Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ യജ്ജഃപുരുഷീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातो यज्जःपुरुषीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
25. yajjaḥpuruṣīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
പുരാ പ്രത്യക്ഷധര്മാണം ഭഗവന്തം പുനര്വസുമ്| സമേതാനാം മഹര്ഷീണാം പ്രാദുരാസീദിയം കഥാ ||൩|| ആത്മേന്ദ്രിയമനോര്ഥാനാം യോऽയം പുരുഷസഞ്ജ്ഞകഃ| രാശിരസ്യാമയാനാം ച പ്രാഗുത്പത്തിവിനിശ്ചയേ||൪||
View original
पुरा प्रत्यक्षधर्माणं भगवन्तं पुनर्वसुम्| समेतानां महर्षीणां प्रादुरासीदियं कथा ||३|| आत्मेन्द्रियमनोर्थानां योऽयं पुरुषसञ्ज्ञकः| राशिरस्यामयानां च प्रागुत्पत्तिविनिश्चये||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
തദന്തരം കാശിപതിര്വാമകോ വാക്യമര്ഥവിത് | വ്യാജഹാരര്ഷിസമിതിമുപസൃത്യാഭിവാദ്യ ച||൫|| കിന്നു ഭോഃ പുരുഷോ യജ്ജസ്തജ്ജാസ്തസ്യാമയാഃ സ്മൃതാഃ| ന വേത്യുക്തേ നരേന്ദ്രേണ പ്രോവാചര്ഷീന് പുനര്വസുഃ||൬||
View original
तदन्तरं काशिपतिर्वामको वाक्यमर्थवित् | व्याजहारर्षिसमितिमुपसृत्याभिवाद्य च||५|| किन्नु भोः पुरुषो यज्जस्तज्जास्तस्यामयाः स्मृताः| न वेत्युक्ते नरेन्द्रेण प्रोवाचर्षीन् पुनर्वसुः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
സര്വ ഏവാമിതജ്ഞാനവിജ്ഞാനച്ഛിന്നസംശയാഃ| ഭവന്തശ്ഛേത്തുമര്ഹന്തി കാശിരാജസ്യ സംശയമ്||൭||
View original
सर्व एवामितज्ञानविज्ञानच्छिन्नसंशयाः| भवन्तश्छेत्तुमर्हन्ति काशिराजस्य संशयम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
പാരീക്ഷിസ്തത്പരീക്ഷ്യാഗ്രേ മൌദ്ഗല്യോ വാക്യമബ്രവീത്| ആത്മജഃ പുരുഷോ രോഗാശ്ചാത്മജാഃ കാരണം ഹി സഃ||൮|| സ ചിനോത്യുപഭുങ്ക്തേ ച കര്മ കര്മഫലാനി ച| നഹ്യൃതേ ചേതനാധാതോഃ പ്രവൃത്തിഃ സുഖദുഃഖയോഃ||൯||
View original
पारीक्षिस्तत्परीक्ष्याग्रे मौद्गल्यो वाक्यमब्रवीत्| आत्मजः पुरुषो रोगाश्चात्मजाः कारणं हि सः||८|| स चिनोत्युपभुङ्क्ते च कर्म कर्मफलानि च| नह्यृते चेतनाधातोः प्रवृत्तिः सुखदुःखयोः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (10-13) · Śloka 13
ശരലോമാ തു നേത്യാഹ ന ഹ്യാത്മാऽऽത്മാനമാത്മനാ| യോജയേദ്വ്യാധിഭിര്ദുഃഖൈര്ദുഃഖദ്വേഷീ കദാചന||൧൦|| രജസ്തമോഭ്യാം തു മനഃ പരീതം സത്ത്വസഞ്ജ്ഞകമ്| ശരീരസ്യ സമുത്പത്തൌ വികാരാണാം ച കാരണമ്||൧൧|| വാര്യോവിദസ്തു നേത്യാഹ ന ഹ്യേകം കാരണം മനഃ | നര്തേ ശരീരാച്ഛാരീരരോഗാ ന മനസഃ സ്ഥിതിഃ||൧൨|| രസജാനി തു ഭൂതാനി വ്യാധയശ്ച പൃഥഗ്വിധാഃ| ആപോ ഹി രസവത്യസ്താഃ സ്മൃതാ നിര്വൃത്തിഹേതവഃ||൧൩||
View original
शरलोमा तु नेत्याह न ह्यात्माऽऽत्मानमात्मना| योजयेद्व्याधिभिर्दुःखैर्दुःखद्वेषी कदाचन||१०|| रजस्तमोभ्यां तु मनः परीतं सत्त्वसञ्ज्ञकम्| शरीरस्य समुत्पत्तौ विकाराणां च कारणम्||११|| वार्योविदस्तु नेत्याह न ह्येकं कारणं मनः | नर्ते शरीराच्छारीररोगा न मनसः स्थितिः||१२|| रसजानि तु भूतानि व्याधयश्च पृथग्विधाः| आपो हि रसवत्यस्ताः स्मृता निर्वृत्तिहेतवः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (14-15) · Śloka 15
ഹിരണ്യാക്ഷസ്തു നേത്യാഹ ന ഹ്യാത്മാ രസജഃ സ്മൃതഃ| നാതീന്ദ്രിയം മനഃ സന്തി രോഗാഃ ശബ്ദാദിജാസ്തഥാ||൧൪|| ഷഡ്ധാതുജസ്തു പുരുഷോ രോഗാഃ ഷഡ്ധാതുജാസ്തഥാ| രാശിഃ ഷഡ്ധാതുജോ ഹ്യേഷ സാങ്ഖ്യൈരാദ്യൈഃ പ്രകീര്തിതഃ ||൧൫||
View original
हिरण्याक्षस्तु नेत्याह न ह्यात्मा रसजः स्मृतः| नातीन्द्रियं मनः सन्ति रोगाः शब्दादिजास्तथा||१४|| षड्धातुजस्तु पुरुषो रोगाः षड्धातुजास्तथा| राशिः षड्धातुजो ह्येष साङ्ख्यैराद्यैः प्रकीर्तितः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17
തഥാ ബ്രുവാണം കുശികമാഹ തന്നേതി കൌശികഃ| കസ്മാന്മാതാപിതൃഭ്യാം ഹി വിനാ ഷഡ്ധാതുജോ ഭവേത്||൧൬|| പുരുഷഃ പുരുഷാദ്ഗൌര്ഗോരശ്വാദശ്വഃ പ്രജായതേ| പിത്ര്യാ മേഹാദയശ്ചോക്താ രോഗാസ്താവത്ര കാരണമ്||൧൭||
View original
तथा ब्रुवाणं कुशिकमाह तन्नेति कौशिकः| कस्मान्मातापितृभ्यां हि विना षड्धातुजो भवेत्||१६|| पुरुषः पुरुषाद्गौर्गोरश्वादश्वः प्रजायते| पित्र्या मेहादयश्चोक्ता रोगास्तावत्र कारणम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (18-19) · Śloka 19
ഭദ്രകാപ്യസ്തു നേത്യാഹ നഹ്യന്ധോऽന്ധാത് പ്രജായതേ| മാതാപിത്രോരപി ച തേ പ്രാഗുത്പത്തിര്ന യുജ്യതേ||൧൮|| കര്മജസ്തു മതോ ജന്തുഃ കര്മജാസ്തസ്യ ചാമയാഃ| നഹ്യൃതേ കര്മണോ ജന്മ രോഗാണാം പുരുഷസ്യ വാ||൧൯||
View original
भद्रकाप्यस्तु नेत्याह नह्यन्धोऽन्धात् प्रजायते| मातापित्रोरपि च ते प्रागुत्पत्तिर्न युज्यते||१८|| कर्मजस्तु मतो जन्तुः कर्मजास्तस्य चामयाः| नह्यृते कर्मणो जन्म रोगाणां पुरुषस्य वा||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (20-21) · Śloka 21
ഭരദ്വാജസ്തു നേത്യാഹ കര്താ പൂര്വം ഹി കര്മണഃ| ദൃഷ്ടം ന ചാകൃതം കര്മ യസ്യ സ്യാത് പുരുഷഃ ഫലമ്||൨൦|| ഭാവഹേതുഃ സ്വഭാവസ്തു വ്യാധീനാം പുരുഷസ്യ ച| ഖരദ്രവചലോഷ്ണത്വം തേജോന്താനാം യഥൈവ ഹി||൨൧||
View original
भरद्वाजस्तु नेत्याह कर्ता पूर्वं हि कर्मणः| दृष्टं न चाकृतं कर्म यस्य स्यात् पुरुषः फलम्||२०|| भावहेतुः स्वभावस्तु व्याधीनां पुरुषस्य च| खरद्रवचलोष्णत्वं तेजोन्तानां यथैव हि||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (22-25) · Śloka 25
കാങ്കായനസ്തു നേത്യാഹ ന ഹ്യാരമ്ഭഫലം ഭവേത്| ഭവേത് സ്വഭാവാദ്ഭാവാനാമസിദ്ധിഃ സിദ്ധിരേവ വാ||൨൨|| സ്രഷ്ടാ ത്വമിതസങ്കല്പോ ബ്രഹ്മാപത്യം പ്രജാപതിഃ| ചേതനാചേതനസ്യാസ്യ ജഗതഃ സുഖദുഃഖയോഃ||൨൩|| തന്നേതി ഭിക്ഷുരാത്രേയോ ന ഹ്യപത്യം പ്രജാപതിഃ| പ്രജാഹിതൈഷീ സതതം ദുഃഖൈര്യുഞ്ജ്യാദസാധുവത്||൨൪|| കാലജസ്ത്വേവ പുരുഷഃ കാലജാസ്തസ്യ ചാമയാഃ| ജഗത് കാലവശം സര്വം കാലഃ സര്വത്ര കാരണമ്||൨൫||
View original
काङ्कायनस्तु नेत्याह न ह्यारम्भफलं भवेत्| भवेत् स्वभावाद्भावानामसिद्धिः सिद्धिरेव वा||२२|| स्रष्टा त्वमितसङ्कल्पो ब्रह्मापत्यं प्रजापतिः| चेतनाचेतनस्यास्य जगतः सुखदुःखयोः||२३|| तन्नेति भिक्षुरात्रेयो न ह्यपत्यं प्रजापतिः| प्रजाहितैषी सततं दुःखैर्युञ्ज्यादसाधुवत्||२४|| कालजस्त्वेव पुरुषः कालजास्तस्य चामयाः| जगत् कालवशं सर्वं कालः सर्वत्र कारणम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (26-29) · Śloka 29
തഥര്ഷീണാം വിവദതാമുവാചേദം പുനര്വസുഃ| മൈവം വോചത തത്ത്വം ഹി ദുഷ്പ്രാപം പക്ഷസംശ്രയാത്||൨൬|| വാദാന് സപ്രതിവാദാന് ഹി വദന്തോ നിശ്ചിതാനിവ| പക്ഷാന്തം നൈവ ഗച്ഛന്തി തിലപീഡകവദ്ഗതൌ||൨൭|| മുക്ത്വൈവം വാദസങ്ഘട്ടമധ്യാത്മമനുചിന്ത്യതാമ്| നാവിധൂതേ തമഃസ്കന്ധേ ജ്ഞേയേ ജ്ഞാനം പ്രവര്തതേ||൨൮|| യേഷാമേവ ഹി ഭാവാനാം സമ്പത് സഞ്ജനയേന്നരമ്| തേഷാമേവ വിപദ്വ്യാധീന്വിവിധാന്സമുദീരയേത്||൨൯||
View original
तथर्षीणां विवदतामुवाचेदं पुनर्वसुः| मैवं वोचत तत्त्वं हि दुष्प्रापं पक्षसंश्रयात्||२६|| वादान् सप्रतिवादान् हि वदन्तो निश्चितानिव| पक्षान्तं नैव गच्छन्ति तिलपीडकवद्गतौ||२७|| मुक्त्वैवं वादसङ्घट्टमध्यात्ममनुचिन्त्यताम्| नाविधूते तमःस्कन्धे ज्ञेये ज्ञानं प्रवर्तते||२८|| येषामेव हि भावानां सम्पत् सञ्जनयेन्नरम्| तेषामेव विपद्व्याधीन्विविधान्समुदीरयेत्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (30-32) · Śloka 32
അഥാത്രേയസ്യ ഭഗവതോ വചനമനുനിശമ്യ പുനരേവ വാമകഃ കാശിപതിരുവാച ഭഗവന്തമാത്രേയം- ഭഗവന്! സമ്പന്നിമിത്തജസ്യ പുരുഷസ്യ വിപന്നിമിത്തജാനാം ച രോഗാണാം കിമഭിവൃദ്ധികാരണമിതി||൩൦|| തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- ഹിതാഹാരോപയോഗ ഏക ഏവ പുരുഷവൃദ്ധികരോ ഭവതി, അഹിതാഹാരോപയോഗഃ പുനര്വ്യാധിനിമിത്തമിതി ||൩൧|| ഏവംവാദിനം ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശ ഉവാച- കഥമിഹ ഭഗവന്! ഹിതാഹിതാനാമാഹാരജാതാനാം ലക്ഷണമനപവാദമഭിജാനീമഹേ; ഹിതസമാഖ്യാതാനാമാഹാരജാതാനാമഹിതസമാഖ്യാതാനാം ച മാത്രാകാലക്രിയാഭൂമിദേഹദോഷപുരുഷാവസ്ഥാന്തരേഷു വിപരീതകാരിത്വമുപലഭാമഹ ഇതി||൩൨||
View original
अथात्रेयस्य भगवतो वचनमनुनिशम्य पुनरेव वामकः काशिपतिरुवाच भगवन्तमात्रेयं- भगवन्! सम्पन्निमित्तजस्य पुरुषस्य विपन्निमित्तजानां च रोगाणां किमभिवृद्धिकारणमिति||३०|| तमुवाच भगवानात्रेयः- हिताहारोपयोग एक एव पुरुषवृद्धिकरो भवति, अहिताहारोपयोगः पुनर्व्याधिनिमित्तमिति ||३१|| एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- कथमिह भगवन्! हिताहितानामाहारजातानां लक्षणमनपवादमभिजानीमहे; हितसमाख्यातानामाहारजातानामहितसमाख्यातानां च मात्राकालक्रियाभूमिदेहदोषपुरुषावस्थान्तरेषु विपरीतकारित्वमुपलभामह इति||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (33-34) · Śloka 34
തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- യദാഹാരജാതമഗ്നിവേശ! സമാംശ്ചൈവ ശരീരധാതൂന് പ്രകൃതൌ സ്ഥാപയതി വിഷമാംശ്ച സമീകരോതീത്യേതദ്ധിതം വിദ്ധി, വിപരീതം ത്വഹിതമിതി; ഇത്യേതദ്ധിതാഹിതലക്ഷണമനപവാദം ഭവതി||൩൩|| ഏവംവാദിനം ച ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശ ഉവാച- ഭഗവന്! ന ത്വേതദേവമുപദിഷ്ടം ഭൂയിഷ്ഠകല്പാഃ സര്വഭിഷജോ വിജ്ഞാസ്യന്തി||൩൪||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- यदाहारजातमग्निवेश! समांश्चैव शरीरधातून् प्रकृतौ स्थापयति विषमांश्च समीकरोतीत्येतद्धितं विद्धि, विपरीतं त्वहितमिति; इत्येतद्धिताहितलक्षणमनपवादं भवति||३३|| एवंवादिनं च भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवन्! न त्वेतदेवमुपदिष्टं भूयिष्ठकल्पाः सर्वभिषजो विज्ञास्यन्ति||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (35) · Śloka 35
തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- യേഷാം ഹി വിദിതമാഹാരതത്ത്വമഗ്നിവേശ! ഗുണതോ ദ്രവ്യതഃ കര്മതഃ സര്വാവയവശശ്ച മാത്രാദയോ ഭാവാഃ, ത ഏതദേവമുപദിഷ്ടം വിജ്ഞാതുമുത്സഹന്തേ| യഥാ തു ഖല്വേതദുപദിഷ്ടം ഭൂയിഷ്ഠകല്പാഃ സര്വഭിഷജോ വിജ്ഞാസ്യന്തി, തഥൈതദുപദേക്ഷ്യാമോ മാത്രാദീന് ഭാവാനനുദാഹരന്തഃ; തേഷാം ഹി ബഹുവിധവികല്പാ ഭവന്തി| ആഹാരവിധിവിശേഷാംസ്തു ഖലു ലക്ഷണതശ്ചാവയവതശ്ചാനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൩൫||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- येषां हि विदितमाहारतत्त्वमग्निवेश! गुणतो द्रव्यतः कर्मतः सर्वावयवशश्च मात्रादयो भावाः, त एतदेवमुपदिष्टं विज्ञातुमुत्सहन्ते| यथा तु खल्वेतदुपदिष्टं भूयिष्ठकल्पाः सर्वभिषजो विज्ञास्यन्ति, तथैतदुपदेक्ष्यामो मात्रादीन् भावाननुदाहरन्तः; तेषां हि बहुविधविकल्पा भवन्ति| आहारविधिविशेषांस्तु खलु लक्षणतश्चावयवतश्चानुव्याख्यास्यामः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (36) · Śloka 36
തദ്യഥാ- ആഹാരത്വമാഹാരസ്യൈകവിധമര്ഥാഭേദാത്; സ പുനര്ദ്വിയോനിഃ, സ്ഥാവരജങ്ഗമാത്മകത്വാത്; ദ്വിവിധപ്രഭാവഃ, ഹിതാഹിതോദര്കവിശേഷാത്; ചതുര്വിധോപയോഗഃ, പാനാശനഭക്ഷ്യലേഹ്യോപയോഗാത്; ഷഡാസ്വാദഃ, രസഭേദതഃ ഷഡ്വിധത്വാത്; വിംശതിഗുണഃ, ഗുരുലഘുശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷമന്ദതീക്ഷ്ണസ്ഥിരസരമൃദുകഠിന- വിശദപിച്ഛിലശ്ലക്ഷ്ണഖരസൂക്ഷ്മസ്ഥൂലസാന്ദ്രദ്രവാനുഗമാത്; അപരിസങ്ഖ്യേയവികല്പഃ, ദ്രവ്യസംയോഗകരണബാഹുല്യാത്||൩൬||
View original
तद्यथा- आहारत्वमाहारस्यैकविधमर्थाभेदात्; स पुनर्द्वियोनिः, स्थावरजङ्गमात्मकत्वात्; द्विविधप्रभावः, हिताहितोदर्कविशेषात्; चतुर्विधोपयोगः, पानाशनभक्ष्यलेह्योपयोगात्; षडास्वादः, रसभेदतः षड्विधत्वात्; विंशतिगुणः, गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिन- विशदपिच्छिलश्लक्ष्णखरसूक्ष्मस्थूलसान्द्रद्रवानुगमात्; अपरिसङ्ख्येयविकल्पः, द्रव्यसंयोगकरणबाहुल्यात्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (37) · Śloka 37
തസ്യ ഖലു യേ യേ വികാരാവയവാ ഭൂയിഷ്ഠമുപയുജ്യന്തേ, ഭൂയിഷ്ഠകല്പാനാം ച മനുഷ്യാണാം പ്രകൃത്യൈവ ഹിതതമാശ്ചാഹിതതമാശ്ച, താംസ്താന് യഥാവദുപദേക്ഷ്യാമഃ||൩൭||
View original
तस्य खलु ये ये विकारावयवा भूयिष्ठमुपयुज्यन्ते, भूयिष्ठकल्पानां च मनुष्याणां प्रकृत्यैव हिततमाश्चाहिततमाश्च, तांस्तान् यथावदुपदेक्ष्यामः||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (38) · Śloka 38
തദ്യഥാ- ലോഹിതശാലയഃ ശൂകധാന്യാനാം പഥ്യതമത്വേ ശ്രേഷ്ഠതമാ ഭവന്തി, മുദ്ഗാഃ ശമീധാന്യാനാമ്, ആന്തരിക്ഷമുദകാനാം, സൈന്ധവം ലവണാനാം, ജീവന്തീശാകം ശാകാനാമ്, ഐണേയം മൃഗമാംസാനാം, ലാവഃ പക്ഷിണാം, ഗോധാ ബിലേശയാനാം, രോഹിതോ മത്സ്യാനാം, ഗവ്യം സര്പിഃ സര്പിഷാം, ഗോക്ഷീരം ക്ഷീരാണാം, തിലതൈലം സ്ഥാവരജാതാനാം സ്നേഹാനാം, വരാഹവസാ ആനൂപമൃഗവസാനാം, ചുലുകീവസാ മത്സ്യവസാനാം, പാകഹംസവസാ ജലചരവിഹങ്ഗവസാനാം, കുക്കുടവസാ വിഷ്കിരശകുനിവസാനാം, അജമേദഃ ശാഖാദമേദസാം, ശൃങ്ഗവേരം കന്ദാനാം, മൃദ്വീകാ ഫലാനാം, ശര്കരേക്ഷുവികാരാണാമ്, ഇതി പ്രകൃത്യൈവ ഹിതതമാനാമാഹാരവികാരാണാം പ്രാധാന്യതോ ദ്രവ്യാണി വ്യാഖ്യാതാനി ഭവന്തി||൩൮||
View original
तद्यथा- लोहितशालयः शूकधान्यानां पथ्यतमत्वे श्रेष्ठतमा भवन्ति, मुद्गाः शमीधान्यानाम्, आन्तरिक्षमुदकानां, सैन्धवं लवणानां, जीवन्तीशाकं शाकानाम्, ऐणेयं मृगमांसानां, लावः पक्षिणां, गोधा बिलेशयानां, रोहितो मत्स्यानां, गव्यं सर्पिः सर्पिषां, गोक्षीरं क्षीराणां, तिलतैलं स्थावरजातानां स्नेहानां, वराहवसा आनूपमृगवसानां, चुलुकीवसा मत्स्यवसानां, पाकहंसवसा जलचरविहङ्गवसानां, कुक्कुटवसा विष्किरशकुनिवसानां, अजमेदः शाखादमेदसां, शृङ्गवेरं कन्दानां, मृद्वीका फलानां, शर्करेक्षुविकाराणाम्, इति प्रकृत्यैव हिततमानामाहारविकाराणां प्राधान्यतो द्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (39) · Śloka 39
അഹിതതമാനപ്യുപദേക്ഷ്യാമഃ- യവകാഃ ശൂകധാന്യാനാമപഥ്യതമത്വേന പ്രകൃഷ്ടതമാ ഭവന്തി, മാഷാഃ ശമീധാന്യാനാം, വര്ഷാനാദേയമുദകാനാമ്, ഊഷരം ലവണാനാം, സര്ഷപശാകം ശാകാനാം, ഗോമാംസം മൃഗമാംസാനാം, കാണകപോതഃ പക്ഷിണാം, ഭേകോ ബിലേശയാനാം, ചിലിചിമോ മത്സ്യാനാമ്, ആവികം സര്പിഃ സര്പിഷാമ്, അവിക്ഷീരം ക്ഷീരാണാം, കുസുമ്ഭസ്നേഹഃ സ്ഥാവരസ്നേഹാനാം, മഹിഷവസാ ആനൂപമൃഗവസാനാം, കുമ്ഭീരവസാ മത്സ്യവസാനാം, കാകമദ്ഗുവസാ ജലചരവിഹങ്ഗവസാനാം, ചടകവസാ വിഷ്കിരശുകനിവസാനാം, ഹസ്തിമേദഃ ശാഖാദമേദസാം, നികുചം ഫലാനാമ്, ആലുകം കന്ദാനാം, ഫാണിതമിക്ഷുവികാരാണാമ്, ഇതി പ്രകൃത്യൈവാഹിതതമാനാമാഹാരവികാരാണാം പ്രകൃഷ്ടതമാനി ദ്രവ്യാണി വ്യാഖ്യാതാനി ഭവന്തി; (ഇതി) ഹിതാഹിതാവയവോ വ്യാഖ്യാത ആഹാരവികാരാണാമ്||൩൯||
View original
अहिततमानप्युपदेक्ष्यामः- यवकाः शूकधान्यानामपथ्यतमत्वेन प्रकृष्टतमा भवन्ति, माषाः शमीधान्यानां, वर्षानादेयमुदकानाम्, ऊषरं लवणानां, सर्षपशाकं शाकानां, गोमांसं मृगमांसानां, काणकपोतः पक्षिणां, भेको बिलेशयानां, चिलिचिमो मत्स्यानाम्, आविकं सर्पिः सर्पिषाम्, अविक्षीरं क्षीराणां, कुसुम्भस्नेहः स्थावरस्नेहानां, महिषवसा आनूपमृगवसानां, कुम्भीरवसा मत्स्यवसानां, काकमद्गुवसा जलचरविहङ्गवसानां, चटकवसा विष्किरशुकनिवसानां, हस्तिमेदः शाखादमेदसां, निकुचं फलानाम्, आलुकं कन्दानां, फाणितमिक्षुविकाराणाम्, इति प्रकृत्यैवाहिततमानामाहारविकाराणां प्रकृष्टतमानि द्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति; (इति) हिताहितावयवो व्याख्यात आहारविकाराणाम्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (40) · Śloka 40
അതോ ഭൂയഃ കര്മൌഷധാനാം ച പ്രാധാന്യതഃ സാനുബന്ധാനി ദ്രവ്യാണ്യനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| തദ്യഥാ- അന്നം വൃത്തികരാണാം ശ്രേഷ്ഠമ്, ഉദകമാശ്വാസകരാണാം (സുരാ ശ്രമഹരാണാം ), ക്ഷീരം ജീവനീയാനാം, മാംസം ബൃംഹണീയാനാം, രസസ്തര്പണീയാനാം, ലവണമന്നദ്രവ്യരുചികരാണാമ്, അമ്ലം ഹൃദ്യാനാം, കുക്കുടോ ബല്യാനാം, നക്രരേതോ വൃഷ്യാണാം, മധു ശ്ലേഷ്മപിത്തപ്രശമനാനാം, സര്പിര്വാതപിത്തപ്രശമനാനാം, തൈലം വാതശ്ലേഷ്മപ്രശമനാനാം, വമനം ശ്ലേഷ്മഹരാണാം, വിരേചനം പിത്തഹരാണാം, ബസ്തിര്വാതഹരാണാം, സ്വേദോ മാര്ദവകരാണാം, വ്യായാമഃ സ്ഥൈര്യകരാണാം, ക്ഷാരഃ പുംസ്ത്വോപഘാതിനാം, (തിന്ദുകമനന്നദ്രവ്യരുചികരാണാമ് ,) ആമം കപിത്ഥമകണ്ഠ്യാനാമ്, ആവികം സര്പിരഹൃദ്യാനാമ്, അജാക്ഷീരം ശോഷഘ്നസ്തന്യസാത്മ്യരക്തസാങ്ഗ്രാഹികരക്തപിത്തപ്രശമനാനാമ്, അവിക്ഷീരം ശ്ലേഷ്മപിത്തജനനാനാം, മഹിഷീക്ഷീരം സ്വപ്നജനനാനാം, മന്ദകം ദധ്യഭിഷ്യന്ദകരാണാം, ഗവേധുകാന്നം കര്ശനീയാനാമ്, ഉദ്ദാലകാന്നം വിരൂക്ഷണീയാനാമ്, ഇക്ഷുര്മൂത്രജനനാനാം, യവാഃ പുരീഷജനനാനാം, ജാമ്ബവം വാതജനനാനാം, ശഷ്കുല്യഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തജനനാനാം, കുലത്ഥാ അമ്ലപിത്തജനനാനാം, മാഷാഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തജനനാനാം, മദനഫലം വമനാസ്ഥാപനാനുവാസനോപയോഗിനാം, ത്രിവൃത് സുഖവിരേചനാനാം, ചതുരങ്ഗുലോ മൃദുവിരേചനാനാം, സ്നുക്പയസ്തീക്ഷ്ണവിരേചനനാം, പ്രത്യക്പുഷ്പാ ശിരോവിരേചനാനാം, വിഡങ്ഗം ക്രിമിഘ്നാനാം, ശിരീഷോ വിഷഘ്നാനാം, ഖദിരഃ കുഷ്ഠഘ്നാനാം, രാസ്നാ വാതഹരാണാമ്, ആമലകം വയഃസ്ഥാപനാനാം, ഹരീതകീ പഥ്യാനാമ്, ഏരണ്ഡമൂലം വൃഷ്യവാതഹരാണാം, പിപ്പലീമൂലം ദീപനീയപാചനീയാനാഹപ്രശമനാനാം, ചിത്രകമൂലം ദീപനീയപാചനീയഗുദശോഥാര്ശഃശൂലഹരാണാം, പുഷ്കരമൂലം ഹിക്കാശ്വാസകാസപാര്ശ്വശൂലഹരാണാം, മുസ്തം സാങ്ഗ്രാഹികദീപനീയപാചനീയാനാമ്, ഉദീച്യം നിര്വാപണദീപനീയപാചനീയച്ഛര്ദ്യതീസാരഹരാണാം, കട്വങ്ഗം സാങ്ഗ്രാഹികപാചനീയദീപനീയാനാമ്, അനന്താ സാങ്ഗ്രാഹികരക്തപിത്തപ്രശമനാനാമ്, അമൃതാ സാങ്ഗ്രാഹികവാതഹരദീപനീയശ്ലേഷ്മശോണിതവിബന്ധപ്രശമനാനാം, ബില്വം സാങ്ഗ്രാഹികദീപനീയവാതകഫപ്രശമനാനാമ്, അതിവിഷാ ദീപനീയപാചനീയസാങ്ഗ്രാഹികസര്വദോഷഹരാണാമ്, ഉത്പലകുമുദപദ്മകിഞ്ജല്കഃ സാങ്ഗ്രാഹികരക്തപിത്തപ്രശമനാനാം, ദുരാലഭാ പിത്തശ്ലേഷ്മപ്രശമനാനാം, ഗന്ധപ്രിയങ്ഗുഃ ശോണിതപിത്താതിയോഗപ്രശമനാനാം, കുടജത്വക് ശ്ലേഷ്മപിത്തരക്തസാങ്ഗ്രാഹികോപശോഷണാനാം, കാശ്മര്യഫലം രക്തസാങ്ഗ്രാഹികരക്തപിത്തപ്രശമനാനാം, പൃശ്നിപര്ണീ സാങ്ഗ്രാഹികവാതഹരദീപനീയവൃഷ്യാണാം, വിദാരിഗന്ധാ വൃഷ്യസര്വദോഷഹരാണാം, ബലാ സാങ്ഗ്രാഹികബല്യവാതഹരാണാം, ഗോക്ഷുരകോ മൂത്രകൃച്ഛ്രാനിലഹരാണാം, ഹിങ്ഗുനിര്യാസശ്ഛേദനീയദീപനീയാനുലോമികവാതകഫപ്രശമനാനാമ്, അമ്ലവേതസോ ഭേദനീയദീപനീയാനുലോമികവാതശ്ലേഷ്മഹരാണാം, യാവശൂകഃ സ്രംസനീയപാചനീയാര്ശോഘ്നാനാം, തക്രാഭ്യാസോ ഗ്രഹണീദോഷശോഫാര്ശോഘൃതവ്യാപത്പ്രശമനാനാം, ക്രവ്യാന്മാംസരസാഭ്യാസോ ഗ്രഹണീദോഷശോഷാര്ശോഘ്നാനാം, ക്ഷീരഘൃതാഭ്യാസോ രസായനാനാം, സമഘൃതസക്തുപ്രാശാഭ്യാസോ വൃഷ്യോദാവര്തഹരാണാം, തൈലഗണ്ഡൂഷാഭ്യാസോ ദന്തബലരുചികരാണാം, ചന്ദനം ദുര്ഗന്ധഹരദാഹനിര്വാപണലേപനാനാം, രാസ്നാഗുരുണീ ശീതാപനയനപ്രലേപനാനാം, ലാമജ്ജകോശീരം ദാഹത്വഗ്ദോഷസ്വേദാപനയനപ്രലേപനാനാം, കുഷ്ഠം വാതഹരാഭ്യങ്ഗോപനാഹോപയോഗിനാം, മധുകം ചക്ഷുഷ്യവൃഷ്യകേശ്യകണ്ഠ്യവര്ണ്യവിരജനീയരോപണീയാനാം, വായുഃ പ്രാണസഞ്ജ്ഞാപ്രദാനഹേതൂനാമ്, അഗ്നിരാമസ്തമ്ഭശീതശൂലോദ്വേപനപ്രശമനാനാം, ജലം സ്തമ്ഭനീയാനാം, മൃദ്ഭൃഷ്ടലോഷ്ട്രനിര്വാപിതമുദകം തൃഷ്ണാച്ഛര്ദ്യതിയോഗപ്രശമനാനാമ്, അതിമാത്രാശനമാമപ്രദോഷഹേതൂനാം, യഥാഗ്ന്യഭ്യവഹാരോऽഗ്നിസന്ധുക്ഷണാനാം, യഥാസാത്മ്യം ചേഷ്ടാഭ്യവഹാരൌ സേവ്യാനാം, കാലഭോജനമാരോഗ്യകരാണാം, തൃപ്തിരാഹാരഗുണാനാം, വേഗസന്ധാരണമനാരോഗ്യകരാണാം, മദ്യം സൌമനസ്യജനനാനാം, മദ്യാക്ഷേപോ ധീധൃതിസ്മൃതിഹരാണാം, ഗുരുഭോജനം ദുര്വിപാകകരാണാമ്, ഏകാശനഭോജനം സുഖപരിണാമകരാണാം, സ്ത്രീഷ്വതിപ്രസങ്ഗഃ ശോഷകരാണാം, ശുക്രവേഗനിഗ്രഹഃ ഷാണ്ഡ്യകരാണാം, പരാഘാതനമന്നാശ്രദ്ധാജനനാനാമ്, അനശനമായുഷോ ഹ്രാസകരാണാം, പ്രമിതാശനം കര്ശനീയാനാമ്, അജീര്ണാധ്യശനം ഗ്രഹണീദൂഷണാനാം, വിഷമാശനമഗ്നിവൈഷമ്യകരാണാം, വിരുദ്ധവീര്യാശനം നിന്ദിതവ്യാധികരാണാം, പ്രശമഃ പഥ്യാനാം, ആയാസഃ സര്വാപഥ്യാനാം, മിഥ്യായോഗോ വ്യാധികരാണാം, രജസ്വലാഭിഗമനമലക്ഷ്മീമുഖാനാം, ബ്രഹ്മചര്യമായുഷ്യാണാം, പരദാരാഭിഗമനമനായുഷ്യാണാം, സങ്കല്പോ വൃഷ്യാണാം, ദൌര്മനസ്യമവൃഷ്യാണാമ്, അയഥാബലമാരമ്ഭഃ പ്രാണോപരോധിനാം, വിഷാദോ രോഗവര്ധനാനാം, സ്നാനം ശ്രമഹരാണാം, ഹര്ഷഃ പ്രീണനാനാം, ശോകഃ ശോഷണാനാം, നിവൃത്തിഃ പുഷ്ടികരാണാം, പുഷ്ടിഃസ്വപ്നകരാണാമ്, അതിസ്വപ്നസ്തന്ദ്രാകരാണാം, സര്വരസാഭ്യാസോ ബലകരാണാമ്, ഏകരസാഭ്യാസോ ദൌര്ബല്യകരാണാം, ഗര്ഭശല്യമാഹാര്യാണാമ്, അജീര്ണമുദ്ധാര്യാണാം, ബാലോ മൃദുഭേഷജീയാനാം, വൃദ്ധോ യാപ്യാനാം, ഗര്ഭിണീ തീക്ഷ്ണൌഷധവ്യവായവ്യായാമവര്ജനീയാനാം, സൌമനസ്യം ഗര്ഭധാരണാനാം, സന്നിപാതോ ദുശ്ചികിത്സ്യാനാമ്, ആമോ വിഷമചികിത്സ്യാനാം , ജ്വരോ രോഗാണാം, കുഷ്ഠം ദീര്ഘരോഗാണാം, രാജയക്ഷ്മാ രോഗസമൂഹാനാം, പ്രമേഹോऽനുഷങ്ഗിണാം, ജലൌകസോऽനുശസ്ത്രാണാം, ബസ്തിസ്തന്ത്രാണാം, ഹിമവാനൌഷധിഭൂമീനാം, സോമ ഓഷധീനാം, മരുഭൂമിരാരോഗ്യദേശാനാമ്, അനൂപോऽഹിതദേശാനാമ്, നിര്ദേശകാരിത്വമാതുരഗുണാനാം, ഭിഷക് ചികിത്സാങ്ഗാനാം, നാസ്തികോവര്ജ്യാനാം, ലൌല്യം ക്ലേശകരാണാമ്, അനിര്ദേശകാരിത്വമരിഷ്ടാനാം, അനിര്വേദോ വാര്തലക്ഷണാനാം, വൈദ്യസമൂഹോ നിഃസംശയകരാണം, യോഗോ വൈദ്യഗുണാനാം, വിജ്ഞാനമൌഷധീനാം, ശാസ്ത്രസഹിതസ്തര്കഃ സാധനാനാം, സമ്പ്രതിപത്തിഃ കാലജ്ഞാനപ്രയോജനാനാമ്, അവ്യവസായഃ കാലാതിപത്തിഹേതൂനാം, ദൃഷ്ടകര്മതാ നിഃസംശയകരാണാമ്, അസമര്ഥതാ ഭയകരാണാം, തദ്വിദ്യസമ്ഭാഷാ ബുദ്ധിവര്ധനാനാമ്, ആചാര്യഃ ശാസ്ത്രാധിഗമഹേതൂനാമ്, ആയുര്വേദോऽമൃതാനാം, സദ്വചനമനുഷ്ഠേയാനാമ്, അസദ്ഗ്രഹണം സര്വാഹിതാനാം, സര്വസന്ന്യാസഃ സുഖാനാമിതി||൪൦||
View original
अतो भूयः कर्मौषधानां च प्राधान्यतः सानुबन्धानि द्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- अन्नं वृत्तिकराणां श्रेष्ठम्, उदकमाश्वासकराणां (सुरा श्रमहराणां ), क्षीरं जीवनीयानां, मांसं बृंहणीयानां, रसस्तर्पणीयानां, लवणमन्नद्रव्यरुचिकराणाम्, अम्लं हृद्यानां, कुक्कुटो बल्यानां, नक्ररेतो वृष्याणां, मधु श्लेष्मपित्तप्रशमनानां, सर्पिर्वातपित्तप्रशमनानां, तैलं वातश्लेष्मप्रशमनानां, वमनं श्लेष्महराणां, विरेचनं पित्तहराणां, बस्तिर्वातहराणां, स्वेदो मार्दवकराणां, व्यायामः स्थैर्यकराणां, क्षारः पुंस्त्वोपघातिनां, (तिन्दुकमनन्नद्रव्यरुचिकराणाम् ,) आमं कपित्थमकण्ठ्यानाम्, आविकं सर्पिरहृद्यानाम्, अजाक्षीरं शोषघ्नस्तन्यसात्म्यरक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अविक्षीरं श्लेष्मपित्तजननानां, महिषीक्षीरं स्वप्नजननानां, मन्दकं दध्यभिष्यन्दकराणां, गवेधुकान्नं कर्शनीयानाम्, उद्दालकान्नं विरूक्षणीयानाम्, इक्षुर्मूत्रजननानां, यवाः पुरीषजननानां, जाम्बवं वातजननानां, शष्कुल्यः श्लेष्मपित्तजननानां, कुलत्था अम्लपित्तजननानां, माषाः श्लेष्मपित्तजननानां, मदनफलं वमनास्थापनानुवासनोपयोगिनां, त्रिवृत् सुखविरेचनानां, चतुरङ्गुलो मृदुविरेचनानां, स्नुक्पयस्तीक्ष्णविरेचननां, प्रत्यक्पुष्पा शिरोविरेचनानां, विडङ्गं क्रिमिघ्नानां, शिरीषो विषघ्नानां, खदिरः कुष्ठघ्नानां, रास्ना वातहराणाम्, आमलकं वयःस्थापनानां, हरीतकी पथ्यानाम्, एरण्डमूलं वृष्यवातहराणां, पिप्पलीमूलं दीपनीयपाचनीयानाहप्रशमनानां, चित्रकमूलं दीपनीयपाचनीयगुदशोथार्शःशूलहराणां, पुष्करमूलं हिक्काश्वासकासपार्श्वशूलहराणां, मुस्तं साङ्ग्राहिकदीपनीयपाचनीयानाम्, उदीच्यं निर्वापणदीपनीयपाचनीयच्छर्द्यतीसारहराणां, कट्वङ्गं साङ्ग्राहिकपाचनीयदीपनीयानाम्, अनन्ता साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अमृता साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयश्लेष्मशोणितविबन्धप्रशमनानां, बिल्वं साङ्ग्राहिकदीपनीयवातकफप्रशमनानाम्, अतिविषा दीपनीयपाचनीयसाङ्ग्राहिकसर्वदोषहराणाम्, उत्पलकुमुदपद्मकिञ्जल्कः साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, दुरालभा पित्तश्लेष्मप्रशमनानां, गन्धप्रियङ्गुः शोणितपित्तातियोगप्रशमनानां, कुटजत्वक् श्लेष्मपित्तरक्तसाङ्ग्राहिकोपशोषणानां, काश्मर्यफलं रक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, पृश्निपर्णी साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयवृष्याणां, विदारिगन्धा वृष्यसर्वदोषहराणां, बला साङ्ग्राहिकबल्यवातहराणां, गोक्षुरको मूत्रकृच्छ्रानिलहराणां, हिङ्गुनिर्यासश्छेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातकफप्रशमनानाम्, अम्लवेतसो भेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातश्लेष्महराणां, यावशूकः स्रंसनीयपाचनीयार्शोघ्नानां, तक्राभ्यासो ग्रहणीदोषशोफार्शोघृतव्यापत्प्रशमनानां, क्रव्यान्मांसरसाभ्यासो ग्रहणीदोषशोषार्शोघ्नानां, क्षीरघृताभ्यासो रसायनानां, समघृतसक्तुप्राशाभ्यासो वृष्योदावर्तहराणां, तैलगण्डूषाभ्यासो दन्तबलरुचिकराणां, चन्दनं दुर्गन्धहरदाहनिर्वापणलेपनानां, रास्नागुरुणी शीतापनयनप्रलेपनानां, लामज्जकोशीरं दाहत्वग्दोषस्वेदापनयनप्रलेपनानां, कुष्ठं वातहराभ्यङ्गोपनाहोपयोगिनां, मधुकं चक्षुष्यवृष्यकेश्यकण्ठ्यवर्ण्यविरजनीयरोपणीयानां, वायुः प्राणसञ्ज्ञाप्रदानहेतूनाम्, अग्निरामस्तम्भशीतशूलोद्वेपनप्रशमनानां, जलं स्तम्भनीयानां, मृद्भृष्टलोष्ट्रनिर्वापितमुदकं तृष्णाच्छर्द्यतियोगप्रशमनानाम्, अतिमात्राशनमामप्रदोषहेतूनां, यथाग्न्यभ्यवहारोऽग्निसन्धुक्षणानां, यथासात्म्यं चेष्टाभ्यवहारौ सेव्यानां, कालभोजनमारोग्यकराणां, तृप्तिराहारगुणानां, वेगसन्धारणमनारोग्यकराणां, मद्यं सौमनस्यजननानां, मद्याक्षेपो धीधृतिस्मृतिहराणां, गुरुभोजनं दुर्विपाककराणाम्, एकाशनभोजनं सुखपरिणामकराणां, स्त्रीष्वतिप्रसङ्गः शोषकराणां, शुक्रवेगनिग्रहः षाण्ड्यकराणां, पराघातनमन्नाश्रद्धाजननानाम्, अनशनमायुषो ह्रासकराणां, प्रमिताशनं कर्शनीयानाम्, अजीर्णाध्यशनं ग्रहणीदूषणानां, विषमाशनमग्निवैषम्यकराणां, विरुद्धवीर्याशनं निन्दितव्याधिकराणां, प्रशमः पथ्यानां, आयासः सर्वापथ्यानां, मिथ्यायोगो व्याधिकराणां, रजस्वलाभिगमनमलक्ष्मीमुखानां, ब्रह्मचर्यमायुष्याणां, परदाराभिगमनमनायुष्याणां, सङ्कल्पो वृष्याणां, दौर्मनस्यमवृष्याणाम्, अयथाबलमारम्भः प्राणोपरोधिनां, विषादो रोगवर्धनानां, स्नानं श्रमहराणां, हर्षः प्रीणनानां, शोकः शोषणानां, निवृत्तिः पुष्टिकराणां, पुष्टिःस्वप्नकराणाम्, अतिस्वप्नस्तन्द्राकराणां, सर्वरसाभ्यासो बलकराणाम्, एकरसाभ्यासो दौर्बल्यकराणां, गर्भशल्यमाहार्याणाम्, अजीर्णमुद्धार्याणां, बालो मृदुभेषजीयानां, वृद्धो याप्यानां, गर्भिणी तीक्ष्णौषधव्यवायव्यायामवर्जनीयानां, सौमनस्यं गर्भधारणानां, सन्निपातो दुश्चिकित्स्यानाम्, आमो विषमचिकित्स्यानां , ज्वरो रोगाणां, कुष्ठं दीर्घरोगाणां, राजयक्ष्मा रोगसमूहानां, प्रमेहोऽनुषङ्गिणां, जलौकसोऽनुशस्त्राणां, बस्तिस्तन्त्राणां, हिमवानौषधिभूमीनां, सोम ओषधीनां, मरुभूमिरारोग्यदेशानाम्, अनूपोऽहितदेशानाम्, निर्देशकारित्वमातुरगुणानां, भिषक् चिकित्साङ्गानां, नास्तिकोवर्ज्यानां, लौल्यं क्लेशकराणाम्, अनिर्देशकारित्वमरिष्टानां, अनिर्वेदो वार्तलक्षणानां, वैद्यसमूहो निःसंशयकराणं, योगो वैद्यगुणानां, विज्ञानमौषधीनां, शास्त्रसहितस्तर्कः साधनानां, सम्प्रतिपत्तिः कालज्ञानप्रयोजनानाम्, अव्यवसायः कालातिपत्तिहेतूनां, दृष्टकर्मता निःसंशयकराणाम्, असमर्थता भयकराणां, तद्विद्यसम्भाषा बुद्धिवर्धनानाम्, आचार्यः शास्त्राधिगमहेतूनाम्, आयुर्वेदोऽमृतानां, सद्वचनमनुष्ठेयानाम्, असद्ग्रहणं सर्वाहितानां, सर्वसन्न्यासः सुखानामिति||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (41) · Śloka 41
ഭവന്തി ചാത്ര- അഗ്ര്യാണാം ശതമുദ്ദിഷ്ടം യദ്ദ്വിപഞ്ചാശദുത്തരമ്| അലമേതദ്വികാരാണാം വിഘാതായോപദിശ്യതേ||൪൧||
View original
भवन्ति चात्र- अग्र्याणां शतमुद्दिष्टं यद्द्विपञ्चाशदुत्तरम्| अलमेतद्विकाराणां विघातायोपदिश्यते||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (42-44) · Śloka 44
സമാനകാരിണോ യേऽര്ഥാസ്തേഷാം ശ്രേഷ്ഠസ്യ ലക്ഷണമ്| ജ്യായസ്ത്വം കാര്യകര്തൃത്വേ വരത്വം ചാപ്യുദാഹൃതമ്||൪൨|| വാതപിത്തകഫാനാം ച യദ്യത് പ്രശമനേ ഹിതമ്| പ്രാധാന്യതശ്ച നിര്ദിഷ്ടം യദ്വ്യാധിഹരമുത്തമമ്||൪൩|| ഏതന്നിശമ്യ നിപുണം ചികിത്സാം സമ്പ്രയോജയേത്| ഏവം കുര്വന് സദാ വൈദ്യോ ധര്മകാമൌ സമശ്നുതേ||൪൪||
View original
समानकारिणो येऽर्थास्तेषां श्रेष्ठस्य लक्षणम्| ज्यायस्त्वं कार्यकर्तृत्वे वरत्वं चाप्युदाहृतम्||४२|| वातपित्तकफानां च यद्यत् प्रशमने हितम्| प्राधान्यतश्च निर्दिष्टं यद्व्याधिहरमुत्तमम्||४३|| एतन्निशम्य निपुणं चिकित्सां सम्प्रयोजयेत्| एवं कुर्वन् सदा वैद्यो धर्मकामौ समश्नुते||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (45-47) · Śloka 47
പഥ്യം പഥോऽനപേതം യദ്യച്ചോക്തം മനസഃ പ്രിയമ്| യച്ചാപ്രിയമപഥ്യം ച നിയതം തന്ന ലക്ഷയേത്||൪൫|| മാത്രാകാലക്രിയാഭൂമിദേഹദോഷഗുണാന്തരമ് | പ്രാപ്യ തത്തദ്ധി ദൃശ്യന്തേ തേ തേ ഭാവാസ്തഥാ തഥാ||൪൬|| തസ്മാത് സ്വഭാവോ നിര്ദിഷ്ടസ്തഥാ മാത്രാദിരാശ്രയഃ| തദപേക്ഷ്യോഭയം കര്മ പ്രയോജ്യം സിദ്ധിമിച്ഛതാ||൪൭||
View original
पथ्यं पथोऽनपेतं यद्यच्चोक्तं मनसः प्रियम्| यच्चाप्रियमपथ्यं च नियतं तन्न लक्षयेत्||४५|| मात्राकालक्रियाभूमिदेहदोषगुणान्तरम् | प्राप्य तत्तद्धि दृश्यन्ते ते ते भावास्तथा तथा||४६|| तस्मात् स्वभावो निर्दिष्टस्तथा मात्रादिराश्रयः| तदपेक्ष्योभयं कर्म प्रयोज्यं सिद्धिमिच्छता||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (49) · Śloka 49
തദാത്രേയസ്യ ഭഗവതോ വചനമനുനിശമ്യ പുനരപി ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശ ഉവാച- യഥോദ്ദേശമഭിനിര്ദിഷ്ടഃ കേവലോऽയമര്ഥോ ഭഗവതാ ശ്രുതശ്ചാസ്മാഭിഃ| ആസവദ്രവ്യാണാമിദാനീമനപവാദം ലക്ഷണമനതിസങ്ക്ഷേപേണോപദിശ്യമാനം ശുശ്രൂഷാമഹ ഇതി||൪൮|| തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- ധാന്യഫലമൂലസാരപുഷ്പകാണ്ഡപത്രത്വചോ ഭവന്ത്യാസവയോനയോऽഗ്നിവേശ! സങ്ഗ്രഹേണാഷ്ടൌ ശര്കരാനവമീകാഃ| താസ്വേവ ദ്രവ്യസംയോഗകരണതോऽപരിസങ്ഖ്യേയാസു യഥാപഥ്യതമാനാമാസവാനാം ചതുരശീതിം നിബോധ| തദ്യഥാ- സുരാസൌവീരതുഷോദകമൈരേയമേദകധാന്യാമ്ലാഃ ഷഡ് ധാന്യാസവാ ഭവന്തി, മൃദ്വീകാഖര്ജൂരകാശ്മര്യധന്വനരാജാദനതൃണശൂന്യപരൂഷകാഭയാമലകമൃഗലിണ്ഡികാജാമ്ബവകപിത്ഥ- കുവലബദരകര്കന്ധുപീലുപ്രിയാലപനസന്യഗ്രോധാശ്വത്ഥപ്ലക്ഷകപീതനോദുമ്ബരാജമോദശൃങ്ഗാടകശാങ്ഖിനീഫലാസവാഃ ഷഡ്വിംശതിര്ഭവന്തി, വിദാരിഗന്ധാശ്വഗന്ധാകൃഷ്ണഗന്ധാശതാവരീശ്യാമാത്രിവൃദ്ദന്തീദ്രവന്തീബില്വോരുബൂകചിത്രകമൂലൈരേകാദശ മൂലാസവാ ഭവന്തി, ശാലപ്രിയകാശ്വകര്ണചന്ദനസ്യന്ദനഖദിരകദരസപ്തപര്ണാര്ജുനാസനാരിമേദതിന്ദുകകിണിഹീശമീ- ശുക്തിശിംശപാശിരീഷവഞ്ജലധന്വനമധൂകൈഃ സാരാസവാ വിംശതിര്ഭവന്തി, പദ്മോത്പലനലികുമുദസൌഗന്ധികപുണ്ഡരീകശതപത്രമധൂകപ്രിയങ്ഗുധാതകീപുഷ്പൈര്ദശ പുഷ്പാസവാ ഭവന്തി, ഇക്ഷുകാണ്ഡേക്ഷ്വിക്ഷുവാലികാപുണ്ഡ്രകചതുര്ഥാഃ കാണ്ഡാസവാ ഭവന്തി, പടോലതാഡകപത്രാസവൌ ദ്വൌ ഭവതഃ, തില്വകലോധ്രൈലവാലുകക്രമുകചതുര്ഥാസ്ത്വഗാസവാ ഭവന്തി, ശര്കരാസവ ഏക ഏവേതി| ഏവമേഷാമാസവാനാം ചതുരശീതിഃ പരസ്പരേണാസംസൃഷ്ടാനാമാസവദ്രവ്യാണാമുപനിര്ദിഷ്ടാ ഭവതി| ഏഷാമാസവാനാമാസുതത്വാദാസവസഞ്ജ്ഞാ| ദ്രവ്യസംയോഗവിഭാഗവിസ്താരസ്ത്വേഷാം ബഹുവിധകല്പഃ സംസ്കാരശ്ച| യഥാസ്വം സംയോഗസംസ്കാരസംസ്കൃതാ ഹ്യാസവാഃ സ്വം കര്മ കുര്വന്തി| സംയോഗസംസ്കാരദേശകാലമാത്രാദയശ്ച ഭാവാസ്തേഷാം തേഷാമാസവാനാം തേ തേ സമുപദിശ്യന്തേ തത്തത്കാര്യമഭിസമീക്ഷ്യേതി||൪൯||
View original
तदात्रेयस्य भगवतो वचनमनुनिशम्य पुनरपि भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- यथोद्देशमभिनिर्दिष्टः केवलोऽयमर्थो भगवता श्रुतश्चास्माभिः| आसवद्रव्याणामिदानीमनपवादं लक्षणमनतिसङ्क्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति||४८|| तमुवाच भगवानात्रेयः- धान्यफलमूलसारपुष्पकाण्डपत्रत्वचो भवन्त्यासवयोनयोऽग्निवेश! सङ्ग्रहेणाष्टौ शर्करानवमीकाः| तास्वेव द्रव्यसंयोगकरणतोऽपरिसङ्ख्येयासु यथापथ्यतमानामासवानां चतुरशीतिं निबोध| तद्यथा- सुरासौवीरतुषोदकमैरेयमेदकधान्याम्लाः षड् धान्यासवा भवन्ति, मृद्वीकाखर्जूरकाश्मर्यधन्वनराजादनतृणशून्यपरूषकाभयामलकमृगलिण्डिकाजाम्बवकपित्थ- कुवलबदरकर्कन्धुपीलुप्रियालपनसन्यग्रोधाश्वत्थप्लक्षकपीतनोदुम्बराजमोदशृङ्गाटकशाङ्खिनीफलासवाः षड्विंशतिर्भवन्ति, विदारिगन्धाश्वगन्धाकृष्णगन्धाशतावरीश्यामात्रिवृद्दन्तीद्रवन्तीबिल्वोरुबूकचित्रकमूलैरेकादश मूलासवा भवन्ति, शालप्रियकाश्वकर्णचन्दनस्यन्दनखदिरकदरसप्तपर्णार्जुनासनारिमेदतिन्दुककिणिहीशमी- शुक्तिशिंशपाशिरीषवञ्जलधन्वनमधूकैः सारासवा विंशतिर्भवन्ति, पद्मोत्पलनलिकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रमधूकप्रियङ्गुधातकीपुष्पैर्दश पुष्पासवा भवन्ति, इक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुवालिकापुण्ड्रकचतुर्थाः काण्डासवा भवन्ति, पटोलताडकपत्रासवौ द्वौ भवतः, तिल्वकलोध्रैलवालुकक्रमुकचतुर्थास्त्वगासवा भवन्ति, शर्करासव एक एवेति| एवमेषामासवानां चतुरशीतिः परस्परेणासंसृष्टानामासवद्रव्याणामुपनिर्दिष्टा भवति| एषामासवानामासुतत्वादासवसञ्ज्ञा| द्रव्यसंयोगविभागविस्तारस्त्वेषां बहुविधकल्पः संस्कारश्च| यथास्वं संयोगसंस्कारसंस्कृता ह्यासवाः स्वं कर्म कुर्वन्ति| संयोगसंस्कारदेशकालमात्रादयश्च भावास्तेषां तेषामासवानां ते ते समुपदिश्यन्ते तत्तत्कार्यमभिसमीक्ष्येति||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (50) · Śloka 50
ഭവതി ചാത്ര- മനഃശരീരാഗ്നിബലപ്രദാനാമസ്വപ്നശോകാരുചിനാശനാനാമ്| സംഹര്ഷണാനാം പ്രവരാസവാനാമശീതിരുക്താ ചതുരുത്തരൈഷാ||൫൦||
View original
भवति चात्र- मनःशरीराग्निबलप्रदानामस्वप्नशोकारुचिनाशनानाम्| संहर्षणानां प्रवरासवानामशीतिरुक्ता चतुरुत्तरैषा||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (51) · Śloka 51
തത്ര ശ്ലോകഃ- ശരീരരോഗപ്രകൃതൌ മതാനി തത്ത്വേന ചാഹാരവിനിശ്ചയം ച| ഉവാച യജ്ജഃപുരുഷാദികേऽസ്മിന് മുനിസ്തഥാऽഗ്ര്യാണി വരാസവാംശ്ച||൫൧||
View original
तत्र श्लोकः- शरीररोगप्रकृतौ मतानि तत्त्वेन चाहारविनिश्चयं च| उवाच यज्जःपुरुषादिकेऽस्मिन् मुनिस्तथाऽग्र्याणि वरासवांश्च||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 25
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ യജ്ജഃപുരുഷീയോ നാമ പഞ്ചവിംശോऽധ്യായഃ||൨൫||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने यज्जःपुरुषीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon