Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
அதாதோ யஜ்ஜஃபுருஷீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௧||
இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨||
View original
अथातो यज्जःपुरुषीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ய இமே யோஜநாசதுஷ்கே ஷடுபக்ரமா அபிஹிதாஸ்தேऽந்நபாநாபேக்ஷயைவ வ்யாதிஹரணே ஸமர்தாஃ, அதோऽந்நபாநசதுஷ்கோऽபிதீயதே| தத்ராபி ஸங்க்ஷேபேணாந்நபாநகுணாபிதாயகோ யஜ்ஜஃபுருஷீயோऽபிதீயதே| தத்ராதௌ புருஷவ்யாதிகாரணநிஶ்சாயகப்ரகரணஂ த்வாஹாரகுணப்ரஶ்நாவதாரார்தஂ ததா பூர்வோக்தஷடுபக்ரமணீயரோககாரணஜ்ஞாநார்தஂ ச ‘யஜ்ஜஃபுருஷ’ இதி ப்ரஶ்நஂ ப்ராதாந்யேநாதிகத்ய கதோऽத்யாயோ யஜ்ஜஃபுருஷீயோ ஜ்ஞேயஃ| யத்யபி ‘புருஷோ யஜ்ஜஃ’ இதி ப்ரஶ்நக்ரமஃ, ததாऽபி ப்ரஶ்நார்தோऽத்ர கஹீதஃ||௧-௨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
புரா ப்ரத்யக்ஷதர்மாணஂ பகவந்தஂ புநர்வஸும்|
ஸமேதாநாஂ மஹர்ஷீணாஂ ப்ராதுராஸீதியஂ கதா ||௩||
ஆத்மேந்த்ரியமநோர்தாநாஂ யோऽயஂ புருஷஸஞ்ஜ்ஞகஃ|
ராஶிரஸ்யாமயாநாஂ ச ப்ராகுத்பத்திவிநிஶ்சயே||௪||
View original
पुरा प्रत्यक्षधर्माणं भगवन्तं पुनर्वसुम्|
समेतानां महर्षीणां प्रादुरासीदियं कथा ||३||
आत्मेन्द्रियमनोर्थानां योऽयं पुरुषसञ्ज्ञकः|
राशिरस्यामयानां च प्रागुत्पत्तिविनिश्चये||४||
ப்ரத்யக்ஷதர்மத்வஂ தபஃப்ரபாவாத்| இயமிதி அக்ரே வக்ஷ்யமாணா| கதா தத்த்வஜிஜ்ஞாஸார்தமந்யோந்யபச்சா| ராஶிஃ மேலகஃ, ஆத்மேந்த்ரியமநோऽர்தஸமுதாய இத்யர்தஃ| அஸ்ய ராஶேராமயாநாஂ சோத்பத்திவிநிஶ்சயே உத்பத்திவிநிஶ்சயவிஷயிணீ கதா ப்ராதுராஸீதிதி ஸம்பந்தஃ||௩-௪||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
ததந்தரஂ காஶிபதிர்வாமகோ வாக்யமர்தவித் |
வ்யாஜஹாரர்ஷிஸமிதிமுபஸத்யாபிவாத்ய ச||௫||
கிந்நு போஃ புருஷோ யஜ்ஜஸ்தஜ்ஜாஸ்தஸ்யாமயாஃ ஸ்மதாஃ|
ந வேத்யுக்தே நரேந்த்ரேண ப்ரோவாசர்ஷீந் புநர்வஸுஃ||௬||
View original
तदन्तरं काशिपतिर्वामको वाक्यमर्थवित् |
व्याजहारर्षिसमितिमुपसृत्याभिवाद्य च||५||
किन्नु भोः पुरुषो यज्जस्तज्जास्तस्यामयाः स्मृताः|
न वेत्युक्ते नरेन्द्रेण प्रोवाचर्षीन् पुनर्वसुः||६||
தாமேவ பரஸ்பரப்ரஶ்நரூபாஂ கதாஂ தர்ஶயதி- ததந்தரமித்யாதி| அந்தரஶப்தஃ காலவசநஃ; யதா- “அபஸ்மாராய குர்வந்தி வேகஂ கிஞ்சிததாந்தரம்” (சி. ௧௦) இதி; கிஞ்சித்காலமித்யர்தஃ; தேந ததந்தரமிதி கதாரம்பகால இத்யர்தஃ| காஶீ வாராணஸீ தஸ்யாஃ பதிஃ, தேஷாஂ பஹுத்வாத்விஶேஷணஂ- வாமக இதி| யஸ்மாஜ்ஜாதோ யஜ்ஜஃ; தத ஏவ புருஷஜநகாத் காரணாஜ்ஜாதாஸ்தஜ்ஜாஃ| ந வேதி அந்யதஃ புருஷோ ஜாயதேऽந்யதஶ்ச தஸ்ய ரோகா இத்யர்தஃ| நரேந்த்ரேணேதி காஶிபதிநாம்நா ராஜர்ஷிணா||௫-௬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ஸர்வ ஏவாமிதஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநச்சிந்நஸஂஶயாஃ|
பவந்தஶ்சேத்துமர்ஹந்தி காஶிராஜஸ்ய ஸஂஶயம்||௭||
View original
सर्व एवामितज्ञानविज्ञानच्छिन्नसंशयाः|
भवन्तश्छेत्तुमर्हन्ति काशिराजस्य संशयम्||७||
அமிதாப்யாஂ ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநாப்யாஂ சிந்நஃ ஸஂஶயோ யேஷாஂ தே ததா| “பவந்தஶ்சேத்துமர்ஹந்தி காஶிராஜஸ்ய ஸஂஶயம்” இதி பாடஃ ஸுகமஃ| “பவந்தோऽர்ஹந்தி நஶ்சேத்துஂ காஶிராஜே ச ஸஂஶயம்” இதி து பாடே, நோऽஸ்மாகஂ காஶிராஜேऽஸ்மந்மத்யகத இத்யர்தஃ| ஏதேந ஸ்வபக்ஷே காஶிராஜே ந வ்யாமோஹவசநஂ வக்தவ்யமிதி ஶிக்ஷயதி| சகாரேணாந்யேஷாஂ ச ஷீணாஂ ஸஂஶயஂ ஸமுச்சிநோதி| அந்யே து, நோऽஸ்மாகஂ ஸஂஶயஂ காஶிராஜே ச ஸஂஶயமிதி வ்யாக்யாநயந்தி| ஸஂஶயத்வயே சைகோऽத்ர ஷீணாமாத்மேந்த்ரியேத்யாதிநா ஶ்லோகேந தர்ஶிதஃ ஸஂஶயஃ, ஸ ச புருஷஸ்யாமயாநாஂ ச ப்ராகுத்பத்திஂ ப்ரதமோத்பத்திஂ ப்ரதீதி வ்யாக்யாநயந்தி; த்விதீயஸ்து காஶிபதேர்யதோக்த ஏவ||௭||
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
பாரீக்ஷிஸ்தத்பரீக்ஷ்யாக்ரே மௌத்கல்யோ வாக்யமப்ரவீத்|
ஆத்மஜஃ புருஷோ ரோகாஶ்சாத்மஜாஃ காரணஂ ஹி ஸஃ||௮||
ஸ சிநோத்யுபபுங்க்தே ச கர்ம கர்மபலாநி ச|
நஹ்யதே சேதநாதாதோஃ ப்ரவத்திஃ ஸுகதுஃகயோஃ||௯||
View original
पारीक्षिस्तत्परीक्ष्याग्रे मौद्गल्यो वाक्यमब्रवीत्|
आत्मजः पुरुषो रोगाश्चात्मजाः कारणं हि सः||८||
स चिनोत्युपभुङ्क्ते च कर्म कर्मफलानि च|
नह्यृते चेतनाधातोः प्रवृत्तिः सुखदुःखयोः||९||
ஆத்மஜஃ புருஷ இத்யாதிப்ரஶ்நத்வயஸ்யோத்தரஂ; தத்ர பூர்வப்ரஶ்நஸ்ய புருஷஸ்யாமயாநாஂ ச குத உத்பத்திரித்யேவஂரூபஸ்ய ப்ரஶ்நஸ்யோத்தரஂ ஆத்மஜஃ புருஷோ ரோகாஶ்சேதி, காஶிபதிப்ரஶ்நமாத்ரேऽப்யுத்தரமேதத் யத ஏவாத்மதஃ புருஷோ ஜாயதே தத ஏவ ரோகா இத்யர்தரூபமேவ | ப்ரஶ்நோத்தரதா த்வஸ்ய க்ரந்தஸ்ய ஸுகமைவ| காரணத்வே ஹேதுமாஹ- ஸ சிநோதீத்யாதி| சிநோதி கர்ம, கர்மபலாநி ச ஶரீராரோக்யவிகாராதீநி புங்க்த இதி யோஜநா| கர்மஸஹாயஸ்யாத்மநஃ ஶரீரவிகாராதிகர்தத்வாத் காரணத்வமிதி பாவஃ| ஏததேவ வ்யதிரேகேணாஹ- நஹ்யத இத்யாதி| சேதநாதாதுஃ ஆத்மா| ஸுகதுஃகயோரிதி ஸுகதுஃகஸாதநயோஃ நீருக்ஶரீரவிகாரயோரித்யர்தஃ||௮-௯||
Adhikarana 6 (10-13) · Śloka 13
ஶரலோமா து நேத்யாஹ ந ஹ்யாத்மாऽऽத்மாநமாத்மநா|
யோஜயேத்வ்யாதிபிர்துஃகைர்துஃகத்வேஷீ கதாசந||௧௦||
ரஜஸ்தமோப்யாஂ து மநஃ பரீதஂ ஸத்த்வஸஞ்ஜ்ஞகம்|
ஶரீரஸ்ய ஸமுத்பத்தௌ விகாராணாஂ ச காரணம்||௧௧||
வார்யோவிதஸ்து நேத்யாஹ ந ஹ்யேகஂ காரணஂ மநஃ |
நர்தே ஶரீராச்சாரீரரோகா ந மநஸஃ ஸ்திதிஃ||௧௨||
ரஸஜாநி து பூதாநி வ்யாதயஶ்ச பதக்விதாஃ|
ஆபோ ஹி ரஸவத்யஸ்தாஃ ஸ்மதா நிர்வத்திஹேதவஃ||௧௩||
View original
शरलोमा तु नेत्याह न ह्यात्माऽऽत्मानमात्मना|
योजयेद्व्याधिभिर्दुःखैर्दुःखद्वेषी कदाचन||१०||
रजस्तमोभ्यां तु मनः परीतं सत्त्वसञ्ज्ञकम्|
शरीरस्य समुत्पत्तौ विकाराणां च कारणम्||११||
वार्योविदस्तु नेत्याह न ह्येकं कारणं मनः |
नर्ते शरीराच्छारीररोगा न मनसः स्थितिः||१२||
रसजानि तु भूतानि व्याधयश्च पृथग्विधाः|
आपो हि रसवत्यस्ताः स्मृता निर्वृत्तिहेतवः||१३||
மந இத்யுக்தே மந்யதேऽநேநேதி வ்யுத்பத்த்யாऽऽத்மாऽபி ஶங்க்யேத, ததுக்தஂ- ஸத்த்வஸஞ்ஜ்ஞகமிதி| நர்தே ஶரீராச்சாரீரா வாதாதிஜந்யாஃ ஶோஷாதயஸ்திஷ்டந்தி; ததா ந மநஸஃ ஸ்திதிஃ, தே ஶரீராதிதி யோஜ்யம்| ரஜஸ்தமஃபரீதஸ்ய ஹி மநஸோ நித்யஂ ஶரீர ஏவ ஸ்திதிஃ; யத்து நிர்தோஷஂ மநஸ்தத்து ந புருஷஸ்ய நாபி ச வ்யாதேஃ காரணமிதி பாவஃ| ரஸஜாநீத்யாதௌ ஸ்மதா நிர்வத்திஹேதவ இதி வ்யாதிபுருஷயோஃ| ஏதேந வ்யாதிபுருஷஜநகரஸகாரணத்வேநாபஃ காரணகாரணதயா புருஷவிகாரயோஃ காரணஂ பவந்தி| கிஂவா ஆபோ நிர்வத்திஹேதவ இதி ரஸாநாஂ; கிஂவா யஸ்மாத்ரஸவத்ய ஆபஸ்தஸ்மாத்தா நிர்வத்திஹேதவ இதி யோஜநா||௧௦-௧௩||
Adhikarana 7 (14-15) · Śloka 15
ஹிரண்யாக்ஷஸ்து நேத்யாஹ ந ஹ்யாத்மா ரஸஜஃ ஸ்மதஃ|
நாதீந்த்ரியஂ மநஃ ஸந்தி ரோகாஃ ஶப்தாதிஜாஸ்ததா||௧௪||
ஷட்தாதுஜஸ்து புருஷோ ரோகாஃ ஷட்தாதுஜாஸ்ததா|
ராஶிஃ ஷட்தாதுஜோ ஹ்யேஷ ஸாங்க்யைராத்யைஃ ப்ரகீர்திதஃ ||௧௫||
View original
हिरण्याक्षस्तु नेत्याह न ह्यात्मा रसजः स्मृतः|
नातीन्द्रियं मनः सन्ति रोगाः शब्दादिजास्तथा||१४||
षड्धातुजस्तु पुरुषो रोगाः षड्धातुजास्तथा|
राशिः षड्धातुजो ह्येष साङ्ख्यैराद्यैः प्रकीर्तितः ||१५||
நஹ்யாத்மேத்யாதௌ நாதீந்த்ரியஂ மநோ ரஸஜஂ ஸ்மதமிதி யோஜநா; யஸ்மாததீந்த்ரியஂ மந ஆத்மா சாதீந்த்ரியஃ, தஸ்மாந்ந ரஸஜௌ; ரஸாத்தி ஜாயமாநஂ காரணகுணாநுவிதாநாதைந்த்ரியகஂ ஸ்யாதித்யர்தஃ| ஹேத்வந்தரமாஹ- ஸந்தீத்யாதி| அஹிதஶப்தரூபாதிஜந்யே விகாரே ந ரஸஃ காரணமித்யர்தஃ| ஆத்மா பதிவ்யாதீநி ச பஞ்ச ஷட் தாதவஃ| யதுக்தஂ- “காதயஶ்சேதநாஷஷ்டா தாதவஃ புருஷஃ ஸ்மதஃ” (ஶா. ௧) இதி||௧௪-௧௫||
Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17
ததா ப்ருவாணஂ குஶிகமாஹ தந்நேதி கௌஶிகஃ|
கஸ்மாந்மாதாபிதப்யாஂ ஹி விநா ஷட்தாதுஜோ பவேத்||௧௬||
புருஷஃ புருஷாத்கௌர்கோரஶ்வாதஶ்வஃ ப்ரஜாயதே|
பித்ர்யா மேஹாதயஶ்சோக்தா ரோகாஸ்தாவத்ர காரணம்||௧௭||
View original
तथा ब्रुवाणं कुशिकमाह तन्नेति कौशिकः|
कस्मान्मातापितृभ्यां हि विना षड्धातुजो भवेत्||१६||
पुरुषः पुरुषाद्गौर्गोरश्वादश्वः प्रजायते|
पित्र्या मेहादयश्चोक्ता रोगास्तावत्र कारणम्||१७||
குஶிக இதி ஹிரண்யாக்ஷஸ்ய நாம| கஸ்மாதிதி ஆக்ஷேபே| மாதாபித்ரநபேக்ஷித்வே ஸர்வப்ராணிஷு ஷட்தாதுஸமுதாயஸ்ய வித்யமாநத்வேந நரகோऽஶ்வாதிபேதோ ந ஸ்யாதிதி பாவஃ| ஹேத்வந்தரமாஹ- பித்ர்யா மேஹாதயஶ்சோக்தா இதி| பிததோऽபத்யஂ கச்சந்தீதி பித்ர்யாஃ; ஆதிஶப்தேந குஷ்டார்ஶஃப்ரபதயோ க்ராஹ்யாஃ| ஸ்வபக்ஷஂ தர்ஶயதி- தாவத்ர காரணமிதி; தௌ மாதாபிதரௌ||௧௬-௧௭||
Adhikarana 9 (18-19) · Śloka 19
பத்ரகாப்யஸ்து நேத்யாஹ நஹ்யந்தோऽந்தாத் ப்ரஜாயதே|
மாதாபித்ரோரபி ச தே ப்ராகுத்பத்திர்ந யுஜ்யதே||௧௮||
கர்மஜஸ்து மதோ ஜந்துஃ கர்மஜாஸ்தஸ்ய சாமயாஃ|
நஹ்யதே கர்மணோ ஜந்ம ரோகாணாஂ புருஷஸ்ய வா||௧௯||
View original
भद्रकाप्यस्तु नेत्याह नह्यन्धोऽन्धात् प्रजायते|
मातापित्रोरपि च ते प्रागुत्पत्तिर्न युज्यते||१८||
कर्मजस्तु मतो जन्तुः कर्मजास्तस्य चामयाः|
नह्यृते कर्मणो जन्म रोगाणां पुरुषस्य वा||१९||
ந ஹ்யந்த இத்யாதி| மாதாபிதகாரணத்வேऽந்தேந ஜாதோऽந்தஃ ஸ்யாதித்யர்தஃ| ஹேத்வந்தரமாஹ- மாதாபித்ரோரபீத்யாதி| தே தவ மாதாபிதகாரணவாதிநஃ, ப்ராகிதி ஸர்காதௌ மாதாபித்ரோருத்பத்திர்ந ஸ்யாத்; ஸர்காதௌ நிஃஶரீரிணி ஆதிபூதயோர்மாதாபித்ரோரபாவாதுத்பாதோ நோபபந்ந இதி பாவஃ||௧௮-௧௯||
Adhikarana 10 (20-21) · Śloka 21
பரத்வாஜஸ்து நேத்யாஹ கர்தா பூர்வஂ ஹி கர்மணஃ|
தஷ்டஂ ந சாகதஂ கர்ம யஸ்ய ஸ்யாத் புருஷஃ பலம்||௨௦||
பாவஹேதுஃ ஸ்வபாவஸ்து வ்யாதீநாஂ புருஷஸ்ய ச|
கரத்ரவசலோஷ்ணத்வஂ தேஜோந்தாநாஂ யதைவ ஹி||௨௧||
View original
भरद्वाजस्तु नेत्याह कर्ता पूर्वं हि कर्मणः|
दृष्टं न चाकृतं कर्म यस्य स्यात् पुरुषः फलम्||२०||
भावहेतुः स्वभावस्तु व्याधीनां पुरुषस्य च|
खरद्रवचलोष्णत्वं तेजोन्तानां यथैव हि||२१||
கர்தா பூர்வஂ ஹீத்யாதி| கர்மணஃ பூர்வஂ கர்தா ‘பவதி’ இதி ஶேஷஃ| யேந கர்மணா ஸ புருஷஃ கர்தவ்யஃ, தஸ்ய கர்மணஃ புருஷபூர்வபாவித்வாத் காரணத்வஂ ஸ்வீகர்தவ்யஂ; ததஶ்ச ஸ சேத்விநா கர்ம புருஷோऽபூத் , தத் கதஂ புருஷஸ்ய கர்ம காரணமிதி பாவஃ| அத ஶங்க்யதே அகதமேவாதௌ புருஷஜநகஂ கர்ம பவிஷ்யதீத்யாஹ- தஷ்டஂ ந சேத்யாதி| அகதஂ கர்ம ந தஷ்டஂ, ப்ரமாணேந நோபலப்தமித்யர்தஃ| யஸ்மாச்சுபாஶுபகர்ம க்ரியாஜந்யமேவ தர்மாதர்மரூபஂ ஸர்வஂ பவதீதி பாவஃ| பாவஹேதுஃ உத்பத்திஹேதுஃ| ஸ்வாபாவிகத்வே தஷ்டாந்தமாஹ- கரேத்யாதி| தேஜோऽந்தாநாமிதி “கரத்ரவசலோஷ்ணத்வஂ பூஜலாநிலதேஜஸாம்” (ஶா. ௧) இத்யாதிவக்ஷ்யமாணக்ரமேண பவேத்||௨௦-௨௧||
Adhikarana 11 (22-25) · Śloka 25
காங்காயநஸ்து நேத்யாஹ ந ஹ்யாரம்பபலஂ பவேத்|
பவேத் ஸ்வபாவாத்பாவாநாமஸித்திஃ ஸித்திரேவ வா||௨௨||
ஸ்ரஷ்டா த்வமிதஸங்கல்போ ப்ரஹ்மாபத்யஂ ப்ரஜாபதிஃ|
சேதநாசேதநஸ்யாஸ்ய ஜகதஃ ஸுகதுஃகயோஃ||௨௩||
தந்நேதி பிக்ஷுராத்ரேயோ ந ஹ்யபத்யஂ ப்ரஜாபதிஃ|
ப்ரஜாஹிதைஷீ ஸததஂ துஃகைர்யுஞ்ஜ்யாதஸாதுவத்||௨௪||
காலஜஸ்த்வேவ புருஷஃ காலஜாஸ்தஸ்ய சாமயாஃ|
ஜகத் காலவஶஂ ஸர்வஂ காலஃ ஸர்வத்ர காரணம்||௨௫||
View original
काङ्कायनस्तु नेत्याह न ह्यारम्भफलं भवेत्|
भवेत् स्वभावाद्भावानामसिद्धिः सिद्धिरेव वा||२२||
स्रष्टा त्वमितसङ्कल्पो ब्रह्मापत्यं प्रजापतिः|
चेतनाचेतनस्यास्य जगतः सुखदुःखयोः||२३||
तन्नेति भिक्षुरात्रेयो न ह्यपत्यं प्रजापतिः|
प्रजाहितैषी सततं दुःखैर्युञ्ज्यादसाधुवत्||२४||
कालजस्त्वेव पुरुषः कालजास्तस्य चामयाः|
जगत् कालवशं सर्वं कालः सर्वत्र कारणम्||२५||
ஸ்வபாவாதித்யத்ர ஆதௌ ‘யதி’ இத்யத்யாஹர்தவ்யஂ; தேந யதி ஸ்வபாவாதேவ பாவாநாஂ விகாரஶரீராதீநாஂ ஸித்த்யஸித்தீ பவதஃ, ததா ஆரம்பபலஂ ந பவேத், ஸ்வாபாவிகத்வாத்பாவாநாஂ; ய இமே லோகஶாஸ்த்ரஸித்தா யாககஷ்யத்யயநாத்யாரம்பாஸ்தே நிஷ்ப்ரயோஜநா பவேயுஃ, அகாரணத்வாதித்யர்தஃ | ஸ்ரஷ்டேத்யாதௌ ஜகதஃ ஸுகதுஃகயோஶ்ச ஸ்ரஷ்டா ப்ரஜாபதிரிதி யோஜநா| ஸ ச ப்ரஹ்மணோऽபத்யம்| அமிதஸங்கல்ப இதி யுகபதபரிமிதஸ்தாவரஜங்கமரூபகார்யகர்தத்வேநாபரிமிததஜ்ஜநநஸங்கல்ப இத்யர்தஃ| அஸாதுவதிதி அஸாதுஃ அபத்யத்ரோஹகாரீ||௨௨-௨௫||
Adhikarana 12 (26-29) · Śloka 29
ததர்ஷீணாஂ விவததாமுவாசேதஂ புநர்வஸுஃ|
மைவஂ வோசத தத்த்வஂ ஹி துஷ்ப்ராபஂ பக்ஷஸஂஶ்ரயாத்||௨௬||
வாதாந் ஸப்ரதிவாதாந் ஹி வதந்தோ நிஶ்சிதாநிவ|
பக்ஷாந்தஂ நைவ கச்சந்தி திலபீடகவத்கதௌ||௨௭||
முக்த்வைவஂ வாதஸங்கட்டமத்யாத்மமநுசிந்த்யதாம்|
நாவிதூதே தமஃஸ்கந்தே ஜ்ஞேயே ஜ்ஞாநஂ ப்ரவர்ததே||௨௮||
யேஷாமேவ ஹி பாவாநாஂ ஸம்பத் ஸஞ்ஜநயேந்நரம்|
தேஷாமேவ விபத்வ்யாதீந்விவிதாந்ஸமுதீரயேத்||௨௯||
View original
तथर्षीणां विवदतामुवाचेदं पुनर्वसुः|
मैवं वोचत तत्त्वं हि दुष्प्रापं पक्षसंश्रयात्||२६||
वादान् सप्रतिवादान् हि वदन्तो निश्चितानिव|
पक्षान्तं नैव गच्छन्ति तिलपीडकवद्गतौ||२७||
मुक्त्वैवं वादसङ्घट्टमध्यात्ममनुचिन्त्यताम्|
नाविधूते तमःस्कन्धे ज्ञेये ज्ञानं प्रवर्तते||२८||
येषामेव हि भावानां सम्पत् सञ्जनयेन्नरम्|
तेषामेव विपद्व्याधीन्विविधान्समुदीरयेत्||२९||
பக்ஷஸஂஶ்ரயாதிதி ராகதஃ பக்ஷஸங்க்ரஹாத்| நிஶ்சிதாநிவேதி பரமார்ததோऽநிஶ்சிதா ஏவ, பரஂ பக்ஷராகாத்புத்திப்ரகர்ஷாந்நிஶ்சிதா இவாபிதீயந்தே பக்ஷா இத்யர்தஃ| பக்ஷாந்தமிதி ஸம்யகர்தாவதாரணரூபஂ பக்ஷாந்தம்| திலபீடகஸ்தைலார்தஂ யந்த்ரோபரி ஸ்திதோ மநுஷ்யஃ; திலபீடகோ யதா கதௌ கமநே ஸதி, கம்யதேஶாப்ராப்த்யா சாந்தஂ நாஸாதயதி, புநஸ்தத்ரைவ ப்ரமணாத்; ததா பக்ஷஸஂஶ்ரயாத்வாதிநோऽபீத்யர்தஃ| ஸங்கட்டஃ அந்யோந்யபீடகோ மேலகஃ| அத்யாத்மஂ தத்த்வம்| ஸ்கந்தஃ ஸமூஹஃ| பக்ஷராகஶ்சேஹ தத்த்வஜ்ஞாநப்ரதிபந்தகத்வேந தமஸ்கந்த உச்யதே| ஸித்தாந்தமாஹ- யேஷாமித்யாதி| யேஷாமிதி யஜ்ஜாதீயாநாஂ, தே ச மஹாபூதாதயஃ| தேந மஹாபூதத்வேநைவ வாதாதீநாஂ க்ரஹணம்| ஸம்பதிதி ப்ரஶஸ்தகுணதா| நரமிதி ஸஂயோகிபுருஷம்| விபதிதி வைகுண்யம்| ஸமுதீரயேதிதி ஜநயேத்| ஏதேஷாஂ ச ஷிவாதாநாஂ கதநஂ பூர்வபக்ஷஸித்தாந்தஶ்ரவணேந ஶிஷ்யஸந்தேஹநிவத்த்யர்தம் ||௨௬-௨௯||
Adhikarana 13 (30-32) · Śloka 32
அதாத்ரேயஸ்ய பகவதோ வசநமநுநிஶம்ய புநரேவ வாமகஃ காஶிபதிருவாச பகவந்தமாத்ரேயஂ- பகவந்! ஸம்பந்நிமித்தஜஸ்ய புருஷஸ்ய விபந்நிமித்தஜாநாஂ ச ரோகாணாஂ கிமபிவத்திகாரணமிதி||௩௦||
தமுவாச பகவாநாத்ரேயஃ- ஹிதாஹாரோபயோக ஏக ஏவ புருஷவத்திகரோ பவதி, அஹிதாஹாரோபயோகஃ புநர்வ்யாதிநிமித்தமிதி ||௩௧||
ஏவஂவாதிநஂ பகவந்தமாத்ரேயமக்நிவேஶ உவாச- கதமிஹ பகவந்! ஹிதாஹிதாநாமாஹாரஜாதாநாஂ லக்ஷணமநபவாதமபிஜாநீமஹே; ஹிதஸமாக்யாதாநாமாஹாரஜாதாநாமஹிதஸமாக்யாதாநாஂ ச மாத்ராகாலக்ரியாபூமிதேஹதோஷபுருஷாவஸ்தாந்தரேஷு விபரீதகாரித்வமுபலபாமஹ இதி||௩௨||
View original
अथात्रेयस्य भगवतो वचनमनुनिशम्य पुनरेव वामकः काशिपतिरुवाच भगवन्तमात्रेयं- भगवन्! सम्पन्निमित्तजस्य पुरुषस्य विपन्निमित्तजानां च रोगाणां किमभिवृद्धिकारणमिति||३०||
तमुवाच भगवानात्रेयः- हिताहारोपयोग एक एव पुरुषवृद्धिकरो भवति, अहिताहारोपयोगः पुनर्व्याधिनिमित्तमिति ||३१||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- कथमिह भगवन्! हिताहितानामाहारजातानां लक्षणमनपवादमभिजानीमहे; हितसमाख्यातानामाहारजातानामहितसमाख्यातानां च मात्राकालक्रियाभूमिदेहदोषपुरुषावस्थान्तरेषु विपरीतकारित्वमुपलभामह इति||३२||
ஹிதாஹாரோபயோக ஏக ஏவேத்யவதாரணேநாஸ்ய ப்ராதாந்யஂ தர்ஶயதி நாந்யப்ரதிஷேதம், ஆசாரஸ்ய ஸ்வப்நாதேஸ்ததா ஶப்தாதீநாமபி காரணத்வேநோக்தத்வாத்| வ்யாதிநிமித்தமிதி வ்யாத்யபிவத்திநிமித்தஂ மத்யபதலோபாஜ்ஜ்ஞேயம், அபிவத்திகாரணஸ்யைவ பஷ்டத்வாத்; ததாऽஹிதாஹாரஸ்ய யத்வ்யாதிநிமித்தத்வஂ, தஸ்ய ‘தேஷாமேவ விபத்வ்யாதீந் விவிதாந் ஸமுதீரயேத்’ இத்யநேநைவோக்தத்வாத்| கிஂவா வ்யாதிநிமித்தஶப்தேந ஸாமாந்யேந ஜநகோ வர்தகஶ்ச ஹேதுருச்யதே| அநபவாதமிதி அவ்யபிசாரி| ஹிதாஹிதாஹாரதுர்ஜ்ஞாநதாஹேதுமாஹ- ஹிதஸமாக்யாதாநாமித்யாதி| விபரீதகாரித்வமிதி பத்யஸ்யாபத்யத்வஂ ததா அபத்யஸ்ய பத்யத்வஂ மாத்ராதிவஶாத்பவதி| தத்ர பத்யா ரக்தஶால்யாதயோऽதிமாத்ரா ஹீநமாத்ரா வா மாத்ராதோஷாதபத்யா பவந்தி| ததா காலவஶாத்த ஏவ ரக்தஶால்யாதயோ லகுத்வாத்பலவதக்நீநாஂ ஹேமந்தே ந ஹிதாஃ; காலஶப்தேந சேஹ நித்யக ஏவ காலோ கஹ்யதே, ஆவஸ்திகஸ்ய புரஷாவஸ்தாஶப்தேந கஹீதத்வாத்| க்ரியா து ஸஂஸ்கரணஂ, தேந ச ரக்தஶாலிரஸம்யக்ஸ்விந்நாப்ரஸ்ருதத்வாதிநா ஓதநதோஷேணாஹிதோ பவதி, ததா ஸ ஏவ பூமிஸம்பந்தாதாநூபதேஶஜஃ ஸந்நபத்யோ பவதி| ததா தேஹாபேக்ஷயா மேதஸ்விநோ ரக்தஶாலிர்லகுதயா ந ஹிதோ பவதி, ததுக்தஂ- “குரு சாதர்பணஂ சேஷ்டஂ ஸ்தூலாநாஂ கர்ஶநஂ ப்ரதி” (ஸூ. ௨௧) இதி| ததா ஸ ஏவ தோஷே வாயாவஹிதஃ, தோஷஶப்தேந வ்யாதிரபி க்ரஹீதவ்யஃ| ததா- புருஷஸ்ய பால்யாவஸ்தாயாஂ ஶ்லேஷ்மப்ரதாநாயாஂ திக்தாதி பத்யஂ, தத்து வார்தக்யே வத்தவாதே ந பத்யம்| அவஸ்தாந்தரஶப்தஶ்ச மாத்ராதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| ஏவமஹிதஸ்யாபி மாத்ராதிபரிக்ரஹேண ஹிதத்வமுந்நேதவ்யம்||௩௦-௩௨||
Adhikarana 14 (33-34) · Śloka 34
தமுவாச பகவாநாத்ரேயஃ- யதாஹாரஜாதமக்நிவேஶ! ஸமாஂஶ்சைவ ஶரீரதாதூந் ப்ரகதௌ ஸ்தாபயதி விஷமாஂஶ்ச ஸமீகரோதீத்யேதத்திதஂ வித்தி, விபரீதஂ த்வஹிதமிதி; இத்யேதத்திதாஹிதலக்ஷணமநபவாதஂ பவதி||௩௩||
ஏவஂவாதிநஂ ச பகவந்தமாத்ரேயமக்நிவேஶ உவாச- பகவந்! ந த்வேததேவமுபதிஷ்டஂ பூயிஷ்டகல்பாஃ ஸர்வபிஷஜோ விஜ்ஞாஸ்யந்தி||௩௪||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- यदाहारजातमग्निवेश! समांश्चैव शरीरधातून् प्रकृतौ स्थापयति विषमांश्च समीकरोतीत्येतद्धितं विद्धि, विपरीतं त्वहितमिति; इत्येतद्धिताहितलक्षणमनपवादं भवति||३३||
एवंवादिनं च भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवन्! न त्वेतदेवमुपदिष्टं भूयिष्ठकल्पाः सर्वभिषजो विज्ञास्यन्ति||३४||
ஸித்தாந்தயதி- யதாஹாரஜாதமித்யாதி| அநேந ச க்ரந்தேந ஹிதாஹிதத்வஂ ந ஸ்வரூபேண பாவாநாஂ, கிந்து மாத்ராதிஸவ்யபேக்ஷமிதி தர்ஶிதஂ பவதி| ந த்வேததித்யாதி| ஏததிதி ஹிதாஹிதம்| ஏவமுபதிஷ்டமிதி யதாஹாரஜாதமித்யாதிலக்ஷணோத்திஷ்டம்| விஜ்ஞாஸ்யந்தி ந த்விதி ஸம்பந்தஃ| ஏதஸ்மிந் ஹிதாஹிதலக்ஷணே மாத்ராத்யவஸ்தாந்தரஜ்ஞாநஂ விநா ந ஹிதத்வமஹிதத்வஂ வா ஹிதாநாஂ ரக்தஶால்யாதீநாமஹிதாநாஂ யவகாதீநாஂ ச ஜ்ஞாதுஂ பார்யதே, மாத்ராத்யவஸ்தாயாஶ்ச துர்ஜ்ஞாநத்வேந ஸர்வவைத்யா ஜ்ஞாதுமக்ஷமா இதி பாவஃ||௩௩-௩௪||
Adhikarana 15 (35) · Śloka 35
தமுவாச பகவாநாத்ரேயஃ- யேஷாஂ ஹி விதிதமாஹாரதத்த்வமக்நிவேஶ! குணதோ த்ரவ்யதஃ கர்மதஃ ஸர்வாவயவஶஶ்ச மாத்ராதயோ பாவாஃ, த ஏததேவமுபதிஷ்டஂ விஜ்ஞாதுமுத்ஸஹந்தே|
யதா து கல்வேததுபதிஷ்டஂ பூயிஷ்டகல்பாஃ ஸர்வபிஷஜோ விஜ்ஞாஸ்யந்தி, ததைததுபதேக்ஷ்யாமோ மாத்ராதீந் பாவாநநுதாஹரந்தஃ; தேஷாஂ ஹி பஹுவிதவிகல்பா பவந்தி|
ஆஹாரவிதிவிஶேஷாஂஸ்து கலு லக்ஷணதஶ்சாவயவதஶ்சாநுவ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௩௫||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- येषां हि विदितमाहारतत्त्वमग्निवेश! गुणतो द्रव्यतः कर्मतः सर्वावयवशश्च मात्रादयो भावाः, त एतदेवमुपदिष्टं विज्ञातुमुत्सहन्ते|
यथा तु खल्वेतदुपदिष्टं भूयिष्ठकल्पाः सर्वभिषजो विज्ञास्यन्ति, तथैतदुपदेक्ष्यामो मात्रादीन् भावाननुदाहरन्तः; तेषां हि बहुविधविकल्पा भवन्ति|
आहारविधिविशेषांस्तु खलु लक्षणतश्चावयवतश्चानुव्याख्यास्यामः||३५||
ஏததேவாஸர்வபிஷக்ஜ்ஞேயத்வஂ லக்ஷணஸ்யாஹ- யேஷாஂ ஹீத்யாதி| குணத இதி இஹ ப்ரகரணே குருலகுத்வாதிகுணதஃ| த்ரவ்யத இதி காரணதஃ, யதா- இதமாப்யமிதமாக்நேயமித்யாதி; கிஂவா த்ரவ்யத இத்யாஹாரத்ரவ்யாத்ரக்தஶால்யாதேஃ| கர்மதஃ கார்யதஃ; யதா- இதஂ ஜீவநமிதஂ பஂஹணமித்யாதி| ஸர்வாவயவஶஶ்சேதி ரஸவீர்யவிபாகப்ரபாவேப்யஃ| மாத்ராதயஶ்சாநந்தரோக்தாஃ புருஷாந்தா ஜ்ஞேயாஃ| ஆஹாரதத்த்வஂ ச குணாதிப்யோ விதிதஂ மாத்ராதயஶ்ச விதிதா இதி யோஜநா| கிஂவா குணஶப்தேந ரஸவீர்யாதீநாமபி க்ரஹணஂ, ஸர்வாவயவஶஶ்சேதி மாத்ராதிஜ்ஞாநேந ஸம்பத்யதே| யதேத்யாதௌ ஏததிதி ஹிதாஹிதம்| பூயிஷ்டகல்பா நாநாப்ரகாரா உத்தமாதமமத்யமா இத்யர்தஃ, பூயிஷ்டகல்பா இதி கத்வா ஸர்வக்ரஹணமுத்தமாதீநாமேவ ஶ்ரேஷ்டஶ்ரேஷ்டதரஶ்ரேஷ்டதமாதிபேதக்ரஹணார்தஂ; கிஂவா ஶல்யாத்யஷ்டாங்காத்யாயிவைத்யக்ரஹணார்தஂ ; கிஂவா பூயிஷ்டகல்பா இதி விஜ்ஞாதபூரிஹிதாஹிதோதாஹரணாஃ; அக்ர்யாதிகாரே ஹி பஹு ஹிதாஹிதஂ வக்தவ்யஂ, தச்சால்பபுத்தீநாஂ வ்யவஹாராய பவதி, ப்ரகஷ்டபுத்தீநாஂ சாநுக்தஜ்ஞாநாயேதி பாவஃ| லக்ஷணத இதி லக்ஷணமாஹாரத்வஂ ஸ்தாவரஜங்கமாத்மகத்வாதி, ஏதச்ச ‘தத்யதா- ஆஹாரத்வஂ’ இத்யாதிநா ‘கரணபாஹுல்யாத்’ இத்யந்தேந வக்ஷ்யதி| அவயவத இதி ஏகதேஶதஃ, ஏகதேஶாஶ்ச லோஹிதஶால்யாதயஃ; தே து ‘தத்யதா லோஹிதஶாலயஃ’ இத்யாதிநா வக்ஷ்யந்தே||௩௫||
Adhikarana 16 (36) · Śloka 36
தத்யதா- ஆஹாரத்வமாஹாரஸ்யைகவிதமர்தாபேதாத்; ஸ புநர்த்வியோநிஃ, ஸ்தாவரஜங்கமாத்மகத்வாத்; த்விவிதப்ரபாவஃ, ஹிதாஹிதோதர்கவிஶேஷாத்; சதுர்விதோபயோகஃ, பாநாஶநபக்ஷ்யலேஹ்யோபயோகாத்; ஷடாஸ்வாதஃ, ரஸபேததஃ ஷட்விதத்வாத்; விஂஶதிகுணஃ, குருலகுஶீதோஷ்ணஸ்நிக்தரூக்ஷமந்ததீக்ஷ்ணஸ்திரஸரமதுகடிந- விஶதபிச்சிலஶ்லக்ஷ்ணகரஸூக்ஷ்மஸ்தூலஸாந்த்ரத்ரவாநுகமாத்; அபரிஸங்க்யேயவிகல்பஃ, த்ரவ்யஸஂயோககரணபாஹுல்யாத்||௩௬||
View original
तद्यथा- आहारत्वमाहारस्यैकविधमर्थाभेदात्; स पुनर्द्वियोनिः, स्थावरजङ्गमात्मकत्वात्; द्विविधप्रभावः, हिताहितोदर्कविशेषात्; चतुर्विधोपयोगः, पानाशनभक्ष्यलेह्योपयोगात्; षडास्वादः, रसभेदतः षड्विधत्वात्; विंशतिगुणः, गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिन- विशदपिच्छिलश्लक्ष्णखरसूक्ष्मस्थूलसान्द्रद्रवानुगमात्; अपरिसङ्ख्येयविकल्पः, द्रव्यसंयोगकरणबाहुल्यात्||३६||
அர்தாபேதாதிதி அப்யவஹ்ரியமாணத்வார்தாபேதாத்| த்வியோநிரிதி த்விப்ரபவஃ| ஹிதரூபோऽஹிதரூபோ வோதர்கோ ஹிதாஹிதோதர்கஃ, ஸ ஏவ விஶேஷஃ; உதர்க உத்தரகாலீநஂ பலம்| குருலாகவாதயோ யுக்மாஃ பரஸ்பரவிரோதிநோ ஜ்ஞேயாஃ; அநுகமாதிதி அநுகதத்வாத்| ஆத்ரேயபத்ரகாப்யீயே (ஸூ. ௨௬) வக்ஷ்யமாணாஃ பரத்வாதயோ குணா ந ததாऽத்ரோபகாரகா இதி நேஹோச்யந்தே| யே து தத்ர ஸஂயோககரணே ஆஹாரவிதௌ பூர்யுபயோகிநீ, தே பஹுவிதத்வேந த்வபரிஸங்க்யேயவிகல்பஹேதுத்வேநைவ நிவேஶிதே| பரிமாணஂ து மாத்ரா, ஸா சேஹாநுதாஹரணீயத்வேந ப்ரதிஜ்ஞாதா ‘மாத்ராதீந் பாவாநநுதாஹரந்தஃ’ இதி வசநேந| த்ரவ்யஸஂயோககரணபாஹுல்யாதிதி த்ரவ்யஂ ஶூகதாந்யாதிகஂ, ஸஂயோக ஆஹாரத்ரவ்யாணாஂ மேலகஃ, கரணஂ ஸஂஸ்காரஃ||௩௬||
Adhikarana 17 (37) · Śloka 37
தஸ்ய கலு யே யே விகாராவயவா பூயிஷ்டமுபயுஜ்யந்தே, பூயிஷ்டகல்பாநாஂ ச மநுஷ்யாணாஂ ப்ரகத்யைவ ஹிததமாஶ்சாஹிததமாஶ்ச, தாஂஸ்தாந் யதாவதுபதேக்ஷ்யாமஃ||௩௭||
View original
तस्य खलु ये ये विकारावयवा भूयिष्ठमुपयुज्यन्ते, भूयिष्ठकल्पानां च मनुष्याणां प्रकृत्यैव हिततमाश्चाहिततमाश्च, तांस्तान् यथावदुपदेक्ष्यामः||३७||
விகாராவயவா இதி விகாரைகதேஶாஃ| பூயிஷ்டகல்பாநாமிதி கிஞ்சிந்ந்யூநபஹூநாஂ , கல்பஶப்தோ ஹ்யயமீஷதஸமாப்த்யர்தஃ , யதாராஜகல்ப இதி| ஏதேந ப்ராயஶோ பஹூநாஂ யே ஹிதா அஹிதாஶ்ச த உச்யந்த இத்யர்தஃ| அந்யே து பூயிஷ்டகல்பாநாமிதி ஸமாநதாதுப்ரகதீநாமிதி ப்ருவதே| ப்ரகத்யேதி ந ஸஂயோககரணாதிநா, கிந்து ஸ்வபாவேந||௩௭||
Adhikarana 18 (38) · Śloka 38
தத்யதா- லோஹிதஶாலயஃ ஶூகதாந்யாநாஂ பத்யதமத்வே ஶ்ரேஷ்டதமா பவந்தி, முத்காஃ ஶமீதாந்யாநாம், ஆந்தரிக்ஷமுதகாநாஂ, ஸைந்தவஂ லவணாநாஂ, ஜீவந்தீஶாகஂ ஶாகாநாம், ஐணேயஂ மகமாஂஸாநாஂ, லாவஃ பக்ஷிணாஂ, கோதா பிலேஶயாநாஂ, ரோஹிதோ மத்ஸ்யாநாஂ, கவ்யஂ ஸர்பிஃ ஸர்பிஷாஂ, கோக்ஷீரஂ க்ஷீராணாஂ, திலதைலஂ ஸ்தாவரஜாதாநாஂ ஸ்நேஹாநாஂ, வராஹவஸா ஆநூபமகவஸாநாஂ, சுலுகீவஸா மத்ஸ்யவஸாநாஂ, பாகஹஂஸவஸா ஜலசரவிஹங்கவஸாநாஂ, குக்குடவஸா விஷ்கிரஶகுநிவஸாநாஂ, அஜமேதஃ ஶாகாதமேதஸாஂ, ஶங்கவேரஂ கந்தாநாஂ, மத்வீகா பலாநாஂ, ஶர்கரேக்ஷுவிகாராணாம், இதி ப்ரகத்யைவ ஹிததமாநாமாஹாரவிகாராணாஂ ப்ராதாந்யதோ த்ரவ்யாணி வ்யாக்யாதாநி பவந்தி||௩௮||
View original
तद्यथा- लोहितशालयः शूकधान्यानां पथ्यतमत्वे श्रेष्ठतमा भवन्ति, मुद्गाः शमीधान्यानाम्, आन्तरिक्षमुदकानां, सैन्धवं लवणानां, जीवन्तीशाकं शाकानाम्, ऐणेयं मृगमांसानां, लावः पक्षिणां, गोधा बिलेशयानां, रोहितो मत्स्यानां, गव्यं सर्पिः सर्पिषां, गोक्षीरं क्षीराणां, तिलतैलं स्थावरजातानां स्नेहानां, वराहवसा आनूपमृगवसानां, चुलुकीवसा मत्स्यवसानां, पाकहंसवसा जलचरविहङ्गवसानां, कुक्कुटवसा विष्किरशकुनिवसानां, अजमेदः शाखादमेदसां, शृङ्गवेरं कन्दानां, मृद्वीका फलानां, शर्करेक्षुविकाराणाम्, इति प्रकृत्यैव हिततमानामाहारविकाराणां प्राधान्यतो द्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति||३८||
லோஹிதஶாலீ ரக்தஶாலிஃ| ஶூகதாந்யாநாமித்யாதௌ நிர்தாரணே ஷஷ்டீ| பத்யதமத்வ இதி தமப்ப்ரயோகஃ ஸஜாதீயேப்யஃ ப்ரகஷ்டத்வேந ஶ்ரேஷ்டதமா இதி, யதா- ஶ்ரேஷ்டதம இதி ப்ரஶஸ்யஃ; கிஂவா தமப்க்ரஹணஂ ஸ்வார்திகஂ, யதா- “யுதிஷ்டிரஃ ஶ்ரேஷ்டதமஃ குரூணாம்” இதி, ததா ‘அந்யதமஂ ஜிஹ்வாவைஷயிகம்’ (ஸூ. ௨௬) இதி| யத்யபி காகமாசீ த்ரிதோஷக்நீ ரஸாயநீ ச, ததாऽபீஹ ஜீவந்தீ ஸ்வஸ்தஹிதத்வப்ரகர்ஷாதுச்யதே, ஸ்வஸ்தஹிதத்வப்ரகர்ஷஶ்சேஹ வசநாதேவ லப்யதே| ஏவமந்யத்ராபி வ்யாக்யேயம்| காகமாச்யாஂ த்வயஂ விஶேஷஃ- யத்- காகமாசீ பர்யுஷிதா மரணாய| யத்யபி கோதாரோஹிதௌ கபபித்தவர்தநௌ, வசநஂ ஹி- “பூஶயா வாரிஜாதாஶ்ச கபபித்தவிவர்தநாஃ” இதி, ததாऽபீஹ ஸஜாதீயேஷு பத்யத்வப்ரகர்ஷேணேஹோச்யேதே; ததா கிஞ்சித்தோஷகரஸ்யாபி துபேதேந பத்யத்வஂ பவத்யேவ; கிஞ்சித் ஸ்வஸ்தஹிதத்வஂ த்ரவ்யஸ்ய பதகேவ குணஃ ந தோஷகர்தத்வஂ தோஷஹரத்வஂ வாऽபேக்ஷதே; யதுக்தஂ- “கிஞ்சித்தோஷப்ரஶமநஂ கிஞ்சித்தாதுப்ரதூஷணம்| ஸ்வஸ்தவத்தௌ மதஂ கிஞ்சித்த்ரவ்யஂ த்ரிவிதமுச்யதே” (ஸூ. ௧) இதி| சுல்லுகீ ‘ஸுகஹ’ இதி க்யாதஃ| பாகஹஂஸஃ ஶ்வேதஹஂஸஃ||௩௮||
Adhikarana 19 (39) · Śloka 39
அஹிததமாநப்யுபதேக்ஷ்யாமஃ- யவகாஃ ஶூகதாந்யாநாமபத்யதமத்வேந ப்ரகஷ்டதமா பவந்தி, மாஷாஃ ஶமீதாந்யாநாஂ, வர்ஷாநாதேயமுதகாநாம், ஊஷரஂ லவணாநாஂ, ஸர்ஷபஶாகஂ ஶாகாநாஂ, கோமாஂஸஂ மகமாஂஸாநாஂ, காணகபோதஃ பக்ஷிணாஂ, பேகோ பிலேஶயாநாஂ, சிலிசிமோ மத்ஸ்யாநாம், ஆவிகஂ ஸர்பிஃ ஸர்பிஷாம், அவிக்ஷீரஂ க்ஷீராணாஂ, குஸும்பஸ்நேஹஃ ஸ்தாவரஸ்நேஹாநாஂ, மஹிஷவஸா ஆநூபமகவஸாநாஂ, கும்பீரவஸா மத்ஸ்யவஸாநாஂ, காகமத்குவஸா ஜலசரவிஹங்கவஸாநாஂ, சடகவஸா விஷ்கிரஶுகநிவஸாநாஂ, ஹஸ்திமேதஃ ஶாகாதமேதஸாஂ, நிகுசஂ பலாநாம், ஆலுகஂ கந்தாநாஂ, பாணிதமிக்ஷுவிகாராணாம், இதி ப்ரகத்யைவாஹிததமாநாமாஹாரவிகாராணாஂ ப்ரகஷ்டதமாநி த்ரவ்யாணி வ்யாக்யாதாநி பவந்தி; (இதி) ஹிதாஹிதாவயவோ வ்யாக்யாத ஆஹாரவிகாராணாம்||௩௯||
View original
अहिततमानप्युपदेक्ष्यामः- यवकाः शूकधान्यानामपथ्यतमत्वेन प्रकृष्टतमा भवन्ति, माषाः शमीधान्यानां, वर्षानादेयमुदकानाम्, ऊषरं लवणानां, सर्षपशाकं शाकानां, गोमांसं मृगमांसानां, काणकपोतः पक्षिणां, भेको बिलेशयानां, चिलिचिमो मत्स्यानाम्, आविकं सर्पिः सर्पिषाम्, अविक्षीरं क्षीराणां, कुसुम्भस्नेहः स्थावरस्नेहानां, महिषवसा आनूपमृगवसानां, कुम्भीरवसा मत्स्यवसानां, काकमद्गुवसा जलचरविहङ्गवसानां, चटकवसा विष्किरशुकनिवसानां, हस्तिमेदः शाखादमेदसां, निकुचं फलानाम्, आलुकं कन्दानां, फाणितमिक्षुविकाराणाम्, इति प्रकृत्यैवाहिततमानामाहारविकाराणां प्रकृष्टतमानि द्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति; (इति) हिताहितावयवो व्याख्यात आहारविकाराणाम्||३९||
ப்ரகஷ்டதமா இதி தமப்ப்ரயோகஃ பூர்வவத் ஸ்வார்திகஃ| யத்யப்யபத்யதம இதி தமப்ப்ரயோகேணைவ ப்ரகஷ்டத்வஂ ப்ரதிபாதிதஂ, ததாऽப்யபத்யதமாநாஂ பஹூநாஂ மத்யே ப்ரகர்ஷக்யாபநார்தஂ ப்ரகஷ்டதம இதி பதம்| வர்ஷாஸு நாதேயஂ வர்ஷாநாதேயம்| ஊஷரதேஶபவமூஷரம்| காணகபோத இத்யத்ர காணஶப்தோऽல்பவசநஃ; யதா- காணோ மேக இதி| சிலிசிமோ மஹாஶகலீ மத்ஸ்யோ ரோஹிதபேதஃ, அத்ரைவ ஹ்யக்ரே ரோஹிதபேதமேவ சிலிசிமஂ வக்ஷ்யதி| காகமத்குஃ பாநீயகாகிகா| சடகஃ ப்ரஸித்தஃ| ஹிதாஹிதாவயவ இத்யாதி| அத்ராதௌ ‘இதி’ ஶப்தோऽத்யாஹார்யஃ, தேந இதி ஹிதாஹிதாவயவ ஆஹாரவிகாராணாஂ வ்யாக்யாதோ பவதீதி பூர்வேணைவ யோஜநீயம்||௩௯||
Adhikarana 20 (40) · Śloka 40
அதோ பூயஃ கர்மௌஷதாநாஂ ச ப்ராதாந்யதஃ ஸாநுபந்தாநி த்ரவ்யாண்யநுவ்யாக்யாஸ்யாமஃ|
தத்யதா- அந்நஂ வத்திகராணாஂ ஶ்ரேஷ்டம், உதகமாஶ்வாஸகராணாஂ (ஸுரா ஶ்ரமஹராணாஂ ), க்ஷீரஂ ஜீவநீயாநாஂ, மாஂஸஂ பஂஹணீயாநாஂ, ரஸஸ்தர்பணீயாநாஂ, லவணமந்நத்ரவ்யருசிகராணாம், அம்லஂ ஹத்யாநாஂ, குக்குடோ பல்யாநாஂ, நக்ரரேதோ வஷ்யாணாஂ, மது ஶ்லேஷ்மபித்தப்ரஶமநாநாஂ, ஸர்பிர்வாதபித்தப்ரஶமநாநாஂ, தைலஂ வாதஶ்லேஷ்மப்ரஶமநாநாஂ, வமநஂ ஶ்லேஷ்மஹராணாஂ, விரேசநஂ பித்தஹராணாஂ, பஸ்திர்வாதஹராணாஂ, ஸ்வேதோ மார்தவகராணாஂ, வ்யாயாமஃ ஸ்தைர்யகராணாஂ, க்ஷாரஃ புஂஸ்த்வோபகாதிநாஂ, (திந்துகமநந்நத்ரவ்யருசிகராணாம் ,) ஆமஂ கபித்தமகண்ட்யாநாம், ஆவிகஂ ஸர்பிரஹத்யாநாம், அஜாக்ஷீரஂ ஶோஷக்நஸ்தந்யஸாத்ம்யரக்தஸாங்க்ராஹிகரக்தபித்தப்ரஶமநாநாம், அவிக்ஷீரஂ ஶ்லேஷ்மபித்தஜநநாநாஂ, மஹிஷீக்ஷீரஂ ஸ்வப்நஜநநாநாஂ, மந்தகஂ தத்யபிஷ்யந்தகராணாஂ, கவேதுகாந்நஂ கர்ஶநீயாநாம், உத்தாலகாந்நஂ விரூக்ஷணீயாநாம், இக்ஷுர்மூத்ரஜநநாநாஂ, யவாஃ புரீஷஜநநாநாஂ, ஜாம்பவஂ வாதஜநநாநாஂ, ஶஷ்குல்யஃ ஶ்லேஷ்மபித்தஜநநாநாஂ, குலத்தா அம்லபித்தஜநநாநாஂ, மாஷாஃ ஶ்லேஷ்மபித்தஜநநாநாஂ, மதநபலஂ வமநாஸ்தாபநாநுவாஸநோபயோகிநாஂ, த்ரிவத் ஸுகவிரேசநாநாஂ, சதுரங்குலோ மதுவிரேசநாநாஂ, ஸ்நுக்பயஸ்தீக்ஷ்ணவிரேசநநாஂ, ப்ரத்யக்புஷ்பா ஶிரோவிரேசநாநாஂ, விடங்கஂ க்ரிமிக்நாநாஂ, ஶிரீஷோ விஷக்நாநாஂ, கதிரஃ குஷ்டக்நாநாஂ, ராஸ்நா வாதஹராணாம், ஆமலகஂ வயஃஸ்தாபநாநாஂ, ஹரீதகீ பத்யாநாம், ஏரண்டமூலஂ வஷ்யவாதஹராணாஂ, பிப்பலீமூலஂ தீபநீயபாசநீயாநாஹப்ரஶமநாநாஂ, சித்ரகமூலஂ தீபநீயபாசநீயகுதஶோதார்ஶஃஶூலஹராணாஂ, புஷ்கரமூலஂ ஹிக்காஶ்வாஸகாஸபார்ஶ்வஶூலஹராணாஂ, முஸ்தஂ ஸாங்க்ராஹிகதீபநீயபாசநீயாநாம், உதீச்யஂ நிர்வாபணதீபநீயபாசநீயச்சர்த்யதீஸாரஹராணாஂ, கட்வங்கஂ ஸாங்க்ராஹிகபாசநீயதீபநீயாநாம், அநந்தா ஸாங்க்ராஹிகரக்தபித்தப்ரஶமநாநாம், அமதா ஸாங்க்ராஹிகவாதஹரதீபநீயஶ்லேஷ்மஶோணிதவிபந்தப்ரஶமநாநாஂ, பில்வஂ ஸாங்க்ராஹிகதீபநீயவாதகபப்ரஶமநாநாம், அதிவிஷா தீபநீயபாசநீயஸாங்க்ராஹிகஸர்வதோஷஹராணாம், உத்பலகுமுதபத்மகிஞ்ஜல்கஃ ஸாங்க்ராஹிகரக்தபித்தப்ரஶமநாநாஂ, துராலபா பித்தஶ்லேஷ்மப்ரஶமநாநாஂ, கந்தப்ரியங்குஃ ஶோணிதபித்தாதியோகப்ரஶமநாநாஂ, குடஜத்வக் ஶ்லேஷ்மபித்தரக்தஸாங்க்ராஹிகோபஶோஷணாநாஂ, காஶ்மர்யபலஂ ரக்தஸாங்க்ராஹிகரக்தபித்தப்ரஶமநாநாஂ, பஶ்நிபர்ணீ ஸாங்க்ராஹிகவாதஹரதீபநீயவஷ்யாணாஂ, விதாரிகந்தா வஷ்யஸர்வதோஷஹராணாஂ, பலா ஸாங்க்ராஹிகபல்யவாதஹராணாஂ, கோக்ஷுரகோ மூத்ரகச்ச்ராநிலஹராணாஂ, ஹிங்குநிர்யாஸஶ்சேதநீயதீபநீயாநுலோமிகவாதகபப்ரஶமநாநாம், அம்லவேதஸோ பேதநீயதீபநீயாநுலோமிகவாதஶ்லேஷ்மஹராணாஂ, யாவஶூகஃ ஸ்ரஂஸநீயபாசநீயார்ஶோக்நாநாஂ, தக்ராப்யாஸோ க்ரஹணீதோஷஶோபார்ஶோகதவ்யாபத்ப்ரஶமநாநாஂ, க்ரவ்யாந்மாஂஸரஸாப்யாஸோ க்ரஹணீதோஷஶோஷார்ஶோக்நாநாஂ, க்ஷீரகதாப்யாஸோ ரஸாயநாநாஂ, ஸமகதஸக்துப்ராஶாப்யாஸோ வஷ்யோதாவர்தஹராணாஂ, தைலகண்டூஷாப்யாஸோ தந்தபலருசிகராணாஂ, சந்தநஂ துர்கந்தஹரதாஹநிர்வாபணலேபநாநாஂ, ராஸ்நாகுருணீ ஶீதாபநயநப்ரலேபநாநாஂ, லாமஜ்ஜகோஶீரஂ தாஹத்வக்தோஷஸ்வேதாபநயநப்ரலேபநாநாஂ, குஷ்டஂ வாதஹராப்யங்கோபநாஹோபயோகிநாஂ, மதுகஂ சக்ஷுஷ்யவஷ்யகேஶ்யகண்ட்யவர்ண்யவிரஜநீயரோபணீயாநாஂ, வாயுஃ ப்ராணஸஞ்ஜ்ஞாப்ரதாநஹேதூநாம், அக்நிராமஸ்தம்பஶீதஶூலோத்வேபநப்ரஶமநாநாஂ, ஜலஂ ஸ்தம்பநீயாநாஂ, மத்பஷ்டலோஷ்ட்ரநிர்வாபிதமுதகஂ தஷ்ணாச்சர்த்யதியோகப்ரஶமநாநாம், அதிமாத்ராஶநமாமப்ரதோஷஹேதூநாஂ, யதாக்ந்யப்யவஹாரோऽக்நிஸந்துக்ஷணாநாஂ, யதாஸாத்ம்யஂ சேஷ்டாப்யவஹாரௌ ஸேவ்யாநாஂ, காலபோஜநமாரோக்யகராணாஂ, தப்திராஹாரகுணாநாஂ, வேகஸந்தாரணமநாரோக்யகராணாஂ, மத்யஂ ஸௌமநஸ்யஜநநாநாஂ, மத்யாக்ஷேபோ தீததிஸ்மதிஹராணாஂ, குருபோஜநஂ துர்விபாககராணாம், ஏகாஶநபோஜநஂ ஸுகபரிணாமகராணாஂ, ஸ்த்ரீஷ்வதிப்ரஸங்கஃ ஶோஷகராணாஂ, ஶுக்ரவேகநிக்ரஹஃ ஷாண்ட்யகராணாஂ, பராகாதநமந்நாஶ்ரத்தாஜநநாநாம், அநஶநமாயுஷோ ஹ்ராஸகராணாஂ, ப்ரமிதாஶநஂ கர்ஶநீயாநாம், அஜீர்ணாத்யஶநஂ க்ரஹணீதூஷணாநாஂ, விஷமாஶநமக்நிவைஷம்யகராணாஂ, விருத்தவீர்யாஶநஂ நிந்திதவ்யாதிகராணாஂ, ப்ரஶமஃ பத்யாநாஂ, ஆயாஸஃ ஸர்வாபத்யாநாஂ, மித்யாயோகோ வ்யாதிகராணாஂ, ரஜஸ்வலாபிகமநமலக்ஷ்மீமுகாநாஂ, ப்ரஹ்மசர்யமாயுஷ்யாணாஂ, பரதாராபிகமநமநாயுஷ்யாணாஂ, ஸங்கல்போ வஷ்யாணாஂ, தௌர்மநஸ்யமவஷ்யாணாம், அயதாபலமாரம்பஃ ப்ராணோபரோதிநாஂ, விஷாதோ ரோகவர்தநாநாஂ, ஸ்நாநஂ ஶ்ரமஹராணாஂ, ஹர்ஷஃ ப்ரீணநாநாஂ, ஶோகஃ ஶோஷணாநாஂ, நிவத்திஃ புஷ்டிகராணாஂ, புஷ்டிஃஸ்வப்நகராணாம், அதிஸ்வப்நஸ்தந்த்ராகராணாஂ, ஸர்வரஸாப்யாஸோ பலகராணாம், ஏகரஸாப்யாஸோ தௌர்பல்யகராணாஂ, கர்பஶல்யமாஹார்யாணாம், அஜீர்ணமுத்தார்யாணாஂ, பாலோ மதுபேஷஜீயாநாஂ, வத்தோ யாப்யாநாஂ, கர்பிணீ தீக்ஷ்ணௌஷதவ்யவாயவ்யாயாமவர்ஜநீயாநாஂ, ஸௌமநஸ்யஂ கர்பதாரணாநாஂ, ஸந்நிபாதோ துஶ்சிகித்ஸ்யாநாம், ஆமோ விஷமசிகித்ஸ்யாநாஂ , ஜ்வரோ ரோகாணாஂ, குஷ்டஂ தீர்கரோகாணாஂ, ராஜயக்ஷ்மா ரோகஸமூஹாநாஂ, ப்ரமேஹோऽநுஷங்கிணாஂ, ஜலௌகஸோऽநுஶஸ்த்ராணாஂ, பஸ்திஸ்தந்த்ராணாஂ, ஹிமவாநௌஷதிபூமீநாஂ, ஸோம ஓஷதீநாஂ, மருபூமிராரோக்யதேஶாநாம், அநூபோऽஹிததேஶாநாம், நிர்தேஶகாரித்வமாதுரகுணாநாஂ, பிஷக் சிகித்ஸாங்காநாஂ, நாஸ்திகோவர்ஜ்யாநாஂ, லௌல்யஂ க்லேஶகராணாம், அநிர்தேஶகாரித்வமரிஷ்டாநாஂ, அநிர்வேதோ வார்தலக்ஷணாநாஂ, வைத்யஸமூஹோ நிஃஸஂஶயகராணஂ, யோகோ வைத்யகுணாநாஂ, விஜ்ஞாநமௌஷதீநாஂ, ஶாஸ்த்ரஸஹிதஸ்தர்கஃ ஸாதநாநாஂ, ஸம்ப்ரதிபத்திஃ காலஜ்ஞாநப்ரயோஜநாநாம், அவ்யவஸாயஃ காலாதிபத்திஹேதூநாஂ, தஷ்டகர்மதா நிஃஸஂஶயகராணாம், அஸமர்ததா பயகராணாஂ, தத்வித்யஸம்பாஷா புத்திவர்தநாநாம், ஆசார்யஃ ஶாஸ்த்ராதிகமஹேதூநாம், ஆயுர்வேதோऽமதாநாஂ, ஸத்வசநமநுஷ்டேயாநாம், அஸத்க்ரஹணஂ ஸர்வாஹிதாநாஂ, ஸர்வஸந்ந்யாஸஃ ஸுகாநாமிதி||௪௦||
View original
अतो भूयः कर्मौषधानां च प्राधान्यतः सानुबन्धानि द्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः|
तद्यथा- अन्नं वृत्तिकराणां श्रेष्ठम्, उदकमाश्वासकराणां (सुरा श्रमहराणां ), क्षीरं जीवनीयानां, मांसं बृंहणीयानां, रसस्तर्पणीयानां, लवणमन्नद्रव्यरुचिकराणाम्, अम्लं हृद्यानां, कुक्कुटो बल्यानां, नक्ररेतो वृष्याणां, मधु श्लेष्मपित्तप्रशमनानां, सर्पिर्वातपित्तप्रशमनानां, तैलं वातश्लेष्मप्रशमनानां, वमनं श्लेष्महराणां, विरेचनं पित्तहराणां, बस्तिर्वातहराणां, स्वेदो मार्दवकराणां, व्यायामः स्थैर्यकराणां, क्षारः पुंस्त्वोपघातिनां, (तिन्दुकमनन्नद्रव्यरुचिकराणाम् ,) आमं कपित्थमकण्ठ्यानाम्, आविकं सर्पिरहृद्यानाम्, अजाक्षीरं शोषघ्नस्तन्यसात्म्यरक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अविक्षीरं श्लेष्मपित्तजननानां, महिषीक्षीरं स्वप्नजननानां, मन्दकं दध्यभिष्यन्दकराणां, गवेधुकान्नं कर्शनीयानाम्, उद्दालकान्नं विरूक्षणीयानाम्, इक्षुर्मूत्रजननानां, यवाः पुरीषजननानां, जाम्बवं वातजननानां, शष्कुल्यः श्लेष्मपित्तजननानां, कुलत्था अम्लपित्तजननानां, माषाः श्लेष्मपित्तजननानां, मदनफलं वमनास्थापनानुवासनोपयोगिनां, त्रिवृत् सुखविरेचनानां, चतुरङ्गुलो मृदुविरेचनानां, स्नुक्पयस्तीक्ष्णविरेचननां, प्रत्यक्पुष्पा शिरोविरेचनानां, विडङ्गं क्रिमिघ्नानां, शिरीषो विषघ्नानां, खदिरः कुष्ठघ्नानां, रास्ना वातहराणाम्, आमलकं वयःस्थापनानां, हरीतकी पथ्यानाम्, एरण्डमूलं वृष्यवातहराणां, पिप्पलीमूलं दीपनीयपाचनीयानाहप्रशमनानां, चित्रकमूलं दीपनीयपाचनीयगुदशोथार्शःशूलहराणां, पुष्करमूलं हिक्काश्वासकासपार्श्वशूलहराणां, मुस्तं साङ्ग्राहिकदीपनीयपाचनीयानाम्, उदीच्यं निर्वापणदीपनीयपाचनीयच्छर्द्यतीसारहराणां, कट्वङ्गं साङ्ग्राहिकपाचनीयदीपनीयानाम्, अनन्ता साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अमृता साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयश्लेष्मशोणितविबन्धप्रशमनानां, बिल्वं साङ्ग्राहिकदीपनीयवातकफप्रशमनानाम्, अतिविषा दीपनीयपाचनीयसाङ्ग्राहिकसर्वदोषहराणाम्, उत्पलकुमुदपद्मकिञ्जल्कः साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, दुरालभा पित्तश्लेष्मप्रशमनानां, गन्धप्रियङ्गुः शोणितपित्तातियोगप्रशमनानां, कुटजत्वक् श्लेष्मपित्तरक्तसाङ्ग्राहिकोपशोषणानां, काश्मर्यफलं रक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, पृश्निपर्णी साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयवृष्याणां, विदारिगन्धा वृष्यसर्वदोषहराणां, बला साङ्ग्राहिकबल्यवातहराणां, गोक्षुरको मूत्रकृच्छ्रानिलहराणां, हिङ्गुनिर्यासश्छेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातकफप्रशमनानाम्, अम्लवेतसो भेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातश्लेष्महराणां, यावशूकः स्रंसनीयपाचनीयार्शोघ्नानां, तक्राभ्यासो ग्रहणीदोषशोफार्शोघृतव्यापत्प्रशमनानां, क्रव्यान्मांसरसाभ्यासो ग्रहणीदोषशोषार्शोघ्नानां, क्षीरघृताभ्यासो रसायनानां, समघृतसक्तुप्राशाभ्यासो वृष्योदावर्तहराणां, तैलगण्डूषाभ्यासो दन्तबलरुचिकराणां, चन्दनं दुर्गन्धहरदाहनिर्वापणलेपनानां, रास्नागुरुणी शीतापनयनप्रलेपनानां, लामज्जकोशीरं दाहत्वग्दोषस्वेदापनयनप्रलेपनानां, कुष्ठं वातहराभ्यङ्गोपनाहोपयोगिनां, मधुकं चक्षुष्यवृष्यकेश्यकण्ठ्यवर्ण्यविरजनीयरोपणीयानां, वायुः प्राणसञ्ज्ञाप्रदानहेतूनाम्, अग्निरामस्तम्भशीतशूलोद्वेपनप्रशमनानां, जलं स्तम्भनीयानां, मृद्भृष्टलोष्ट्रनिर्वापितमुदकं तृष्णाच्छर्द्यतियोगप्रशमनानाम्, अतिमात्राशनमामप्रदोषहेतूनां, यथाग्न्यभ्यवहारोऽग्निसन्धुक्षणानां, यथासात्म्यं चेष्टाभ्यवहारौ सेव्यानां, कालभोजनमारोग्यकराणां, तृप्तिराहारगुणानां, वेगसन्धारणमनारोग्यकराणां, मद्यं सौमनस्यजननानां, मद्याक्षेपो धीधृतिस्मृतिहराणां, गुरुभोजनं दुर्विपाककराणाम्, एकाशनभोजनं सुखपरिणामकराणां, स्त्रीष्वतिप्रसङ्गः शोषकराणां, शुक्रवेगनिग्रहः षाण्ड्यकराणां, पराघातनमन्नाश्रद्धाजननानाम्, अनशनमायुषो ह्रासकराणां, प्रमिताशनं कर्शनीयानाम्, अजीर्णाध्यशनं ग्रहणीदूषणानां, विषमाशनमग्निवैषम्यकराणां, विरुद्धवीर्याशनं निन्दितव्याधिकराणां, प्रशमः पथ्यानां, आयासः सर्वापथ्यानां, मिथ्यायोगो व्याधिकराणां, रजस्वलाभिगमनमलक्ष्मीमुखानां, ब्रह्मचर्यमायुष्याणां, परदाराभिगमनमनायुष्याणां, सङ्कल्पो वृष्याणां, दौर्मनस्यमवृष्याणाम्, अयथाबलमारम्भः प्राणोपरोधिनां, विषादो रोगवर्धनानां, स्नानं श्रमहराणां, हर्षः प्रीणनानां, शोकः शोषणानां, निवृत्तिः पुष्टिकराणां, पुष्टिःस्वप्नकराणाम्, अतिस्वप्नस्तन्द्राकराणां, सर्वरसाभ्यासो बलकराणाम्, एकरसाभ्यासो दौर्बल्यकराणां, गर्भशल्यमाहार्याणाम्, अजीर्णमुद्धार्याणां, बालो मृदुभेषजीयानां, वृद्धो याप्यानां, गर्भिणी तीक्ष्णौषधव्यवायव्यायामवर्जनीयानां, सौमनस्यं गर्भधारणानां, सन्निपातो दुश्चिकित्स्यानाम्, आमो विषमचिकित्स्यानां , ज्वरो रोगाणां, कुष्ठं दीर्घरोगाणां, राजयक्ष्मा रोगसमूहानां, प्रमेहोऽनुषङ्गिणां, जलौकसोऽनुशस्त्राणां, बस्तिस्तन्त्राणां, हिमवानौषधिभूमीनां, सोम ओषधीनां, मरुभूमिरारोग्यदेशानाम्, अनूपोऽहितदेशानाम्, निर्देशकारित्वमातुरगुणानां, भिषक् चिकित्साङ्गानां, नास्तिकोवर्ज्यानां, लौल्यं क्लेशकराणाम्, अनिर्देशकारित्वमरिष्टानां, अनिर्वेदो वार्तलक्षणानां, वैद्यसमूहो निःसंशयकराणं, योगो वैद्यगुणानां, विज्ञानमौषधीनां, शास्त्रसहितस्तर्कः साधनानां, सम्प्रतिपत्तिः कालज्ञानप्रयोजनानाम्, अव्यवसायः कालातिपत्तिहेतूनां, दृष्टकर्मता निःसंशयकराणाम्, असमर्थता भयकराणां, तद्विद्यसम्भाषा बुद्धिवर्धनानाम्, आचार्यः शास्त्राधिगमहेतूनाम्, आयुर्वेदोऽमृतानां, सद्वचनमनुष्ठेयानाम्, असद्ग्रहणं सर्वाहितानां, सर्वसन्न्यासः सुखानामिति||४०||
அதோ பூய இதி அத இதி ஹேதௌ, யஸ்மாத்திதாஹிதாத்யுக்தஂ ந து தேஷாஂ கர்மேத்யர்தஃ| பூயஃ ஶப்தஃ புநரர்தே, கர்மேதி கார்யம்; தேந, அதோ பூய ஆஹாரவிகாராணாஂ கர்ம| யதா- ‘அந்நஂ வத்திகராணாம்’, ‘உதகமாஶ்வாஸகராணாம்’ இத்யாதி; ததௌஷதாநாஂ ச கர்ம, யதா- ‘த்ரிவத் ஸுகவிரேசநாநாம்’ இத்யாதி வக்ஷ்யாமஃ| ப்ராதாந்யத இத்யநேந ந ஸர்வேஷாமாஹாரவிகாராணாமௌஷதாநாஂ ச கர்மாபிதாநஂ , கிந்து யதாப்ரதாநமிதி தர்ஶயதி| ஸாநுபந்தாநீதி ஸப்ரயோஜநாநி, யதா- அஜீர்ணமுத்தார்யாணாமித்யாதி; அஜீர்ணஜ்வராதிகர்மகதநஂ ஹி சிகித்ஸோபயோகி வ்யக்தமேவ| த்ரவ்யாணீதி மஹாபூதாநி, யதா- ஜலஂ ஸ்தம்பநாநாஂ, வாயுஃ ப்ராணஸஞ்ஜ்ஞாப்ரதாநஹேதூநாம், இத்யாதி| த்ரவ்யாணீத்யுபலக்ஷணஂ; தச்ச ஸாநுபந்தாநீத்யஸ்ய விஶேஷணஂ, தேநாத்ரவ்யமபி ஸாநுபந்தமுச்யதே; யதா- ‘ஶாஸ்த்ரஸஹிதஸ்தர்கஃ ஸாதநாநாம்’ இத்யாதி| கிஂவா, ஹிதாஹிதாவயவமிதி கர்மவிஶேஷணஂ; தேந, ஹிதாஹிதைகதேஶரூபஂ கர்மாஹாரவிகாரணாமிதி பவதி; தத்ர ஹிதஂ கர்ம ‘அந்நஂ வத்திகராணாம்’ இத்யாதி, அஹிதஂ கர்ம ‘ஆவிகஂ ஸர்பிரஹத்யாநாம்’ இத்யாதி| ஔஷதாநாஂ கர்ம ‘த்ரிவத் ஸுகவிரேசநாநாம்’ இத்யாதி வ்யாக்யாநஂ பூர்வவதேவ| வத்திகராணாமிதி ஶரீரஸ்திதிகராணாம் | அந்நத்ரவ்யருசிகராணாமிதி லவணமந்நேந ஸஂயுக்தஂ ஸதந்நே ருசிஂ கரோதீத்யர்தஃ| அம்லஂ ஹத்யாநாமிதி ருச்யாநாம், அம்லஂ து ஸ்வயமேவ ரோசதே| மது ஶ்லேஷ்மபித்தப்ரஶமநாநாமிதி த்ரவத்ரவ்யேஷு, துராலபா த்வௌஷதத்ரவ்யேஷு; தேந துராலபாயா மதுநஶ்ச ஶ்லேஷ்மபித்தப்ரஶமநஶ்ரேஷ்டத்வாவதாரணஂ ந விரோதி| பஸ்திரிதி அவிஶேஷாதாஸ்தாபநாநுவாஸநே| அவிக்ஷீரஂ பித்தஶ்லேஷ்மஜநநாநாமிதி பேயேஷு மத்யே, மாஷாஃ பித்தஶ்லேஷ்மஜநநாநாமிதி போஜ்யேஷு, ஶஷ்குல்யஃ பித்தஶ்லேஷ்மஜநநாநாமிதி பக்ஷ்யேஷு மத்யே; கிஂவா, த்ரயமப்யேதத் பித்தஶ்லேஷ்மஜநநஂ ப்ரதி ஸமாநமிதி த்ரிதயமப்யுச்யதே; ஏவமந்யத்ராபி துல்யஶ்ரேஷ்டதாபிதாநஂ தஜ்ஜாதீயஶ்ரேஷ்டதாபிப்ராயேண ததா துல்யத்வேந ச ஜ்ஞேயம்| மந்தகமிதி மந்தஜாதம்| உத்தாலகோ வநகோத்ரவஃ| குதஶோதஃ அர்ஶஃ| கந்தப்ரியங்குஃ ப்ரியங்குரேவ| க்ரவ்யஂ மாஂஸமத்தீதி க்ரவ்யாத் வ்யாக்ராதிஃ| ஸமகத இத்யத்ர ஸமஶப்தஃ ஸஹார்தஃ| உத்வேபநமிதி வேபநம்| உதகமாஶ்வாஸநஸ்தம்பநாநாமிதி வக்தவ்யே, யத் பதக் ‘உதகமாஶ்வாஸகராணாஂ’, ததா ‘ஜலஂ ஸ்தம்பநாநாஂ’ இதி கரோதி, தேந கர்மத்வயேऽபி ஜலஸ்யாநந்யஸாதாரணதாஂ தர்ஶயதி; மிலித்வா குணபாடே ஹ்யுபயகர்மகர்தஷ்வேவ ப்ராதாந்யஂ ஸ்யாத்; ஏவமந்யத்ராப்யநேககர்மகர்தத்வே யஸ்ய ப்ராதாந்யமுக்தஂ பிப்பலீமூலாதௌ, தத்ர ததாபூதாநேககர்மகர்தத்வேஷ்வேவ ப்ராதாந்யஂ ஜ்ஞேயஂ, ந பதக்கர்மணி| லாமஜ்ஜகோஶீரமுஶீரத்வயஂ ஸகந்தமகந்தஂ ச கஹ்யதே| ஏகாஶநபோஜநமிதி ஏககாலபோஜநம்; அநேநைகாஶநஸ்ய ஸுகபரிணாமதாமாத்ரமுச்யதே, ந த்விதீயாந்நப்ரதிஷேதஃ க்ரியதே; ஏதேந த்விர்போஜநேऽப்யவ்யாஹதாக்நிதாநித்ராதயஃ ஸுகபரிணாமகாரணத்வேந ஜ்ஞேயாஃ| ஶோஷத்வாராணாமிதி ஶோஷகாரணாநாம்| பராகாதநஂ வதஸ்தாநஂ, வத்யமாநப்ராணிதர்ஶநாத்தி கணயா நாந்நே ஶ்ரத்தா ஸ்யாத்| ‘யதாऽஶிதஂ’ இதி கேசித் படந்தி, தந்நாதிஸாது| ப்ரமிதாஶநம் அதீதகாலபோஜநஂ, ஸ்தோகபோஜநஂ வா| விஷமாஶநஂ ப்ரகதிகரணாதிவிஷமாஶநம்| நிந்திதவ்யாதிஃ ஶ்வித்ரகுஷ்டாதிஃ| அலக்ஷ்மீமுகாநாம் அலக்ஷ்மீகாரணாநாம்| மித்யாயோகஃ ஸம்யக்யோகாதந்யஸ்த்ரிவிதோ யோகஃ| ஸங்கல்பஃ ஸ்த்ரீஸங்கஸங்கல்பஃ| ஜ்வரோ ரோகாணாமிதி ருஜாகர்தணாம்| அநுஷங்கீ புநர்பாவீ| தந்த்ராணாமிதி கர்மணாம்| ஸோம ஓஷதிராஜஃ பஞ்சதஶபர்வா| வார்தலக்ஷணாநாமிதி ஆரோக்யலக்ஷணாநாம்| ஜ்ஞாநமிதி ஔஷதாதிவிஜ்ஞாநம்| ஸாதநாநாமிதி ஜ்ஞாநஸாதநாநாம்| ஸம்ப்ரதிபத்திஃ யதாகர்தவ்யதாநுஷ்டாநம் | தப்திராஹாரகுணாநாமித்யத்ர குணஶப்தஃ ப்ரஶஸ்ததர்மவசநஃ| ஏகரஸாப்யாஸஃ கர்ஶநாநாமிதி அபவாதஂ வர்ஜயித்வா, தேந கதாப்யாஸோ ரஸாயநாநாமிதி ந விருத்யதே| அமதாநாமிதி ஜீவிதப்ரதா(தா)நஹேதூநாம்| ஸர்வஸந்ந்யாஸஃ ஸர்வக்ரியாத்யாகஃ , ஸ ஹி பரமஸுகமோக்ஷஹேதுஃ ஶாரீரே வக்தவ்யஃ||௪௦||
Adhikarana 21 (41) · Śloka 41
பவந்தி சாத்ர- அக்ர்யாணாஂ ஶதமுத்திஷ்டஂ யத்த்விபஞ்சாஶதுத்தரம்|
அலமேதத்விகாராணாஂ விகாதாயோபதிஶ்யதே||௪௧||
View original
भवन्ति चात्र- अग्र्याणां शतमुद्दिष्टं यद्द्विपञ्चाशदुत्तरम्|
अलमेतद्विकाराणां विघातायोपदिश्यते||४१||
அக்ர்யாணாமித்யாதௌ அக்ர்யஶப்தஃ ஶ்ரேஷ்டவசநஃ| அலமிதி ஸமர்தம்| அத்ர ஜ்வரப்ரமேஹாதயோऽபி ஸ்வரூபேணாதிபீடாகரத்வாநுஷங்கிகத்வாதிநா ஜ்ஞாதாஃ ஸந்தஶ்சிகித்ஸாயாமுபயுக்தா பவந்தி, அதோ ஜ்வராதிஜ்ஞாநமபி விகாராணாஂ விகாதாய ஸமர்தஂ பவதி | அக்ர்யாணாஂ ச விகாரஶமகத்வாபிதாநஂ ப்ராதாந்யாதுச்யதே, ஸ்துத்யர்தஂ வா; தேந யதுச்யதே- ஏத ஏவ சேதக்ர்யாதிகாரே விஹிதா விகாராஞ்சமயந்தி, தத் கிமபரசிகித்ஸாபிதாநேநேதி; தந்நிரஸ்தஂ பவதி| விகாரவிகாதஶ்சேஹோத்பந்நாநாமௌஷதோபயோகேந, ததாऽநுத்பந்நாநாஂ ஸ்வாஸ்த்யபரிபாலநேந ஜ்ஞேயஃ||௪௧||
Adhikarana 22 (42-44) · Śloka 44
ஸமாநகாரிணோ யேऽர்தாஸ்தேஷாஂ ஶ்ரேஷ்டஸ்ய லக்ஷணம்|
ஜ்யாயஸ்த்வஂ கார்யகர்தத்வே வரத்வஂ சாப்யுதாஹதம்||௪௨||
வாதபித்தகபாநாஂ ச யத்யத் ப்ரஶமநே ஹிதம்|
ப்ராதாந்யதஶ்ச நிர்திஷ்டஂ யத்வ்யாதிஹரமுத்தமம்||௪௩||
ஏதந்நிஶம்ய நிபுணஂ சிகித்ஸாஂ ஸம்ப்ரயோஜயேத்|
ஏவஂ குர்வந் ஸதா வைத்யோ தர்மகாமௌ ஸமஶ்நுதே||௪௪||
View original
समानकारिणो येऽर्थास्तेषां श्रेष्ठस्य लक्षणम्|
ज्यायस्त्वं कार्यकर्तृत्वे वरत्वं चाप्युदाहृतम्||४२||
वातपित्तकफानां च यद्यत् प्रशमने हितम्|
प्राधान्यतश्च निर्दिष्टं यद्व्याधिहरमुत्तमम्||४३||
एतन्निशम्य निपुणं चिकित्सां सम्प्रयोजयेत्|
एवं कुर्वन् सदा वैद्यो धर्मकामौ समश्नुते||४४||
அக்ர்யாதிகாரோக்தஂ ஸங்க்ரஹேண கதயதி- ஸமாநேத்யாதி| ஸமாநகாரிணஃ துல்யகர்மாணஃ| ஶ்ரேஷ்டஸ்ய லக்ஷணமிதி ப்ரஶஸ்தஸ்ய லக்ஷணஂ; லக்ஷணஂ த்விஹ பாட ஏவ, பாடேந ஹி ஶ்ரைஷ்ட்யஂ லக்ஷ்யதே ஜ்ஞாயத இத்யர்தஃ| ஜ்யாயஸ்த்வஂ பஹத்த்வஂ , ததப்ரஶஸ்தகுணபஹத்த்வஂ ஜ்ஞேயம்; அத ஏவாஹிதாதிகாரகதநே ஶ்ரேஷ்டதமஶப்தஂ த்யக்த்வா ‘அபத்யதமத்வே ப்ரகஷ்டதமா பவந்தி’ இத்யுக்தஂ, தேந ஶ்ரேஷ்டஸ்ய லக்ஷணமிதி ரக்தஶால்யாதீநாஂ ஹிதாஹாராணாஂ ஜ்ஞேயஂ, ஜ்யாயஸ்த்வஂ சாஹிதாஹாராணாஂ யவகாதீநாமபத்யதமத்வே ப்ரகர்ஷஶாலித்வம்| கார்யகர்தத்வே வரத்வஂ சேதி கர்மணி சோத்கஷ்டத்வஂ, தச்ச ‘அந்நஂ வத்திகராணாம்’ இத்யாதிநோக்தஂ ஜ்ஞேயம்| வாதபித்தகபாநாஂ சேத்யாதௌ ‘பஸ்திர்வாதஹராணாஂ’, ‘விரேசநஂ பித்தஹராணாஂ’, ‘வமநஂ ஶ்லேஷ்மஹராணாம்’, ‘ஆஸ்தாபநஂ வாதஹரணாம்’ இத்யாதி ஜ்ஞேயம்| யத்வ்யாதிஹரமிதி ‘கதிரஃ குஷ்டஹராணாஂ’, ‘புஷ்கரமூலஂ ஹிக்காஶ்வாஸகாஸபார்ஶ்வஶூலாநாஹஹராணாம்’ இத்யாதி ஜ்ஞேயம்| கிஂவா ‘அவரத்வம்’ இதி பாடஃ; ததா அவரத்வம் அந்யதா அநபிப்ரேதகர்தத்வஂ, தச்ச ‘ரஜஸ்வலாகமநமலக்ஷ்மீமுகாநாம்’ இத்யாதி ஜ்ஞேயம்| ஶ்ரேஷ்டத்வஜ்யாயஸ்த்வாப்யாஂ ப்ரஶஸ்தாப்ரஶஸ்தகர்மணாமபி க்ரஹணஂ வ்யாக்யேயம்||௪௨-௪௪||
Adhikarana 23 (45-47) · Śloka 47
பத்யஂ பதோऽநபேதஂ யத்யச்சோக்தஂ மநஸஃ ப்ரியம்|
யச்சாப்ரியமபத்யஂ ச நியதஂ தந்ந லக்ஷயேத்||௪௫||
மாத்ராகாலக்ரியாபூமிதேஹதோஷகுணாந்தரம் |
ப்ராப்ய தத்தத்தி தஶ்யந்தே தே தே பாவாஸ்ததா ததா||௪௬||
தஸ்மாத் ஸ்வபாவோ நிர்திஷ்டஸ்ததா மாத்ராதிராஶ்ரயஃ|
ததபேக்ஷ்யோபயஂ கர்ம ப்ரயோஜ்யஂ ஸித்திமிச்சதா||௪௭||
View original
पथ्यं पथोऽनपेतं यद्यच्चोक्तं मनसः प्रियम्|
यच्चाप्रियमपथ्यं च नियतं तन्न लक्षयेत्||४५||
मात्राकालक्रियाभूमिदेहदोषगुणान्तरम् |
प्राप्य तत्तद्धि दृश्यन्ते ते ते भावास्तथा तथा||४६||
तस्मात् स्वभावो निर्दिष्टस्तथा मात्रादिराश्रयः|
तदपेक्ष्योभयं कर्म प्रयोज्यं सिद्धिमिच्छता||४७||
ஸம்ப்ரத்யுக்தஸ்ய பத்யஸ்ய ஹிதாபரநாம்நோ லக்ஷணமாஹ- பத்யமித்யாதி| பதஃ ஶரீரமார்காத் ஸ்ரோதோரூபாதநபேதம்; அபேதம் அபகாரகம், அநபேதம் அநபகாரகமித்யர்தஃ| பதோக்ரஹணேந பதோவாஹ்யா தோஷா தாதவஶ்ச, ததா பதோநிர்வர்தகா தாதவோ கஹ்யந்தே; தேந கத்ஸ்நமேவ ஶரீரஂ கஹீதஂ பவதி, ததஶ்ச ஶரீராநுபகாதி பத்யமிதி பவதி| கிஂவா, ஸ்வஸ்தஸ்வாஸ்த்யரக்ஷணமாதுரவ்யாதிபரிமோக்ஷஶ்சேதி பந்தாஃ, தஸ்மாதநபேதஂ பத்யம்| ஏவமபி மநோऽநுபகாதித்வஂ ந லப்யத இத்யாஹ- யச்சோக்தஂ மநஸஃ ப்ரியமிதி| மநஸோऽதிப்ரீத்யாऽபிலஷிதஂ, தேந மநஸோ ஹிதமிதி ப்ரியார்தஃ; தேந ப்ரஶமஜ்ஞாநாதீக்ஷ்ணத்வாதயோ கஹ்யந்தே| ஏதேந, ‘மநஃஶரீராநுபகாதி பத்யஂ’ இதி பத்யலக்ஷணமநபவாதமுக்தஂ பவதி| அந்யே து பத்யலக்ஷணத்வயமேதத் படந்தி, வதந்தி ச- “யத்யேகஂ லக்ஷணஂ ஸ்யாத்ததா ஜ்வராதிஷு திக்தஂ பேஷஜஂ மநஸோऽப்ரியத்வேந ந பத்யஂ ஸ்யாத்; ஏதச்சாநுமதமேவ , யத் ஜ்வரே திக்தப்ரயோகஸ்ய ததாத்வே ந மநஸோऽநுகூலத்வஂ, ந சைதாவதா ஶரீரஂ ப்ரத்யபத்யத்வஂ பவதி”, அதோ யந்மாத்ரஂ மநோऽநுகூலத்வஂ மாநஸவிகாராகர்தத்வாத் தத்வ்யபதேஶ்யமேவ; கிஂவா தாவந்மாத்ரமநோऽநநுகூலத்வஂ மாநஸவிகாராகர்தத்வாதவ்யபதேஶ்யமேவ| ததேததபத்யத்வஂ கிமாஹாராசாராணாஂ நியதமஸ்தி நேத்யாஹ- யச்சேத்யாதி| நியதஂ நிஶ்சிதமிதமப்ரியமேவ ஸர்வதேதமபத்யமேவ ஸர்வதேத்யேவஂரூபஂ கிஞ்சிந்நாஸ்தீத்யர்தஃ| குதோ நாஸ்தீத்யாஹ- மாத்ரேத்யாதி| குணாந்தரஶப்தோ மாத்ராதிபிஃ ஸம்பத்யதே| தத்ததிதி மாத்ராதிகுணாந்தரம்| தே தே இதி ஹிதாஹிதாஹாராசாராஃ| ததா ததேதி ஹிதோக்தா அபி ஹிதாஶ்சாஹிதாஶ்ச, ததா அஹிதோக்தாஶ்சாஹிதா ஹிதாஶ்ச| ஏவஂ ப்ரியமபி மதுராத்யப்ரியஂ, திக்தாத்யப்ரியமபி ப்ரியம்| அத்ரோதாஹரணஂ யதா- பத்யஂ தாவத்கதஂ; தததிமாத்ரமபத்யஂ பவதி, காலே ச வஸந்தேऽபத்யஂ, ஸஂஸ்காரேண ச விருத்தத்ரவ்யஸஂஸ்கதமபத்யஂ, பூமௌ சாநூபாயாமபத்யம், ஏவஂ தேஹேऽதிஸ்தூலே தோஷே ச கபேऽபத்யம்| அபத்யமபி விஷஂ மாத்ராதிநா ஹிதஂ பவதி, யதா ரஸாயநே- “விஷஸ்ய திலஂ தத்யாத்” (சி.அ.௧) இத்யாதி| ஏவமந்யதப்யூஹ்யம்| யஸ்மாதேவமேகாந்தமபத்யத்வமநிஶ்சிதஂ, ப்ராயோவாதபத்யதா து நிஶ்சிதா; தஸ்மாத் ஸ்வபாவோ நிர்திஷ்ட இதி பத்யாநாஂ ரக்தஶால்யாதீநாமபத்யாநாஂ ச யவகாதீநாமித்யர்தஃ; ஸ்வபாவஃ ப்ரகத்யா பத்யதா அபத்யதா ச| ததா மாத்ராதிராஶ்ரய இதி நிர்திஷ்ட இதி ஸம்பந்தஃ| மாத்ராதிஃ மாத்ராகாலக்ரியாதிஃ| ஆஶ்ரய இதி பத்யத்வாபத்யத்வயோஃ| மாத்ராதீந்யாஶ்ரித்ய பாவாநாஂ பத்யத்வாபத்யத்வஂ ச பாரமார்திகஂ பவதீத்யர்தஃ| உபயமிதி ஸ்வபாவஂ மாத்ராதிஂ ச||௪௫-௪௭||
Adhikarana 24 (49) · Śloka 49
ததாத்ரேயஸ்ய பகவதோ வசநமநுநிஶம்ய புநரபி பகவந்தமாத்ரேயமக்நிவேஶ உவாச- யதோத்தேஶமபிநிர்திஷ்டஃ கேவலோऽயமர்தோ பகவதா ஶ்ருதஶ்சாஸ்மாபிஃ|
ஆஸவத்ரவ்யாணாமிதாநீமநபவாதஂ லக்ஷணமநதிஸங்க்ஷேபேணோபதிஶ்யமாநஂ ஶுஶ்ரூஷாமஹ இதி||௪௮||
தமுவாச பகவாநாத்ரேயஃ- தாந்யபலமூலஸாரபுஷ்பகாண்டபத்ரத்வசோ பவந்த்யாஸவயோநயோऽக்நிவேஶ! ஸங்க்ரஹேணாஷ்டௌ ஶர்கராநவமீகாஃ|
தாஸ்வேவ த்ரவ்யஸஂயோககரணதோऽபரிஸங்க்யேயாஸு யதாபத்யதமாநாமாஸவாநாஂ சதுரஶீதிஂ நிபோத|
தத்யதா- ஸுராஸௌவீரதுஷோதகமைரேயமேதகதாந்யாம்லாஃ ஷட் தாந்யாஸவா பவந்தி, மத்வீகாகர்ஜூரகாஶ்மர்யதந்வநராஜாதநதணஶூந்யபரூஷகாபயாமலகமகலிண்டிகாஜாம்பவகபித்த- குவலபதரகர்கந்துபீலுப்ரியாலபநஸந்யக்ரோதாஶ்வத்தப்லக்ஷகபீதநோதும்பராஜமோதஶங்காடகஶாங்கிநீபலாஸவாஃ ஷட்விஂஶதிர்பவந்தி, விதாரிகந்தாஶ்வகந்தாகஷ்ணகந்தாஶதாவரீஶ்யாமாத்ரிவத்தந்தீத்ரவந்தீபில்வோருபூகசித்ரகமூலைரேகாதஶ மூலாஸவா பவந்தி, ஶாலப்ரியகாஶ்வகர்ணசந்தநஸ்யந்தநகதிரகதரஸப்தபர்ணார்ஜுநாஸநாரிமேததிந்துககிணிஹீஶமீ- ஶுக்திஶிஂஶபாஶிரீஷவஞ்ஜலதந்வநமதூகைஃ ஸாராஸவா விஂஶதிர்பவந்தி, பத்மோத்பலநலிகுமுதஸௌகந்திகபுண்டரீகஶதபத்ரமதூகப்ரியங்குதாதகீபுஷ்பைர்தஶ புஷ்பாஸவா பவந்தி, இக்ஷுகாண்டேக்ஷ்விக்ஷுவாலிகாபுண்ட்ரகசதுர்தாஃ காண்டாஸவா பவந்தி, படோலதாடகபத்ராஸவௌ த்வௌ பவதஃ, தில்வகலோத்ரைலவாலுகக்ரமுகசதுர்தாஸ்த்வகாஸவா பவந்தி, ஶர்கராஸவ ஏக ஏவேதி|
ஏவமேஷாமாஸவாநாஂ சதுரஶீதிஃ பரஸ்பரேணாஸஂஸஷ்டாநாமாஸவத்ரவ்யாணாமுபநிர்திஷ்டா பவதி|
ஏஷாமாஸவாநாமாஸுதத்வாதாஸவஸஞ்ஜ்ஞா|
த்ரவ்யஸஂயோகவிபாகவிஸ்தாரஸ்த்வேஷாஂ பஹுவிதகல்பஃ ஸஂஸ்காரஶ்ச|
யதாஸ்வஂ ஸஂயோகஸஂஸ்காரஸஂஸ்கதா ஹ்யாஸவாஃ ஸ்வஂ கர்ம குர்வந்தி|
ஸஂயோகஸஂஸ்காரதேஶகாலமாத்ராதயஶ்ச பாவாஸ்தேஷாஂ தேஷாமாஸவாநாஂ தே தே ஸமுபதிஶ்யந்தே தத்தத்கார்யமபிஸமீக்ஷ்யேதி||௪௯||
View original
तदात्रेयस्य भगवतो वचनमनुनिशम्य पुनरपि भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- यथोद्देशमभिनिर्दिष्टः केवलोऽयमर्थो भगवता श्रुतश्चास्माभिः|
आसवद्रव्याणामिदानीमनपवादं लक्षणमनतिसङ्क्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति||४८||
तमुवाच भगवानात्रेयः- धान्यफलमूलसारपुष्पकाण्डपत्रत्वचो भवन्त्यासवयोनयोऽग्निवेश! सङ्ग्रहेणाष्टौ शर्करानवमीकाः|
तास्वेव द्रव्यसंयोगकरणतोऽपरिसङ्ख्येयासु यथापथ्यतमानामासवानां चतुरशीतिं निबोध|
तद्यथा- सुरासौवीरतुषोदकमैरेयमेदकधान्याम्लाः षड् धान्यासवा भवन्ति, मृद्वीकाखर्जूरकाश्मर्यधन्वनराजादनतृणशून्यपरूषकाभयामलकमृगलिण्डिकाजाम्बवकपित्थ- कुवलबदरकर्कन्धुपीलुप्रियालपनसन्यग्रोधाश्वत्थप्लक्षकपीतनोदुम्बराजमोदशृङ्गाटकशाङ्खिनीफलासवाः षड्विंशतिर्भवन्ति, विदारिगन्धाश्वगन्धाकृष्णगन्धाशतावरीश्यामात्रिवृद्दन्तीद्रवन्तीबिल्वोरुबूकचित्रकमूलैरेकादश मूलासवा भवन्ति, शालप्रियकाश्वकर्णचन्दनस्यन्दनखदिरकदरसप्तपर्णार्जुनासनारिमेदतिन्दुककिणिहीशमी- शुक्तिशिंशपाशिरीषवञ्जलधन्वनमधूकैः सारासवा विंशतिर्भवन्ति, पद्मोत्पलनलिकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रमधूकप्रियङ्गुधातकीपुष्पैर्दश पुष्पासवा भवन्ति, इक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुवालिकापुण्ड्रकचतुर्थाः काण्डासवा भवन्ति, पटोलताडकपत्रासवौ द्वौ भवतः, तिल्वकलोध्रैलवालुकक्रमुकचतुर्थास्त्वगासवा भवन्ति, शर्करासव एक एवेति|
एवमेषामासवानां चतुरशीतिः परस्परेणासंसृष्टानामासवद्रव्याणामुपनिर्दिष्टा भवति|
एषामासवानामासुतत्वादासवसञ्ज्ञा|
द्रव्यसंयोगविभागविस्तारस्त्वेषां बहुविधकल्पः संस्कारश्च|
यथास्वं संयोगसंस्कारसंस्कृता ह्यासवाः स्वं कर्म कुर्वन्ति|
संयोगसंस्कारदेशकालमात्रादयश्च भावास्तेषां तेषामासवानां ते ते समुपदिश्यन्ते तत्तत्कार्यमभिसमीक्ष्येति||४९||
இதாநீமக்ர்யாதிகாராதாஸவேஷ்வநந்தேஷு ய ஆஸவா அக்ர்யாஸ்த உச்யந்தே| தாந்யாதீந்யேகத்வேந படித்வா பதக் ஶர்கராஂ படதி, தாந்யாதீநாமவாந்தரஜாதிமத்வாத்; ஶர்கராயாஸ்த்வவாந்தரஜாதிர்நாஸ்தி, யா து யாஸஶர்கரா ஸா நாஸவகாரணதயா ஶ்ரூயதே, மதுஶர்கரா து மத்வந்தர்நிவிஷ்டைவ| மது து நாஸவயோநிதயா பதக்படிதஂ, யேந தத்கதஸ்யாஸவஸ்ய தாந்யஸம்பந்தாத்தாந்யாஸவேநைவ க்ரஹணம் | ஏவஂ கௌடாஸவாதிஷ்வபி போத்தவ்யம்| த்ரவ்யஂ ச ஸஂயோகஶ்ச கரணஂ ச த்ரவ்யஸஂயோககரணஂ, ததோऽபரிஸங்க்யேயாஃ ஸ்யுஃ| ஸௌவீரஂ நிஸ்துஷயவகதஂ, மைரேயஂ ஸுராகதா ஸுரா, மேதகஃ ஶ்வேதஸுரா ஜகலாக்யா, தாந்யாம்பு காஞ்ஜிகம்| தணஶூந்யஂ கேதகீ, மகலிண்டிகா விபீதகஂ, குவலமிதி ஸ்தூலபதரீ, கர்கந்துஃ ஶகாலபதரீ| கதரஃ ஶ்வேதகதிரஃ, அஶ்வகர்ணஃ ஶாலபேதஃ, அரிமேதோ விட்கதிரஃ, கிணிஹீ அபாமார்கஃ, ஶுக்திஃ பதரீ| பத்மஂ ஸரக்தமஷ்டதலபத்மஂ, நலிநஂ ஶ்வேதமஷ்டதலபத்மஂ, புண்டரீகஂ ஶ்வேதஶதபத்ரபத்மஂ, ஶதபத்ரஂ த்வருணம்| இக்ஷுஶப்தப்ராப்தஸ்யாபி புண்ட்ரகஸ்ய புநரபிதாநமாஸவஂ ப்ரதி தஸ்ய ப்ராதாந்யக்யாபநார்தம்| க்ரமுகஂ குவாகம்| தில்வகஃ ஶாபரலோத்ரஃ| ஆஸுதத்வாதிதி ஸந்தாநரூபத்வாத்| த்ரவ்யஸஂயோகவிபாக இத்யாதௌ ‘ஏஷாம்’ இதி பதேந ப்ரத்யேகஂ தாந்யாதித்ரவ்யகதா ஆஸவா உக்தாஃ| தேஷாஂ ச விபாகோऽநுபபந்ந ஏகரூபத்வாதிதி சேத்? தந்ந, தேஷாமபி ஸஜாதீயத்ரவ்யவிபாகஸ்ய வித்யமாநத்வாத்| கிஞ்ச ஸஂஸ்காரகத்ரவ்யவிபாகஸ்யாபி தத்ர ஶக்யத்வாத்; நஹ்யேகேநைவ த்ரவ்யேண ஸுராதயஃ க்ரியந்தே, ப்ராதாந்யாத்து தாந்யாதயோऽபிதீயந்தே| ஸஂஸ்காரஶ்ச பஹுவிதவிகல்ப இதி யோஜநா| ஸஂயோகஸஂஸ்காரகரணப்ரயோஜநமாஹ- யதாஸ்வமித்யாதி| யதாஸ்வமிதி யத்யுஜ்யதே; தேஶோ பஸ்மராஶிதாந்யராஶ்யாதிஃ ஸந்தாநேஷு வக்ஷ்யமாணஃ, காலஸ்து பக்ஷமாஸாதிஸ்தாபநஂ, மாத்ரா ஸந்தாநத்ரவ்யமாத்ரா| ஆதிக்ரஹணாத்த்ரவ்யஸ்வபாவேதிகர்தவ்யதாஸங்க்ரஹணம்| தத்தத்கார்யமிதி தேஶகாலஶரீரதோஷாதிபிந்நஂ ஹிதத்வம்||௪௯||
Adhikarana 25 (50) · Śloka 50
பவதி சாத்ர- மநஃஶரீராக்நிபலப்ரதாநாமஸ்வப்நஶோகாருசிநாஶநாநாம்|
ஸஂஹர்ஷணாநாஂ ப்ரவராஸவாநாமஶீதிருக்தா சதுருத்தரைஷா||௫௦||
View original
भवति चात्र- मनःशरीराग्निबलप्रदानामस्वप्नशोकारुचिनाशनानाम्|
संहर्षणानां प्रवरासवानामशीतिरुक्ता चतुरुत्तरैषा||५०||
மநஃஶரீரேத்யாதிநா குணகதநஂ யுக்த்யா பீதஸ்யாஸவஸ்ய ஜ்ஞேயம்||௫௦||
Adhikarana 26 (51) · Śloka 51
தத்ர ஶ்லோகஃ- ஶரீரரோகப்ரகதௌ மதாநி தத்த்வேந சாஹாரவிநிஶ்சயஂ ச|
உவாச யஜ்ஜஃபுருஷாதிகேऽஸ்மிந் முநிஸ்ததாऽக்ர்யாணி வராஸவாஂஶ்ச||௫௧||
View original
तत्र श्लोकः- शरीररोगप्रकृतौ मतानि तत्त्वेन चाहारविनिश्चयं च|
उवाच यज्जःपुरुषादिकेऽस्मिन् मुनिस्तथाऽग्र्याणि वरासवांश्च||५१||
Adhikarana puShpikA · Śloka 25
இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே ஶ்லோகஸ்தாநே யஜ்ஜஃபுருஷீயோ நாம பஞ்சவிஂஶோऽத்யாயஃ||௨௫||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने यज्जःपुरुषीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः||२५||
இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாஂ சரகதாத்பர்யவ்யாக்யாயாமாயுர்வேததீபிகாக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநேऽந்நபாநசதுஷ்கே யஜ்ஜஃபுரீஷீயோ நாம பஞ்சவிஂஶோऽத்யாயஃ||௨௫||