಥಂ ಪುರುಷಸ್ಯ ಕರ್ಮ ಕಾರಣಮಿತಿ ಭಾವಃ| ಅಥ ಶಙ್ಕ್ಯತೇ ಅಕೃತಮೇವಾದೌ ಪುರುಷಜನಕಂ ಕರ್ಮ ಭವಿಷ್ಯತೀತ್ಯಾಹ- ದೃಷ್ಟಂ ನ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಅಕೃತಂ ಕರ್ಮ ನ ದೃಷ್ಟಂ, ಪ್ರಮಾಣೇನ ನೋಪಲಬ್ಧಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಸ್ಮಾಚ್ಛುಭಾಶುಭಕರ್ಮ ಕ್ರಿಯಾಜನ್ಯಮೇವ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮರೂಪಂ ಸರ್ವಂ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ಭಾವಹೇತುಃ ಉತ್ಪತ್ತಿಹೇತುಃ| ಸ್ವಾಭಾವಿಕತ್ವೇ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ಖರೇತ್ಯಾದಿ| ತೇಜೋಽನ್ತಾನಾಮಿತಿ “ಖರದ್ರವಚಲೋಷ್ಣತ್ವಂ ಭೂಜಲಾನಿಲತೇಜಸಾಮ್” (ಶಾ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಕ್ರಮೇಣ ಭವೇತ್||೨೦-೨೧||
Adhikarana 11 (22-25) · Śloka 25
ಕಾಙ್ಕಾಯನಸ್ತು ನೇತ್ಯಾಹ ನ ಹ್ಯಾರಮ್ಭಫಲಂ ಭವೇತ್|
ಭವೇತ್ ಸ್ವಭಾವಾದ್ಭಾವಾನಾಮಸಿದ್ಧಿಃ ಸಿದ್ಧಿರೇವ ವಾ||೨೨||
ಸ್ರಷ್ಟಾ ತ್ವಮಿತಸಙ್ಕಲ್ಪೋ ಬ್ರಹ್ಮಾಪತ್ಯಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ|
ಚೇತನಾಚೇತನಸ್ಯಾಸ್ಯ ಜಗತಃ ಸುಖದುಃಖಯೋಃ||೨೩||
ತನ್ನೇತಿ ಭಿಕ್ಷುರಾತ್ರೇಯೋ ನ ಹ್ಯಪತ್ಯಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ|
ಪ್ರಜಾಹಿತೈಷೀ ಸತತಂ ದುಃಖೈರ್ಯುಞ್ಜ್ಯಾದಸಾಧುವತ್||೨೪||
ಕಾಲಜಸ್ತ್ವೇವ ಪುರುಷಃ ಕಾಲಜಾಸ್ತಸ್ಯ ಚಾಮಯಾಃ|
ಜಗತ್ ಕಾಲವಶಂ ಸರ್ವಂ ಕಾಲಃ ಸರ್ವತ್ರ ಕಾರಣಮ್||೨೫||
View original
काङ्कायनस्तु नेत्याह न ह्यारम्भफलं भवेत्|
भवेत् स्वभावाद्भावानामसिद्धिः सिद्धिरेव वा||२२||
स्रष्टा त्वमितसङ्कल्पो ब्रह्मापत्यं प्रजापतिः|
चेतनाचेतनस्यास्य जगतः सुखदुःखयोः||२३||
तन्नेति भिक्षुरात्रेयो न ह्यपत्यं प्रजापतिः|
प्रजाहितैषी सततं दुःखैर्युञ्ज्यादसाधुवत्||२४||
कालजस्त्वेव पुरुषः कालजास्तस्य चामयाः|
जगत् कालवशं सर्वं कालः सर्वत्र कारणम्||२५||
ಸ್ವಭಾವಾದಿತ್ಯತ್ರ ಆದೌ ‘ಯದಿ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹರ್ತವ್ಯಂ; ತೇನ ಯದಿ ಸ್ವಭಾವಾದೇವ ಭಾವಾನಾಂ ವಿಕಾರಶರೀರಾದೀನಾಂ ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧೀ ಭವತಃ, ತದಾ ಆರಮ್ಭಫಲಂ ನ ಭವೇತ್, ಸ್ವಾಭಾವಿಕತ್ವಾದ್ಭಾವಾನಾಂ; ಯ ಇಮೇ ಲೋಕಶಾಸ್ತ್ರಸಿದ್ಧಾ ಯಾಗಕೃಷ್ಯಧ್ಯಯನಾದ್ಯಾರಮ್ಭಾಸ್ತೇ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜನಾ ಭವೇಯುಃ, ಅಕಾರಣತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ | ಸ್ರಷ್ಟೇತ್ಯಾದೌ ಜಗತಃ ಸುಖದುಃಖಯೋಶ್ಚ ಸ್ರಷ್ಟಾ ಪ್ರಜಾಪತಿರಿತಿ ಯೋಜನಾ| ಸ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽಪತ್ಯಮ್| ಅಮಿತಸಙ್ಕಲ್ಪ ಇತಿ ಯುಗಪದಪರಿಮಿತಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮರೂಪಕಾರ್ಯಕರ್ತೃತ್ವೇನಾಪರಿಮಿತತಜ್ಜನನಸಙ್ಕಲ್ಪ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಸಾಧುವದಿತಿ ಅಸಾಧುಃ ಅಪತ್ಯದ್ರೋಹಕಾರೀ||೨೨-೨೫||
Adhikarana 12 (26-29) · Śloka 29
ತಥರ್ಷೀಣಾಂ ವಿವದತಾಮುವಾಚೇದಂ ಪುನರ್ವಸುಃ|
ಮೈವಂ ವೋಚತ ತತ್ತ್ವಂ ಹಿ ದುಷ್ಪ್ರಾಪಂ ಪಕ್ಷಸಂಶ್ರಯಾತ್||೨೬||
ವಾದಾನ್ ಸಪ್ರತಿವಾದಾನ್ ಹಿ ವದನ್ತೋ ನಿಶ್ಚಿತಾನಿವ|
ಪಕ್ಷಾನ್ತಂ ನೈವ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ತಿಲಪೀಡಕವದ್ಗತೌ||೨೭||
ಮುಕ್ತ್ವೈವಂ ವಾದಸಙ್ಘಟ್ಟಮಧ್ಯಾತ್ಮಮನುಚಿನ್ತ್ಯತಾಮ್|
ನಾವಿಧೂತೇ ತಮಃಸ್ಕನ್ಧೇ ಜ್ಞೇಯೇ ಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ||೨೮||
ಯೇಷಾಮೇವ ಹಿ ಭಾವಾನಾಂ ಸಮ್ಪತ್ ಸಞ್ಜನಯೇನ್ನರಮ್|
ತೇಷಾಮೇವ ವಿಪದ್ವ್ಯಾಧೀನ್ವಿವಿಧಾನ್ಸಮುದೀರಯೇತ್||೨೯||
View original
तथर्षीणां विवदतामुवाचेदं पुनर्वसुः|
मैवं वोचत तत्त्वं हि दुष्प्रापं पक्षसंश्रयात्||२६||
वादान् सप्रतिवादान् हि वदन्तो निश्चितानिव|
पक्षान्तं नैव गच्छन्ति तिलपीडकवद्गतौ||२७||
मुक्त्वैवं वादसङ्घट्टमध्यात्ममनुचिन्त्यताम्|
नाविधूते तमःस्कन्धे ज्ञेये ज्ञानं प्रवर्तते||२८||
येषामेव हि भावानां सम्पत् सञ्जनयेन्नरम्|
तेषामेव विपद्व्याधीन्विविधान्समुदीरयेत्||२९||
ಪಕ್ಷಸಂಶ್ರಯಾದಿತಿ ರಾಗತಃ ಪಕ್ಷಸಙ್ಗ್ರಹಾತ್| ನಿಶ್ಚಿತಾನಿವೇತಿ ಪರಮಾರ್ಥತೋಽನಿಶ್ಚಿತಾ ಏವ, ಪರಂ ಪಕ್ಷರಾಗಾದ್ಬುದ್ಧಿಪ್ರಕರ್ಷಾನ್ನಿಶ್ಚಿತಾ ಇವಾಭಿಧೀಯನ್ತೇ ಪಕ್ಷಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಕ್ಷಾನ್ತಮಿತಿ ಸಮ್ಯಗರ್ಥಾವಧಾರಣರೂಪಂ ಪಕ್ಷಾನ್ತಮ್| ತಿಲಪೀಡಕಸ್ತೈಲಾರ್ಥಂ ಯನ್ತ್ರೋಪರಿ ಸ್ಥಿತೋ ಮನುಷ್ಯಃ; ತಿಲಪೀಡಕೋ ಯಥಾ ಗತೌ ಗಮನೇ ಸತಿ, ಗಮ್ಯದೇಶಾಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಚಾನ್ತಂ ನಾಸಾದಯತಿ, ಪುನಸ್ತತ್ರೈವ ಭ್ರಮಣಾತ್; ತಥಾ ಪಕ್ಷಸಂಶ್ರಯಾದ್ವಾದಿನೋಽಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಙ್ಘಟ್ಟಃ ಅನ್ಯೋನ್ಯಪೀಡಕೋ ಮೇಲಕಃ| ಅಧ್ಯಾತ್ಮಂ ತತ್ತ್ವಮ್| ಸ್ಕನ್ಧಃ ಸಮೂಹಃ| ಪಕ್ಷರಾಗಶ್ಚೇಹ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಪ್ರತಿಬನ್ಧಕತ್ವೇನ ತಮಸ್ಕನ್ಧ ಉಚ್ಯತೇ| ಸಿದ್ಧಾನ್ತಮಾಹ- ಯೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯೇಷಾಮಿತಿ ಯಜ್ಜಾತೀಯಾನಾಂ, ತೇ ಚ ಮಹಾಭೂತಾದಯಃ| ತೇನ ಮಹಾಭೂತತ್ವೇನೈವ ವಾತಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಸಮ್ಪದಿತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಗುಣತಾ| ನರಮಿತಿ ಸಂಯೋಗಿಪುರುಷಮ್| ವಿಪದಿತಿ ವೈಗುಣ್ಯಮ್| ಸಮುದೀರಯೇದಿತಿ ಜನಯೇತ್| ಏತೇಷಾಂ ಚ ಋಷಿವಾದಾನಾಂ ಕಥನಂ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಸಿದ್ಧಾನ್ತಶ್ರವಣೇನ ಶಿಷ್ಯಸನ್ದೇಹನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್ ||೨೬-೨೯||
Adhikarana 13 (30-32) · Śloka 32
ಅಥಾತ್ರೇಯಸ್ಯ ಭಗವತೋ ವಚನಮನುನಿಶಮ್ಯ ಪುನರೇವ ವಾಮಕಃ ಕಾಶಿಪತಿರುವಾಚ ಭಗವನ್ತಮಾತ್ರೇಯಂ- ಭಗವನ್! ಸಮ್ಪನ್ನಿಮಿತ್ತಜಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಿಪನ್ನಿಮಿತ್ತಜಾನಾಂ ಚ ರೋಗಾಣಾಂ ಕಿಮಭಿವೃದ್ಧಿಕಾರಣಮಿತಿ||೩೦||
ತಮುವಾಚ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ- ಹಿತಾಹಾರೋಪಯೋಗ ಏಕ ಏವ ಪುರುಷವೃದ್ಧಿಕರೋ ಭವತಿ, ಅಹಿತಾಹಾರೋಪಯೋಗಃ ಪುನರ್ವ್ಯಾಧಿನಿಮಿತ್ತಮಿತಿ ||೩೧||
ಏವಂವಾದಿನಂ ಭಗವನ್ತಮಾತ್ರೇಯಮಗ್ನಿವೇಶ ಉವಾಚ- ಕಥಮಿಹ ಭಗವನ್! ಹಿತಾಹಿತಾನಾಮಾಹಾರಜಾತಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮನಪವಾದಮಭಿಜಾನೀಮಹೇ; ಹಿತಸಮಾಖ್ಯಾತಾನಾಮಾಹಾರಜಾತಾನಾಮಹಿತಸಮಾಖ್ಯಾತಾನಾಂ ಚ ಮಾತ್ರಾಕಾಲಕ್ರಿಯಾಭೂಮಿದೇಹದೋಷಪುರುಷಾವಸ್ಥಾನ್ತರೇಷು ವಿಪರೀತಕಾರಿತ್ವಮುಪಲಭಾಮಹ ಇತಿ||೩೨||
View original
अथात्रेयस्य भगवतो वचनमनुनिशम्य पुनरेव वामकः काशिपतिरुवाच भगवन्तमात्रेयं- भगवन्! सम्पन्निमित्तजस्य पुरुषस्य विपन्निमित्तजानां च रोगाणां किमभिवृद्धिकारणमिति||३०||
तमुवाच भगवानात्रेयः- हिताहारोपयोग एक एव पुरुषवृद्धिकरो भवति, अहिताहारोपयोगः पुनर्व्याधिनिमित्तमिति ||३१||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- कथमिह भगवन्! हिताहितानामाहारजातानां लक्षणमनपवादमभिजानीमहे; हितसमाख्यातानामाहारजातानामहितसमाख्यातानां च मात्राकालक्रियाभूमिदेहदोषपुरुषावस्थान्तरेषु विपरीतकारित्वमुपलभामह इति||३२||
ಹಿತಾಹಾರೋಪಯೋಗ ಏಕ ಏವೇತ್ಯವಧಾರಣೇನಾಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ ನಾನ್ಯಪ್ರತಿಷೇಧಮ್, ಆಚಾರಸ್ಯ ಸ್ವಪ್ನಾದೇಸ್ತಥಾ ಶಬ್ದಾದೀನಾಮಪಿ ಕಾರಣತ್ವೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ವ್ಯಾಧಿನಿಮಿತ್ತಮಿತಿ ವ್ಯಾಧ್ಯಭಿವೃದ್ಧಿನಿಮಿತ್ತಂ ಮಧ್ಯಪದಲೋಪಾಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್, ಅಭಿವೃದ್ಧಿಕಾರಣಸ್ಯೈವ ಪೃಷ್ಟತ್ವಾತ್; ತಥಾಽಹಿತಾಹಾರಸ್ಯ ಯದ್ವ್ಯಾಧಿನಿಮಿತ್ತತ್ವಂ, ತಸ್ಯ ‘ತೇಷಾಮೇವ ವಿಪದ್ವ್ಯಾಧೀನ್ ವಿವಿಧಾನ್ ಸಮುದೀರಯೇತ್’ ಇತ್ಯನೇನೈವೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಕಿಂವಾ ವ್ಯಾಧಿನಿಮಿತ್ತಶಬ್ದೇನ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಜನಕೋ ವರ್ಧಕಶ್ಚ ಹೇತುರುಚ್ಯತೇ| ಅನಪವಾದಮಿತಿ ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿ| ಹಿತಾಹಿತಾಹಾರದುರ್ಜ್ಞಾನತಾಹೇತುಮಾಹ- ಹಿತಸಮಾಖ್ಯಾತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಪರೀತಕಾರಿತ್ವಮಿತಿ ಪಥ್ಯಸ್ಯಾಪಥ್ಯತ್ವಂ ತಥಾ ಅಪಥ್ಯಸ್ಯ ಪಥ್ಯತ್ವಂ ಮಾತ್ರಾದಿವಶಾದ್ಭವತಿ| ತತ್ರ ಪಥ್ಯಾ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಯೋಽತಿಮಾತ್ರಾ ಹೀನಮಾತ್ರಾ ವಾ ಮಾತ್ರಾದೋಷಾದಪಥ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ ಕಾಲವಶಾತ್ತ ಏವ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಯೋ ಲಘುತ್ವಾದ್ಬಲವದಗ್ನೀನಾಂ ಹೇಮನ್ತೇ ನ ಹಿತಾಃ; ಕಾಲಶಬ್ದೇನ ಚೇಹ ನಿತ್ಯಗ ಏವ ಕಾಲೋ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಆವಸ್ಥಿಕಸ್ಯ ಪುರಷಾವಸ್ಥಾಶಬ್ದೇನ ಗೃಹೀತತ್ವಾತ್| ಕ್ರಿಯಾ ತು ಸಂಸ್ಕರಣಂ, ತೇನ ಚ ರಕ್ತಶಾಲಿರಸಮ್ಯಕ್ಸ್ವಿನ್ನಾಪ್ರಸ್ರುತತ್ವಾದಿನಾ ಓದನದೋಷೇಣಾಹಿತೋ ಭವತಿ, ತಥಾ ಸ ಏವ ಭೂಮಿಸಮ್ಬನ್ಧಾದಾನೂಪದೇಶಜಃ ಸನ್ನಪಥ್ಯೋ ಭವತಿ| ತಥಾ ದೇಹಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಮೇದಸ್ವಿನೋ ರಕ್ತಶಾಲಿರ್ಲಘುತಯಾ ನ ಹಿತೋ ಭವತಿ, ತದುಕ್ತಂ- “ಗುರು ಚಾತರ್ಪಣಂ ಚೇಷ್ಟಂ ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಕರ್ಶನಂ ಪ್ರತಿ” (ಸೂ. ೨೧) ಇತಿ| ತಥಾ ಸ ಏವ ದೋಷೇ ವಾಯಾವಹಿತಃ, ದೋಷಶಬ್ದೇನ ವ್ಯಾಧಿರಪಿ ಗ್ರಹೀತವ್ಯಃ| ತಥಾ- ಪುರುಷಸ್ಯ ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಧಾನಾಯಾಂ ತಿಕ್ತಾದಿ ಪಥ್ಯಂ, ತತ್ತು ವಾರ್ಧಕ್ಯೇ ವೃದ್ಧವಾತೇ ನ ಪಥ್ಯಮ್| ಅವಸ್ಥಾನ್ತರಶಬ್ದಶ್ಚ ಮಾತ್ರಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಏವಮಹಿತಸ್ಯಾಪಿ ಮಾತ್ರಾದಿಪರಿಗ್ರಹೇಣ ಹಿತತ್ವಮುನ್ನೇತವ್ಯಮ್||೩೦-೩೨||
Adhikarana 14 (33-34) · Śloka 34
ತಮುವಾಚ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ- ಯದಾಹಾರಜಾತಮಗ್ನಿವೇಶ! ಸಮಾಂಶ್ಚೈವ ಶರೀರಧಾತೂನ್ ಪ್ರಕೃತೌ ಸ್ಥಾಪಯತಿ ವಿಷಮಾಂಶ್ಚ ಸಮೀಕರೋತೀತ್ಯೇತದ್ಧಿತಂ ವಿದ್ಧಿ, ವಿಪರೀತಂ ತ್ವಹಿತಮಿತಿ; ಇತ್ಯೇತದ್ಧಿತಾಹಿತಲಕ್ಷಣಮನಪವಾದಂ ಭವತಿ||೩೩||
ಏವಂವಾದಿನಂ ಚ ಭಗವನ್ತಮಾತ್ರೇಯಮಗ್ನಿವೇಶ ಉವಾಚ- ಭಗವನ್! ನ ತ್ವೇತದೇವಮುಪದಿಷ್ಟಂ ಭೂಯಿಷ್ಠಕಲ್ಪಾಃ ಸರ್ವಭಿಷಜೋ ವಿಜ್ಞಾಸ್ಯನ್ತಿ||೩೪||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- यदाहारजातमग्निवेश! समांश्चैव शरीरधातून् प्रकृतौ स्थापयति विषमांश्च समीकरोतीत्येतद्धितं विद्धि, विपरीतं त्वहितमिति; इत्येतद्धिताहितलक्षणमनपवादं भवति||३३||
एवंवादिनं च भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवन्! न त्वेतदेवमुपदिष्टं भूयिष्ठकल्पाः सर्वभिषजो विज्ञास्यन्ति||३४||
ಸಿದ್ಧಾನ್ತಯತಿ- ಯದಾಹಾರಜಾತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನೇನ ಚ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಹಿತಾಹಿತತ್ವಂ ನ ಸ್ವರೂಪೇಣ ಭಾವಾನಾಂ, ಕಿನ್ತು ಮಾತ್ರಾದಿಸವ್ಯಪೇಕ್ಷಮಿತಿ ದರ್ಶಿತಂ ಭವತಿ| ನ ತ್ವೇತದಿತ್ಯಾದಿ| ಏತದಿತಿ ಹಿತಾಹಿತಮ್| ಏವಮುಪದಿಷ್ಟಮಿತಿ ಯದಾಹಾರಜಾತಮಿತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣೋದ್ದಿಷ್ಟಮ್| ವಿಜ್ಞಾಸ್ಯನ್ತಿ ನ ತ್ವಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಏತಸ್ಮಿನ್ ಹಿತಾಹಿತಲಕ್ಷಣೇ ಮಾತ್ರಾದ್ಯವಸ್ಥಾನ್ತರಜ್ಞಾನಂ ವಿನಾ ನ ಹಿತತ್ವಮಹಿತತ್ವಂ ವಾ ಹಿತಾನಾಂ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದೀನಾಮಹಿತಾನಾಂ ಯವಕಾದೀನಾಂ ಚ ಜ್ಞಾತುಂ ಪಾರ್ಯತೇ, ಮಾತ್ರಾದ್ಯವಸ್ಥಾಯಾಶ್ಚ ದುರ್ಜ್ಞಾನತ್ವೇನ ಸರ್ವವೈದ್ಯಾ ಜ್ಞಾತುಮಕ್ಷಮಾ ಇತಿ ಭಾವಃ||೩೩-೩೪||
Adhikarana 15 (35) · Śloka 35
ತಮುವಾಚ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ- ಯೇಷಾಂ ಹಿ ವಿದಿತಮಾಹಾರತತ್ತ್ವಮಗ್ನಿವೇಶ! ಗುಣತೋ ದ್ರವ್ಯತಃ ಕರ್ಮತಃ ಸರ್ವಾವಯವಶಶ್ಚ ಮಾತ್ರಾದಯೋ ಭಾವಾಃ, ತ ಏತದೇವಮುಪದಿಷ್ಟಂ ವಿಜ್ಞಾತುಮುತ್ಸಹನ್ತೇ|
ಯಥಾ ತು ಖಲ್ವೇತದುಪದಿಷ್ಟಂ ಭೂಯಿಷ್ಠಕಲ್ಪಾಃ ಸರ್ವಭಿಷಜೋ ವಿಜ್ಞಾಸ್ಯನ್ತಿ, ತಥೈತದುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮೋ ಮಾತ್ರಾದೀನ್ ಭಾವಾನನುದಾಹರನ್ತಃ; ತೇಷಾಂ ಹಿ ಬಹುವಿಧವಿಕಲ್ಪಾ ಭವನ್ತಿ|
ಆಹಾರವಿಧಿವಿಶೇಷಾಂಸ್ತು ಖಲು ಲಕ್ಷಣತಶ್ಚಾವಯವತಶ್ಚಾನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೩೫||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- येषां हि विदितमाहारतत्त्वमग्निवेश! गुणतो द्रव्यतः कर्मतः सर्वावयवशश्च मात्रादयो भावाः, त एतदेवमुपदिष्टं विज्ञातुमुत्सहन्ते|
यथा तु खल्वेतदुपदिष्टं भूयिष्ठकल्पाः सर्वभिषजो विज्ञास्यन्ति, तथैतदुपदेक्ष्यामो मात्रादीन् भावाननुदाहरन्तः; तेषां हि बहुविधविकल्पा भवन्ति|
आहारविधिविशेषांस्तु खलु लक्षणतश्चावयवतश्चानुव्याख्यास्यामः||३५||
ಏತದೇವಾಸರ್ವಭಿಷಗ್ಜ್ಞೇಯತ್ವಂ ಲಕ್ಷಣಸ್ಯಾಹ- ಯೇಷಾಂ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಗುಣತ ಇತಿ ಇಹ ಪ್ರಕರಣೇ ಗುರುಲಘುತ್ವಾದಿಗುಣತಃ| ದ್ರವ್ಯತ ಇತಿ ಕಾರಣತಃ, ಯಥಾ- ಇದಮಾಪ್ಯಮಿದಮಾಗ್ನೇಯಮಿತ್ಯಾದಿ; ಕಿಂವಾ ದ್ರವ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹಾರದ್ರವ್ಯಾದ್ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದೇಃ| ಕರ್ಮತಃ ಕಾರ್ಯತಃ; ಯಥಾ- ಇದಂ ಜೀವನಮಿದಂ ಬೃಂಹಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾವಯವಶಶ್ಚೇತಿ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವೇಭ್ಯಃ| ಮಾತ್ರಾದಯಶ್ಚಾನನ್ತರೋಕ್ತಾಃ ಪುರುಷಾನ್ತಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಆಹಾರತತ್ತ್ವಂ ಚ ಗುಣಾದಿಭ್ಯೋ ವಿದಿತಂ ಮಾತ್ರಾದಯಶ್ಚ ವಿದಿತಾ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ಕಿಂವಾ ಗುಣಶಬ್ದೇನ ರಸವೀರ್ಯಾದೀನಾಮಪಿ ಗ್ರಹಣಂ, ಸರ್ವಾವಯವಶಶ್ಚೇತಿ ಮಾತ್ರಾದಿಜ್ಞಾನೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಯಥೇತ್ಯಾದೌ ಏತದಿತಿ ಹಿತಾಹಿತಮ್| ಭೂಯಿಷ್ಠಕಲ್ಪಾ ನಾನಾಪ್ರಕಾರಾ ಉತ್ತಮಾಧಮಮಧ್ಯಮಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಭೂಯಿಷ್ಠಕಲ್ಪಾ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಸರ್ವಗ್ರಹಣಮುತ್ತಮಾದೀನಾಮೇವ ಶ್ರೇಷ್ಠಶ್ರೇಷ್ಠತರಶ್ರೇಷ್ಠತಮಾದಿಭೇದಗ್ರಹಣಾರ್ಥಂ; ಕಿಂವಾ ಶಲ್ಯಾದ್ಯಷ್ಟಾಙ್ಗಾಧ್ಯಾಯಿವೈದ್ಯಗ್ರಹಣಾರ್ಥಂ ; ಕಿಂವಾ ಭೂಯಿಷ್ಠಕಲ್ಪಾ ಇತಿ ವಿಜ್ಞಾತಭೂರಿಹಿತಾಹಿತೋದಾಹರಣಾಃ; ಅಗ್ರ್ಯಾಧಿಕಾರೇ ಹಿ ಬಹು ಹಿತಾಹಿತಂ ವಕ್ತವ್ಯಂ, ತಚ್ಚಾಲ್ಪಬುದ್ಧೀನಾಂ ವ್ಯವಹಾರಾಯ ಭವತಿ, ಪ್ರಕೃಷ್ಟಬುದ್ಧೀನಾಂ ಚಾನುಕ್ತಜ್ಞಾನಾಯೇತಿ ಭಾವಃ| ಲಕ್ಷಣತ ಇತಿ ಲಕ್ಷಣಮಾಹಾರತ್ವಂ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಾತ್ಮಕತ್ವಾದಿ, ಏತಚ್ಚ ‘ತದ್ಯಥಾ- ಆಹಾರತ್ವಂ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ‘ಕರಣಬಾಹುಲ್ಯಾತ್’ ಇತ್ಯನ್ತೇನ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಅವಯವತ ಇತಿ ಏಕದೇಶತಃ, ಏಕದೇಶಾಶ್ಚ ಲೋಹಿತಶಾಲ್ಯಾದಯಃ; ತೇ ತು ‘ತದ್ಯಥಾ ಲೋಹಿತಶಾಲಯಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ||೩೫||
Adhikarana 16 (36) · Śloka 36
ತದ್ಯಥಾ- ಆಹಾರತ್ವಮಾಹಾರಸ್ಯೈಕವಿಧಮರ್ಥಾಭೇದಾತ್; ಸ ಪುನರ್ದ್ವಿಯೋನಿಃ, ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್; ದ್ವಿವಿಧಪ್ರಭಾವಃ, ಹಿತಾಹಿತೋದರ್ಕವಿಶೇಷಾತ್; ಚತುರ್ವಿಧೋಪಯೋಗಃ, ಪಾನಾಶನಭಕ್ಷ್ಯಲೇಹ್ಯೋಪಯೋಗಾತ್; ಷಡಾಸ್ವಾದಃ, ರಸಭೇದತಃ ಷಡ್ವಿಧತ್ವಾತ್; ವಿಂಶತಿಗುಣಃ, ಗುರುಲಘುಶೀತೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಮನ್ದತೀಕ್ಷ್ಣಸ್ಥಿರಸರಮೃದುಕಠಿನ- ವಿಶದಪಿಚ್ಛಿಲಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಖರಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ಥೂಲಸಾನ್ದ್ರದ್ರವಾನುಗಮಾತ್; ಅಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯವಿಕಲ್ಪಃ, ದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗಕರಣಬಾಹುಲ್ಯಾತ್||೩೬||
View original
तद्यथा- आहारत्वमाहारस्यैकविधमर्थाभेदात्; स पुनर्द्वियोनिः, स्थावरजङ्गमात्मकत्वात्; द्विविधप्रभावः, हिताहितोदर्कविशेषात्; चतुर्विधोपयोगः, पानाशनभक्ष्यलेह्योपयोगात्; षडास्वादः, रसभेदतः षड्विधत्वात्; विंशतिगुणः, गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिन- विशदपिच्छिलश्लक्ष्णखरसूक्ष्मस्थूलसान्द्रद्रवानुगमात्; अपरिसङ्ख्येयविकल्पः, द्रव्यसंयोगकरणबाहुल्यात्||३६||
ಅರ್ಥಾಭೇದಾದಿತಿ ಅಭ್ಯವಹ್ರಿಯಮಾಣತ್ವಾರ್ಥಾಭೇದಾತ್| ದ್ವಿಯೋನಿರಿತಿ ದ್ವಿಪ್ರಭವಃ| ಹಿತರೂಪೋಽಹಿತರೂಪೋ ವೋದರ್ಕೋ ಹಿತಾಹಿತೋದರ್ಕಃ, ಸ ಏವ ವಿಶೇಷಃ; ಉದರ್ಕ ಉತ್ತರಕಾಲೀನಂ ಫಲಮ್| ಗುರುಲಾಘವಾದಯೋ ಯುಗ್ಮಾಃ ಪರಸ್ಪರವಿರೋಧಿನೋ ಜ್ಞೇಯಾಃ; ಅನುಗಮಾದಿತಿ ಅನುಗತತ್ವಾತ್| ಆತ್ರೇಯಭದ್ರಕಾಪ್ಯೀಯೇ (ಸೂ. ೨೬) ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ ಪರತ್ವಾದಯೋ ಗುಣಾ ನ ತಥಾಽತ್ರೋಪಕಾರಕಾ ಇತಿ ನೇಹೋಚ್ಯನ್ತೇ| ಯೇ ತು ತತ್ರ ಸಂಯೋಗಕರಣೇ ಆಹಾರವಿಧೌ ಭೂರ್ಯುಪಯೋಗಿನೀ, ತೇ ಬಹುವಿಧತ್ವೇನ ತ್ವಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯವಿಕಲ್ಪಹೇತುತ್ವೇನೈವ ನಿವೇಶಿತೇ| ಪರಿಮಾಣಂ ತು ಮಾತ್ರಾ, ಸಾ ಚೇಹಾನುದಾಹರಣೀಯತ್ವೇನ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಾ ‘ಮಾತ್ರಾದೀನ್ ಭಾವಾನನುದಾಹರನ್ತಃ’ ಇತಿ ವಚನೇನ| ದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗಕರಣಬಾಹುಲ್ಯಾದಿತಿ ದ್ರವ್ಯಂ ಶೂಕಧಾನ್ಯಾದಿಕಂ, ಸಂಯೋಗ ಆಹಾರದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಮೇಲಕಃ, ಕರಣಂ ಸಂಸ್ಕಾರಃ||೩೬||
Adhikarana 17 (37) · Śloka 37
ತಸ್ಯ ಖಲು ಯೇ ಯೇ ವಿಕಾರಾವಯವಾ ಭೂಯಿಷ್ಠಮುಪಯುಜ್ಯನ್ತೇ, ಭೂಯಿಷ್ಠಕಲ್ಪಾನಾಂ ಚ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಪ್ರಕೃತ್ಯೈವ ಹಿತತಮಾಶ್ಚಾಹಿತತಮಾಶ್ಚ, ತಾಂಸ್ತಾನ್ ಯಥಾವದುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ||೩೭||
View original
तस्य खलु ये ये विकारावयवा भूयिष्ठमुपयुज्यन्ते, भूयिष्ठकल्पानां च मनुष्याणां प्रकृत्यैव हिततमाश्चाहिततमाश्च, तांस्तान् यथावदुपदेक्ष्यामः||३७||
ವಿಕಾರಾವಯವಾ ಇತಿ ವಿಕಾರೈಕದೇಶಾಃ| ಭೂಯಿಷ್ಠಕಲ್ಪಾನಾಮಿತಿ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನ್ಯೂನಬಹೂನಾಂ , ಕಲ್ಪಶಬ್ದೋ ಹ್ಯಯಮೀಷದಸಮಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಃ , ಯಥಾರಾಜಕಲ್ಪ ಇತಿ| ಏತೇನ ಪ್ರಾಯಶೋ ಬಹೂನಾಂ ಯೇ ಹಿತಾ ಅಹಿತಾಶ್ಚ ತ ಉಚ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಭೂಯಿಷ್ಠಕಲ್ಪಾನಾಮಿತಿ ಸಮಾನಧಾತುಪ್ರಕೃತೀನಾಮಿತಿ ಬ್ರುವತೇ| ಪ್ರಕೃತ್ಯೇತಿ ನ ಸಂಯೋಗಕರಣಾದಿನಾ, ಕಿನ್ತು ಸ್ವಭಾವೇನ||೩೭||
Adhikarana 18 (38) · Śloka 38
ತದ್ಯಥಾ- ಲೋಹಿತಶಾಲಯಃ ಶೂಕಧಾನ್ಯಾನಾಂ ಪಥ್ಯತಮತ್ವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠತಮಾ ಭವನ್ತಿ, ಮುದ್ಗಾಃ ಶಮೀಧಾನ್ಯಾನಾಮ್, ಆನ್ತರಿಕ್ಷಮುದಕಾನಾಂ, ಸೈನ್ಧವಂ ಲವಣಾನಾಂ, ಜೀವನ್ತೀಶಾಕಂ ಶಾಕಾನಾಮ್, ಐಣೇಯಂ ಮೃಗಮಾಂಸಾನಾಂ, ಲಾವಃ ಪಕ್ಷಿಣಾಂ, ಗೋಧಾ ಬಿಲೇಶಯಾನಾಂ, ರೋಹಿತೋ ಮತ್ಸ್ಯಾನಾಂ, ಗವ್ಯಂ ಸರ್ಪಿಃ ಸರ್ಪಿಷಾಂ, ಗೋಕ್ಷೀರಂ ಕ್ಷೀರಾಣಾಂ, ತಿಲತೈಲಂ ಸ್ಥಾವರಜಾತಾನಾಂ ಸ್ನೇಹಾನಾಂ, ವರಾಹವಸಾ ಆನೂಪಮೃಗವಸಾನಾಂ, ಚುಲುಕೀವಸಾ ಮತ್ಸ್ಯವಸಾನಾಂ, ಪಾಕಹಂಸವಸಾ ಜಲಚರವಿಹಙ್ಗವಸಾನಾಂ, ಕುಕ್ಕುಟವಸಾ ವಿಷ್ಕಿರಶಕುನಿವಸಾನಾಂ, ಅಜಮೇದಃ ಶಾಖಾದಮೇದಸಾಂ, ಶೃಙ್ಗವೇರಂ ಕನ್ದಾನಾಂ, ಮೃದ್ವೀಕಾ ಫಲಾನಾಂ, ಶರ್ಕರೇಕ್ಷುವಿಕಾರಾಣಾಮ್, ಇತಿ ಪ್ರಕೃತ್ಯೈವ ಹಿತತಮಾನಾಮಾಹಾರವಿಕಾರಾಣಾಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೋ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾನಿ ಭವನ್ತಿ||೩೮||
View original
तद्यथा- लोहितशालयः शूकधान्यानां पथ्यतमत्वे श्रेष्ठतमा भवन्ति, मुद्गाः शमीधान्यानाम्, आन्तरिक्षमुदकानां, सैन्धवं लवणानां, जीवन्तीशाकं शाकानाम्, ऐणेयं मृगमांसानां, लावः पक्षिणां, गोधा बिलेशयानां, रोहितो मत्स्यानां, गव्यं सर्पिः सर्पिषां, गोक्षीरं क्षीराणां, तिलतैलं स्थावरजातानां स्नेहानां, वराहवसा आनूपमृगवसानां, चुलुकीवसा मत्स्यवसानां, पाकहंसवसा जलचरविहङ्गवसानां, कुक्कुटवसा विष्किरशकुनिवसानां, अजमेदः शाखादमेदसां, शृङ्गवेरं कन्दानां, मृद्वीका फलानां, शर्करेक्षुविकाराणाम्, इति प्रकृत्यैव हिततमानामाहारविकाराणां प्राधान्यतो द्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति||३८||
ಲೋಹಿತಶಾಲೀ ರಕ್ತಶಾಲಿಃ| ಶೂಕಧಾನ್ಯಾನಾಮಿತ್ಯಾದೌ ನಿರ್ಧಾರಣೇ ಷಷ್ಠೀ| ಪಥ್ಯತಮತ್ವ ಇತಿ ತಮಪ್ಪ್ರಯೋಗಃ ಸಜಾತೀಯೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಕೃಷ್ಟತ್ವೇನ ಶ್ರೇಷ್ಠತಮಾ ಇತಿ, ಯಥಾ- ಶ್ರೇಷ್ಠತಮ ಇತಿ ಪ್ರಶಸ್ಯಃ; ಕಿಂವಾ ತಮಪ್ಗ್ರಹಣಂ ಸ್ವಾರ್ಥಿಕಂ, ಯಥಾ- “ಯುಧಿಷ್ಠಿರಃ ಶ್ರೇಷ್ಠತಮಃ ಕುರೂಣಾಮ್” ಇತಿ, ತಥಾ ‘ಅನ್ಯತಮಂ ಜಿಹ್ವಾವೈಷಯಿಕಮ್’ (ಸೂ. ೨೬) ಇತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಕಾಕಮಾಚೀ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನೀ ರಸಾಯನೀ ಚ, ತಥಾಽಪೀಹ ಜೀವನ್ತೀ ಸ್ವಸ್ಥಹಿತತ್ವಪ್ರಕರ್ಷಾದುಚ್ಯತೇ, ಸ್ವಸ್ಥಹಿತತ್ವಪ್ರಕರ್ಷಶ್ಚೇಹ ವಚನಾದೇವ ಲಭ್ಯತೇ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಕಾಕಮಾಚ್ಯಾಂ ತ್ವಯಂ ವಿಶೇಷಃ- ಯತ್- ಕಾಕಮಾಚೀ ಪರ್ಯುಷಿತಾ ಮರಣಾಯ| ಯದ್ಯಪಿ ಗೋಧಾರೋಹಿತೌ ಕಫಪಿತ್ತವರ್ಧನೌ, ವಚನಂ ಹಿ- “ಭೂಶಯಾ ವಾರಿಜಾತಾಶ್ಚ ಕಫಪಿತ್ತವಿವರ್ಧನಾಃ” ಇತಿ, ತಥಾಽಪೀಹ ಸಜಾತೀಯೇಷು ಪಥ್ಯತ್ವಪ್ರಕರ್ಷೇಣೇಹೋಚ್ಯೇತೇ; ತಥಾ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೋಷಕರಸ್ಯಾಪಿ ಋತುಭೇದೇನ ಪಥ್ಯತ್ವಂ ಭವತ್ಯೇವ; ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸ್ವಸ್ಥಹಿತತ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪೃಥಗೇವ ಗುಣಃ ನ ದೋಷಕರ್ತೃತ್ವಂ ದೋಷಹರತ್ವಂ ವಾಽಪೇಕ್ಷತೇ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೋಷಪ್ರಶಮನಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಧಾತುಪ್ರದೂಷಣಮ್| ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತೌ ಮತಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದ್ರವ್ಯಂ ತ್ರಿವಿಧಮುಚ್ಯತೇ” (ಸೂ. ೧) ಇತಿ| ಚುಲ್ಲುಕೀ ‘ಸುಗೃಹ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಪಾಕಹಂಸಃ ಶ್ವೇತಹಂಸಃ||೩೮||
Adhikarana 19 (39) · Śloka 39
ಅಹಿತತಮಾನಪ್ಯುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ಯವಕಾಃ ಶೂಕಧಾನ್ಯಾನಾಮಪಥ್ಯತಮತ್ವೇನ ಪ್ರಕೃಷ್ಟತಮಾ ಭವನ್ತಿ, ಮಾಷಾಃ ಶಮೀಧಾನ್ಯಾನಾಂ, ವರ್ಷಾನಾದೇಯಮುದಕಾನಾಮ್, ಊಷರಂ ಲವಣಾನಾಂ, ಸರ್ಷಪಶಾಕಂ ಶಾಕಾನಾಂ, ಗೋಮಾಂಸಂ ಮೃಗಮಾಂಸಾನಾಂ, ಕಾಣಕಪೋತಃ ಪಕ್ಷಿಣಾಂ, ಭೇಕೋ ಬಿಲೇಶಯಾನಾಂ, ಚಿಲಿಚಿಮೋ ಮತ್ಸ್ಯಾನಾಮ್, ಆವಿಕಂ ಸರ್ಪಿಃ ಸರ್ಪಿಷಾಮ್, ಅವಿಕ್ಷೀರಂ ಕ್ಷೀರಾಣಾಂ, ಕುಸುಮ್ಭಸ್ನೇಹಃ ಸ್ಥಾವರಸ್ನೇಹಾನಾಂ, ಮಹಿಷವಸಾ ಆನೂಪಮೃಗವಸಾನಾಂ, ಕುಮ್ಭೀರವಸಾ ಮತ್ಸ್ಯವಸಾನಾಂ, ಕಾಕಮದ್ಗುವಸಾ ಜಲಚರವಿಹಙ್ಗವಸಾನಾಂ, ಚಟಕವಸಾ ವಿಷ್ಕಿರಶುಕನಿವಸಾನಾಂ, ಹಸ್ತಿಮೇದಃ ಶಾಖಾದಮೇದಸಾಂ, ನಿಕುಚಂ ಫಲಾನಾಮ್, ಆಲುಕಂ ಕನ್ದಾನಾಂ, ಫಾಣಿತಮಿಕ್ಷುವಿಕಾರಾಣಾಮ್, ಇತಿ ಪ್ರಕೃತ್ಯೈವಾಹಿತತಮಾನಾಮಾಹಾರವಿಕಾರಾಣಾಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟತಮಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾನಿ ಭವನ್ತಿ; (ಇತಿ) ಹಿತಾಹಿತಾವಯವೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತ ಆಹಾರವಿಕಾರಾಣಾಮ್||೩೯||
View original
अहिततमानप्युपदेक्ष्यामः- यवकाः शूकधान्यानामपथ्यतमत्वेन प्रकृष्टतमा भवन्ति, माषाः शमीधान्यानां, वर्षानादेयमुदकानाम्, ऊषरं लवणानां, सर्षपशाकं शाकानां, गोमांसं मृगमांसानां, काणकपोतः पक्षिणां, भेको बिलेशयानां, चिलिचिमो मत्स्यानाम्, आविकं सर्पिः सर्पिषाम्, अविक्षीरं क्षीराणां, कुसुम्भस्नेहः स्थावरस्नेहानां, महिषवसा आनूपमृगवसानां, कुम्भीरवसा मत्स्यवसानां, काकमद्गुवसा जलचरविहङ्गवसानां, चटकवसा विष्किरशुकनिवसानां, हस्तिमेदः शाखादमेदसां, निकुचं फलानाम्, आलुकं कन्दानां, फाणितमिक्षुविकाराणाम्, इति प्रकृत्यैवाहिततमानामाहारविकाराणां प्रकृष्टतमानि द्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति; (इति) हिताहितावयवो व्याख्यात आहारविकाराणाम्||३९||
ಪ್ರಕೃಷ್ಟತಮಾ ಇತಿ ತಮಪ್ಪ್ರಯೋಗಃ ಪೂರ್ವವತ್ ಸ್ವಾರ್ಥಿಕಃ| ಯದ್ಯಪ್ಯಪಥ್ಯತಮ ಇತಿ ತಮಪ್ಪ್ರಯೋಗೇಣೈವ ಪ್ರಕೃಷ್ಟತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಂ, ತಥಾಽಪ್ಯಪಥ್ಯತಮಾನಾಂ ಬಹೂನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಕರ್ಷಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟತಮ ಇತಿ ಪದಮ್| ವರ್ಷಾಸು ನಾದೇಯಂ ವರ್ಷಾನಾದೇಯಮ್| ಊಷರದೇಶಭವಮೂಷರಮ್| ಕಾಣಕಪೋತ ಇತ್ಯತ್ರ ಕಾಣಶಬ್ದೋಽಲ್ಪವಚನಃ; ಯಥಾ- ಕಾಣೋ ಮೇಘ ಇತಿ| ಚಿಲಿಚಿಮೋ ಮಹಾಶಕಲೀ ಮತ್ಸ್ಯೋ ರೋಹಿತಭೇದಃ, ಅತ್ರೈವ ಹ್ಯಗ್ರೇ ರೋಹಿತಭೇದಮೇವ ಚಿಲಿಚಿಮಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಕಾಕಮದ್ಗುಃ ಪಾನೀಯಕಾಕಿಕಾ| ಚಟಕಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಹಿತಾಹಿತಾವಯವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾದೌ ‘ಇತಿ’ ಶಬ್ದೋಽಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಃ, ತೇನ ಇತಿ ಹಿತಾಹಿತಾವಯವ ಆಹಾರವಿಕಾರಾಣಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೋ ಭವತೀತಿ ಪೂರ್ವೇಣೈವ ಯೋಜನೀಯಮ್||೩೯||
Adhikarana 20 (40) · Śloka 40
ಅತೋ ಭೂಯಃ ಕರ್ಮೌಷಧಾನಾಂ ಚ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತಃ ಸಾನುಬನ್ಧಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ|
ತದ್ಯಥಾ- ಅನ್ನಂ ವೃತ್ತಿಕರಾಣಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮ್, ಉದಕಮಾಶ್ವಾಸಕರಾಣಾಂ (ಸುರಾ ಶ್ರಮಹರಾಣಾಂ ), ಕ್ಷೀರಂ ಜೀವನೀಯಾನಾಂ, ಮಾಂಸಂ ಬೃಂಹಣೀಯಾನಾಂ, ರಸಸ್ತರ್ಪಣೀಯಾನಾಂ, ಲವಣಮನ್ನದ್ರವ್ಯರುಚಿಕರಾಣಾಮ್, ಅಮ್ಲಂ ಹೃದ್ಯಾನಾಂ, ಕುಕ್ಕುಟೋ ಬಲ್ಯಾನಾಂ, ನಕ್ರರೇತೋ ವೃಷ್ಯಾಣಾಂ, ಮಧು ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ಸರ್ಪಿರ್ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ತೈಲಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ವಮನಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಾಣಾಂ, ವಿರೇಚನಂ ಪಿತ್ತಹರಾಣಾಂ, ಬಸ್ತಿರ್ವಾತಹರಾಣಾಂ, ಸ್ವೇದೋ ಮಾರ್ದವಕರಾಣಾಂ, ವ್ಯಾಯಾಮಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಕರಾಣಾಂ, ಕ್ಷಾರಃ ಪುಂಸ್ತ್ವೋಪಘಾತಿನಾಂ, (ತಿನ್ದುಕಮನನ್ನದ್ರವ್ಯರುಚಿಕರಾಣಾಮ್ ,) ಆಮಂ ಕಪಿತ್ಥಮಕಣ್ಠ್ಯಾನಾಮ್, ಆವಿಕಂ ಸರ್ಪಿರಹೃದ್ಯಾನಾಮ್, ಅಜಾಕ್ಷೀರಂ ಶೋಷಘ್ನಸ್ತನ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯರಕ್ತಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾನಾಮ್, ಅವಿಕ್ಷೀರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಜನನಾನಾಂ, ಮಹಿಷೀಕ್ಷೀರಂ ಸ್ವಪ್ನಜನನಾನಾಂ, ಮನ್ದಕಂ ದಧ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಕರಾಣಾಂ, ಗವೇಧುಕಾನ್ನಂ ಕರ್ಶನೀಯಾನಾಮ್, ಉದ್ದಾಲಕಾನ್ನಂ ವಿರೂಕ್ಷಣೀಯಾನಾಮ್, ಇಕ್ಷುರ್ಮೂತ್ರಜನನಾನಾಂ, ಯವಾಃ ಪುರೀಷಜನನಾನಾಂ, ಜಾಮ್ಬವಂ ವಾತಜನನಾನಾಂ, ಶಷ್ಕುಲ್ಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಜನನಾನಾಂ, ಕುಲತ್ಥಾ ಅಮ್ಲಪಿತ್ತಜನನಾನಾಂ, ಮಾಷಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಜನನಾನಾಂ, ಮದನಫಲಂ ವಮನಾಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನೋಪಯೋಗಿನಾಂ, ತ್ರಿವೃತ್ ಸುಖವಿರೇಚನಾನಾಂ, ಚತುರಙ್ಗುಲೋ ಮೃದುವಿರೇಚನಾನಾಂ, ಸ್ನುಕ್ಪಯಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣವಿರೇಚನನಾಂ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಾ ಶಿರೋವಿರೇಚನಾನಾಂ, ವಿಡಙ್ಗಂ ಕ್ರಿಮಿಘ್ನಾನಾಂ, ಶಿರೀಷೋ ವಿಷಘ್ನಾನಾಂ, ಖದಿರಃ ಕುಷ್ಠಘ್ನಾನಾಂ, ರಾಸ್ನಾ ವಾತಹರಾಣಾಮ್, ಆಮಲಕಂ ವಯಃಸ್ಥಾಪನಾನಾಂ, ಹರೀತಕೀ ಪಥ್ಯಾನಾಮ್, ಏರಣ್ಡಮೂಲಂ ವೃಷ್ಯವಾತಹರಾಣಾಂ, ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಂ ದೀಪನೀಯಪಾಚನೀಯಾನಾಹಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ಚಿತ್ರಕಮೂಲಂ ದೀಪನೀಯಪಾಚನೀಯಗುದಶೋಥಾರ್ಶಃಶೂಲಹರಾಣಾಂ, ಪುಷ್ಕರಮೂಲಂ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಕಾಸಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಹರಾಣಾಂ, ಮುಸ್ತಂ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕದೀಪನೀಯಪಾಚನೀಯಾನಾಮ್, ಉದೀಚ್ಯಂ ನಿರ್ವಾಪಣದೀಪನೀಯಪಾಚನೀಯಚ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಹರಾಣಾಂ, ಕಟ್ವಙ್ಗಂ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕಪಾಚನೀಯದೀಪನೀಯಾನಾಮ್, ಅನನ್ತಾ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾನಾಮ್, ಅಮೃತಾ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕವಾತಹರದೀಪನೀಯಶ್ಲೇಷ್ಮಶೋಣಿತವಿಬನ್ಧಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ಬಿಲ್ವಂ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕದೀಪನೀಯವಾತಕಫಪ್ರಶಮನಾನಾಮ್, ಅತಿವಿಷಾ ದೀಪನೀಯಪಾಚನೀಯಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕಸರ್ವದೋಷಹರಾಣಾಮ್, ಉತ್ಪಲಕುಮುದಪದ್ಮಕಿಞ್ಜಲ್ಕಃ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ದುರಾಲಭಾ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ಗನ್ಧಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ ಶೋಣಿತಪಿತ್ತಾತಿಯೋಗಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ಕುಟಜತ್ವಕ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತರಕ್ತಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕೋಪಶೋಷಣಾನಾಂ, ಕಾಶ್ಮರ್ಯಫಲಂ ರಕ್ತಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕವಾತಹರದೀಪನೀಯವೃಷ್ಯಾಣಾಂ, ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾ ವೃಷ್ಯಸರ್ವದೋಷಹರಾಣಾಂ, ಬಲಾ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕಬಲ್ಯವಾತಹರಾಣಾಂ, ಗೋಕ್ಷುರಕೋ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾನಿಲಹರಾಣಾಂ, ಹಿಙ್ಗುನಿರ್ಯಾಸಶ್ಛೇದನೀಯದೀಪನೀಯಾನುಲೋಮಿಕವಾತಕಫಪ್ರಶಮನಾನಾಮ್, ಅಮ್ಲವೇತಸೋ ಭೇದನೀಯದೀಪನೀಯಾನುಲೋಮಿಕವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಾಣಾಂ, ಯಾವಶೂಕಃ ಸ್ರಂಸನೀಯಪಾಚನೀಯಾರ್ಶೋಘ್ನಾನಾಂ, ತಕ್ರಾಭ್ಯಾಸೋ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಶೋಫಾರ್ಶೋಘೃತವ್ಯಾಪತ್ಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ಕ್ರವ್ಯಾನ್ಮಾಂಸರಸಾಭ್ಯಾಸೋ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಶೋಷಾರ್ಶೋಘ್ನಾನಾಂ, ಕ್ಷೀರಘೃತಾಭ್ಯಾಸೋ ರಸಾಯನಾನಾಂ, ಸಮಘೃತಸಕ್ತುಪ್ರಾಶಾಭ್ಯಾಸೋ ವೃಷ್ಯೋದಾವರ್ತಹರಾಣಾಂ, ತೈಲಗಣ್ಡೂಷಾಭ್ಯಾಸೋ ದನ್ತಬಲರುಚಿಕರಾಣಾಂ, ಚನ್ದನಂ ದುರ್ಗನ್ಧಹರದಾಹನಿರ್ವಾಪಣಲೇಪನಾನಾಂ, ರಾಸ್ನಾಗುರುಣೀ ಶೀತಾಪನಯನಪ್ರಲೇಪನಾನಾಂ, ಲಾಮಜ್ಜಕೋಶೀರಂ ದಾಹತ್ವಗ್ದೋಷಸ್ವೇದಾಪನಯನಪ್ರಲೇಪನಾನಾಂ, ಕುಷ್ಠಂ ವಾತಹರಾಭ್ಯಙ್ಗೋಪನಾಹೋಪಯೋಗಿನಾಂ, ಮಧುಕಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯವೃಷ್ಯಕೇಶ್ಯಕಣ್ಠ್ಯವರ್ಣ್ಯವಿರಜನೀಯರೋಪಣೀಯಾನಾಂ, ವಾಯುಃ ಪ್ರಾಣಸಞ್ಜ್ಞಾಪ್ರದಾನಹೇತೂನಾಮ್, ಅಗ್ನಿರಾಮಸ್ತಮ್ಭಶೀತಶೂಲೋದ್ವೇಪನಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ಜಲಂ ಸ್ತಮ್ಭನೀಯಾನಾಂ, ಮೃದ್ಭೃಷ್ಟಲೋಷ್ಟ್ರನಿರ್ವಾಪಿತಮುದಕಂ ತೃಷ್ಣಾಚ್ಛರ್ದ್ಯತಿಯೋಗಪ್ರಶಮನಾನಾಮ್, ಅತಿಮಾತ್ರಾಶನಮಾಮಪ್ರದೋಷಹೇತೂನಾಂ, ಯಥಾಗ್ನ್ಯಭ್ಯವಹಾರೋಽಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾನಾಂ, ಯಥಾಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಚೇಷ್ಟಾಭ್ಯವಹಾರೌ ಸೇವ್ಯಾನಾಂ, ಕಾಲಭೋಜನಮಾರೋಗ್ಯಕರಾಣಾಂ, ತೃಪ್ತಿರಾಹಾರಗುಣಾನಾಂ, ವೇಗಸನ್ಧಾರಣಮನಾರೋಗ್ಯಕರಾಣಾಂ, ಮದ್ಯಂ ಸೌಮನಸ್ಯಜನನಾನಾಂ, ಮದ್ಯಾಕ್ಷೇಪೋ ಧೀಧೃತಿಸ್ಮೃತಿಹರಾಣಾಂ, ಗುರುಭೋಜನಂ ದುರ್ವಿಪಾಕಕರಾಣಾಮ್, ಏಕಾಶನಭೋಜನಂ ಸುಖಪರಿಣಾಮಕರಾಣಾಂ, ಸ್ತ್ರೀಷ್ವತಿಪ್ರಸಙ್ಗಃ ಶೋಷಕರಾಣಾಂ, ಶುಕ್ರವೇಗನಿಗ್ರಹಃ ಷಾಣ್ಡ್ಯಕರಾಣಾಂ, ಪರಾಘಾತನಮನ್ನಾಶ್ರದ್ಧಾಜನನಾನಾಮ್, ಅನಶನಮಾಯುಷೋ ಹ್ರಾಸಕರಾಣಾಂ, ಪ್ರಮಿತಾಶನಂ ಕರ್ಶನೀಯಾನಾಮ್, ಅಜೀರ್ಣಾಧ್ಯಶನಂ ಗ್ರಹಣೀದೂಷಣಾನಾಂ, ವಿಷಮಾಶನಮಗ್ನಿವೈಷಮ್ಯಕರಾಣಾಂ, ವಿರುದ್ಧವೀರ್ಯಾಶನಂ ನಿನ್ದಿತವ್ಯಾಧಿಕರಾಣಾಂ, ಪ್ರಶಮಃ ಪಥ್ಯಾನಾಂ, ಆಯಾಸಃ ಸರ್ವಾಪಥ್ಯಾನಾಂ, ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗೋ ವ್ಯಾಧಿಕರಾಣಾಂ, ರಜಸ್ವಲಾಭಿಗಮನಮಲಕ್ಷ್ಮೀಮುಖಾನಾಂ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮಾಯುಷ್ಯಾಣಾಂ, ಪರದಾರಾಭಿಗಮನಮನಾಯುಷ್ಯಾಣಾಂ, ಸಙ್ಕಲ್ಪೋ ವೃಷ್ಯಾಣಾಂ, ದೌರ್ಮನಸ್ಯಮವೃಷ್ಯಾಣಾಮ್, ಅಯಥಾಬಲಮಾರಮ್ಭಃ ಪ್ರಾಣೋಪರೋಧಿನಾಂ, ವಿಷಾದೋ ರೋಗವರ್ಧನಾನಾಂ, ಸ್ನಾನಂ ಶ್ರಮಹರಾಣಾಂ, ಹರ್ಷಃ ಪ್ರೀಣನಾನಾಂ, ಶೋಕಃ ಶೋಷಣಾನಾಂ, ನಿವೃತ್ತಿಃ ಪುಷ್ಟಿಕರಾಣಾಂ, ಪುಷ್ಟಿಃಸ್ವಪ್ನಕರಾಣಾಮ್, ಅತಿಸ್ವಪ್ನಸ್ತನ್ದ್ರಾಕರಾಣಾಂ, ಸರ್ವರಸಾಭ್ಯಾಸೋ ಬಲಕರಾಣಾಮ್, ಏಕರಸಾಭ್ಯಾಸೋ ದೌರ್ಬಲ್ಯಕರಾಣಾಂ, ಗರ್ಭಶಲ್ಯಮಾಹಾರ್ಯಾಣಾಮ್, ಅಜೀರ್ಣಮುದ್ಧಾರ್ಯಾಣಾಂ, ಬಾಲೋ ಮೃದುಭೇಷಜೀಯಾನಾಂ, ವೃದ್ಧೋ ಯಾಪ್ಯಾನಾಂ, ಗರ್ಭಿಣೀ ತೀಕ್ಷ್ಣೌಷಧವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮವರ್ಜನೀಯಾನಾಂ, ಸೌಮನಸ್ಯಂ ಗರ್ಭಧಾರಣಾನಾಂ, ಸನ್ನಿಪಾತೋ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾನಾಮ್, ಆಮೋ ವಿಷಮಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾನಾಂ , ಜ್ವರೋ ರೋಗಾಣಾಂ, ಕುಷ್ಠಂ ದೀರ್ಘರೋಗಾಣಾಂ, ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ರೋಗಸಮೂಹಾನಾಂ, ಪ್ರಮೇಹೋಽನುಷಙ್ಗಿಣಾಂ, ಜಲೌಕಸೋಽನುಶಸ್ತ್ರಾಣಾಂ, ಬಸ್ತಿಸ್ತನ್ತ್ರಾಣಾಂ, ಹಿಮವಾನೌಷಧಿಭೂಮೀನಾಂ, ಸೋಮ ಓಷಧೀನಾಂ, ಮರುಭೂಮಿರಾರೋಗ್ಯದೇಶಾನಾಮ್, ಅನೂಪೋಽಹಿತದೇಶಾನಾಮ್, ನಿರ್ದೇಶಕಾರಿತ್ವಮಾತುರಗುಣಾನಾಂ, ಭಿಷಕ್ ಚಿಕಿತ್ಸಾಙ್ಗಾನಾಂ, ನಾಸ್ತಿಕೋವರ್ಜ್ಯಾನಾಂ, ಲೌಲ್ಯಂ ಕ್ಲೇಶಕರಾಣಾಮ್, ಅನಿರ್ದೇಶಕಾರಿತ್ವಮರಿಷ್ಟಾನಾಂ, ಅನಿರ್ವೇದೋ ವಾರ್ತಲಕ್ಷಣಾನಾಂ, ವೈದ್ಯಸಮೂಹೋ ನಿಃಸಂಶಯಕರಾಣಂ, ಯೋಗೋ ವೈದ್ಯಗುಣಾನಾಂ, ವಿಜ್ಞಾನಮೌಷಧೀನಾಂ, ಶಾಸ್ತ್ರಸಹಿತಸ್ತರ್ಕಃ ಸಾಧನಾನಾಂ, ಸಮ್ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ ಕಾಲಜ್ಞಾನಪ್ರಯೋಜನಾನಾಮ್, ಅವ್ಯವಸಾಯಃ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಹೇತೂನಾಂ, ದೃಷ್ಟಕರ್ಮತಾ ನಿಃಸಂಶಯಕರಾಣಾಮ್, ಅಸಮರ್ಥತಾ ಭಯಕರಾಣಾಂ, ತದ್ವಿದ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾ ಬುದ್ಧಿವರ್ಧನಾನಾಮ್, ಆಚಾರ್ಯಃ ಶಾಸ್ತ್ರಾಧಿಗಮಹೇತೂನಾಮ್, ಆಯುರ್ವೇದೋಽಮೃತಾನಾಂ, ಸದ್ವಚನಮನುಷ್ಠೇಯಾನಾಮ್, ಅಸದ್ಗ್ರಹಣಂ ಸರ್ವಾಹಿತಾನಾಂ, ಸರ್ವಸನ್ನ್ಯಾಸಃ ಸುಖಾನಾಮಿತಿ||೪೦||
View original
अतो भूयः कर्मौषधानां च प्राधान्यतः सानुबन्धानि द्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः|
तद्यथा- अन्नं वृत्तिकराणां श्रेष्ठम्, उदकमाश्वासकराणां (सुरा श्रमहराणां ), क्षीरं जीवनीयानां, मांसं बृंहणीयानां, रसस्तर्पणीयानां, लवणमन्नद्रव्यरुचिकराणाम्, अम्लं हृद्यानां, कुक्कुटो बल्यानां, नक्ररेतो वृष्याणां, मधु श्लेष्मपित्तप्रशमनानां, सर्पिर्वातपित्तप्रशमनानां, तैलं वातश्लेष्मप्रशमनानां, वमनं श्लेष्महराणां, विरेचनं पित्तहराणां, बस्तिर्वातहराणां, स्वेदो मार्दवकराणां, व्यायामः स्थैर्यकराणां, क्षारः पुंस्त्वोपघातिनां, (तिन्दुकमनन्नद्रव्यरुचिकराणाम् ,) आमं कपित्थमकण्ठ्यानाम्, आविकं सर्पिरहृद्यानाम्, अजाक्षीरं शोषघ्नस्तन्यसात्म्यरक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अविक्षीरं श्लेष्मपित्तजननानां, महिषीक्षीरं स्वप्नजननानां, मन्दकं दध्यभिष्यन्दकराणां, गवेधुकान्नं कर्शनीयानाम्, उद्दालकान्नं विरूक्षणीयानाम्, इक्षुर्मूत्रजननानां, यवाः पुरीषजननानां, जाम्बवं वातजननानां, शष्कुल्यः श्लेष्मपित्तजननानां, कुलत्था अम्लपित्तजननानां, माषाः श्लेष्मपित्तजननानां, मदनफलं वमनास्थापनानुवासनोपयोगिनां, त्रिवृत् सुखविरेचनानां, चतुरङ्गुलो मृदुविरेचनानां, स्नुक्पयस्तीक्ष्णविरेचननां, प्रत्यक्पुष्पा शिरोविरेचनानां, विडङ्गं क्रिमिघ्नानां, शिरीषो विषघ्नानां, खदिरः कुष्ठघ्नानां, रास्ना वातहराणाम्, आमलकं वयःस्थापनानां, हरीतकी पथ्यानाम्, एरण्डमूलं वृष्यवातहराणां, पिप्पलीमूलं दीपनीयपाचनीयानाहप्रशमनानां, चित्रकमूलं दीपनीयपाचनीयगुदशोथार्शःशूलहराणां, पुष्करमूलं हिक्काश्वासकासपार्श्वशूलहराणां, मुस्तं साङ्ग्राहिकदीपनीयपाचनीयानाम्, उदीच्यं निर्वापणदीपनीयपाचनीयच्छर्द्यतीसारहराणां, कट्वङ्गं साङ्ग्राहिकपाचनीयदीपनीयानाम्, अनन्ता साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अमृता साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयश्लेष्मशोणितविबन्धप्रशमनानां, बिल्वं साङ्ग्राहिकदीपनीयवातकफप्रशमनानाम्, अतिविषा दीपनीयपाचनीयसाङ्ग्राहिकसर्वदोषहराणाम्, उत्पलकुमुदपद्मकिञ्जल्कः साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, दुरालभा पित्तश्लेष्मप्रशमनानां, गन्धप्रियङ्गुः शोणितपित्तातियोगप्रशमनानां, कुटजत्वक् श्लेष्मपित्तरक्तसाङ्ग्राहिकोपशोषणानां, काश्मर्यफलं रक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, पृश्निपर्णी साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयवृष्याणां, विदारिगन्धा वृष्यसर्वदोषहराणां, बला साङ्ग्राहिकबल्यवातहराणां, गोक्षुरको मूत्रकृच्छ्रानिलहराणां, हिङ्गुनिर्यासश्छेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातकफप्रशमनानाम्, अम्लवेतसो भेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातश्लेष्महराणां, यावशूकः स्रंसनीयपाचनीयार्शोघ्नानां, तक्राभ्यासो ग्रहणीदोषशोफार्शोघृतव्यापत्प्रशमनानां, क्रव्यान्मांसरसाभ्यासो ग्रहणीदोषशोषार्शोघ्नानां, क्षीरघृताभ्यासो रसायनानां, समघृतसक्तुप्राशाभ्यासो वृष्योदावर्तहराणां, तैलगण्डूषाभ्यासो दन्तबलरुचिकराणां, चन्दनं दुर्गन्धहरदाहनिर्वापणलेपनानां, रास्नागुरुणी शीतापनयनप्रलेपनानां, लामज्जकोशीरं दाहत्वग्दोषस्वेदापनयनप्रलेपनानां, कुष्ठं वातहराभ्यङ्गोपनाहोपयोगिनां, मधुकं चक्षुष्यवृष्यकेश्यकण्ठ्यवर्ण्यविरजनीयरोपणीयानां, वायुः प्राणसञ्ज्ञाप्रदानहेतूनाम्, अग्निरामस्तम्भशीतशूलोद्वेपनप्रशमनानां, जलं स्तम्भनीयानां, मृद्भृष्टलोष्ट्रनिर्वापितमुदकं तृष्णाच्छर्द्यतियोगप्रशमनानाम्, अतिमात्राशनमामप्रदोषहेतूनां, यथाग्न्यभ्यवहारोऽग्निसन्धुक्षणानां, यथासात्म्यं चेष्टाभ्यवहारौ सेव्यानां, कालभोजनमारोग्यकराणां, तृप्तिराहारगुणानां, वेगसन्धारणमनारोग्यकराणां, मद्यं सौमनस्यजननानां, मद्याक्षेपो धीधृतिस्मृतिहराणां, गुरुभोजनं दुर्विपाककराणाम्, एकाशनभोजनं सुखपरिणामकराणां, स्त्रीष्वतिप्रसङ्गः शोषकराणां, शुक्रवेगनिग्रहः षाण्ड्यकराणां, पराघातनमन्नाश्रद्धाजननानाम्, अनशनमायुषो ह्रासकराणां, प्रमिताशनं कर्शनीयानाम्, अजीर्णाध्यशनं ग्रहणीदूषणानां, विषमाशनमग्निवैषम्यकराणां, विरुद्धवीर्याशनं निन्दितव्याधिकराणां, प्रशमः पथ्यानां, आयासः सर्वापथ्यानां, मिथ्यायोगो व्याधिकराणां, रजस्वलाभिगमनमलक्ष्मीमुखानां, ब्रह्मचर्यमायुष्याणां, परदाराभिगमनमनायुष्याणां, सङ्कल्पो वृष्याणां, दौर्मनस्यमवृष्याणाम्, अयथाबलमारम्भः प्राणोपरोधिनां, विषादो रोगवर्धनानां, स्नानं श्रमहराणां, हर्षः प्रीणनानां, शोकः शोषणानां, निवृत्तिः पुष्टिकराणां, पुष्टिःस्वप्नकराणाम्, अतिस्वप्नस्तन्द्राकराणां, सर्वरसाभ्यासो बलकराणाम्, एकरसाभ्यासो दौर्बल्यकराणां, गर्भशल्यमाहार्याणाम्, अजीर्णमुद्धार्याणां, बालो मृदुभेषजीयानां, वृद्धो याप्यानां, गर्भिणी तीक्ष्णौषधव्यवायव्यायामवर्जनीयानां, सौमनस्यं गर्भधारणानां, सन्निपातो दुश्चिकित्स्यानाम्, आमो विषमचिकित्स्यानां , ज्वरो रोगाणां, कुष्ठं दीर्घरोगाणां, राजयक्ष्मा रोगसमूहानां, प्रमेहोऽनुषङ्गिणां, जलौकसोऽनुशस्त्राणां, बस्तिस्तन्त्राणां, हिमवानौषधिभूमीनां, सोम ओषधीनां, मरुभूमिरारोग्यदेशानाम्, अनूपोऽहितदेशानाम्, निर्देशकारित्वमातुरगुणानां, भिषक् चिकित्साङ्गानां, नास्तिकोवर्ज्यानां, लौल्यं क्लेशकराणाम्, अनिर्देशकारित्वमरिष्टानां, अनिर्वेदो वार्तलक्षणानां, वैद्यसमूहो निःसंशयकराणं, योगो वैद्यगुणानां, विज्ञानमौषधीनां, शास्त्रसहितस्तर्कः साधनानां, सम्प्रतिपत्तिः कालज्ञानप्रयोजनानाम्, अव्यवसायः कालातिपत्तिहेतूनां, दृष्टकर्मता निःसंशयकराणाम्, असमर्थता भयकराणां, तद्विद्यसम्भाषा बुद्धिवर्धनानाम्, आचार्यः शास्त्राधिगमहेतूनाम्, आयुर्वेदोऽमृतानां, सद्वचनमनुष्ठेयानाम्, असद्ग्रहणं सर्वाहितानां, सर्वसन्न्यासः सुखानामिति||४०||
ಅತೋ ಭೂಯ ಇತಿ ಅತ ಇತಿ ಹೇತೌ, ಯಸ್ಮಾದ್ಧಿತಾಹಿತಾದ್ಯುಕ್ತಂ ನ ತು ತೇಷಾಂ ಕರ್ಮೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಭೂಯಃ ಶಬ್ದಃ ಪುನರರ್ಥೇ, ಕರ್ಮೇತಿ ಕಾರ್ಯಮ್; ತೇನ, ಅತೋ ಭೂಯ ಆಹಾರವಿಕಾರಾಣಾಂ ಕರ್ಮ| ಯಥಾ- ‘ಅನ್ನಂ ವೃತ್ತಿಕರಾಣಾಮ್’, ‘ಉದಕಮಾಶ್ವಾಸಕರಾಣಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ; ತಥೌಷಧಾನಾಂ ಚ ಕರ್ಮ, ಯಥಾ- ‘ತ್ರಿವೃತ್ ಸುಖವಿರೇಚನಾನಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ| ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತ ಇತ್ಯನೇನ ನ ಸರ್ವೇಷಾಮಾಹಾರವಿಕಾರಾಣಾಮೌಷಧಾನಾಂ ಚ ಕರ್ಮಾಭಿಧಾನಂ , ಕಿನ್ತು ಯಥಾಪ್ರಧಾನಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಸಾನುಬನ್ಧಾನೀತಿ ಸಪ್ರಯೋಜನಾನಿ, ಯಥಾ- ಅಜೀರ್ಣಮುದ್ಧಾರ್ಯಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ; ಅಜೀರ್ಣಜ್ವರಾದಿಕರ್ಮಕಥನಂ ಹಿ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿ ವ್ಯಕ್ತಮೇವ| ದ್ರವ್ಯಾಣೀತಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ, ಯಥಾ- ಜಲಂ ಸ್ತಮ್ಭನಾನಾಂ, ವಾಯುಃ ಪ್ರಾಣಸಞ್ಜ್ಞಾಪ್ರದಾನಹೇತೂನಾಮ್, ಇತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವ್ಯಾಣೀತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ; ತಚ್ಚ ಸಾನುಬನ್ಧಾನೀತ್ಯಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಂ, ತೇನಾದ್ರವ್ಯಮಪಿ ಸಾನುಬನ್ಧಮುಚ್ಯತೇ; ಯಥಾ- ‘ಶಾಸ್ತ್ರಸಹಿತಸ್ತರ್ಕಃ ಸಾಧನಾನಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಿಂವಾ, ಹಿತಾಹಿತಾವಯವಮಿತಿ ಕರ್ಮವಿಶೇಷಣಂ; ತೇನ, ಹಿತಾಹಿತೈಕದೇಶರೂಪಂ ಕರ್ಮಾಹಾರವಿಕಾರಣಾಮಿತಿ ಭವತಿ; ತತ್ರ ಹಿತಂ ಕರ್ಮ ‘ಅನ್ನಂ ವೃತ್ತಿಕರಾಣಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ, ಅಹಿತಂ ಕರ್ಮ ‘ಆವಿಕಂ ಸರ್ಪಿರಹೃದ್ಯಾನಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ| ಔಷಧಾನಾಂ ಕರ್ಮ ‘ತ್ರಿವೃತ್ ಸುಖವಿರೇಚನಾನಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಪೂರ್ವವದೇವ| ವೃತ್ತಿಕರಾಣಾಮಿತಿ ಶರೀರಸ್ಥಿತಿಕರಾಣಾಮ್ | ಅನ್ನದ್ರವ್ಯರುಚಿಕರಾಣಾಮಿತಿ ಲವಣಮನ್ನೇನ ಸಂಯುಕ್ತಂ ಸದನ್ನೇ ರುಚಿಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಮ್ಲಂ ಹೃದ್ಯಾನಾಮಿತಿ ರುಚ್ಯಾನಾಮ್, ಅಮ್ಲಂ ತು ಸ್ವಯಮೇವ ರೋಚತೇ| ಮಧು ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾನಾಮಿತಿ ದ್ರವದ್ರವ್ಯೇಷು, ದುರಾಲಭಾ ತ್ವೌಷಧದ್ರವ್ಯೇಷು; ತೇನ ದುರಾಲಭಾಯಾ ಮಧುನಶ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಾವಧಾರಣಂ ನ ವಿರೋಧಿ| ಬಸ್ತಿರಿತಿ ಅವಿಶೇಷಾದಾಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನೇ| ಅವಿಕ್ಷೀರಂ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಜನನಾನಾಮಿತಿ ಪೇಯೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಮಾಷಾಃ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಜನನಾನಾಮಿತಿ ಭೋಜ್ಯೇಷು, ಶಷ್ಕುಲ್ಯಃ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಜನನಾನಾಮಿತಿ ಭಕ್ಷ್ಯೇಷು ಮಧ್ಯೇ; ಕಿಂವಾ, ತ್ರಯಮಪ್ಯೇತತ್ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಜನನಂ ಪ್ರತಿ ಸಮಾನಮಿತಿ ತ್ರಿತಯಮಪ್ಯುಚ್ಯತೇ; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ತುಲ್ಯಶ್ರೇಷ್ಠತಾಭಿಧಾನಂ ತಜ್ಜಾತೀಯಶ್ರೇಷ್ಠತಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ತಥಾ ತುಲ್ಯತ್ವೇನ ಚ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಮನ್ದಕಮಿತಿ ಮನ್ದಜಾತಮ್| ಉದ್ದಾಲಕೋ ವನಕೋದ್ರವಃ| ಗುದಶೋಥಃ ಅರ್ಶಃ| ಗನ್ಧಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುರೇವ| ಕ್ರವ್ಯಂ ಮಾಂಸಮತ್ತೀತಿ ಕ್ರವ್ಯಾದ್ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಿಃ| ಸಮಘೃತ ಇತ್ಯತ್ರ ಸಮಶಬ್ದಃ ಸಹಾರ್ಥಃ| ಉದ್ವೇಪನಮಿತಿ ವೇಪನಮ್| ಉದಕಮಾಶ್ವಾಸನಸ್ತಮ್ಭನಾನಾಮಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ, ಯತ್ ಪೃಥಕ್ ‘ಉದಕಮಾಶ್ವಾಸಕರಾಣಾಂ’, ತಥಾ ‘ಜಲಂ ಸ್ತಮ್ಭನಾನಾಂ’ ಇತಿ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಕರ್ಮದ್ವಯೇಽಪಿ ಜಲಸ್ಯಾನನ್ಯಸಾಧಾರಣತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಮಿಲಿತ್ವಾ ಗುಣಪಾಠೇ ಹ್ಯುಭಯಕರ್ಮಕರ್ತೃಷ್ವೇವ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯನೇಕಕರ್ಮಕರ್ತೃತ್ವೇ ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮುಕ್ತಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಾದೌ, ತತ್ರ ತಥಾಭೂತಾನೇಕಕರ್ಮಕರ್ತೃತ್ವೇಷ್ವೇವ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಜ್ಞೇಯಂ, ನ ಪೃಥಕ್ಕರ್ಮಣಿ| ಲಾಮಜ್ಜಕೋಶೀರಮುಶೀರದ್ವಯಂ ಸಗನ್ಧಮಗನ್ಧಂ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಏಕಾಶನಭೋಜನಮಿತಿ ಏಕಕಾಲಭೋಜನಮ್; ಅನೇನೈಕಾಶನಸ್ಯ ಸುಖಪರಿಣಾಮತಾಮಾತ್ರಮುಚ್ಯತೇ, ನ ದ್ವಿತೀಯಾನ್ನಪ್ರತಿಷೇಧಃ ಕ್ರಿಯತೇ; ಏತೇನ ದ್ವಿರ್ಭೋಜನೇಽಪ್ಯವ್ಯಾಹತಾಗ್ನಿತಾನಿದ್ರಾದಯಃ ಸುಖಪರಿಣಾಮಕಾರಣತ್ವೇನ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಶೋಷದ್ವಾರಾಣಾಮಿತಿ ಶೋಷಕಾರಣಾನಾಮ್| ಪರಾಘಾತನಂ ವಧಸ್ಥಾನಂ, ವಧ್ಯಮಾನಪ್ರಾಣಿದರ್ಶನಾದ್ಧಿ ಘೃಣಯಾ ನಾನ್ನೇ ಶ್ರದ್ಧಾ ಸ್ಯಾತ್| ‘ಯಥಾಽಶಿತಂ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತನ್ನಾತಿಸಾಧು| ಪ್ರಮಿತಾಶನಮ್ ಅತೀತಕಾಲಭೋಜನಂ, ಸ್ತೋಕಭೋಜನಂ ವಾ| ವಿಷಮಾಶನಂ ಪ್ರಕೃತಿಕರಣಾದಿವಿಷಮಾಶನಮ್| ನಿನ್ದಿತವ್ಯಾಧಿಃ ಶ್ವಿತ್ರಕುಷ್ಠಾದಿಃ| ಅಲಕ್ಷ್ಮೀಮುಖಾನಾಮ್ ಅಲಕ್ಷ್ಮೀಕಾರಣಾನಾಮ್| ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾದನ್ಯಸ್ತ್ರಿವಿಧೋ ಯೋಗಃ| ಸಙ್ಕಲ್ಪಃ ಸ್ತ್ರೀಸಙ್ಗಸಙ್ಕಲ್ಪಃ| ಜ್ವರೋ ರೋಗಾಣಾಮಿತಿ ರುಜಾಕರ್ತೄಣಾಮ್| ಅನುಷಙ್ಗೀ ಪುನರ್ಭಾವೀ| ತನ್ತ್ರಾಣಾಮಿತಿ ಕರ್ಮಣಾಮ್| ಸೋಮ ಓಷಧಿರಾಜಃ ಪಞ್ಚದಶಪರ್ವಾ| ವಾರ್ತಲಕ್ಷಣಾನಾಮಿತಿ ಆರೋಗ್ಯಲಕ್ಷಣಾನಾಮ್| ಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಔಷಧಾದಿವಿಜ್ಞಾನಮ್| ಸಾಧನಾನಾಮಿತಿ ಜ್ಞಾನಸಾಧನಾನಾಮ್| ಸಮ್ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ ಯಥಾಕರ್ತವ್ಯತಾನುಷ್ಠಾನಮ್ | ತೃಪ್ತಿರಾಹಾರಗುಣಾನಾಮಿತ್ಯತ್ರ ಗುಣಶಬ್ದಃ ಪ್ರಶಸ್ತಧರ್ಮವಚನಃ| ಏಕರಸಾಭ್ಯಾಸಃ ಕರ್ಶನಾನಾಮಿತಿ ಅಪವಾದಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ, ತೇನ ಘೃತಾಭ್ಯಾಸೋ ರಸಾಯನಾನಾಮಿತಿ ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಅಮೃತಾನಾಮಿತಿ ಜೀವಿತಪ್ರಧಾ(ದಾ)ನಹೇತೂನಾಮ್| ಸರ್ವಸನ್ನ್ಯಾಸಃ ಸರ್ವಕ್ರಿಯಾತ್ಯಾಗಃ , ಸ ಹಿ ಪರಮಸುಖಮೋಕ್ಷಹೇತುಃ ಶಾರೀರೇ ವಕ್ತವ್ಯಃ||೪೦||
Adhikarana 21 (41) · Śloka 41
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಅಗ್ರ್ಯಾಣಾಂ ಶತಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ಯದ್ದ್ವಿಪಞ್ಚಾಶದುತ್ತರಮ್|
ಅಲಮೇತದ್ವಿಕಾರಾಣಾಂ ವಿಘಾತಾಯೋಪದಿಶ್ಯತೇ||೪೧||
View original
भवन्ति चात्र- अग्र्याणां शतमुद्दिष्टं यद्द्विपञ्चाशदुत्तरम्|
अलमेतद्विकाराणां विघातायोपदिश्यते||४१||
ಅಗ್ರ್ಯಾಣಾಮಿತ್ಯಾದೌ ಅಗ್ರ್ಯಶಬ್ದಃ ಶ್ರೇಷ್ಠವಚನಃ| ಅಲಮಿತಿ ಸಮರ್ಥಮ್| ಅತ್ರ ಜ್ವರಪ್ರಮೇಹಾದಯೋಽಪಿ ಸ್ವರೂಪೇಣಾತಿಪೀಡಾಕರತ್ವಾನುಷಙ್ಗಿಕತ್ವಾದಿನಾ ಜ್ಞಾತಾಃ ಸನ್ತಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮುಪಯುಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ, ಅತೋ ಜ್ವರಾದಿಜ್ಞಾನಮಪಿ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ವಿಘಾತಾಯ ಸಮರ್ಥಂ ಭವತಿ | ಅಗ್ರ್ಯಾಣಾಂ ಚ ವಿಕಾರಶಮಕತ್ವಾಭಿಧಾನಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದುಚ್ಯತೇ, ಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಂ ವಾ; ತೇನ ಯದುಚ್ಯತೇ- ಏತ ಏವ ಚೇದಗ್ರ್ಯಾಧಿಕಾರೇ ವಿಹಿತಾ ವಿಕಾರಾಞ್ಛಮಯನ್ತಿ, ತತ್ ಕಿಮಪರಚಿಕಿತ್ಸಾಭಿಧಾನೇನೇತಿ; ತನ್ನಿರಸ್ತಂ ಭವತಿ| ವಿಕಾರವಿಘಾತಶ್ಚೇಹೋತ್ಪನ್ನಾನಾಮೌಷಧೋಪಯೋಗೇನ, ತಥಾಽನುತ್ಪನ್ನಾನಾಂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಪರಿಪಾಲನೇನ ಜ್ಞೇಯಃ||೪೧||
Adhikarana 22 (42-44) · Śloka 44
ಸಮಾನಕಾರಿಣೋ ಯೇಽರ್ಥಾಸ್ತೇಷಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್|
ಜ್ಯಾಯಸ್ತ್ವಂ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೃತ್ವೇ ವರತ್ವಂ ಚಾಪ್ಯುದಾಹೃತಮ್||೪೨||
ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾನಾಂ ಚ ಯದ್ಯತ್ ಪ್ರಶಮನೇ ಹಿತಮ್|
ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತಶ್ಚ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಯದ್ವ್ಯಾಧಿಹರಮುತ್ತಮಮ್||೪೩||
ಏತನ್ನಿಶಮ್ಯ ನಿಪುಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್|
ಏವಂ ಕುರ್ವನ್ ಸದಾ ವೈದ್ಯೋ ಧರ್ಮಕಾಮೌ ಸಮಶ್ನುತೇ||೪೪||
View original
समानकारिणो येऽर्थास्तेषां श्रेष्ठस्य लक्षणम्|
ज्यायस्त्वं कार्यकर्तृत्वे वरत्वं चाप्युदाहृतम्||४२||
वातपित्तकफानां च यद्यत् प्रशमने हितम्|
प्राधान्यतश्च निर्दिष्टं यद्व्याधिहरमुत्तमम्||४३||
एतन्निशम्य निपुणं चिकित्सां सम्प्रयोजयेत्|
एवं कुर्वन् सदा वैद्यो धर्मकामौ समश्नुते||४४||
ಅಗ್ರ್ಯಾಧಿಕಾರೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣ ಕಥಯತಿ- ಸಮಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮಾನಕಾರಿಣಃ ತುಲ್ಯಕರ್ಮಾಣಃ| ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ; ಲಕ್ಷಣಂ ತ್ವಿಹ ಪಾಠ ಏವ, ಪಾಠೇನ ಹಿ ಶ್ರೈಷ್ಠ್ಯಂ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಜ್ಞಾಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಜ್ಯಾಯಸ್ತ್ವಂ ಬೃಹತ್ತ್ವಂ , ತದಪ್ರಶಸ್ತಗುಣಬೃಹತ್ತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್; ಅತ ಏವಾಹಿತಾಧಿಕಾರಕಥನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠತಮಶಬ್ದಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ‘ಅಪಥ್ಯತಮತ್ವೇ ಪ್ರಕೃಷ್ಟತಮಾ ಭವನ್ತಿ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತೇನ ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದೀನಾಂ ಹಿತಾಹಾರಾಣಾಂ ಜ್ಞೇಯಂ, ಜ್ಯಾಯಸ್ತ್ವಂ ಚಾಹಿತಾಹಾರಾಣಾಂ ಯವಕಾದೀನಾಮಪಥ್ಯತಮತ್ವೇ ಪ್ರಕರ್ಷಶಾಲಿತ್ವಮ್| ಕಾರ್ಯಕರ್ತೃತ್ವೇ ವರತ್ವಂ ಚೇತಿ ಕರ್ಮಣಿ ಚೋತ್ಕೃಷ್ಟತ್ವಂ, ತಚ್ಚ ‘ಅನ್ನಂ ವೃತ್ತಿಕರಾಣಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾನಾಂ ಚೇತ್ಯಾದೌ ‘ಬಸ್ತಿರ್ವಾತಹರಾಣಾಂ’, ‘ವಿರೇಚನಂ ಪಿತ್ತಹರಾಣಾಂ’, ‘ವಮನಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಾಣಾಮ್’, ‘ಆಸ್ಥಾಪನಂ ವಾತಹರಣಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯದ್ವ್ಯಾಧಿಹರಮಿತಿ ‘ಖದಿರಃ ಕುಷ್ಠಹರಾಣಾಂ’, ‘ಪುಷ್ಕರಮೂಲಂ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಕಾಸಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಾನಾಹಹರಾಣಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕಿಂವಾ ‘ಅವರತ್ವಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಃ; ತದಾ ಅವರತ್ವಮ್ ಅನ್ಯಥಾ ಅನಭಿಪ್ರೇತಕರ್ತೃತ್ವಂ, ತಚ್ಚ ‘ರಜಸ್ವಲಾಗಮನಮಲಕ್ಷ್ಮೀಮುಖಾನಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಜ್ಯಾಯಸ್ತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಶಸ್ತಾಪ್ರಶಸ್ತಕರ್ಮಣಾಮಪಿ ಗ್ರಹಣಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೪೨-೪೪||
Adhikarana 23 (45-47) · Śloka 47
ಪಥ್ಯಂ ಪಥೋಽನಪೇತಂ ಯದ್ಯಚ್ಚೋಕ್ತಂ ಮನಸಃ ಪ್ರಿಯಮ್|
ಯಚ್ಚಾಪ್ರಿಯಮಪಥ್ಯಂ ಚ ನಿಯತಂ ತನ್ನ ಲಕ್ಷಯೇತ್||೪೫||
ಮಾತ್ರಾಕಾಲಕ್ರಿಯಾಭೂಮಿದೇಹದೋಷಗುಣಾನ್ತರಮ್ |
ಪ್ರಾಪ್ಯ ತತ್ತದ್ಧಿ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ತೇ ತೇ ಭಾವಾಸ್ತಥಾ ತಥಾ||೪೬||
ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ವಭಾವೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಸ್ತಥಾ ಮಾತ್ರಾದಿರಾಶ್ರಯಃ|
ತದಪೇಕ್ಷ್ಯೋಭಯಂ ಕರ್ಮ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಂ ಸಿದ್ಧಿಮಿಚ್ಛತಾ||೪೭||
View original
पथ्यं पथोऽनपेतं यद्यच्चोक्तं मनसः प्रियम्|
यच्चाप्रियमपथ्यं च नियतं तन्न लक्षयेत्||४५||
मात्राकालक्रियाभूमिदेहदोषगुणान्तरम् |
प्राप्य तत्तद्धि दृश्यन्ते ते ते भावास्तथा तथा||४६||
तस्मात् स्वभावो निर्दिष्टस्तथा मात्रादिराश्रयः|
तदपेक्ष्योभयं कर्म प्रयोज्यं सिद्धिमिच्छता||४७||
ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಸ್ಯ ಪಥ್ಯಸ್ಯ ಹಿತಾಪರನಾಮ್ನೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪಥ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಥಃ ಶರೀರಮಾರ್ಗಾತ್ ಸ್ರೋತೋರೂಪಾದನಪೇತಮ್; ಅಪೇತಮ್ ಅಪಕಾರಕಮ್, ಅನಪೇತಮ್ ಅನಪಕಾರಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಥೋಗ್ರಹಣೇನ ಪಥೋವಾಹ್ಯಾ ದೋಷಾ ಧಾತವಶ್ಚ, ತಥಾ ಪಥೋನಿರ್ವರ್ತಕಾ ಧಾತವೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ; ತೇನ ಕೃತ್ಸ್ನಮೇವ ಶರೀರಂ ಗೃಹೀತಂ ಭವತಿ, ತತಶ್ಚ ಶರೀರಾನುಪಘಾತಿ ಪಥ್ಯಮಿತಿ ಭವತಿ| ಕಿಂವಾ, ಸ್ವಸ್ಥಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯರಕ್ಷಣಮಾತುರವ್ಯಾಧಿಪರಿಮೋಕ್ಷಶ್ಚೇತಿ ಪನ್ಥಾಃ, ತಸ್ಮಾದನಪೇತಂ ಪಥ್ಯಮ್| ಏವಮಪಿ ಮನೋಽನುಪಘಾತಿತ್ವಂ ನ ಲಭ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಯಚ್ಚೋಕ್ತಂ ಮನಸಃ ಪ್ರಿಯಮಿತಿ| ಮನಸೋಽತಿಪ್ರೀತ್ಯಾಽಭಿಲಷಿತಂ, ತೇನ ಮನಸೋ ಹಿತಮಿತಿ ಪ್ರಿಯಾರ್ಥಃ; ತೇನ ಪ್ರಶಮಜ್ಞಾನಾತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಏತೇನ, ‘ಮನಃಶರೀರಾನುಪಘಾತಿ ಪಥ್ಯಂ’ ಇತಿ ಪಥ್ಯಲಕ್ಷಣಮನಪವಾದಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪಥ್ಯಲಕ್ಷಣದ್ವಯಮೇತತ್ ಪಠನ್ತಿ, ವದನ್ತಿ ಚ- “ಯದ್ಯೇಕಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಜ್ವರಾದಿಷು ತಿಕ್ತಂ ಭೇಷಜಂ ಮನಸೋಽಪ್ರಿಯತ್ವೇನ ನ ಪಥ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್; ಏತಚ್ಚಾನುಮತಮೇವ , ಯದ್ ಜ್ವರೇ ತಿಕ್ತಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ತದಾತ್ವೇ ನ ಮನಸೋಽನುಕೂಲತ್ವಂ, ನ ಚೈತಾವತಾ ಶರೀರಂ ಪ್ರತ್ಯಪಥ್ಯತ್ವಂ ಭವತಿ”, ಅತೋ ಯನ್ಮಾತ್ರಂ ಮನೋಽನುಕೂಲತ್ವಂ ಮಾನಸವಿಕಾರಾಕರ್ತೃತ್ವಾತ್ ತದ್ವ್ಯಪದೇಶ್ಯಮೇವ; ಕಿಂವಾ ತಾವನ್ಮಾತ್ರಮನೋಽನನುಕೂಲತ್ವಂ ಮಾನಸವಿಕಾರಾಕರ್ತೃತ್ವಾದವ್ಯಪದೇಶ್ಯಮೇವ| ತದೇತದಪಥ್ಯತ್ವಂ ಕಿಮಾಹಾರಾಚಾರಾಣಾಂ ನಿಯತಮಸ್ತಿ ನೇತ್ಯಾಹ- ಯಚ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ನಿಯತಂ ನಿಶ್ಚಿತಮಿದಮಪ್ರಿಯಮೇವ ಸರ್ವದೇದಮಪಥ್ಯಮೇವ ಸರ್ವದೇತ್ಯೇವಂರೂಪಂ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನಾಸ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕುತೋ ನಾಸ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಮಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಗುಣಾನ್ತರಶಬ್ದೋ ಮಾತ್ರಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತತ್ತದಿತಿ ಮಾತ್ರಾದಿಗುಣಾನ್ತರಮ್| ತೇ ತೇ ಇತಿ ಹಿತಾಹಿತಾಹಾರಾಚಾರಾಃ| ತಥಾ ತಥೇತಿ ಹಿತೋಕ್ತಾ ಅಪಿ ಹಿತಾಶ್ಚಾಹಿತಾಶ್ಚ, ತಥಾ ಅಹಿತೋಕ್ತಾಶ್ಚಾಹಿತಾ ಹಿತಾಶ್ಚ| ಏವಂ ಪ್ರಿಯಮಪಿ ಮಧುರಾದ್ಯಪ್ರಿಯಂ, ತಿಕ್ತಾದ್ಯಪ್ರಿಯಮಪಿ ಪ್ರಿಯಮ್| ಅತ್ರೋದಾಹರಣಂ ಯಥಾ- ಪಥ್ಯಂ ತಾವದ್ಘೃತಂ; ತದತಿಮಾತ್ರಮಪಥ್ಯಂ ಭವತಿ, ಕಾಲೇ ಚ ವಸನ್ತೇಽಪಥ್ಯಂ, ಸಂಸ್ಕಾರೇಣ ಚ ವಿರುದ್ಧದ್ರವ್ಯಸಂಸ್ಕೃತಮಪಥ್ಯಂ, ಭೂಮೌ ಚಾನೂಪಾಯಾಮಪಥ್ಯಮ್, ಏವಂ ದೇಹೇಽತಿಸ್ಥೂಲೇ ದೋಷೇ ಚ ಕಫೇಽಪಥ್ಯಮ್| ಅಪಥ್ಯಮಪಿ ವಿಷಂ ಮಾತ್ರಾದಿನಾ ಹಿತಂ ಭವತಿ, ಯಥಾ ರಸಾಯನೇ- “ವಿಷಸ್ಯ ತಿಲಂ ದದ್ಯಾತ್” (ಚಿ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿ| ಏವಮನ್ಯದಪ್ಯೂಹ್ಯಮ್| ಯಸ್ಮಾದೇವಮೇಕಾನ್ತಮಪಥ್ಯತ್ವಮನಿಶ್ಚಿತಂ, ಪ್ರಾಯೋವಾದಪಥ್ಯತಾ ತು ನಿಶ್ಚಿತಾ; ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ವಭಾವೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಇತಿ ಪಥ್ಯಾನಾಂ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದೀನಾಮಪಥ್ಯಾನಾಂ ಚ ಯವಕಾದೀನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಸ್ವಭಾವಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಪಥ್ಯತಾ ಅಪಥ್ಯತಾ ಚ| ತಥಾ ಮಾತ್ರಾದಿರಾಶ್ರಯ ಇತಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಮಾತ್ರಾದಿಃ ಮಾತ್ರಾಕಾಲಕ್ರಿಯಾದಿಃ| ಆಶ್ರಯ ಇತಿ ಪಥ್ಯತ್ವಾಪಥ್ಯತ್ವಯೋಃ| ಮಾತ್ರಾದೀನ್ಯಾಶ್ರಿತ್ಯ ಭಾವಾನಾಂ ಪಥ್ಯತ್ವಾಪಥ್ಯತ್ವಂ ಚ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಭಯಮಿತಿ ಸ್ವಭಾವಂ ಮಾತ್ರಾದಿಂ ಚ||೪೫-೪೭||
Adhikarana 24 (49) · Śloka 49
ತದಾತ್ರೇಯಸ್ಯ ಭಗವತೋ ವಚನಮನುನಿಶಮ್ಯ ಪುನರಪಿ ಭಗವನ್ತಮಾತ್ರೇಯಮಗ್ನಿವೇಶ ಉವಾಚ- ಯಥೋದ್ದೇಶಮಭಿನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ ಕೇವಲೋಽಯಮರ್ಥೋ ಭಗವತಾ ಶ್ರುತಶ್ಚಾಸ್ಮಾಭಿಃ|
ಆಸವದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಿದಾನೀಮನಪವಾದಂ ಲಕ್ಷಣಮನತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣೋಪದಿಶ್ಯಮಾನಂ ಶುಶ್ರೂಷಾಮಹ ಇತಿ||೪೮||
ತಮುವಾಚ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ- ಧಾನ್ಯಫಲಮೂಲಸಾರಪುಷ್ಪಕಾಣ್ಡಪತ್ರತ್ವಚೋ ಭವನ್ತ್ಯಾಸವಯೋನಯೋಽಗ್ನಿವೇಶ! ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣಾಷ್ಟೌ ಶರ್ಕರಾನವಮೀಕಾಃ|
ತಾಸ್ವೇವ ದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗಕರಣತೋಽಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾಸು ಯಥಾಪಥ್ಯತಮಾನಾಮಾಸವಾನಾಂ ಚತುರಶೀತಿಂ ನಿಬೋಧ|
ತದ್ಯಥಾ- ಸುರಾಸೌವೀರತುಷೋದಕಮೈರೇಯಮೇದಕಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಾಃ ಷಡ್ ಧಾನ್ಯಾಸವಾ ಭವನ್ತಿ, ಮೃದ್ವೀಕಾಖರ್ಜೂರಕಾಶ್ಮರ್ಯಧನ್ವನರಾಜಾದನತೃಣಶೂನ್ಯಪರೂಷಕಾಭಯಾಮಲಕಮೃಗಲಿಣ್ಡಿಕಾಜಾಮ್ಬವಕಪಿತ್ಥ- ಕುವಲಬದರಕರ್ಕನ್ಧುಪೀಲುಪ್ರಿಯಾಲಪನಸನ್ಯಗ್ರೋಧಾಶ್ವತ್ಥಪ್ಲಕ್ಷಕಪೀತನೋದುಮ್ಬರಾಜಮೋದಶೃಙ್ಗಾಟಕಶಾಙ್ಖಿನೀಫಲಾಸವಾಃ ಷಡ್ವಿಂಶತಿರ್ಭವನ್ತಿ, ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾಶ್ವಗನ್ಧಾಕೃಷ್ಣಗನ್ಧಾಶತಾವರೀಶ್ಯಾಮಾತ್ರಿವೃದ್ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತೀಬಿಲ್ವೋರುಬೂಕಚಿತ್ರಕಮೂಲೈರೇಕಾದಶ ಮೂಲಾಸವಾ ಭವನ್ತಿ, ಶಾಲಪ್ರಿಯಕಾಶ್ವಕರ್ಣಚನ್ದನಸ್ಯನ್ದನಖದಿರಕದರಸಪ್ತಪರ್ಣಾರ್ಜುನಾಸನಾರಿಮೇದತಿನ್ದುಕಕಿಣಿಹೀಶಮೀ- ಶುಕ್ತಿಶಿಂಶಪಾಶಿರೀಷವಞ್ಜಲಧನ್ವನಮಧೂಕೈಃ ಸಾರಾಸವಾ ವಿಂಶತಿರ್ಭವನ್ತಿ, ಪದ್ಮೋತ್ಪಲನಲಿಕುಮುದಸೌಗನ್ಧಿಕಪುಣ್ಡರೀಕಶತಪತ್ರಮಧೂಕಪ್ರಿಯಙ್ಗುಧಾತಕೀಪುಷ್ಪೈರ್ದಶ ಪುಷ್ಪಾಸವಾ ಭವನ್ತಿ, ಇಕ್ಷುಕಾಣ್ಡೇಕ್ಷ್ವಿಕ್ಷುವಾಲಿಕಾಪುಣ್ಡ್ರಕಚತುರ್ಥಾಃ ಕಾಣ್ಡಾಸವಾ ಭವನ್ತಿ, ಪಟೋಲತಾಡಕಪತ್ರಾಸವೌ ದ್ವೌ ಭವತಃ, ತಿಲ್ವಕಲೋಧ್ರೈಲವಾಲುಕಕ್ರಮುಕಚತುರ್ಥಾಸ್ತ್ವಗಾಸವಾ ಭವನ್ತಿ, ಶರ್ಕರಾಸವ ಏಕ ಏವೇತಿ|
ಏವಮೇಷಾಮಾಸವಾನಾಂ ಚತುರಶೀತಿಃ ಪರಸ್ಪರೇಣಾಸಂಸೃಷ್ಟಾನಾಮಾಸವದ್ರವ್ಯಾಣಾಮುಪನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಭವತಿ|
ಏಷಾಮಾಸವಾನಾಮಾಸುತತ್ವಾದಾಸವಸಞ್ಜ್ಞಾ|
ದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗವಿಭಾಗವಿಸ್ತಾರಸ್ತ್ವೇಷಾಂ ಬಹುವಿಧಕಲ್ಪಃ ಸಂಸ್ಕಾರಶ್ಚ|
ಯಥಾಸ್ವಂ ಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಸಂಸ್ಕೃತಾ ಹ್ಯಾಸವಾಃ ಸ್ವಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ತಿ|
ಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರದೇಶಕಾಲಮಾತ್ರಾದಯಶ್ಚ ಭಾವಾಸ್ತೇಷಾಂ ತೇಷಾಮಾಸವಾನಾಂ ತೇ ತೇ ಸಮುಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ ತತ್ತತ್ಕಾರ್ಯಮಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯೇತಿ||೪೯||
View original
तदात्रेयस्य भगवतो वचनमनुनिशम्य पुनरपि भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- यथोद्देशमभिनिर्दिष्टः केवलोऽयमर्थो भगवता श्रुतश्चास्माभिः|
आसवद्रव्याणामिदानीमनपवादं लक्षणमनतिसङ्क्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति||४८||
तमुवाच भगवानात्रेयः- धान्यफलमूलसारपुष्पकाण्डपत्रत्वचो भवन्त्यासवयोनयोऽग्निवेश! सङ्ग्रहेणाष्टौ शर्करानवमीकाः|
तास्वेव द्रव्यसंयोगकरणतोऽपरिसङ्ख्येयासु यथापथ्यतमानामासवानां चतुरशीतिं निबोध|
तद्यथा- सुरासौवीरतुषोदकमैरेयमेदकधान्याम्लाः षड् धान्यासवा भवन्ति, मृद्वीकाखर्जूरकाश्मर्यधन्वनराजादनतृणशून्यपरूषकाभयामलकमृगलिण्डिकाजाम्बवकपित्थ- कुवलबदरकर्कन्धुपीलुप्रियालपनसन्यग्रोधाश्वत्थप्लक्षकपीतनोदुम्बराजमोदशृङ्गाटकशाङ्खिनीफलासवाः षड्विंशतिर्भवन्ति, विदारिगन्धाश्वगन्धाकृष्णगन्धाशतावरीश्यामात्रिवृद्दन्तीद्रवन्तीबिल्वोरुबूकचित्रकमूलैरेकादश मूलासवा भवन्ति, शालप्रियकाश्वकर्णचन्दनस्यन्दनखदिरकदरसप्तपर्णार्जुनासनारिमेदतिन्दुककिणिहीशमी- शुक्तिशिंशपाशिरीषवञ्जलधन्वनमधूकैः सारासवा विंशतिर्भवन्ति, पद्मोत्पलनलिकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रमधूकप्रियङ्गुधातकीपुष्पैर्दश पुष्पासवा भवन्ति, इक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुवालिकापुण्ड्रकचतुर्थाः काण्डासवा भवन्ति, पटोलताडकपत्रासवौ द्वौ भवतः, तिल्वकलोध्रैलवालुकक्रमुकचतुर्थास्त्वगासवा भवन्ति, शर्करासव एक एवेति|
एवमेषामासवानां चतुरशीतिः परस्परेणासंसृष्टानामासवद्रव्याणामुपनिर्दिष्टा भवति|
एषामासवानामासुतत्वादासवसञ्ज्ञा|
द्रव्यसंयोगविभागविस्तारस्त्वेषां बहुविधकल्पः संस्कारश्च|
यथास्वं संयोगसंस्कारसंस्कृता ह्यासवाः स्वं कर्म कुर्वन्ति|
संयोगसंस्कारदेशकालमात्रादयश्च भावास्तेषां तेषामासवानां ते ते समुपदिश्यन्ते तत्तत्कार्यमभिसमीक्ष्येति||४९||
ಇದಾನೀಮಗ್ರ್ಯಾಧಿಕಾರಾದಾಸವೇಷ್ವನನ್ತೇಷು ಯ ಆಸವಾ ಅಗ್ರ್ಯಾಸ್ತ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಧಾನ್ಯಾದೀನ್ಯೇಕತ್ವೇನ ಪಠಿತ್ವಾ ಪೃಥಕ್ ಶರ್ಕರಾಂ ಪಠತಿ, ಧಾನ್ಯಾದೀನಾಮವಾನ್ತರಜಾತಿಮತ್ವಾತ್; ಶರ್ಕರಾಯಾಸ್ತ್ವವಾನ್ತರಜಾತಿರ್ನಾಸ್ತಿ, ಯಾ ತು ಯಾಸಶರ್ಕರಾ ಸಾ ನಾಸವಕಾರಣತಯಾ ಶ್ರೂಯತೇ, ಮಧುಶರ್ಕರಾ ತು ಮಧ್ವನ್ತರ್ನಿವಿಷ್ಟೈವ| ಮಧು ತು ನಾಸವಯೋನಿತಯಾ ಪೃಥಕ್ಪಠಿತಂ, ಯೇನ ತತ್ಕೃತಸ್ಯಾಸವಸ್ಯ ಧಾನ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ಧಾನ್ಯಾಸವೇನೈವ ಗ್ರಹಣಮ್ | ಏವಂ ಗೌಡಾಸವಾದಿಷ್ವಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ದ್ರವ್ಯಂ ಚ ಸಂಯೋಗಶ್ಚ ಕರಣಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗಕರಣಂ, ತತೋಽಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾಃ ಸ್ಯುಃ| ಸೌವೀರಂ ನಿಸ್ತುಷಯವಕೃತಂ, ಮೈರೇಯಂ ಸುರಾಕೃತಾ ಸುರಾ, ಮೇದಕಃ ಶ್ವೇತಸುರಾ ಜಗಲಾಖ್ಯಾ, ಧಾನ್ಯಾಮ್ಬು ಕಾಞ್ಜಿಕಮ್| ತೃಣಶೂನ್ಯಂ ಕೇತಕೀ, ಮೃಗಲಿಣ್ಡಿಕಾ ವಿಭೀತಕಂ, ಕುವಲಮಿತಿ ಸ್ಥೂಲಬದರೀ, ಕರ್ಕನ್ಧುಃ ಶೃಗಾಲಬದರೀ| ಕದರಃ ಶ್ವೇತಖದಿರಃ, ಅಶ್ವಕರ್ಣಃ ಶಾಲಭೇದಃ, ಅರಿಮೇದೋ ವಿಟ್ಖದಿರಃ, ಕಿಣಿಹೀ ಅಪಾಮಾರ್ಗಃ, ಶುಕ್ತಿಃ ಬದರೀ| ಪದ್ಮಂ ಸರಕ್ತಮಷ್ಟದಲಪದ್ಮಂ, ನಲಿನಂ ಶ್ವೇತಮಷ್ಟದಲಪದ್ಮಂ, ಪುಣ್ಡರೀಕಂ ಶ್ವೇತಶತಪತ್ರಪದ್ಮಂ, ಶತಪತ್ರಂ ತ್ವರುಣಮ್| ಇಕ್ಷುಶಬ್ದಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಪುಣ್ಡ್ರಕಸ್ಯ ಪುನರಭಿಧಾನಮಾಸವಂ ಪ್ರತಿ ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಕ್ರಮುಕಂ ಗುವಾಕಮ್| ತಿಲ್ವಕಃ ಶಾಬರಲೋಧ್ರಃ| ಆಸುತತ್ವಾದಿತಿ ಸನ್ಧಾನರೂಪತ್ವಾತ್| ದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗವಿಭಾಗ ಇತ್ಯಾದೌ ‘ಏಷಾಮ್’ ಇತಿ ಪದೇನ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಧಾನ್ಯಾದಿದ್ರವ್ಯಕೃತಾ ಆಸವಾ ಉಕ್ತಾಃ| ತೇಷಾಂ ಚ ವಿಭಾಗೋಽನುಪಪನ್ನ ಏಕರೂಪತ್ವಾದಿತಿ ಚೇತ್? ತನ್ನ, ತೇಷಾಮಪಿ ಸಜಾತೀಯದ್ರವ್ಯವಿಭಾಗಸ್ಯ ವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್| ಕಿಞ್ಚ ಸಂಸ್ಕಾರಕದ್ರವ್ಯವಿಭಾಗಸ್ಯಾಪಿ ತತ್ರ ಶಕ್ಯತ್ವಾತ್; ನಹ್ಯೇಕೇನೈವ ದ್ರವ್ಯೇಣ ಸುರಾದಯಃ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ, ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ತು ಧಾನ್ಯಾದಯೋಽಭಿಧೀಯನ್ತೇ| ಸಂಸ್ಕಾರಶ್ಚ ಬಹುವಿಧವಿಕಲ್ಪ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಕರಣಪ್ರಯೋಜನಮಾಹ- ಯಥಾಸ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಸ್ವಮಿತಿ ಯದ್ಯುಜ್ಯತೇ; ದೇಶೋ ಭಸ್ಮರಾಶಿಧಾನ್ಯರಾಶ್ಯಾದಿಃ ಸನ್ಧಾನೇಷು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ, ಕಾಲಸ್ತು ಪಕ್ಷಮಾಸಾದಿಸ್ಥಾಪನಂ, ಮಾತ್ರಾ ಸನ್ಧಾನದ್ರವ್ಯಮಾತ್ರಾ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದ್ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಸಙ್ಗ್ರಹಣಮ್| ತತ್ತತ್ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ದೇಶಕಾಲಶರೀರದೋಷಾದಿಭಿನ್ನಂ ಹಿತತ್ವಮ್||೪೯||
Adhikarana 25 (50) · Śloka 50
ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಮನಃಶರೀರಾಗ್ನಿಬಲಪ್ರದಾನಾಮಸ್ವಪ್ನಶೋಕಾರುಚಿನಾಶನಾನಾಮ್|
ಸಂಹರ್ಷಣಾನಾಂ ಪ್ರವರಾಸವಾನಾಮಶೀತಿರುಕ್ತಾ ಚತುರುತ್ತರೈಷಾ||೫೦||
View original
भवति चात्र- मनःशरीराग्निबलप्रदानामस्वप्नशोकारुचिनाशनानाम्|
संहर्षणानां प्रवरासवानामशीतिरुक्ता चतुरुत्तरैषा||५०||
ಮನಃಶರೀರೇತ್ಯಾದಿನಾ ಗುಣಕಥನಂ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪೀತಸ್ಯಾಸವಸ್ಯ ಜ್ಞೇಯಮ್||೫೦||
Adhikarana 26 (51) · Śloka 51
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಃ- ಶರೀರರೋಗಪ್ರಕೃತೌ ಮತಾನಿ ತತ್ತ್ವೇನ ಚಾಹಾರವಿನಿಶ್ಚಯಂ ಚ|
ಉವಾಚ ಯಜ್ಜಃಪುರುಷಾದಿಕೇಽಸ್ಮಿನ್ ಮುನಿಸ್ತಥಾಽಗ್ರ್ಯಾಣಿ ವರಾಸವಾಂಶ್ಚ||೫೧||
View original
तत्र श्लोकः- शरीररोगप्रकृतौ मतानि तत्त्वेन चाहारविनिश्चयं च|
उवाच यज्जःपुरुषादिकेऽस्मिन् मुनिस्तथाऽग्र्याणि वरासवांश्च||५१||
Adhikarana puShpikA · Śloka 25
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇ ಯಜ್ಜಃಪುರುಷೀಯೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೫||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने यज्जःपुरुषीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः||२५||
ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇಽನ್ನಪಾನಚತುಷ್ಕೇ ಯಜ್ಜಃಪುರೀಷೀಯೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೫||