Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ യജ്ജഃപുരുഷീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||
ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातो यज्जःपुरुषीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
യ ഇമേ യോജനാചതുഷ്കേ ഷഡുപക്രമാ അഭിഹിതാസ്തേऽന്നപാനാപേക്ഷയൈവ വ്യാധിഹരണേ സമര്ഥാഃ, അതോऽന്നപാനചതുഷ്കോऽഭിധീയതേ| തത്രാപി സങ്ക്ഷേപേണാന്നപാനഗുണാഭിധായകോ യജ്ജഃപുരുഷീയോऽഭിധീയതേ| തത്രാദൌ പുരുഷവ്യാധികാരണനിശ്ചായകപ്രകരണം ത്വാഹാരഗുണപ്രശ്നാവതാരാര്ഥം തഥാ പൂര്വോക്തഷഡുപക്രമണീയരോഗകാരണജ്ഞാനാര്ഥം ച ‘യജ്ജഃപുരുഷ’ ഇതി പ്രശ്നം പ്രാധാന്യേനാധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായോ യജ്ജഃപുരുഷീയോ ജ്ഞേയഃ| യദ്യപി ‘പുരുഷോ യജ്ജഃ’ ഇതി പ്രശ്നക്രമഃ, തഥാऽപി പ്രശ്നാര്ഥോऽത്ര ഗൃഹീതഃ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
പുരാ പ്രത്യക്ഷധര്മാണം ഭഗവന്തം പുനര്വസുമ്|
സമേതാനാം മഹര്ഷീണാം പ്രാദുരാസീദിയം കഥാ ||൩||
ആത്മേന്ദ്രിയമനോര്ഥാനാം യോऽയം പുരുഷസഞ്ജ്ഞകഃ|
രാശിരസ്യാമയാനാം ച പ്രാഗുത്പത്തിവിനിശ്ചയേ||൪||
View original
पुरा प्रत्यक्षधर्माणं भगवन्तं पुनर्वसुम्|
समेतानां महर्षीणां प्रादुरासीदियं कथा ||३||
आत्मेन्द्रियमनोर्थानां योऽयं पुरुषसञ्ज्ञकः|
राशिरस्यामयानां च प्रागुत्पत्तिविनिश्चये||४||
പ്രത്യക്ഷധര്മത്വം തപഃപ്രഭാവാത്| ഇയമിതി അഗ്രേ വക്ഷ്യമാണാ| കഥാ തത്ത്വജിജ്ഞാസാര്ഥമന്യോന്യപൃച്ഛാ| രാശിഃ മേലകഃ, ആത്മേന്ദ്രിയമനോऽര്ഥസമുദായ ഇത്യര്ഥഃ| അസ്യ രാശേരാമയാനാം ചോത്പത്തിവിനിശ്ചയേ ഉത്പത്തിവിനിശ്ചയവിഷയിണീ കഥാ പ്രാദുരാസീദിതി സമ്ബന്ധഃ||൩-൪||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
തദന്തരം കാശിപതിര്വാമകോ വാക്യമര്ഥവിത് |
വ്യാജഹാരര്ഷിസമിതിമുപസൃത്യാഭിവാദ്യ ച||൫||
കിന്നു ഭോഃ പുരുഷോ യജ്ജസ്തജ്ജാസ്തസ്യാമയാഃ സ്മൃതാഃ|
ന വേത്യുക്തേ നരേന്ദ്രേണ പ്രോവാചര്ഷീന് പുനര്വസുഃ||൬||
View original
तदन्तरं काशिपतिर्वामको वाक्यमर्थवित् |
व्याजहारर्षिसमितिमुपसृत्याभिवाद्य च||५||
किन्नु भोः पुरुषो यज्जस्तज्जास्तस्यामयाः स्मृताः|
न वेत्युक्ते नरेन्द्रेण प्रोवाचर्षीन् पुनर्वसुः||६||
താമേവ പരസ്പരപ്രശ്നരൂപാം കഥാം ദര്ശയതി- തദന്തരമിത്യാദി| അന്തരശബ്ദഃ കാലവചനഃ; യഥാ- “അപസ്മാരായ കുര്വന്തി വേഗം കിഞ്ചിദഥാന്തരമ്” (ചി. ൧൦) ഇതി; കിഞ്ചിത്കാലമിത്യര്ഥഃ; തേന തദന്തരമിതി കഥാരമ്ഭകാല ഇത്യര്ഥഃ| കാശീ വാരാണസീ തസ്യാഃ പതിഃ, തേഷാം ബഹുത്വാദ്വിശേഷണം- വാമക ഇതി| യസ്മാജ്ജാതോ യജ്ജഃ; തത ഏവ പുരുഷജനകാത് കാരണാജ്ജാതാസ്തജ്ജാഃ| ന വേതി അന്യതഃ പുരുഷോ ജായതേऽന്യതശ്ച തസ്യ രോഗാ ഇത്യര്ഥഃ| നരേന്ദ്രേണേതി കാശിപതിനാമ്നാ രാജര്ഷിണാ||൫-൬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
സര്വ ഏവാമിതജ്ഞാനവിജ്ഞാനച്ഛിന്നസംശയാഃ|
ഭവന്തശ്ഛേത്തുമര്ഹന്തി കാശിരാജസ്യ സംശയമ്||൭||
View original
सर्व एवामितज्ञानविज्ञानच्छिन्नसंशयाः|
भवन्तश्छेत्तुमर्हन्ति काशिराजस्य संशयम्||७||
അമിതാഭ്യാം ജ്ഞാനവിജ്ഞാനാഭ്യാം ഛിന്നഃ സംശയോ യേഷാം തേ തഥാ| “ഭവന്തശ്ഛേത്തുമര്ഹന്തി കാശിരാജസ്യ സംശയമ്” ഇതി പാഠഃ സുഗമഃ| “ഭവന്തോऽര്ഹന്തി നശ്ഛേത്തും കാശിരാജേ ച സംശയമ്” ഇതി തു പാഠേ, നോऽസ്മാകം കാശിരാജേऽസ്മന്മധ്യഗത ഇത്യര്ഥഃ| ഏതേന സ്വപക്ഷേ കാശിരാജേ ന വ്യാമോഹവചനം വക്തവ്യമിതി ശിക്ഷയതി| ചകാരേണാന്യേഷാം ച ഋഷീണാം സംശയം സമുച്ചിനോതി| അന്യേ തു, നോऽസ്മാകം സംശയം കാശിരാജേ ച സംശയമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| സംശയദ്വയേ ചൈകോऽത്ര ഋഷീണാമാത്മേന്ദ്രിയേത്യാദിനാ ശ്ലോകേന ദര്ശിതഃ സംശയഃ, സ ച പുരുഷസ്യാമയാനാം ച പ്രാഗുത്പത്തിം പ്രഥമോത്പത്തിം പ്രതീതി വ്യാഖ്യാനയന്തി; ദ്വിതീയസ്തു കാശിപതേര്യഥോക്ത ഏവ||൭||
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
പാരീക്ഷിസ്തത്പരീക്ഷ്യാഗ്രേ മൌദ്ഗല്യോ വാക്യമബ്രവീത്|
ആത്മജഃ പുരുഷോ രോഗാശ്ചാത്മജാഃ കാരണം ഹി സഃ||൮||
സ ചിനോത്യുപഭുങ്ക്തേ ച കര്മ കര്മഫലാനി ച|
നഹ്യൃതേ ചേതനാധാതോഃ പ്രവൃത്തിഃ സുഖദുഃഖയോഃ||൯||
View original
पारीक्षिस्तत्परीक्ष्याग्रे मौद्गल्यो वाक्यमब्रवीत्|
आत्मजः पुरुषो रोगाश्चात्मजाः कारणं हि सः||८||
स चिनोत्युपभुङ्क्ते च कर्म कर्मफलानि च|
नह्यृते चेतनाधातोः प्रवृत्तिः सुखदुःखयोः||९||
ആത്മജഃ പുരുഷ ഇത്യാദിപ്രശ്നദ്വയസ്യോത്തരം; തത്ര പൂര്വപ്രശ്നസ്യ പുരുഷസ്യാമയാനാം ച കുത ഉത്പത്തിരിത്യേവംരൂപസ്യ പ്രശ്നസ്യോത്തരം ആത്മജഃ പുരുഷോ രോഗാശ്ചേതി, കാശിപതിപ്രശ്നമാത്രേऽപ്യുത്തരമേതത് യത ഏവാത്മതഃ പുരുഷോ ജായതേ തത ഏവ രോഗാ ഇത്യര്ഥരൂപമേവ | പ്രശ്നോത്തരതാ ത്വസ്യ ഗ്രന്ഥസ്യ സുഗമൈവ| കാരണത്വേ ഹേതുമാഹ- സ ചിനോതീത്യാദി| ചിനോതി കര്മ, കര്മഫലാനി ച ശരീരാരോഗ്യവികാരാദീനി ഭുങ്ക്ത ഇതി യോജനാ| കര്മസഹായസ്യാത്മനഃ ശരീരവികാരാദികര്തൃത്വാത് കാരണത്വമിതി ഭാവഃ| ഏതദേവ വ്യതിരേകേണാഹ- നഹ്യൃത ഇത്യാദി| ചേതനാധാതുഃ ആത്മാ| സുഖദുഃഖയോരിതി സുഖദുഃഖസാധനയോഃ നീരുക്ശരീരവികാരയോരിത്യര്ഥഃ||൮-൯||
Adhikarana 6 (10-13) · Śloka 13
ശരലോമാ തു നേത്യാഹ ന ഹ്യാത്മാऽऽത്മാനമാത്മനാ|
യോജയേദ്വ്യാധിഭിര്ദുഃഖൈര്ദുഃഖദ്വേഷീ കദാചന||൧൦||
രജസ്തമോഭ്യാം തു മനഃ പരീതം സത്ത്വസഞ്ജ്ഞകമ്|
ശരീരസ്യ സമുത്പത്തൌ വികാരാണാം ച കാരണമ്||൧൧||
വാര്യോവിദസ്തു നേത്യാഹ ന ഹ്യേകം കാരണം മനഃ |
നര്തേ ശരീരാച്ഛാരീരരോഗാ ന മനസഃ സ്ഥിതിഃ||൧൨||
രസജാനി തു ഭൂതാനി വ്യാധയശ്ച പൃഥഗ്വിധാഃ|
ആപോ ഹി രസവത്യസ്താഃ സ്മൃതാ നിര്വൃത്തിഹേതവഃ||൧൩||
View original
शरलोमा तु नेत्याह न ह्यात्माऽऽत्मानमात्मना|
योजयेद्व्याधिभिर्दुःखैर्दुःखद्वेषी कदाचन||१०||
रजस्तमोभ्यां तु मनः परीतं सत्त्वसञ्ज्ञकम्|
शरीरस्य समुत्पत्तौ विकाराणां च कारणम्||११||
वार्योविदस्तु नेत्याह न ह्येकं कारणं मनः |
नर्ते शरीराच्छारीररोगा न मनसः स्थितिः||१२||
रसजानि तु भूतानि व्याधयश्च पृथग्विधाः|
आपो हि रसवत्यस्ताः स्मृता निर्वृत्तिहेतवः||१३||
മന ഇത്യുക്തേ മന്യതേऽനേനേതി വ്യുത്പത്ത്യാऽऽത്മാऽപി ശങ്ക്യേത, തദുക്തം- സത്ത്വസഞ്ജ്ഞകമിതി| നര്തേ ശരീരാച്ഛാരീരാ വാതാദിജന്യാഃ ശോഷാദയസ്തിഷ്ഠന്തി; തഥാ ന മനസഃ സ്ഥിതിഃ, ഋതേ ശരീരാദിതി യോജ്യമ്| രജസ്തമഃപരീതസ്യ ഹി മനസോ നിത്യം ശരീര ഏവ സ്ഥിതിഃ; യത്തു നിര്ദോഷം മനസ്തത്തു ന പുരുഷസ്യ നാപി ച വ്യാധേഃ കാരണമിതി ഭാവഃ| രസജാനീത്യാദൌ സ്മൃതാ നിര്വൃത്തിഹേതവ ഇതി വ്യാധിപുരുഷയോഃ| ഏതേന വ്യാധിപുരുഷജനകരസകാരണത്വേനാപഃ കാരണകാരണതയാ പുരുഷവികാരയോഃ കാരണം ഭവന്തി| കിംവാ ആപോ നിര്വൃത്തിഹേതവ ഇതി രസാനാം; കിംവാ യസ്മാദ്രസവത്യ ആപസ്തസ്മാത്താ നിര്വൃത്തിഹേതവ ഇതി യോജനാ||൧൦-൧൩||
Adhikarana 7 (14-15) · Śloka 15
ഹിരണ്യാക്ഷസ്തു നേത്യാഹ ന ഹ്യാത്മാ രസജഃ സ്മൃതഃ|
നാതീന്ദ്രിയം മനഃ സന്തി രോഗാഃ ശബ്ദാദിജാസ്തഥാ||൧൪||
ഷഡ്ധാതുജസ്തു പുരുഷോ രോഗാഃ ഷഡ്ധാതുജാസ്തഥാ|
രാശിഃ ഷഡ്ധാതുജോ ഹ്യേഷ സാങ്ഖ്യൈരാദ്യൈഃ പ്രകീര്തിതഃ ||൧൫||
View original
हिरण्याक्षस्तु नेत्याह न ह्यात्मा रसजः स्मृतः|
नातीन्द्रियं मनः सन्ति रोगाः शब्दादिजास्तथा||१४||
षड्धातुजस्तु पुरुषो रोगाः षड्धातुजास्तथा|
राशिः षड्धातुजो ह्येष साङ्ख्यैराद्यैः प्रकीर्तितः ||१५||
നഹ്യാത്മേത്യാദൌ നാതീന്ദ്രിയം മനോ രസജം സ്മൃതമിതി യോജനാ; യസ്മാദതീന്ദ്രിയം മന ആത്മാ ചാതീന്ദ്രിയഃ, തസ്മാന്ന രസജൌ; രസാദ്ധി ജായമാനം കാരണഗുണാനുവിധാനാദൈന്ദ്രിയകം സ്യാദിത്യര്ഥഃ| ഹേത്വന്തരമാഹ- സന്തീത്യാദി| അഹിതശബ്ദരൂപാദിജന്യേ വികാരേ ന രസഃ കാരണമിത്യര്ഥഃ| ആത്മാ പൃഥിവ്യാദീനി ച പഞ്ച ഷഡ് ധാതവഃ| യദുക്തം- “ഖാദയശ്ചേതനാഷഷ്ഠാ ധാതവഃ പുരുഷഃ സ്മൃതഃ” (ശാ. ൧) ഇതി||൧൪-൧൫||
Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17
തഥാ ബ്രുവാണം കുശികമാഹ തന്നേതി കൌശികഃ|
കസ്മാന്മാതാപിതൃഭ്യാം ഹി വിനാ ഷഡ്ധാതുജോ ഭവേത്||൧൬||
പുരുഷഃ പുരുഷാദ്ഗൌര്ഗോരശ്വാദശ്വഃ പ്രജായതേ|
പിത്ര്യാ മേഹാദയശ്ചോക്താ രോഗാസ്താവത്ര കാരണമ്||൧൭||
View original
तथा ब्रुवाणं कुशिकमाह तन्नेति कौशिकः|
कस्मान्मातापितृभ्यां हि विना षड्धातुजो भवेत्||१६||
पुरुषः पुरुषाद्गौर्गोरश्वादश्वः प्रजायते|
पित्र्या मेहादयश्चोक्ता रोगास्तावत्र कारणम्||१७||
കുശിക ഇതി ഹിരണ്യാക്ഷസ്യ നാമ| കസ്മാദിതി ആക്ഷേപേ| മാതാപിത്രനപേക്ഷിത്വേ സര്വപ്രാണിഷു ഷഡ്ധാതുസമുദായസ്യ വിദ്യമാനത്വേന നരഗോऽശ്വാദിഭേദോ ന സ്യാദിതി ഭാവഃ| ഹേത്വന്തരമാഹ- പിത്ര്യാ മേഹാദയശ്ചോക്താ ഇതി| പിതൃതോऽപത്യം ഗച്ഛന്തീതി പിത്ര്യാഃ; ആദിശബ്ദേന കുഷ്ഠാര്ശഃപ്രഭൃതയോ ഗ്രാഹ്യാഃ| സ്വപക്ഷം ദര്ശയതി- താവത്ര കാരണമിതി; തൌ മാതാപിതരൌ||൧൬-൧൭||
Adhikarana 9 (18-19) · Śloka 19
ഭദ്രകാപ്യസ്തു നേത്യാഹ നഹ്യന്ധോऽന്ധാത് പ്രജായതേ|
മാതാപിത്രോരപി ച തേ പ്രാഗുത്പത്തിര്ന യുജ്യതേ||൧൮||
കര്മജസ്തു മതോ ജന്തുഃ കര്മജാസ്തസ്യ ചാമയാഃ|
നഹ്യൃതേ കര്മണോ ജന്മ രോഗാണാം പുരുഷസ്യ വാ||൧൯||
View original
भद्रकाप्यस्तु नेत्याह नह्यन्धोऽन्धात् प्रजायते|
मातापित्रोरपि च ते प्रागुत्पत्तिर्न युज्यते||१८||
कर्मजस्तु मतो जन्तुः कर्मजास्तस्य चामयाः|
नह्यृते कर्मणो जन्म रोगाणां पुरुषस्य वा||१९||
ന ഹ്യന്ധ ഇത്യാദി| മാതാപിതൃകാരണത്വേऽന്ധേന ജാതോऽന്ധഃ സ്യാദിത്യര്ഥഃ| ഹേത്വന്തരമാഹ- മാതാപിത്രോരപീത്യാദി| തേ തവ മാതാപിതൃകാരണവാദിനഃ, പ്രാഗിതി സര്ഗാദൌ മാതാപിത്രോരുത്പത്തിര്ന സ്യാത്; സര്ഗാദൌ നിഃശരീരിണി ആദിഭൂതയോര്മാതാപിത്രോരഭാവാദുത്പാദോ നോപപന്ന ഇതി ഭാവഃ||൧൮-൧൯||
Adhikarana 10 (20-21) · Śloka 21
ഭരദ്വാജസ്തു നേത്യാഹ കര്താ പൂര്വം ഹി കര്മണഃ|
ദൃഷ്ടം ന ചാകൃതം കര്മ യസ്യ സ്യാത് പുരുഷഃ ഫലമ്||൨൦||
ഭാവഹേതുഃ സ്വഭാവസ്തു വ്യാധീനാം പുരുഷസ്യ ച|
ഖരദ്രവചലോഷ്ണത്വം തേജോന്താനാം യഥൈവ ഹി||൨൧||
View original
भरद्वाजस्तु नेत्याह कर्ता पूर्वं हि कर्मणः|
दृष्टं न चाकृतं कर्म यस्य स्यात् पुरुषः फलम्||२०||
भावहेतुः स्वभावस्तु व्याधीनां पुरुषस्य च|
खरद्रवचलोष्णत्वं तेजोन्तानां यथैव हि||२१||
കര്താ പൂര്വം ഹീത്യാദി| കര്മണഃ പൂര്വം കര്താ ‘ഭവതി’ ഇതി ശേഷഃ| യേന കര്മണാ സ പുരുഷഃ കര്തവ്യഃ, തസ്യ കര്മണഃ പുരുഷപൂര്വഭാവിത്വാത് കാരണത്വം സ്വീകര്തവ്യം; തതശ്ച സ ചേദ്വിനാ കര്മ പുരുഷോऽഭൂത് , തത് കഥം പുരുഷസ്യ കര്മ കാരണമിതി ഭാവഃ| അഥ ശങ്ക്യതേ അകൃതമേവാദൌ പുരുഷജനകം കര്മ ഭവിഷ്യതീത്യാഹ- ദൃഷ്ടം ന ചേത്യാദി| അകൃതം കര്മ ന ദൃഷ്ടം, പ്രമാണേന നോപലബ്ധമിത്യര്ഥഃ| യസ്മാച്ഛുഭാശുഭകര്മ ക്രിയാജന്യമേവ ധര്മാധര്മരൂപം സര്വം ഭവതീതി ഭാവഃ| ഭാവഹേതുഃ ഉത്പത്തിഹേതുഃ| സ്വാഭാവികത്വേ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- ഖരേത്യാദി| തേജോऽന്താനാമിതി “ഖരദ്രവചലോഷ്ണത്വം ഭൂജലാനിലതേജസാമ്” (ശാ. ൧) ഇത്യാദിവക്ഷ്യമാണക്രമേണ ഭവേത്||൨൦-൨൧||
Adhikarana 11 (22-25) · Śloka 25
കാങ്കായനസ്തു നേത്യാഹ ന ഹ്യാരമ്ഭഫലം ഭവേത്|
ഭവേത് സ്വഭാവാദ്ഭാവാനാമസിദ്ധിഃ സിദ്ധിരേവ വാ||൨൨||
സ്രഷ്ടാ ത്വമിതസങ്കല്പോ ബ്രഹ്മാപത്യം പ്രജാപതിഃ|
ചേതനാചേതനസ്യാസ്യ ജഗതഃ സുഖദുഃഖയോഃ||൨൩||
തന്നേതി ഭിക്ഷുരാത്രേയോ ന ഹ്യപത്യം പ്രജാപതിഃ|
പ്രജാഹിതൈഷീ സതതം ദുഃഖൈര്യുഞ്ജ്യാദസാധുവത്||൨൪||
കാലജസ്ത്വേവ പുരുഷഃ കാലജാസ്തസ്യ ചാമയാഃ|
ജഗത് കാലവശം സര്വം കാലഃ സര്വത്ര കാരണമ്||൨൫||
View original
काङ्कायनस्तु नेत्याह न ह्यारम्भफलं भवेत्|
भवेत् स्वभावाद्भावानामसिद्धिः सिद्धिरेव वा||२२||
स्रष्टा त्वमितसङ्कल्पो ब्रह्मापत्यं प्रजापतिः|
चेतनाचेतनस्यास्य जगतः सुखदुःखयोः||२३||
तन्नेति भिक्षुरात्रेयो न ह्यपत्यं प्रजापतिः|
प्रजाहितैषी सततं दुःखैर्युञ्ज्यादसाधुवत्||२४||
कालजस्त्वेव पुरुषः कालजास्तस्य चामयाः|
जगत् कालवशं सर्वं कालः सर्वत्र कारणम्||२५||
സ്വഭാവാദിത്യത്ര ആദൌ ‘യദി’ ഇത്യധ്യാഹര്തവ്യം; തേന യദി സ്വഭാവാദേവ ഭാവാനാം വികാരശരീരാദീനാം സിദ്ധ്യസിദ്ധീ ഭവതഃ, തദാ ആരമ്ഭഫലം ന ഭവേത്, സ്വാഭാവികത്വാദ്ഭാവാനാം; യ ഇമേ ലോകശാസ്ത്രസിദ്ധാ യാഗകൃഷ്യധ്യയനാദ്യാരമ്ഭാസ്തേ നിഷ്പ്രയോജനാ ഭവേയുഃ, അകാരണത്വാദിത്യര്ഥഃ | സ്രഷ്ടേത്യാദൌ ജഗതഃ സുഖദുഃഖയോശ്ച സ്രഷ്ടാ പ്രജാപതിരിതി യോജനാ| സ ച ബ്രഹ്മണോऽപത്യമ്| അമിതസങ്കല്പ ഇതി യുഗപദപരിമിതസ്ഥാവരജങ്ഗമരൂപകാര്യകര്തൃത്വേനാപരിമിതതജ്ജനനസങ്കല്പ ഇത്യര്ഥഃ| അസാധുവദിതി അസാധുഃ അപത്യദ്രോഹകാരീ||൨൨-൨൫||
Adhikarana 12 (26-29) · Śloka 29
തഥര്ഷീണാം വിവദതാമുവാചേദം പുനര്വസുഃ|
മൈവം വോചത തത്ത്വം ഹി ദുഷ്പ്രാപം പക്ഷസംശ്രയാത്||൨൬||
വാദാന് സപ്രതിവാദാന് ഹി വദന്തോ നിശ്ചിതാനിവ|
പക്ഷാന്തം നൈവ ഗച്ഛന്തി തിലപീഡകവദ്ഗതൌ||൨൭||
മുക്ത്വൈവം വാദസങ്ഘട്ടമധ്യാത്മമനുചിന്ത്യതാമ്|
നാവിധൂതേ തമഃസ്കന്ധേ ജ്ഞേയേ ജ്ഞാനം പ്രവര്തതേ||൨൮||
യേഷാമേവ ഹി ഭാവാനാം സമ്പത് സഞ്ജനയേന്നരമ്|
തേഷാമേവ വിപദ്വ്യാധീന്വിവിധാന്സമുദീരയേത്||൨൯||
View original
तथर्षीणां विवदतामुवाचेदं पुनर्वसुः|
मैवं वोचत तत्त्वं हि दुष्प्रापं पक्षसंश्रयात्||२६||
वादान् सप्रतिवादान् हि वदन्तो निश्चितानिव|
पक्षान्तं नैव गच्छन्ति तिलपीडकवद्गतौ||२७||
मुक्त्वैवं वादसङ्घट्टमध्यात्ममनुचिन्त्यताम्|
नाविधूते तमःस्कन्धे ज्ञेये ज्ञानं प्रवर्तते||२८||
येषामेव हि भावानां सम्पत् सञ्जनयेन्नरम्|
तेषामेव विपद्व्याधीन्विविधान्समुदीरयेत्||२९||
പക്ഷസംശ്രയാദിതി രാഗതഃ പക്ഷസങ്ഗ്രഹാത്| നിശ്ചിതാനിവേതി പരമാര്ഥതോऽനിശ്ചിതാ ഏവ, പരം പക്ഷരാഗാദ്ബുദ്ധിപ്രകര്ഷാന്നിശ്ചിതാ ഇവാഭിധീയന്തേ പക്ഷാ ഇത്യര്ഥഃ| പക്ഷാന്തമിതി സമ്യഗര്ഥാവധാരണരൂപം പക്ഷാന്തമ്| തിലപീഡകസ്തൈലാര്ഥം യന്ത്രോപരി സ്ഥിതോ മനുഷ്യഃ; തിലപീഡകോ യഥാ ഗതൌ ഗമനേ സതി, ഗമ്യദേശാപ്രാപ്ത്യാ ചാന്തം നാസാദയതി, പുനസ്തത്രൈവ ഭ്രമണാത്; തഥാ പക്ഷസംശ്രയാദ്വാദിനോऽപീത്യര്ഥഃ| സങ്ഘട്ടഃ അന്യോന്യപീഡകോ മേലകഃ| അധ്യാത്മം തത്ത്വമ്| സ്കന്ധഃ സമൂഹഃ| പക്ഷരാഗശ്ചേഹ തത്ത്വജ്ഞാനപ്രതിബന്ധകത്വേന തമസ്കന്ധ ഉച്യതേ| സിദ്ധാന്തമാഹ- യേഷാമിത്യാദി| യേഷാമിതി യജ്ജാതീയാനാം, തേ ച മഹാഭൂതാദയഃ| തേന മഹാഭൂതത്വേനൈവ വാതാദീനാം ഗ്രഹണമ്| സമ്പദിതി പ്രശസ്തഗുണതാ| നരമിതി സംയോഗിപുരുഷമ്| വിപദിതി വൈഗുണ്യമ്| സമുദീരയേദിതി ജനയേത്| ഏതേഷാം ച ഋഷിവാദാനാം കഥനം പൂര്വപക്ഷസിദ്ധാന്തശ്രവണേന ശിഷ്യസന്ദേഹനിവൃത്ത്യര്ഥമ് ||൨൬-൨൯||
Adhikarana 13 (30-32) · Śloka 32
അഥാത്രേയസ്യ ഭഗവതോ വചനമനുനിശമ്യ പുനരേവ വാമകഃ കാശിപതിരുവാച ഭഗവന്തമാത്രേയം- ഭഗവന്! സമ്പന്നിമിത്തജസ്യ പുരുഷസ്യ വിപന്നിമിത്തജാനാം ച രോഗാണാം കിമഭിവൃദ്ധികാരണമിതി||൩൦||
തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- ഹിതാഹാരോപയോഗ ഏക ഏവ പുരുഷവൃദ്ധികരോ ഭവതി, അഹിതാഹാരോപയോഗഃ പുനര്വ്യാധിനിമിത്തമിതി ||൩൧||
ഏവംവാദിനം ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശ ഉവാച- കഥമിഹ ഭഗവന്! ഹിതാഹിതാനാമാഹാരജാതാനാം ലക്ഷണമനപവാദമഭിജാനീമഹേ; ഹിതസമാഖ്യാതാനാമാഹാരജാതാനാമഹിതസമാഖ്യാതാനാം ച മാത്രാകാലക്രിയാഭൂമിദേഹദോഷപുരുഷാവസ്ഥാന്തരേഷു വിപരീതകാരിത്വമുപലഭാമഹ ഇതി||൩൨||
View original
अथात्रेयस्य भगवतो वचनमनुनिशम्य पुनरेव वामकः काशिपतिरुवाच भगवन्तमात्रेयं- भगवन्! सम्पन्निमित्तजस्य पुरुषस्य विपन्निमित्तजानां च रोगाणां किमभिवृद्धिकारणमिति||३०||
तमुवाच भगवानात्रेयः- हिताहारोपयोग एक एव पुरुषवृद्धिकरो भवति, अहिताहारोपयोगः पुनर्व्याधिनिमित्तमिति ||३१||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- कथमिह भगवन्! हिताहितानामाहारजातानां लक्षणमनपवादमभिजानीमहे; हितसमाख्यातानामाहारजातानामहितसमाख्यातानां च मात्राकालक्रियाभूमिदेहदोषपुरुषावस्थान्तरेषु विपरीतकारित्वमुपलभामह इति||३२||
ഹിതാഹാരോപയോഗ ഏക ഏവേത്യവധാരണേനാസ്യ പ്രാധാന്യം ദര്ശയതി നാന്യപ്രതിഷേധമ്, ആചാരസ്യ സ്വപ്നാദേസ്തഥാ ശബ്ദാദീനാമപി കാരണത്വേനോക്തത്വാത്| വ്യാധിനിമിത്തമിതി വ്യാധ്യഭിവൃദ്ധിനിമിത്തം മധ്യപദലോപാജ്ജ്ഞേയമ്, അഭിവൃദ്ധികാരണസ്യൈവ പൃഷ്ടത്വാത്; തഥാऽഹിതാഹാരസ്യ യദ്വ്യാധിനിമിത്തത്വം, തസ്യ ‘തേഷാമേവ വിപദ്വ്യാധീന് വിവിധാന് സമുദീരയേത്’ ഇത്യനേനൈവോക്തത്വാത്| കിംവാ വ്യാധിനിമിത്തശബ്ദേന സാമാന്യേന ജനകോ വര്ധകശ്ച ഹേതുരുച്യതേ| അനപവാദമിതി അവ്യഭിചാരി| ഹിതാഹിതാഹാരദുര്ജ്ഞാനതാഹേതുമാഹ- ഹിതസമാഖ്യാതാനാമിത്യാദി| വിപരീതകാരിത്വമിതി പഥ്യസ്യാപഥ്യത്വം തഥാ അപഥ്യസ്യ പഥ്യത്വം മാത്രാദിവശാദ്ഭവതി| തത്ര പഥ്യാ രക്തശാല്യാദയോऽതിമാത്രാ ഹീനമാത്രാ വാ മാത്രാദോഷാദപഥ്യാ ഭവന്തി| തഥാ കാലവശാത്ത ഏവ രക്തശാല്യാദയോ ലഘുത്വാദ്ബലവദഗ്നീനാം ഹേമന്തേ ന ഹിതാഃ; കാലശബ്ദേന ചേഹ നിത്യഗ ഏവ കാലോ ഗൃഹ്യതേ, ആവസ്ഥികസ്യ പുരഷാവസ്ഥാശബ്ദേന ഗൃഹീതത്വാത്| ക്രിയാ തു സംസ്കരണം, തേന ച രക്തശാലിരസമ്യക്സ്വിന്നാപ്രസ്രുതത്വാദിനാ ഓദനദോഷേണാഹിതോ ഭവതി, തഥാ സ ഏവ ഭൂമിസമ്ബന്ധാദാനൂപദേശജഃ സന്നപഥ്യോ ഭവതി| തഥാ ദേഹാപേക്ഷയാ മേദസ്വിനോ രക്തശാലിര്ലഘുതയാ ന ഹിതോ ഭവതി, തദുക്തം- “ഗുരു ചാതര്പണം ചേഷ്ടം സ്ഥൂലാനാം കര്ശനം പ്രതി” (സൂ. ൨൧) ഇതി| തഥാ സ ഏവ ദോഷേ വായാവഹിതഃ, ദോഷശബ്ദേന വ്യാധിരപി ഗ്രഹീതവ്യഃ| തഥാ- പുരുഷസ്യ ബാല്യാവസ്ഥായാം ശ്ലേഷ്മപ്രധാനായാം തിക്താദി പഥ്യം, തത്തു വാര്ധക്യേ വൃദ്ധവാതേ ന പഥ്യമ്| അവസ്ഥാന്തരശബ്ദശ്ച മാത്രാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ഏവമഹിതസ്യാപി മാത്രാദിപരിഗ്രഹേണ ഹിതത്വമുന്നേതവ്യമ്||൩൦-൩൨||
Adhikarana 14 (33-34) · Śloka 34
തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- യദാഹാരജാതമഗ്നിവേശ! സമാംശ്ചൈവ ശരീരധാതൂന് പ്രകൃതൌ സ്ഥാപയതി വിഷമാംശ്ച സമീകരോതീത്യേതദ്ധിതം വിദ്ധി, വിപരീതം ത്വഹിതമിതി; ഇത്യേതദ്ധിതാഹിതലക്ഷണമനപവാദം ഭവതി||൩൩||
ഏവംവാദിനം ച ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശ ഉവാച- ഭഗവന്! ന ത്വേതദേവമുപദിഷ്ടം ഭൂയിഷ്ഠകല്പാഃ സര്വഭിഷജോ വിജ്ഞാസ്യന്തി||൩൪||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- यदाहारजातमग्निवेश! समांश्चैव शरीरधातून् प्रकृतौ स्थापयति विषमांश्च समीकरोतीत्येतद्धितं विद्धि, विपरीतं त्वहितमिति; इत्येतद्धिताहितलक्षणमनपवादं भवति||३३||
एवंवादिनं च भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवन्! न त्वेतदेवमुपदिष्टं भूयिष्ठकल्पाः सर्वभिषजो विज्ञास्यन्ति||३४||
സിദ്ധാന്തയതി- യദാഹാരജാതമിത്യാദി| അനേന ച ഗ്രന്ഥേന ഹിതാഹിതത്വം ന സ്വരൂപേണ ഭാവാനാം, കിന്തു മാത്രാദിസവ്യപേക്ഷമിതി ദര്ശിതം ഭവതി| ന ത്വേതദിത്യാദി| ഏതദിതി ഹിതാഹിതമ്| ഏവമുപദിഷ്ടമിതി യദാഹാരജാതമിത്യാദിലക്ഷണോദ്ദിഷ്ടമ്| വിജ്ഞാസ്യന്തി ന ത്വിതി സമ്ബന്ധഃ| ഏതസ്മിന് ഹിതാഹിതലക്ഷണേ മാത്രാദ്യവസ്ഥാന്തരജ്ഞാനം വിനാ ന ഹിതത്വമഹിതത്വം വാ ഹിതാനാം രക്തശാല്യാദീനാമഹിതാനാം യവകാദീനാം ച ജ്ഞാതും പാര്യതേ, മാത്രാദ്യവസ്ഥായാശ്ച ദുര്ജ്ഞാനത്വേന സര്വവൈദ്യാ ജ്ഞാതുമക്ഷമാ ഇതി ഭാവഃ||൩൩-൩൪||
Adhikarana 15 (35) · Śloka 35
തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- യേഷാം ഹി വിദിതമാഹാരതത്ത്വമഗ്നിവേശ! ഗുണതോ ദ്രവ്യതഃ കര്മതഃ സര്വാവയവശശ്ച മാത്രാദയോ ഭാവാഃ, ത ഏതദേവമുപദിഷ്ടം വിജ്ഞാതുമുത്സഹന്തേ|
യഥാ തു ഖല്വേതദുപദിഷ്ടം ഭൂയിഷ്ഠകല്പാഃ സര്വഭിഷജോ വിജ്ഞാസ്യന്തി, തഥൈതദുപദേക്ഷ്യാമോ മാത്രാദീന് ഭാവാനനുദാഹരന്തഃ; തേഷാം ഹി ബഹുവിധവികല്പാ ഭവന്തി|
ആഹാരവിധിവിശേഷാംസ്തു ഖലു ലക്ഷണതശ്ചാവയവതശ്ചാനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൩൫||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- येषां हि विदितमाहारतत्त्वमग्निवेश! गुणतो द्रव्यतः कर्मतः सर्वावयवशश्च मात्रादयो भावाः, त एतदेवमुपदिष्टं विज्ञातुमुत्सहन्ते|
यथा तु खल्वेतदुपदिष्टं भूयिष्ठकल्पाः सर्वभिषजो विज्ञास्यन्ति, तथैतदुपदेक्ष्यामो मात्रादीन् भावाननुदाहरन्तः; तेषां हि बहुविधविकल्पा भवन्ति|
आहारविधिविशेषांस्तु खलु लक्षणतश्चावयवतश्चानुव्याख्यास्यामः||३५||
ഏതദേവാസര്വഭിഷഗ്ജ്ഞേയത്വം ലക്ഷണസ്യാഹ- യേഷാം ഹീത്യാദി| ഗുണത ഇതി ഇഹ പ്രകരണേ ഗുരുലഘുത്വാദിഗുണതഃ| ദ്രവ്യത ഇതി കാരണതഃ, യഥാ- ഇദമാപ്യമിദമാഗ്നേയമിത്യാദി; കിംവാ ദ്രവ്യത ഇത്യാഹാരദ്രവ്യാദ്രക്തശാല്യാദേഃ| കര്മതഃ കാര്യതഃ; യഥാ- ഇദം ജീവനമിദം ബൃംഹണമിത്യാദി| സര്വാവയവശശ്ചേതി രസവീര്യവിപാകപ്രഭാവേഭ്യഃ| മാത്രാദയശ്ചാനന്തരോക്താഃ പുരുഷാന്താ ജ്ഞേയാഃ| ആഹാരതത്ത്വം ച ഗുണാദിഭ്യോ വിദിതം മാത്രാദയശ്ച വിദിതാ ഇതി യോജനാ| കിംവാ ഗുണശബ്ദേന രസവീര്യാദീനാമപി ഗ്രഹണം, സര്വാവയവശശ്ചേതി മാത്രാദിജ്ഞാനേന സമ്ബധ്യതേ| യഥേത്യാദൌ ഏതദിതി ഹിതാഹിതമ്| ഭൂയിഷ്ഠകല്പാ നാനാപ്രകാരാ ഉത്തമാധമമധ്യമാ ഇത്യര്ഥഃ, ഭൂയിഷ്ഠകല്പാ ഇതി കൃത്വാ സര്വഗ്രഹണമുത്തമാദീനാമേവ ശ്രേഷ്ഠശ്രേഷ്ഠതരശ്രേഷ്ഠതമാദിഭേദഗ്രഹണാര്ഥം; കിംവാ ശല്യാദ്യഷ്ടാങ്ഗാധ്യായിവൈദ്യഗ്രഹണാര്ഥം ; കിംവാ ഭൂയിഷ്ഠകല്പാ ഇതി വിജ്ഞാതഭൂരിഹിതാഹിതോദാഹരണാഃ; അഗ്ര്യാധികാരേ ഹി ബഹു ഹിതാഹിതം വക്തവ്യം, തച്ചാല്പബുദ്ധീനാം വ്യവഹാരായ ഭവതി, പ്രകൃഷ്ടബുദ്ധീനാം ചാനുക്തജ്ഞാനായേതി ഭാവഃ| ലക്ഷണത ഇതി ലക്ഷണമാഹാരത്വം സ്ഥാവരജങ്ഗമാത്മകത്വാദി, ഏതച്ച ‘തദ്യഥാ- ആഹാരത്വം’ ഇത്യാദിനാ ‘കരണബാഹുല്യാത്’ ഇത്യന്തേന വക്ഷ്യതി| അവയവത ഇതി ഏകദേശതഃ, ഏകദേശാശ്ച ലോഹിതശാല്യാദയഃ; തേ തു ‘തദ്യഥാ ലോഹിതശാലയഃ’ ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യന്തേ||൩൫||
Adhikarana 16 (36) · Śloka 36
തദ്യഥാ- ആഹാരത്വമാഹാരസ്യൈകവിധമര്ഥാഭേദാത്; സ പുനര്ദ്വിയോനിഃ, സ്ഥാവരജങ്ഗമാത്മകത്വാത്; ദ്വിവിധപ്രഭാവഃ, ഹിതാഹിതോദര്കവിശേഷാത്; ചതുര്വിധോപയോഗഃ, പാനാശനഭക്ഷ്യലേഹ്യോപയോഗാത്; ഷഡാസ്വാദഃ, രസഭേദതഃ ഷഡ്വിധത്വാത്; വിംശതിഗുണഃ, ഗുരുലഘുശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷമന്ദതീക്ഷ്ണസ്ഥിരസരമൃദുകഠിന- വിശദപിച്ഛിലശ്ലക്ഷ്ണഖരസൂക്ഷ്മസ്ഥൂലസാന്ദ്രദ്രവാനുഗമാത്; അപരിസങ്ഖ്യേയവികല്പഃ, ദ്രവ്യസംയോഗകരണബാഹുല്യാത്||൩൬||
View original
तद्यथा- आहारत्वमाहारस्यैकविधमर्थाभेदात्; स पुनर्द्वियोनिः, स्थावरजङ्गमात्मकत्वात्; द्विविधप्रभावः, हिताहितोदर्कविशेषात्; चतुर्विधोपयोगः, पानाशनभक्ष्यलेह्योपयोगात्; षडास्वादः, रसभेदतः षड्विधत्वात्; विंशतिगुणः, गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिन- विशदपिच्छिलश्लक्ष्णखरसूक्ष्मस्थूलसान्द्रद्रवानुगमात्; अपरिसङ्ख्येयविकल्पः, द्रव्यसंयोगकरणबाहुल्यात्||३६||
അര്ഥാഭേദാദിതി അഭ്യവഹ്രിയമാണത്വാര്ഥാഭേദാത്| ദ്വിയോനിരിതി ദ്വിപ്രഭവഃ| ഹിതരൂപോऽഹിതരൂപോ വോദര്കോ ഹിതാഹിതോദര്കഃ, സ ഏവ വിശേഷഃ; ഉദര്ക ഉത്തരകാലീനം ഫലമ്| ഗുരുലാഘവാദയോ യുഗ്മാഃ പരസ്പരവിരോധിനോ ജ്ഞേയാഃ; അനുഗമാദിതി അനുഗതത്വാത്| ആത്രേയഭദ്രകാപ്യീയേ (സൂ. ൨൬) വക്ഷ്യമാണാഃ പരത്വാദയോ ഗുണാ ന തഥാऽത്രോപകാരകാ ഇതി നേഹോച്യന്തേ| യേ തു തത്ര സംയോഗകരണേ ആഹാരവിധൌ ഭൂര്യുപയോഗിനീ, തേ ബഹുവിധത്വേന ത്വപരിസങ്ഖ്യേയവികല്പഹേതുത്വേനൈവ നിവേശിതേ| പരിമാണം തു മാത്രാ, സാ ചേഹാനുദാഹരണീയത്വേന പ്രതിജ്ഞാതാ ‘മാത്രാദീന് ഭാവാനനുദാഹരന്തഃ’ ഇതി വചനേന| ദ്രവ്യസംയോഗകരണബാഹുല്യാദിതി ദ്രവ്യം ശൂകധാന്യാദികം, സംയോഗ ആഹാരദ്രവ്യാണാം മേലകഃ, കരണം സംസ്കാരഃ||൩൬||
Adhikarana 17 (37) · Śloka 37
തസ്യ ഖലു യേ യേ വികാരാവയവാ ഭൂയിഷ്ഠമുപയുജ്യന്തേ, ഭൂയിഷ്ഠകല്പാനാം ച മനുഷ്യാണാം പ്രകൃത്യൈവ ഹിതതമാശ്ചാഹിതതമാശ്ച, താംസ്താന് യഥാവദുപദേക്ഷ്യാമഃ||൩൭||
View original
तस्य खलु ये ये विकारावयवा भूयिष्ठमुपयुज्यन्ते, भूयिष्ठकल्पानां च मनुष्याणां प्रकृत्यैव हिततमाश्चाहिततमाश्च, तांस्तान् यथावदुपदेक्ष्यामः||३७||
വികാരാവയവാ ഇതി വികാരൈകദേശാഃ| ഭൂയിഷ്ഠകല്പാനാമിതി കിഞ്ചിന്ന്യൂനബഹൂനാം , കല്പശബ്ദോ ഹ്യയമീഷദസമാപ്ത്യര്ഥഃ , യഥാരാജകല്പ ഇതി| ഏതേന പ്രായശോ ബഹൂനാം യേ ഹിതാ അഹിതാശ്ച ത ഉച്യന്ത ഇത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു ഭൂയിഷ്ഠകല്പാനാമിതി സമാനധാതുപ്രകൃതീനാമിതി ബ്രുവതേ| പ്രകൃത്യേതി ന സംയോഗകരണാദിനാ, കിന്തു സ്വഭാവേന||൩൭||
Adhikarana 18 (38) · Śloka 38
തദ്യഥാ- ലോഹിതശാലയഃ ശൂകധാന്യാനാം പഥ്യതമത്വേ ശ്രേഷ്ഠതമാ ഭവന്തി, മുദ്ഗാഃ ശമീധാന്യാനാമ്, ആന്തരിക്ഷമുദകാനാം, സൈന്ധവം ലവണാനാം, ജീവന്തീശാകം ശാകാനാമ്, ഐണേയം മൃഗമാംസാനാം, ലാവഃ പക്ഷിണാം, ഗോധാ ബിലേശയാനാം, രോഹിതോ മത്സ്യാനാം, ഗവ്യം സര്പിഃ സര്പിഷാം, ഗോക്ഷീരം ക്ഷീരാണാം, തിലതൈലം സ്ഥാവരജാതാനാം സ്നേഹാനാം, വരാഹവസാ ആനൂപമൃഗവസാനാം, ചുലുകീവസാ മത്സ്യവസാനാം, പാകഹംസവസാ ജലചരവിഹങ്ഗവസാനാം, കുക്കുടവസാ വിഷ്കിരശകുനിവസാനാം, അജമേദഃ ശാഖാദമേദസാം, ശൃങ്ഗവേരം കന്ദാനാം, മൃദ്വീകാ ഫലാനാം, ശര്കരേക്ഷുവികാരാണാമ്, ഇതി പ്രകൃത്യൈവ ഹിതതമാനാമാഹാരവികാരാണാം പ്രാധാന്യതോ ദ്രവ്യാണി വ്യാഖ്യാതാനി ഭവന്തി||൩൮||
View original
तद्यथा- लोहितशालयः शूकधान्यानां पथ्यतमत्वे श्रेष्ठतमा भवन्ति, मुद्गाः शमीधान्यानाम्, आन्तरिक्षमुदकानां, सैन्धवं लवणानां, जीवन्तीशाकं शाकानाम्, ऐणेयं मृगमांसानां, लावः पक्षिणां, गोधा बिलेशयानां, रोहितो मत्स्यानां, गव्यं सर्पिः सर्पिषां, गोक्षीरं क्षीराणां, तिलतैलं स्थावरजातानां स्नेहानां, वराहवसा आनूपमृगवसानां, चुलुकीवसा मत्स्यवसानां, पाकहंसवसा जलचरविहङ्गवसानां, कुक्कुटवसा विष्किरशकुनिवसानां, अजमेदः शाखादमेदसां, शृङ्गवेरं कन्दानां, मृद्वीका फलानां, शर्करेक्षुविकाराणाम्, इति प्रकृत्यैव हिततमानामाहारविकाराणां प्राधान्यतो द्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति||३८||
ലോഹിതശാലീ രക്തശാലിഃ| ശൂകധാന്യാനാമിത്യാദൌ നിര്ധാരണേ ഷഷ്ഠീ| പഥ്യതമത്വ ഇതി തമപ്പ്രയോഗഃ സജാതീയേഭ്യഃ പ്രകൃഷ്ടത്വേന ശ്രേഷ്ഠതമാ ഇതി, യഥാ- ശ്രേഷ്ഠതമ ഇതി പ്രശസ്യഃ; കിംവാ തമപ്ഗ്രഹണം സ്വാര്ഥികം, യഥാ- “യുധിഷ്ഠിരഃ ശ്രേഷ്ഠതമഃ കുരൂണാമ്” ഇതി, തഥാ ‘അന്യതമം ജിഹ്വാവൈഷയികമ്’ (സൂ. ൨൬) ഇതി| യദ്യപി കാകമാചീ ത്രിദോഷഘ്നീ രസായനീ ച, തഥാऽപീഹ ജീവന്തീ സ്വസ്ഥഹിതത്വപ്രകര്ഷാദുച്യതേ, സ്വസ്ഥഹിതത്വപ്രകര്ഷശ്ചേഹ വചനാദേവ ലഭ്യതേ| ഏവമന്യത്രാപി വ്യാഖ്യേയമ്| കാകമാച്യാം ത്വയം വിശേഷഃ- യത്- കാകമാചീ പര്യുഷിതാ മരണായ| യദ്യപി ഗോധാരോഹിതൌ കഫപിത്തവര്ധനൌ, വചനം ഹി- “ഭൂശയാ വാരിജാതാശ്ച കഫപിത്തവിവര്ധനാഃ” ഇതി, തഥാऽപീഹ സജാതീയേഷു പഥ്യത്വപ്രകര്ഷേണേഹോച്യേതേ; തഥാ കിഞ്ചിദ്ദോഷകരസ്യാപി ഋതുഭേദേന പഥ്യത്വം ഭവത്യേവ; കിഞ്ചിത് സ്വസ്ഥഹിതത്വം ദ്രവ്യസ്യ പൃഥഗേവ ഗുണഃ ന ദോഷകര്തൃത്വം ദോഷഹരത്വം വാऽപേക്ഷതേ; യദുക്തം- “കിഞ്ചിദ്ദോഷപ്രശമനം കിഞ്ചിദ്ധാതുപ്രദൂഷണമ്| സ്വസ്ഥവൃത്തൌ മതം കിഞ്ചിദ്ദ്രവ്യം ത്രിവിധമുച്യതേ” (സൂ. ൧) ഇതി| ചുല്ലുകീ ‘സുഗൃഹ’ ഇതി ഖ്യാതഃ| പാകഹംസഃ ശ്വേതഹംസഃ||൩൮||
Adhikarana 19 (39) · Śloka 39
അഹിതതമാനപ്യുപദേക്ഷ്യാമഃ- യവകാഃ ശൂകധാന്യാനാമപഥ്യതമത്വേന പ്രകൃഷ്ടതമാ ഭവന്തി, മാഷാഃ ശമീധാന്യാനാം, വര്ഷാനാദേയമുദകാനാമ്, ഊഷരം ലവണാനാം, സര്ഷപശാകം ശാകാനാം, ഗോമാംസം മൃഗമാംസാനാം, കാണകപോതഃ പക്ഷിണാം, ഭേകോ ബിലേശയാനാം, ചിലിചിമോ മത്സ്യാനാമ്, ആവികം സര്പിഃ സര്പിഷാമ്, അവിക്ഷീരം ക്ഷീരാണാം, കുസുമ്ഭസ്നേഹഃ സ്ഥാവരസ്നേഹാനാം, മഹിഷവസാ ആനൂപമൃഗവസാനാം, കുമ്ഭീരവസാ മത്സ്യവസാനാം, കാകമദ്ഗുവസാ ജലചരവിഹങ്ഗവസാനാം, ചടകവസാ വിഷ്കിരശുകനിവസാനാം, ഹസ്തിമേദഃ ശാഖാദമേദസാം, നികുചം ഫലാനാമ്, ആലുകം കന്ദാനാം, ഫാണിതമിക്ഷുവികാരാണാമ്, ഇതി പ്രകൃത്യൈവാഹിതതമാനാമാഹാരവികാരാണാം പ്രകൃഷ്ടതമാനി ദ്രവ്യാണി വ്യാഖ്യാതാനി ഭവന്തി; (ഇതി) ഹിതാഹിതാവയവോ വ്യാഖ്യാത ആഹാരവികാരാണാമ്||൩൯||
View original
अहिततमानप्युपदेक्ष्यामः- यवकाः शूकधान्यानामपथ्यतमत्वेन प्रकृष्टतमा भवन्ति, माषाः शमीधान्यानां, वर्षानादेयमुदकानाम्, ऊषरं लवणानां, सर्षपशाकं शाकानां, गोमांसं मृगमांसानां, काणकपोतः पक्षिणां, भेको बिलेशयानां, चिलिचिमो मत्स्यानाम्, आविकं सर्पिः सर्पिषाम्, अविक्षीरं क्षीराणां, कुसुम्भस्नेहः स्थावरस्नेहानां, महिषवसा आनूपमृगवसानां, कुम्भीरवसा मत्स्यवसानां, काकमद्गुवसा जलचरविहङ्गवसानां, चटकवसा विष्किरशुकनिवसानां, हस्तिमेदः शाखादमेदसां, निकुचं फलानाम्, आलुकं कन्दानां, फाणितमिक्षुविकाराणाम्, इति प्रकृत्यैवाहिततमानामाहारविकाराणां प्रकृष्टतमानि द्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति; (इति) हिताहितावयवो व्याख्यात आहारविकाराणाम्||३९||
പ്രകൃഷ്ടതമാ ഇതി തമപ്പ്രയോഗഃ പൂര്വവത് സ്വാര്ഥികഃ| യദ്യപ്യപഥ്യതമ ഇതി തമപ്പ്രയോഗേണൈവ പ്രകൃഷ്ടത്വം പ്രതിപാദിതം, തഥാऽപ്യപഥ്യതമാനാം ബഹൂനാം മധ്യേ പ്രകര്ഷഖ്യാപനാര്ഥം പ്രകൃഷ്ടതമ ഇതി പദമ്| വര്ഷാസു നാദേയം വര്ഷാനാദേയമ്| ഊഷരദേശഭവമൂഷരമ്| കാണകപോത ഇത്യത്ര കാണശബ്ദോऽല്പവചനഃ; യഥാ- കാണോ മേഘ ഇതി| ചിലിചിമോ മഹാശകലീ മത്സ്യോ രോഹിതഭേദഃ, അത്രൈവ ഹ്യഗ്രേ രോഹിതഭേദമേവ ചിലിചിമം വക്ഷ്യതി| കാകമദ്ഗുഃ പാനീയകാകികാ| ചടകഃ പ്രസിദ്ധഃ| ഹിതാഹിതാവയവ ഇത്യാദി| അത്രാദൌ ‘ഇതി’ ശബ്ദോऽധ്യാഹാര്യഃ, തേന ഇതി ഹിതാഹിതാവയവ ആഹാരവികാരാണാം വ്യാഖ്യാതോ ഭവതീതി പൂര്വേണൈവ യോജനീയമ്||൩൯||
Adhikarana 20 (40) · Śloka 40
അതോ ഭൂയഃ കര്മൌഷധാനാം ച പ്രാധാന്യതഃ സാനുബന്ധാനി ദ്രവ്യാണ്യനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|
തദ്യഥാ- അന്നം വൃത്തികരാണാം ശ്രേഷ്ഠമ്, ഉദകമാശ്വാസകരാണാം (സുരാ ശ്രമഹരാണാം ), ക്ഷീരം ജീവനീയാനാം, മാംസം ബൃംഹണീയാനാം, രസസ്തര്പണീയാനാം, ലവണമന്നദ്രവ്യരുചികരാണാമ്, അമ്ലം ഹൃദ്യാനാം, കുക്കുടോ ബല്യാനാം, നക്രരേതോ വൃഷ്യാണാം, മധു ശ്ലേഷ്മപിത്തപ്രശമനാനാം, സര്പിര്വാതപിത്തപ്രശമനാനാം, തൈലം വാതശ്ലേഷ്മപ്രശമനാനാം, വമനം ശ്ലേഷ്മഹരാണാം, വിരേചനം പിത്തഹരാണാം, ബസ്തിര്വാതഹരാണാം, സ്വേദോ മാര്ദവകരാണാം, വ്യായാമഃ സ്ഥൈര്യകരാണാം, ക്ഷാരഃ പുംസ്ത്വോപഘാതിനാം, (തിന്ദുകമനന്നദ്രവ്യരുചികരാണാമ് ,) ആമം കപിത്ഥമകണ്ഠ്യാനാമ്, ആവികം സര്പിരഹൃദ്യാനാമ്, അജാക്ഷീരം ശോഷഘ്നസ്തന്യസാത്മ്യരക്തസാങ്ഗ്രാഹികരക്തപിത്തപ്രശമനാനാമ്, അവിക്ഷീരം ശ്ലേഷ്മപിത്തജനനാനാം, മഹിഷീക്ഷീരം സ്വപ്നജനനാനാം, മന്ദകം ദധ്യഭിഷ്യന്ദകരാണാം, ഗവേധുകാന്നം കര്ശനീയാനാമ്, ഉദ്ദാലകാന്നം വിരൂക്ഷണീയാനാമ്, ഇക്ഷുര്മൂത്രജനനാനാം, യവാഃ പുരീഷജനനാനാം, ജാമ്ബവം വാതജനനാനാം, ശഷ്കുല്യഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തജനനാനാം, കുലത്ഥാ അമ്ലപിത്തജനനാനാം, മാഷാഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തജനനാനാം, മദനഫലം വമനാസ്ഥാപനാനുവാസനോപയോഗിനാം, ത്രിവൃത് സുഖവിരേചനാനാം, ചതുരങ്ഗുലോ മൃദുവിരേചനാനാം, സ്നുക്പയസ്തീക്ഷ്ണവിരേചനനാം, പ്രത്യക്പുഷ്പാ ശിരോവിരേചനാനാം, വിഡങ്ഗം ക്രിമിഘ്നാനാം, ശിരീഷോ വിഷഘ്നാനാം, ഖദിരഃ കുഷ്ഠഘ്നാനാം, രാസ്നാ വാതഹരാണാമ്, ആമലകം വയഃസ്ഥാപനാനാം, ഹരീതകീ പഥ്യാനാമ്, ഏരണ്ഡമൂലം വൃഷ്യവാതഹരാണാം, പിപ്പലീമൂലം ദീപനീയപാചനീയാനാഹപ്രശമനാനാം, ചിത്രകമൂലം ദീപനീയപാചനീയഗുദശോഥാര്ശഃശൂലഹരാണാം, പുഷ്കരമൂലം ഹിക്കാശ്വാസകാസപാര്ശ്വശൂലഹരാണാം, മുസ്തം സാങ്ഗ്രാഹികദീപനീയപാചനീയാനാമ്, ഉദീച്യം നിര്വാപണദീപനീയപാചനീയച്ഛര്ദ്യതീസാരഹരാണാം, കട്വങ്ഗം സാങ്ഗ്രാഹികപാചനീയദീപനീയാനാമ്, അനന്താ സാങ്ഗ്രാഹികരക്തപിത്തപ്രശമനാനാമ്, അമൃതാ സാങ്ഗ്രാഹികവാതഹരദീപനീയശ്ലേഷ്മശോണിതവിബന്ധപ്രശമനാനാം, ബില്വം സാങ്ഗ്രാഹികദീപനീയവാതകഫപ്രശമനാനാമ്, അതിവിഷാ ദീപനീയപാചനീയസാങ്ഗ്രാഹികസര്വദോഷഹരാണാമ്, ഉത്പലകുമുദപദ്മകിഞ്ജല്കഃ സാങ്ഗ്രാഹികരക്തപിത്തപ്രശമനാനാം, ദുരാലഭാ പിത്തശ്ലേഷ്മപ്രശമനാനാം, ഗന്ധപ്രിയങ്ഗുഃ ശോണിതപിത്താതിയോഗപ്രശമനാനാം, കുടജത്വക് ശ്ലേഷ്മപിത്തരക്തസാങ്ഗ്രാഹികോപശോഷണാനാം, കാശ്മര്യഫലം രക്തസാങ്ഗ്രാഹികരക്തപിത്തപ്രശമനാനാം, പൃശ്നിപര്ണീ സാങ്ഗ്രാഹികവാതഹരദീപനീയവൃഷ്യാണാം, വിദാരിഗന്ധാ വൃഷ്യസര്വദോഷഹരാണാം, ബലാ സാങ്ഗ്രാഹികബല്യവാതഹരാണാം, ഗോക്ഷുരകോ മൂത്രകൃച്ഛ്രാനിലഹരാണാം, ഹിങ്ഗുനിര്യാസശ്ഛേദനീയദീപനീയാനുലോമികവാതകഫപ്രശമനാനാമ്, അമ്ലവേതസോ ഭേദനീയദീപനീയാനുലോമികവാതശ്ലേഷ്മഹരാണാം, യാവശൂകഃ സ്രംസനീയപാചനീയാര്ശോഘ്നാനാം, തക്രാഭ്യാസോ ഗ്രഹണീദോഷശോഫാര്ശോഘൃതവ്യാപത്പ്രശമനാനാം, ക്രവ്യാന്മാംസരസാഭ്യാസോ ഗ്രഹണീദോഷശോഷാര്ശോഘ്നാനാം, ക്ഷീരഘൃതാഭ്യാസോ രസായനാനാം, സമഘൃതസക്തുപ്രാശാഭ്യാസോ വൃഷ്യോദാവര്തഹരാണാം, തൈലഗണ്ഡൂഷാഭ്യാസോ ദന്തബലരുചികരാണാം, ചന്ദനം ദുര്ഗന്ധഹരദാഹനിര്വാപണലേപനാനാം, രാസ്നാഗുരുണീ ശീതാപനയനപ്രലേപനാനാം, ലാമജ്ജകോശീരം ദാഹത്വഗ്ദോഷസ്വേദാപനയനപ്രലേപനാനാം, കുഷ്ഠം വാതഹരാഭ്യങ്ഗോപനാഹോപയോഗിനാം, മധുകം ചക്ഷുഷ്യവൃഷ്യകേശ്യകണ്ഠ്യവര്ണ്യവിരജനീയരോപണീയാനാം, വായുഃ പ്രാണസഞ്ജ്ഞാപ്രദാനഹേതൂനാമ്, അഗ്നിരാമസ്തമ്ഭശീതശൂലോദ്വേപനപ്രശമനാനാം, ജലം സ്തമ്ഭനീയാനാം, മൃദ്ഭൃഷ്ടലോഷ്ട്രനിര്വാപിതമുദകം തൃഷ്ണാച്ഛര്ദ്യതിയോഗപ്രശമനാനാമ്, അതിമാത്രാശനമാമപ്രദോഷഹേതൂനാം, യഥാഗ്ന്യഭ്യവഹാരോऽഗ്നിസന്ധുക്ഷണാനാം, യഥാസാത്മ്യം ചേഷ്ടാഭ്യവഹാരൌ സേവ്യാനാം, കാലഭോജനമാരോഗ്യകരാണാം, തൃപ്തിരാഹാരഗുണാനാം, വേഗസന്ധാരണമനാരോഗ്യകരാണാം, മദ്യം സൌമനസ്യജനനാനാം, മദ്യാക്ഷേപോ ധീധൃതിസ്മൃതിഹരാണാം, ഗുരുഭോജനം ദുര്വിപാകകരാണാമ്, ഏകാശനഭോജനം സുഖപരിണാമകരാണാം, സ്ത്രീഷ്വതിപ്രസങ്ഗഃ ശോഷകരാണാം, ശുക്രവേഗനിഗ്രഹഃ ഷാണ്ഡ്യകരാണാം, പരാഘാതനമന്നാശ്രദ്ധാജനനാനാമ്, അനശനമായുഷോ ഹ്രാസകരാണാം, പ്രമിതാശനം കര്ശനീയാനാമ്, അജീര്ണാധ്യശനം ഗ്രഹണീദൂഷണാനാം, വിഷമാശനമഗ്നിവൈഷമ്യകരാണാം, വിരുദ്ധവീര്യാശനം നിന്ദിതവ്യാധികരാണാം, പ്രശമഃ പഥ്യാനാം, ആയാസഃ സര്വാപഥ്യാനാം, മിഥ്യായോഗോ വ്യാധികരാണാം, രജസ്വലാഭിഗമനമലക്ഷ്മീമുഖാനാം, ബ്രഹ്മചര്യമായുഷ്യാണാം, പരദാരാഭിഗമനമനായുഷ്യാണാം, സങ്കല്പോ വൃഷ്യാണാം, ദൌര്മനസ്യമവൃഷ്യാണാമ്, അയഥാബലമാരമ്ഭഃ പ്രാണോപരോധിനാം, വിഷാദോ രോഗവര്ധനാനാം, സ്നാനം ശ്രമഹരാണാം, ഹര്ഷഃ പ്രീണനാനാം, ശോകഃ ശോഷണാനാം, നിവൃത്തിഃ പുഷ്ടികരാണാം, പുഷ്ടിഃസ്വപ്നകരാണാമ്, അതിസ്വപ്നസ്തന്ദ്രാകരാണാം, സര്വരസാഭ്യാസോ ബലകരാണാമ്, ഏകരസാഭ്യാസോ ദൌര്ബല്യകരാണാം, ഗര്ഭശല്യമാഹാര്യാണാമ്, അജീര്ണമുദ്ധാര്യാണാം, ബാലോ മൃദുഭേഷജീയാനാം, വൃദ്ധോ യാപ്യാനാം, ഗര്ഭിണീ തീക്ഷ്ണൌഷധവ്യവായവ്യായാമവര്ജനീയാനാം, സൌമനസ്യം ഗര്ഭധാരണാനാം, സന്നിപാതോ ദുശ്ചികിത്സ്യാനാമ്, ആമോ വിഷമചികിത്സ്യാനാം , ജ്വരോ രോഗാണാം, കുഷ്ഠം ദീര്ഘരോഗാണാം, രാജയക്ഷ്മാ രോഗസമൂഹാനാം, പ്രമേഹോऽനുഷങ്ഗിണാം, ജലൌകസോऽനുശസ്ത്രാണാം, ബസ്തിസ്തന്ത്രാണാം, ഹിമവാനൌഷധിഭൂമീനാം, സോമ ഓഷധീനാം, മരുഭൂമിരാരോഗ്യദേശാനാമ്, അനൂപോऽഹിതദേശാനാമ്, നിര്ദേശകാരിത്വമാതുരഗുണാനാം, ഭിഷക് ചികിത്സാങ്ഗാനാം, നാസ്തികോവര്ജ്യാനാം, ലൌല്യം ക്ലേശകരാണാമ്, അനിര്ദേശകാരിത്വമരിഷ്ടാനാം, അനിര്വേദോ വാര്തലക്ഷണാനാം, വൈദ്യസമൂഹോ നിഃസംശയകരാണം, യോഗോ വൈദ്യഗുണാനാം, വിജ്ഞാനമൌഷധീനാം, ശാസ്ത്രസഹിതസ്തര്കഃ സാധനാനാം, സമ്പ്രതിപത്തിഃ കാലജ്ഞാനപ്രയോജനാനാമ്, അവ്യവസായഃ കാലാതിപത്തിഹേതൂനാം, ദൃഷ്ടകര്മതാ നിഃസംശയകരാണാമ്, അസമര്ഥതാ ഭയകരാണാം, തദ്വിദ്യസമ്ഭാഷാ ബുദ്ധിവര്ധനാനാമ്, ആചാര്യഃ ശാസ്ത്രാധിഗമഹേതൂനാമ്, ആയുര്വേദോऽമൃതാനാം, സദ്വചനമനുഷ്ഠേയാനാമ്, അസദ്ഗ്രഹണം സര്വാഹിതാനാം, സര്വസന്ന്യാസഃ സുഖാനാമിതി||൪൦||
View original
अतो भूयः कर्मौषधानां च प्राधान्यतः सानुबन्धानि द्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः|
तद्यथा- अन्नं वृत्तिकराणां श्रेष्ठम्, उदकमाश्वासकराणां (सुरा श्रमहराणां ), क्षीरं जीवनीयानां, मांसं बृंहणीयानां, रसस्तर्पणीयानां, लवणमन्नद्रव्यरुचिकराणाम्, अम्लं हृद्यानां, कुक्कुटो बल्यानां, नक्ररेतो वृष्याणां, मधु श्लेष्मपित्तप्रशमनानां, सर्पिर्वातपित्तप्रशमनानां, तैलं वातश्लेष्मप्रशमनानां, वमनं श्लेष्महराणां, विरेचनं पित्तहराणां, बस्तिर्वातहराणां, स्वेदो मार्दवकराणां, व्यायामः स्थैर्यकराणां, क्षारः पुंस्त्वोपघातिनां, (तिन्दुकमनन्नद्रव्यरुचिकराणाम् ,) आमं कपित्थमकण्ठ्यानाम्, आविकं सर्पिरहृद्यानाम्, अजाक्षीरं शोषघ्नस्तन्यसात्म्यरक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अविक्षीरं श्लेष्मपित्तजननानां, महिषीक्षीरं स्वप्नजननानां, मन्दकं दध्यभिष्यन्दकराणां, गवेधुकान्नं कर्शनीयानाम्, उद्दालकान्नं विरूक्षणीयानाम्, इक्षुर्मूत्रजननानां, यवाः पुरीषजननानां, जाम्बवं वातजननानां, शष्कुल्यः श्लेष्मपित्तजननानां, कुलत्था अम्लपित्तजननानां, माषाः श्लेष्मपित्तजननानां, मदनफलं वमनास्थापनानुवासनोपयोगिनां, त्रिवृत् सुखविरेचनानां, चतुरङ्गुलो मृदुविरेचनानां, स्नुक्पयस्तीक्ष्णविरेचननां, प्रत्यक्पुष्पा शिरोविरेचनानां, विडङ्गं क्रिमिघ्नानां, शिरीषो विषघ्नानां, खदिरः कुष्ठघ्नानां, रास्ना वातहराणाम्, आमलकं वयःस्थापनानां, हरीतकी पथ्यानाम्, एरण्डमूलं वृष्यवातहराणां, पिप्पलीमूलं दीपनीयपाचनीयानाहप्रशमनानां, चित्रकमूलं दीपनीयपाचनीयगुदशोथार्शःशूलहराणां, पुष्करमूलं हिक्काश्वासकासपार्श्वशूलहराणां, मुस्तं साङ्ग्राहिकदीपनीयपाचनीयानाम्, उदीच्यं निर्वापणदीपनीयपाचनीयच्छर्द्यतीसारहराणां, कट्वङ्गं साङ्ग्राहिकपाचनीयदीपनीयानाम्, अनन्ता साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अमृता साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयश्लेष्मशोणितविबन्धप्रशमनानां, बिल्वं साङ्ग्राहिकदीपनीयवातकफप्रशमनानाम्, अतिविषा दीपनीयपाचनीयसाङ्ग्राहिकसर्वदोषहराणाम्, उत्पलकुमुदपद्मकिञ्जल्कः साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, दुरालभा पित्तश्लेष्मप्रशमनानां, गन्धप्रियङ्गुः शोणितपित्तातियोगप्रशमनानां, कुटजत्वक् श्लेष्मपित्तरक्तसाङ्ग्राहिकोपशोषणानां, काश्मर्यफलं रक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, पृश्निपर्णी साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयवृष्याणां, विदारिगन्धा वृष्यसर्वदोषहराणां, बला साङ्ग्राहिकबल्यवातहराणां, गोक्षुरको मूत्रकृच्छ्रानिलहराणां, हिङ्गुनिर्यासश्छेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातकफप्रशमनानाम्, अम्लवेतसो भेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातश्लेष्महराणां, यावशूकः स्रंसनीयपाचनीयार्शोघ्नानां, तक्राभ्यासो ग्रहणीदोषशोफार्शोघृतव्यापत्प्रशमनानां, क्रव्यान्मांसरसाभ्यासो ग्रहणीदोषशोषार्शोघ्नानां, क्षीरघृताभ्यासो रसायनानां, समघृतसक्तुप्राशाभ्यासो वृष्योदावर्तहराणां, तैलगण्डूषाभ्यासो दन्तबलरुचिकराणां, चन्दनं दुर्गन्धहरदाहनिर्वापणलेपनानां, रास्नागुरुणी शीतापनयनप्रलेपनानां, लामज्जकोशीरं दाहत्वग्दोषस्वेदापनयनप्रलेपनानां, कुष्ठं वातहराभ्यङ्गोपनाहोपयोगिनां, मधुकं चक्षुष्यवृष्यकेश्यकण्ठ्यवर्ण्यविरजनीयरोपणीयानां, वायुः प्राणसञ्ज्ञाप्रदानहेतूनाम्, अग्निरामस्तम्भशीतशूलोद्वेपनप्रशमनानां, जलं स्तम्भनीयानां, मृद्भृष्टलोष्ट्रनिर्वापितमुदकं तृष्णाच्छर्द्यतियोगप्रशमनानाम्, अतिमात्राशनमामप्रदोषहेतूनां, यथाग्न्यभ्यवहारोऽग्निसन्धुक्षणानां, यथासात्म्यं चेष्टाभ्यवहारौ सेव्यानां, कालभोजनमारोग्यकराणां, तृप्तिराहारगुणानां, वेगसन्धारणमनारोग्यकराणां, मद्यं सौमनस्यजननानां, मद्याक्षेपो धीधृतिस्मृतिहराणां, गुरुभोजनं दुर्विपाककराणाम्, एकाशनभोजनं सुखपरिणामकराणां, स्त्रीष्वतिप्रसङ्गः शोषकराणां, शुक्रवेगनिग्रहः षाण्ड्यकराणां, पराघातनमन्नाश्रद्धाजननानाम्, अनशनमायुषो ह्रासकराणां, प्रमिताशनं कर्शनीयानाम्, अजीर्णाध्यशनं ग्रहणीदूषणानां, विषमाशनमग्निवैषम्यकराणां, विरुद्धवीर्याशनं निन्दितव्याधिकराणां, प्रशमः पथ्यानां, आयासः सर्वापथ्यानां, मिथ्यायोगो व्याधिकराणां, रजस्वलाभिगमनमलक्ष्मीमुखानां, ब्रह्मचर्यमायुष्याणां, परदाराभिगमनमनायुष्याणां, सङ्कल्पो वृष्याणां, दौर्मनस्यमवृष्याणाम्, अयथाबलमारम्भः प्राणोपरोधिनां, विषादो रोगवर्धनानां, स्नानं श्रमहराणां, हर्षः प्रीणनानां, शोकः शोषणानां, निवृत्तिः पुष्टिकराणां, पुष्टिःस्वप्नकराणाम्, अतिस्वप्नस्तन्द्राकराणां, सर्वरसाभ्यासो बलकराणाम्, एकरसाभ्यासो दौर्बल्यकराणां, गर्भशल्यमाहार्याणाम्, अजीर्णमुद्धार्याणां, बालो मृदुभेषजीयानां, वृद्धो याप्यानां, गर्भिणी तीक्ष्णौषधव्यवायव्यायामवर्जनीयानां, सौमनस्यं गर्भधारणानां, सन्निपातो दुश्चिकित्स्यानाम्, आमो विषमचिकित्स्यानां , ज्वरो रोगाणां, कुष्ठं दीर्घरोगाणां, राजयक्ष्मा रोगसमूहानां, प्रमेहोऽनुषङ्गिणां, जलौकसोऽनुशस्त्राणां, बस्तिस्तन्त्राणां, हिमवानौषधिभूमीनां, सोम ओषधीनां, मरुभूमिरारोग्यदेशानाम्, अनूपोऽहितदेशानाम्, निर्देशकारित्वमातुरगुणानां, भिषक् चिकित्साङ्गानां, नास्तिकोवर्ज्यानां, लौल्यं क्लेशकराणाम्, अनिर्देशकारित्वमरिष्टानां, अनिर्वेदो वार्तलक्षणानां, वैद्यसमूहो निःसंशयकराणं, योगो वैद्यगुणानां, विज्ञानमौषधीनां, शास्त्रसहितस्तर्कः साधनानां, सम्प्रतिपत्तिः कालज्ञानप्रयोजनानाम्, अव्यवसायः कालातिपत्तिहेतूनां, दृष्टकर्मता निःसंशयकराणाम्, असमर्थता भयकराणां, तद्विद्यसम्भाषा बुद्धिवर्धनानाम्, आचार्यः शास्त्राधिगमहेतूनाम्, आयुर्वेदोऽमृतानां, सद्वचनमनुष्ठेयानाम्, असद्ग्रहणं सर्वाहितानां, सर्वसन्न्यासः सुखानामिति||४०||
അതോ ഭൂയ ഇതി അത ഇതി ഹേതൌ, യസ്മാദ്ധിതാഹിതാദ്യുക്തം ന തു തേഷാം കര്മേത്യര്ഥഃ| ഭൂയഃ ശബ്ദഃ പുനരര്ഥേ, കര്മേതി കാര്യമ്; തേന, അതോ ഭൂയ ആഹാരവികാരാണാം കര്മ| യഥാ- ‘അന്നം വൃത്തികരാണാമ്’, ‘ഉദകമാശ്വാസകരാണാമ്’ ഇത്യാദി; തഥൌഷധാനാം ച കര്മ, യഥാ- ‘ത്രിവൃത് സുഖവിരേചനാനാമ്’ ഇത്യാദി വക്ഷ്യാമഃ| പ്രാധാന്യത ഇത്യനേന ന സര്വേഷാമാഹാരവികാരാണാമൌഷധാനാം ച കര്മാഭിധാനം , കിന്തു യഥാപ്രധാനമിതി ദര്ശയതി| സാനുബന്ധാനീതി സപ്രയോജനാനി, യഥാ- അജീര്ണമുദ്ധാര്യാണാമിത്യാദി; അജീര്ണജ്വരാദികര്മകഥനം ഹി ചികിത്സോപയോഗി വ്യക്തമേവ| ദ്രവ്യാണീതി മഹാഭൂതാനി, യഥാ- ജലം സ്തമ്ഭനാനാം, വായുഃ പ്രാണസഞ്ജ്ഞാപ്രദാനഹേതൂനാമ്, ഇത്യാദി| ദ്രവ്യാണീത്യുപലക്ഷണം; തച്ച സാനുബന്ധാനീത്യസ്യ വിശേഷണം, തേനാദ്രവ്യമപി സാനുബന്ധമുച്യതേ; യഥാ- ‘ശാസ്ത്രസഹിതസ്തര്കഃ സാധനാനാമ്’ ഇത്യാദി| കിംവാ, ഹിതാഹിതാവയവമിതി കര്മവിശേഷണം; തേന, ഹിതാഹിതൈകദേശരൂപം കര്മാഹാരവികാരണാമിതി ഭവതി; തത്ര ഹിതം കര്മ ‘അന്നം വൃത്തികരാണാമ്’ ഇത്യാദി, അഹിതം കര്മ ‘ആവികം സര്പിരഹൃദ്യാനാമ്’ ഇത്യാദി| ഔഷധാനാം കര്മ ‘ത്രിവൃത് സുഖവിരേചനാനാമ്’ ഇത്യാദി വ്യാഖ്യാനം പൂര്വവദേവ| വൃത്തികരാണാമിതി ശരീരസ്ഥിതികരാണാമ് | അന്നദ്രവ്യരുചികരാണാമിതി ലവണമന്നേന സംയുക്തം സദന്നേ രുചിം കരോതീത്യര്ഥഃ| അമ്ലം ഹൃദ്യാനാമിതി രുച്യാനാമ്, അമ്ലം തു സ്വയമേവ രോചതേ| മധു ശ്ലേഷ്മപിത്തപ്രശമനാനാമിതി ദ്രവദ്രവ്യേഷു, ദുരാലഭാ ത്വൌഷധദ്രവ്യേഷു; തേന ദുരാലഭായാ മധുനശ്ച ശ്ലേഷ്മപിത്തപ്രശമനശ്രേഷ്ഠത്വാവധാരണം ന വിരോധി| ബസ്തിരിതി അവിശേഷാദാസ്ഥാപനാനുവാസനേ| അവിക്ഷീരം പിത്തശ്ലേഷ്മജനനാനാമിതി പേയേഷു മധ്യേ, മാഷാഃ പിത്തശ്ലേഷ്മജനനാനാമിതി ഭോജ്യേഷു, ശഷ്കുല്യഃ പിത്തശ്ലേഷ്മജനനാനാമിതി ഭക്ഷ്യേഷു മധ്യേ; കിംവാ, ത്രയമപ്യേതത് പിത്തശ്ലേഷ്മജനനം പ്രതി സമാനമിതി ത്രിതയമപ്യുച്യതേ; ഏവമന്യത്രാപി തുല്യശ്രേഷ്ഠതാഭിധാനം തജ്ജാതീയശ്രേഷ്ഠതാഭിപ്രായേണ തഥാ തുല്യത്വേന ച ജ്ഞേയമ്| മന്ദകമിതി മന്ദജാതമ്| ഉദ്ദാലകോ വനകോദ്രവഃ| ഗുദശോഥഃ അര്ശഃ| ഗന്ധപ്രിയങ്ഗുഃ പ്രിയങ്ഗുരേവ| ക്രവ്യം മാംസമത്തീതി ക്രവ്യാദ് വ്യാഘ്രാദിഃ| സമഘൃത ഇത്യത്ര സമശബ്ദഃ സഹാര്ഥഃ| ഉദ്വേപനമിതി വേപനമ്| ഉദകമാശ്വാസനസ്തമ്ഭനാനാമിതി വക്തവ്യേ, യത് പൃഥക് ‘ഉദകമാശ്വാസകരാണാം’, തഥാ ‘ജലം സ്തമ്ഭനാനാം’ ഇതി കരോതി, തേന കര്മദ്വയേऽപി ജലസ്യാനന്യസാധാരണതാം ദര്ശയതി; മിലിത്വാ ഗുണപാഠേ ഹ്യുഭയകര്മകര്തൃഷ്വേവ പ്രാധാന്യം സ്യാത്; ഏവമന്യത്രാപ്യനേകകര്മകര്തൃത്വേ യസ്യ പ്രാധാന്യമുക്തം പിപ്പലീമൂലാദൌ, തത്ര തഥാഭൂതാനേകകര്മകര്തൃത്വേഷ്വേവ പ്രാധാന്യം ജ്ഞേയം, ന പൃഥക്കര്മണി| ലാമജ്ജകോശീരമുശീരദ്വയം സഗന്ധമഗന്ധം ച ഗൃഹ്യതേ| ഏകാശനഭോജനമിതി ഏകകാലഭോജനമ്; അനേനൈകാശനസ്യ സുഖപരിണാമതാമാത്രമുച്യതേ, ന ദ്വിതീയാന്നപ്രതിഷേധഃ ക്രിയതേ; ഏതേന ദ്വിര്ഭോജനേऽപ്യവ്യാഹതാഗ്നിതാനിദ്രാദയഃ സുഖപരിണാമകാരണത്വേന ജ്ഞേയാഃ| ശോഷദ്വാരാണാമിതി ശോഷകാരണാനാമ്| പരാഘാതനം വധസ്ഥാനം, വധ്യമാനപ്രാണിദര്ശനാദ്ധി ഘൃണയാ നാന്നേ ശ്രദ്ധാ സ്യാത്| ‘യഥാऽശിതം’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തന്നാതിസാധു| പ്രമിതാശനമ് അതീതകാലഭോജനം, സ്തോകഭോജനം വാ| വിഷമാശനം പ്രകൃതികരണാദിവിഷമാശനമ്| നിന്ദിതവ്യാധിഃ ശ്വിത്രകുഷ്ഠാദിഃ| അലക്ഷ്മീമുഖാനാമ് അലക്ഷ്മീകാരണാനാമ്| മിഥ്യായോഗഃ സമ്യഗ്യോഗാദന്യസ്ത്രിവിധോ യോഗഃ| സങ്കല്പഃ സ്ത്രീസങ്ഗസങ്കല്പഃ| ജ്വരോ രോഗാണാമിതി രുജാകര്തൃൗണാമ്| അനുഷങ്ഗീ പുനര്ഭാവീ| തന്ത്രാണാമിതി കര്മണാമ്| സോമ ഓഷധിരാജഃ പഞ്ചദശപര്വാ| വാര്തലക്ഷണാനാമിതി ആരോഗ്യലക്ഷണാനാമ്| ജ്ഞാനമിതി ഔഷധാദിവിജ്ഞാനമ്| സാധനാനാമിതി ജ്ഞാനസാധനാനാമ്| സമ്പ്രതിപത്തിഃ യഥാകര്തവ്യതാനുഷ്ഠാനമ് | തൃപ്തിരാഹാരഗുണാനാമിത്യത്ര ഗുണശബ്ദഃ പ്രശസ്തധര്മവചനഃ| ഏകരസാഭ്യാസഃ കര്ശനാനാമിതി അപവാദം വര്ജയിത്വാ, തേന ഘൃതാഭ്യാസോ രസായനാനാമിതി ന വിരുധ്യതേ| അമൃതാനാമിതി ജീവിതപ്രധാ(ദാ)നഹേതൂനാമ്| സര്വസന്ന്യാസഃ സര്വക്രിയാത്യാഗഃ , സ ഹി പരമസുഖമോക്ഷഹേതുഃ ശാരീരേ വക്തവ്യഃ||൪൦||
Adhikarana 21 (41) · Śloka 41
ഭവന്തി ചാത്ര- അഗ്ര്യാണാം ശതമുദ്ദിഷ്ടം യദ്ദ്വിപഞ്ചാശദുത്തരമ്|
അലമേതദ്വികാരാണാം വിഘാതായോപദിശ്യതേ||൪൧||
View original
भवन्ति चात्र- अग्र्याणां शतमुद्दिष्टं यद्द्विपञ्चाशदुत्तरम्|
अलमेतद्विकाराणां विघातायोपदिश्यते||४१||
അഗ്ര്യാണാമിത്യാദൌ അഗ്ര്യശബ്ദഃ ശ്രേഷ്ഠവചനഃ| അലമിതി സമര്ഥമ്| അത്ര ജ്വരപ്രമേഹാദയോऽപി സ്വരൂപേണാതിപീഡാകരത്വാനുഷങ്ഗികത്വാദിനാ ജ്ഞാതാഃ സന്തശ്ചികിത്സായാമുപയുക്താ ഭവന്തി, അതോ ജ്വരാദിജ്ഞാനമപി വികാരാണാം വിഘാതായ സമര്ഥം ഭവതി | അഗ്ര്യാണാം ച വികാരശമകത്വാഭിധാനം പ്രാധാന്യാദുച്യതേ, സ്തുത്യര്ഥം വാ; തേന യദുച്യതേ- ഏത ഏവ ചേദഗ്ര്യാധികാരേ വിഹിതാ വികാരാഞ്ഛമയന്തി, തത് കിമപരചികിത്സാഭിധാനേനേതി; തന്നിരസ്തം ഭവതി| വികാരവിഘാതശ്ചേഹോത്പന്നാനാമൌഷധോപയോഗേന, തഥാऽനുത്പന്നാനാം സ്വാസ്ഥ്യപരിപാലനേന ജ്ഞേയഃ||൪൧||
Adhikarana 22 (42-44) · Śloka 44
സമാനകാരിണോ യേऽര്ഥാസ്തേഷാം ശ്രേഷ്ഠസ്യ ലക്ഷണമ്|
ജ്യായസ്ത്വം കാര്യകര്തൃത്വേ വരത്വം ചാപ്യുദാഹൃതമ്||൪൨||
വാതപിത്തകഫാനാം ച യദ്യത് പ്രശമനേ ഹിതമ്|
പ്രാധാന്യതശ്ച നിര്ദിഷ്ടം യദ്വ്യാധിഹരമുത്തമമ്||൪൩||
ഏതന്നിശമ്യ നിപുണം ചികിത്സാം സമ്പ്രയോജയേത്|
ഏവം കുര്വന് സദാ വൈദ്യോ ധര്മകാമൌ സമശ്നുതേ||൪൪||
View original
समानकारिणो येऽर्थास्तेषां श्रेष्ठस्य लक्षणम्|
ज्यायस्त्वं कार्यकर्तृत्वे वरत्वं चाप्युदाहृतम्||४२||
वातपित्तकफानां च यद्यत् प्रशमने हितम्|
प्राधान्यतश्च निर्दिष्टं यद्व्याधिहरमुत्तमम्||४३||
एतन्निशम्य निपुणं चिकित्सां सम्प्रयोजयेत्|
एवं कुर्वन् सदा वैद्यो धर्मकामौ समश्नुते||४४||
അഗ്ര്യാധികാരോക്തം സങ്ഗ്രഹേണ കഥയതി- സമാനേത്യാദി| സമാനകാരിണഃ തുല്യകര്മാണഃ| ശ്രേഷ്ഠസ്യ ലക്ഷണമിതി പ്രശസ്തസ്യ ലക്ഷണം; ലക്ഷണം ത്വിഹ പാഠ ഏവ, പാഠേന ഹി ശ്രൈഷ്ഠ്യം ലക്ഷ്യതേ ജ്ഞായത ഇത്യര്ഥഃ| ജ്യായസ്ത്വം ബൃഹത്ത്വം , തദപ്രശസ്തഗുണബൃഹത്ത്വം ജ്ഞേയമ്; അത ഏവാഹിതാധികാരകഥനേ ശ്രേഷ്ഠതമശബ്ദം ത്യക്ത്വാ ‘അപഥ്യതമത്വേ പ്രകൃഷ്ടതമാ ഭവന്തി’ ഇത്യുക്തം, തേന ശ്രേഷ്ഠസ്യ ലക്ഷണമിതി രക്തശാല്യാദീനാം ഹിതാഹാരാണാം ജ്ഞേയം, ജ്യായസ്ത്വം ചാഹിതാഹാരാണാം യവകാദീനാമപഥ്യതമത്വേ പ്രകര്ഷശാലിത്വമ്| കാര്യകര്തൃത്വേ വരത്വം ചേതി കര്മണി ചോത്കൃഷ്ടത്വം, തച്ച ‘അന്നം വൃത്തികരാണാമ്’ ഇത്യാദിനോക്തം ജ്ഞേയമ്| വാതപിത്തകഫാനാം ചേത്യാദൌ ‘ബസ്തിര്വാതഹരാണാം’, ‘വിരേചനം പിത്തഹരാണാം’, ‘വമനം ശ്ലേഷ്മഹരാണാമ്’, ‘ആസ്ഥാപനം വാതഹരണാമ്’ ഇത്യാദി ജ്ഞേയമ്| യദ്വ്യാധിഹരമിതി ‘ഖദിരഃ കുഷ്ഠഹരാണാം’, ‘പുഷ്കരമൂലം ഹിക്കാശ്വാസകാസപാര്ശ്വശൂലാനാഹഹരാണാമ്’ ഇത്യാദി ജ്ഞേയമ്| കിംവാ ‘അവരത്വമ്’ ഇതി പാഠഃ; തദാ അവരത്വമ് അന്യഥാ അനഭിപ്രേതകര്തൃത്വം, തച്ച ‘രജസ്വലാഗമനമലക്ഷ്മീമുഖാനാമ്’ ഇത്യാദി ജ്ഞേയമ്| ശ്രേഷ്ഠത്വജ്യായസ്ത്വാഭ്യാം പ്രശസ്താപ്രശസ്തകര്മണാമപി ഗ്രഹണം വ്യാഖ്യേയമ്||൪൨-൪൪||
Adhikarana 23 (45-47) · Śloka 47
പഥ്യം പഥോऽനപേതം യദ്യച്ചോക്തം മനസഃ പ്രിയമ്|
യച്ചാപ്രിയമപഥ്യം ച നിയതം തന്ന ലക്ഷയേത്||൪൫||
മാത്രാകാലക്രിയാഭൂമിദേഹദോഷഗുണാന്തരമ് |
പ്രാപ്യ തത്തദ്ധി ദൃശ്യന്തേ തേ തേ ഭാവാസ്തഥാ തഥാ||൪൬||
തസ്മാത് സ്വഭാവോ നിര്ദിഷ്ടസ്തഥാ മാത്രാദിരാശ്രയഃ|
തദപേക്ഷ്യോഭയം കര്മ പ്രയോജ്യം സിദ്ധിമിച്ഛതാ||൪൭||
View original
पथ्यं पथोऽनपेतं यद्यच्चोक्तं मनसः प्रियम्|
यच्चाप्रियमपथ्यं च नियतं तन्न लक्षयेत्||४५||
मात्राकालक्रियाभूमिदेहदोषगुणान्तरम् |
प्राप्य तत्तद्धि दृश्यन्ते ते ते भावास्तथा तथा||४६||
तस्मात् स्वभावो निर्दिष्टस्तथा मात्रादिराश्रयः|
तदपेक्ष्योभयं कर्म प्रयोज्यं सिद्धिमिच्छता||४७||
സമ്പ്രത്യുക്തസ്യ പഥ്യസ്യ ഹിതാപരനാമ്നോ ലക്ഷണമാഹ- പഥ്യമിത്യാദി| പഥഃ ശരീരമാര്ഗാത് സ്രോതോരൂപാദനപേതമ്; അപേതമ് അപകാരകമ്, അനപേതമ് അനപകാരകമിത്യര്ഥഃ| പഥോഗ്രഹണേന പഥോവാഹ്യാ ദോഷാ ധാതവശ്ച, തഥാ പഥോനിര്വര്തകാ ധാതവോ ഗൃഹ്യന്തേ; തേന കൃത്സ്നമേവ ശരീരം ഗൃഹീതം ഭവതി, തതശ്ച ശരീരാനുപഘാതി പഥ്യമിതി ഭവതി| കിംവാ, സ്വസ്ഥസ്വാസ്ഥ്യരക്ഷണമാതുരവ്യാധിപരിമോക്ഷശ്ചേതി പന്ഥാഃ, തസ്മാദനപേതം പഥ്യമ്| ഏവമപി മനോऽനുപഘാതിത്വം ന ലഭ്യത ഇത്യാഹ- യച്ചോക്തം മനസഃ പ്രിയമിതി| മനസോऽതിപ്രീത്യാऽഭിലഷിതം, തേന മനസോ ഹിതമിതി പ്രിയാര്ഥഃ; തേന പ്രശമജ്ഞാനാതീക്ഷ്ണത്വാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| ഏതേന, ‘മനഃശരീരാനുപഘാതി പഥ്യം’ ഇതി പഥ്യലക്ഷണമനപവാദമുക്തം ഭവതി| അന്യേ തു പഥ്യലക്ഷണദ്വയമേതത് പഠന്തി, വദന്തി ച- “യദ്യേകം ലക്ഷണം സ്യാത്തദാ ജ്വരാദിഷു തിക്തം ഭേഷജം മനസോऽപ്രിയത്വേന ന പഥ്യം സ്യാത്; ഏതച്ചാനുമതമേവ , യദ് ജ്വരേ തിക്തപ്രയോഗസ്യ തദാത്വേ ന മനസോऽനുകൂലത്വം, ന ചൈതാവതാ ശരീരം പ്രത്യപഥ്യത്വം ഭവതി”, അതോ യന്മാത്രം മനോऽനുകൂലത്വം മാനസവികാരാകര്തൃത്വാത് തദ്വ്യപദേശ്യമേവ; കിംവാ താവന്മാത്രമനോऽനനുകൂലത്വം മാനസവികാരാകര്തൃത്വാദവ്യപദേശ്യമേവ| തദേതദപഥ്യത്വം കിമാഹാരാചാരാണാം നിയതമസ്തി നേത്യാഹ- യച്ചേത്യാദി| നിയതം നിശ്ചിതമിദമപ്രിയമേവ സര്വദേദമപഥ്യമേവ സര്വദേത്യേവംരൂപം കിഞ്ചിന്നാസ്തീത്യര്ഥഃ| കുതോ നാസ്തീത്യാഹ- മാത്രേത്യാദി| ഗുണാന്തരശബ്ദോ മാത്രാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| തത്തദിതി മാത്രാദിഗുണാന്തരമ്| തേ തേ ഇതി ഹിതാഹിതാഹാരാചാരാഃ| തഥാ തഥേതി ഹിതോക്താ അപി ഹിതാശ്ചാഹിതാശ്ച, തഥാ അഹിതോക്താശ്ചാഹിതാ ഹിതാശ്ച| ഏവം പ്രിയമപി മധുരാദ്യപ്രിയം, തിക്താദ്യപ്രിയമപി പ്രിയമ്| അത്രോദാഹരണം യഥാ- പഥ്യം താവദ്ഘൃതം; തദതിമാത്രമപഥ്യം ഭവതി, കാലേ ച വസന്തേऽപഥ്യം, സംസ്കാരേണ ച വിരുദ്ധദ്രവ്യസംസ്കൃതമപഥ്യം, ഭൂമൌ ചാനൂപായാമപഥ്യമ്, ഏവം ദേഹേऽതിസ്ഥൂലേ ദോഷേ ച കഫേऽപഥ്യമ്| അപഥ്യമപി വിഷം മാത്രാദിനാ ഹിതം ഭവതി, യഥാ രസായനേ- “വിഷസ്യ തിലം ദദ്യാത്” (ചി.അ.൧) ഇത്യാദി| ഏവമന്യദപ്യൂഹ്യമ്| യസ്മാദേവമേകാന്തമപഥ്യത്വമനിശ്ചിതം, പ്രായോവാദപഥ്യതാ തു നിശ്ചിതാ; തസ്മാത് സ്വഭാവോ നിര്ദിഷ്ട ഇതി പഥ്യാനാം രക്തശാല്യാദീനാമപഥ്യാനാം ച യവകാദീനാമിത്യര്ഥഃ; സ്വഭാവഃ പ്രകൃത്യാ പഥ്യതാ അപഥ്യതാ ച| തഥാ മാത്രാദിരാശ്രയ ഇതി നിര്ദിഷ്ട ഇതി സമ്ബന്ധഃ| മാത്രാദിഃ മാത്രാകാലക്രിയാദിഃ| ആശ്രയ ഇതി പഥ്യത്വാപഥ്യത്വയോഃ| മാത്രാദീന്യാശ്രിത്യ ഭാവാനാം പഥ്യത്വാപഥ്യത്വം ച പാരമാര്ഥികം ഭവതീത്യര്ഥഃ| ഉഭയമിതി സ്വഭാവം മാത്രാദിം ച||൪൫-൪൭||
Adhikarana 24 (49) · Śloka 49
തദാത്രേയസ്യ ഭഗവതോ വചനമനുനിശമ്യ പുനരപി ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശ ഉവാച- യഥോദ്ദേശമഭിനിര്ദിഷ്ടഃ കേവലോऽയമര്ഥോ ഭഗവതാ ശ്രുതശ്ചാസ്മാഭിഃ|
ആസവദ്രവ്യാണാമിദാനീമനപവാദം ലക്ഷണമനതിസങ്ക്ഷേപേണോപദിശ്യമാനം ശുശ്രൂഷാമഹ ഇതി||൪൮||
തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- ധാന്യഫലമൂലസാരപുഷ്പകാണ്ഡപത്രത്വചോ ഭവന്ത്യാസവയോനയോऽഗ്നിവേശ! സങ്ഗ്രഹേണാഷ്ടൌ ശര്കരാനവമീകാഃ|
താസ്വേവ ദ്രവ്യസംയോഗകരണതോऽപരിസങ്ഖ്യേയാസു യഥാപഥ്യതമാനാമാസവാനാം ചതുരശീതിം നിബോധ|
തദ്യഥാ- സുരാസൌവീരതുഷോദകമൈരേയമേദകധാന്യാമ്ലാഃ ഷഡ് ധാന്യാസവാ ഭവന്തി, മൃദ്വീകാഖര്ജൂരകാശ്മര്യധന്വനരാജാദനതൃണശൂന്യപരൂഷകാഭയാമലകമൃഗലിണ്ഡികാജാമ്ബവകപിത്ഥ- കുവലബദരകര്കന്ധുപീലുപ്രിയാലപനസന്യഗ്രോധാശ്വത്ഥപ്ലക്ഷകപീതനോദുമ്ബരാജമോദശൃങ്ഗാടകശാങ്ഖിനീഫലാസവാഃ ഷഡ്വിംശതിര്ഭവന്തി, വിദാരിഗന്ധാശ്വഗന്ധാകൃഷ്ണഗന്ധാശതാവരീശ്യാമാത്രിവൃദ്ദന്തീദ്രവന്തീബില്വോരുബൂകചിത്രകമൂലൈരേകാദശ മൂലാസവാ ഭവന്തി, ശാലപ്രിയകാശ്വകര്ണചന്ദനസ്യന്ദനഖദിരകദരസപ്തപര്ണാര്ജുനാസനാരിമേദതിന്ദുകകിണിഹീശമീ- ശുക്തിശിംശപാശിരീഷവഞ്ജലധന്വനമധൂകൈഃ സാരാസവാ വിംശതിര്ഭവന്തി, പദ്മോത്പലനലികുമുദസൌഗന്ധികപുണ്ഡരീകശതപത്രമധൂകപ്രിയങ്ഗുധാതകീപുഷ്പൈര്ദശ പുഷ്പാസവാ ഭവന്തി, ഇക്ഷുകാണ്ഡേക്ഷ്വിക്ഷുവാലികാപുണ്ഡ്രകചതുര്ഥാഃ കാണ്ഡാസവാ ഭവന്തി, പടോലതാഡകപത്രാസവൌ ദ്വൌ ഭവതഃ, തില്വകലോധ്രൈലവാലുകക്രമുകചതുര്ഥാസ്ത്വഗാസവാ ഭവന്തി, ശര്കരാസവ ഏക ഏവേതി|
ഏവമേഷാമാസവാനാം ചതുരശീതിഃ പരസ്പരേണാസംസൃഷ്ടാനാമാസവദ്രവ്യാണാമുപനിര്ദിഷ്ടാ ഭവതി|
ഏഷാമാസവാനാമാസുതത്വാദാസവസഞ്ജ്ഞാ|
ദ്രവ്യസംയോഗവിഭാഗവിസ്താരസ്ത്വേഷാം ബഹുവിധകല്പഃ സംസ്കാരശ്ച|
യഥാസ്വം സംയോഗസംസ്കാരസംസ്കൃതാ ഹ്യാസവാഃ സ്വം കര്മ കുര്വന്തി|
സംയോഗസംസ്കാരദേശകാലമാത്രാദയശ്ച ഭാവാസ്തേഷാം തേഷാമാസവാനാം തേ തേ സമുപദിശ്യന്തേ തത്തത്കാര്യമഭിസമീക്ഷ്യേതി||൪൯||
View original
तदात्रेयस्य भगवतो वचनमनुनिशम्य पुनरपि भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- यथोद्देशमभिनिर्दिष्टः केवलोऽयमर्थो भगवता श्रुतश्चास्माभिः|
आसवद्रव्याणामिदानीमनपवादं लक्षणमनतिसङ्क्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति||४८||
तमुवाच भगवानात्रेयः- धान्यफलमूलसारपुष्पकाण्डपत्रत्वचो भवन्त्यासवयोनयोऽग्निवेश! सङ्ग्रहेणाष्टौ शर्करानवमीकाः|
तास्वेव द्रव्यसंयोगकरणतोऽपरिसङ्ख्येयासु यथापथ्यतमानामासवानां चतुरशीतिं निबोध|
तद्यथा- सुरासौवीरतुषोदकमैरेयमेदकधान्याम्लाः षड् धान्यासवा भवन्ति, मृद्वीकाखर्जूरकाश्मर्यधन्वनराजादनतृणशून्यपरूषकाभयामलकमृगलिण्डिकाजाम्बवकपित्थ- कुवलबदरकर्कन्धुपीलुप्रियालपनसन्यग्रोधाश्वत्थप्लक्षकपीतनोदुम्बराजमोदशृङ्गाटकशाङ्खिनीफलासवाः षड्विंशतिर्भवन्ति, विदारिगन्धाश्वगन्धाकृष्णगन्धाशतावरीश्यामात्रिवृद्दन्तीद्रवन्तीबिल्वोरुबूकचित्रकमूलैरेकादश मूलासवा भवन्ति, शालप्रियकाश्वकर्णचन्दनस्यन्दनखदिरकदरसप्तपर्णार्जुनासनारिमेदतिन्दुककिणिहीशमी- शुक्तिशिंशपाशिरीषवञ्जलधन्वनमधूकैः सारासवा विंशतिर्भवन्ति, पद्मोत्पलनलिकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रमधूकप्रियङ्गुधातकीपुष्पैर्दश पुष्पासवा भवन्ति, इक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुवालिकापुण्ड्रकचतुर्थाः काण्डासवा भवन्ति, पटोलताडकपत्रासवौ द्वौ भवतः, तिल्वकलोध्रैलवालुकक्रमुकचतुर्थास्त्वगासवा भवन्ति, शर्करासव एक एवेति|
एवमेषामासवानां चतुरशीतिः परस्परेणासंसृष्टानामासवद्रव्याणामुपनिर्दिष्टा भवति|
एषामासवानामासुतत्वादासवसञ्ज्ञा|
द्रव्यसंयोगविभागविस्तारस्त्वेषां बहुविधकल्पः संस्कारश्च|
यथास्वं संयोगसंस्कारसंस्कृता ह्यासवाः स्वं कर्म कुर्वन्ति|
संयोगसंस्कारदेशकालमात्रादयश्च भावास्तेषां तेषामासवानां ते ते समुपदिश्यन्ते तत्तत्कार्यमभिसमीक्ष्येति||४९||
ഇദാനീമഗ്ര്യാധികാരാദാസവേഷ്വനന്തേഷു യ ആസവാ അഗ്ര്യാസ്ത ഉച്യന്തേ| ധാന്യാദീന്യേകത്വേന പഠിത്വാ പൃഥക് ശര്കരാം പഠതി, ധാന്യാദീനാമവാന്തരജാതിമത്വാത്; ശര്കരായാസ്ത്വവാന്തരജാതിര്നാസ്തി, യാ തു യാസശര്കരാ സാ നാസവകാരണതയാ ശ്രൂയതേ, മധുശര്കരാ തു മധ്വന്തര്നിവിഷ്ടൈവ| മധു തു നാസവയോനിതയാ പൃഥക്പഠിതം, യേന തത്കൃതസ്യാസവസ്യ ധാന്യസമ്ബന്ധാദ്ധാന്യാസവേനൈവ ഗ്രഹണമ് | ഏവം ഗൌഡാസവാദിഷ്വപി ബോദ്ധവ്യമ്| ദ്രവ്യം ച സംയോഗശ്ച കരണം ച ദ്രവ്യസംയോഗകരണം, തതോऽപരിസങ്ഖ്യേയാഃ സ്യുഃ| സൌവീരം നിസ്തുഷയവകൃതം, മൈരേയം സുരാകൃതാ സുരാ, മേദകഃ ശ്വേതസുരാ ജഗലാഖ്യാ, ധാന്യാമ്ബു കാഞ്ജികമ്| തൃണശൂന്യം കേതകീ, മൃഗലിണ്ഡികാ വിഭീതകം, കുവലമിതി സ്ഥൂലബദരീ, കര്കന്ധുഃ ശൃഗാലബദരീ| കദരഃ ശ്വേതഖദിരഃ, അശ്വകര്ണഃ ശാലഭേദഃ, അരിമേദോ വിട്ഖദിരഃ, കിണിഹീ അപാമാര്ഗഃ, ശുക്തിഃ ബദരീ| പദ്മം സരക്തമഷ്ടദലപദ്മം, നലിനം ശ്വേതമഷ്ടദലപദ്മം, പുണ്ഡരീകം ശ്വേതശതപത്രപദ്മം, ശതപത്രം ത്വരുണമ്| ഇക്ഷുശബ്ദപ്രാപ്തസ്യാപി പുണ്ഡ്രകസ്യ പുനരഭിധാനമാസവം പ്രതി തസ്യ പ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥമ്| ക്രമുകം ഗുവാകമ്| തില്വകഃ ശാബരലോധ്രഃ| ആസുതത്വാദിതി സന്ധാനരൂപത്വാത്| ദ്രവ്യസംയോഗവിഭാഗ ഇത്യാദൌ ‘ഏഷാമ്’ ഇതി പദേന പ്രത്യേകം ധാന്യാദിദ്രവ്യകൃതാ ആസവാ ഉക്താഃ| തേഷാം ച വിഭാഗോऽനുപപന്ന ഏകരൂപത്വാദിതി ചേത്? തന്ന, തേഷാമപി സജാതീയദ്രവ്യവിഭാഗസ്യ വിദ്യമാനത്വാത്| കിഞ്ച സംസ്കാരകദ്രവ്യവിഭാഗസ്യാപി തത്ര ശക്യത്വാത്; നഹ്യേകേനൈവ ദ്രവ്യേണ സുരാദയഃ ക്രിയന്തേ, പ്രാധാന്യാത്തു ധാന്യാദയോऽഭിധീയന്തേ| സംസ്കാരശ്ച ബഹുവിധവികല്പ ഇതി യോജനാ| സംയോഗസംസ്കാരകരണപ്രയോജനമാഹ- യഥാസ്വമിത്യാദി| യഥാസ്വമിതി യദ്യുജ്യതേ; ദേശോ ഭസ്മരാശിധാന്യരാശ്യാദിഃ സന്ധാനേഷു വക്ഷ്യമാണഃ, കാലസ്തു പക്ഷമാസാദിസ്ഥാപനം, മാത്രാ സന്ധാനദ്രവ്യമാത്രാ| ആദിഗ്രഹണാദ്ദ്രവ്യസ്വഭാവേതികര്തവ്യതാസങ്ഗ്രഹണമ്| തത്തത്കാര്യമിതി ദേശകാലശരീരദോഷാദിഭിന്നം ഹിതത്വമ്||൪൯||
Adhikarana 25 (50) · Śloka 50
ഭവതി ചാത്ര- മനഃശരീരാഗ്നിബലപ്രദാനാമസ്വപ്നശോകാരുചിനാശനാനാമ്|
സംഹര്ഷണാനാം പ്രവരാസവാനാമശീതിരുക്താ ചതുരുത്തരൈഷാ||൫൦||
View original
भवति चात्र- मनःशरीराग्निबलप्रदानामस्वप्नशोकारुचिनाशनानाम्|
संहर्षणानां प्रवरासवानामशीतिरुक्ता चतुरुत्तरैषा||५०||
മനഃശരീരേത്യാദിനാ ഗുണകഥനം യുക്ത്യാ പീതസ്യാസവസ്യ ജ്ഞേയമ്||൫൦||
Adhikarana 26 (51) · Śloka 51
തത്ര ശ്ലോകഃ- ശരീരരോഗപ്രകൃതൌ മതാനി തത്ത്വേന ചാഹാരവിനിശ്ചയം ച|
ഉവാച യജ്ജഃപുരുഷാദികേऽസ്മിന് മുനിസ്തഥാऽഗ്ര്യാണി വരാസവാംശ്ച||൫൧||
View original
तत्र श्लोकः- शरीररोगप्रकृतौ मतानि तत्त्वेन चाहारविनिश्चयं च|
उवाच यज्जःपुरुषादिकेऽस्मिन् मुनिस्तथाऽग्र्याणि वरासवांश्च||५१||
Adhikarana puShpikA · Śloka 25
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ യജ്ജഃപുരുഷീയോ നാമ പഞ്ചവിംശോऽധ്യായഃ||൨൫||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने यज्जःपुरुषीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः||२५||
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യവ്യാഖ്യായാമായുര്വേദദീപികാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽന്നപാനചതുഷ്കേ യജ്ജഃപുരീഷീയോ നാമ പഞ്ചവിംശോऽധ്യായഃ||൨൫||