Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો રસવિમાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧||
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
View original
अथातो रसविमानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
નિદાને જ્ઞાતહેત્વાદિપઞ્ચકસ્ય ચિકિત્સોપયોગિતયા દોષભેષજાદિવિશેષજ્ઞાનમપેક્ષિતં ભવતિ, અતો વક્ષ્યમાણદોષભેષજાદિવિશેષજ્ઞાપકં વિમાનસ્થાનં બ્રૂતે| તત્રાપિ ચ દોષભેષજયોઃ પ્રાધાન્યાત્તદ્વિશેષજ્ઞાપકં રસવિમાનં પ્રથમં બ્રૂતે| ઇમં ચ સ્થાનસમ્બન્ધં સ્વયમેવ દર્શયિષ્યતિ| વિશેષેણ મીયતે જ્ઞાયતે દોષભેષજાદ્યનેનેતિ વિમાનં, દોષભેષજાદીનાં પ્રભાવાદિવિશેષ ઇત્યર્થઃ; એવમ્ભૂતં વિમાનમભિધેયતયા યત્ર તિષ્ઠતિ તદ્વિમાનસ્થાનમ્| રસવિમાનમધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયો રસવિમાનમ્||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ઇહ ખલુ વ્યાધીનાં નિમિત્તપૂર્વરૂપરૂપોપશયસઙ્ખ્યાપ્રાધાન્યવિધિવિકલ્પ બલકાલવિશેષાનનુપ્રવિશ્યાનન્તરં દોષભેષજદેશકાલબલશરીરસારાહારસાત્મ્યસત્ત્વપ્રકૃતિવયસાં માનમવહિતમનસા યથાવજ્જ્ઞેયં ભવતિ ભિષજા, દોષાદિમાનજ્ઞાનાયત્તત્વાત્ ક્રિયાયાઃ|
ન હ્યમાનજ્ઞો દોષાદીનાં ભિષગ્ વ્યાધિનિગ્રહસમર્થો ભવતિ|
તસ્માદ્દોષાદિમાનજ્ઞાનાર્થં વિમાનસ્થાનમુપદેક્ષ્યામોઽગ્નિવેશ!||૩||
View original
इह खलु व्याधीनां निमित्तपूर्वरूपरूपोपशयसङ्ख्याप्राधान्यविधिविकल्प बलकालविशेषाननुप्रविश्यानन्तरं दोषभेषजदेशकालबलशरीरसाराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसां मानमवहितमनसा यथावज्ज्ञेयं भवति भिषजा, दोषादिमानज्ञानायत्तत्वात् क्रियायाः|
न ह्यमानज्ञो दोषादीनां भिषग् व्याधिनिग्रहसमर्थो भवति|
तस्माद्दोषादिमानज्ञानार्थं विमानस्थानमुपदेक्ष्यामोऽग्निवेश!||३||
ઇહ ખલ્વિત્યાદિના સ્થાનસમ્બન્ધમાહ| ઇહ સમ્પ્રાપ્તિભેદસઙ્ખ્યાપ્રાધાન્યાદિગ્રહણેનૈવ સમ્પ્રાપ્તિમુપદિશન્ સઙ્ખ્યાદિભેદેન સર્વૈવ સમ્પ્રાપ્તિઃ કથિતા ભવતીતિ દર્શયતિ| નિમિત્તાદીનાં તુ ન તાદૃશો ભેદોઽલ્પગ્રન્થવક્તવ્યોઽસ્તિ, યેન ભેદેન તેઽપીહ કથ્યેરન્, અતસ્તે સામાન્યેનૈવોક્તાઃ| અનુપ્રવિશ્યેતિ બુદ્ધ્વા | દોષાદયઃ સૂત્રસ્થાન એવ પ્રપઞ્ચિતાઃ| માનમિતિ પ્રભાવાદિવિશેષઃ| એતજ્જ્ઞાને હેતુમાહ- દોષાદીત્યાદિ| ક્રિયાયા ઇતિ ચિકિત્સાયાઃ||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તત્રાદૌ રસદ્રવ્યદોષવિકારપ્રભાવાન્ વક્ષ્યામઃ|
રસાસ્તાવત્ ષટ્- મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયાઃ|
તે સમ્યગુપયુજ્યમાનાઃ શરીરં યાપયન્તિ, મિથ્યોપયુજ્યમાનાસ્તુ ખલુ દોષપ્રકોપાયોપકલ્પન્તે||૪||
View original
तत्रादौ रसद्रव्यदोषविकारप्रभावान् वक्ष्यामः|
रसास्तावत् षट्- मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः|
ते सम्यगुपयुज्यमानाः शरीरं यापयन्ति, मिथ्योपयुज्यमानास्तु खलु दोषप्रकोपायोपकल्पन्ते||४||
અધ્યાયાર્થં વક્તું પ્રતિજાનીતે- તત્રાદાવિત્યાદિ| યદ્યપિ ચ દોષભેષજેત્યાદૌ દોષાપેક્ષત્વાદ્ભેષજસ્ય દોષ આદૌ કૃતઃ, તથાઽપીહ રસદ્રવ્યરૂપભેષજસ્યાપેક્ષિતરોગપ્રશમકર્તૃત્વેન તથા દોષસ્યાપિ ચ રસદ્રવ્યયોરેવ કારણત્વેન ભેષજશબ્દસૂચિતે રસદ્રવ્યે એવાગ્રે કૃતે, પશ્ચાત્તુ દોષગ્રહણગૃહીતૌ દોષવિકારૌ| પ્રકૃષ્ટો ભાવઃ પ્રભાવઃ શક્તિરિત્યર્થઃ; સ ચેહાચિન્ત્યશ્ચિન્ત્યશ્ચ ગ્રાહ્યઃ| યેન, ‘તત્ર ખલ્વનેકરસેષુ’ ઇત્યાદિના દ્રવ્યવિકારયોઃ પ્રભાવં રસદ્વારા દોષદ્વારા ચ ચિન્ત્યમપિ વક્ષ્યતિ| યાપયન્તીતિ સામ્યેનાવસ્થાપયન્તિ| મિથ્યાશબ્દ ઇહાયોગાતિયોગમિથ્યાયોગેષુ વર્તતે||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
દોષાઃ પુનસ્ત્રયો વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ|
તે પ્રકૃતિભૂતાઃ શરીરોપકારકા ભવન્તિ, વિકૃતિમાપન્નાસ્તુ ખલુ નાનાવિધૈર્વિકારૈઃ શરીરમુપતાપયન્તિ||૫||
View original
दोषाः पुनस्त्रयो वातपित्तश्लेष्माणः|
ते प्रकृतिभूताः शरीरोपकारका भवन्ति, विकृतिमापन्नास्तु खलु नानाविधैर्विकारैः शरीरमुपतापयन्ति||५||
દોષા ઇતિ શારીરદોષાઃ| પુનઃશબ્દો માનસદોષં વ્યાવર્તયતિ||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
તત્ર દોષમેકૈકં ત્રયસ્ત્રયો રસા જનયન્તિ, ત્રયસ્ત્રયશ્ચોપશમયન્તિ|
તદ્યથા- કટુતિક્તકષાયા વાતં જનયન્તિ, મધુરામ્લલવણાસ્ત્વેનં શમયન્તિ; કટ્વમ્લલવણાઃ પિત્તં જનયન્તિ, મધુરતિક્તકષાયાસ્ત્વેનચ્છ્મયન્તિ; મધુરામ્લલવણાઃ શ્લેષ્માણં જનયન્તિ, કટુતિક્તકષાયાસ્ત્વેનં શમયન્તિ||૬||
View original
तत्र दोषमेकैकं त्रयस्त्रयो रसा जनयन्ति, त्रयस्त्रयश्चोपशमयन्ति|
तद्यथा- कटुतिक्तकषाया वातं जनयन्ति, मधुराम्ललवणास्त्वेनं शमयन्ति; कट्वम्ललवणाः पित्तं जनयन्ति, मधुरतिक्तकषायास्त्वेनच्छ्मयन्ति; मधुराम्ललवणाः श्लेष्माणं जनयन्ति, कटुतिक्तकषायास्त्वेनं शमयन्ति||६||
રસાનામસંસૃષ્ટાનાં કર્માહ- તત્રેત્યાદિ| અનેન ચ રસકર્મોપદેશેન દોષાણામપિ તત્તદ્રસોત્પાદ્યત્વં તથા તત્તદ્રસોપશમનીયત્વમુક્તં ભવતિ| કટુતિક્તકષાયા વાતં જનયન્તીતિ અસતિ પરિપન્થિનીતિ જ્ઞેયં, તેનાર્કાગુરુગુડૂચ્યાદીનાં તિક્તાનામપિ વાતાજનકત્વે ન દોષઃ| તત્ર હ્યુષ્ણવીર્યતા પરિપન્થિની વિદ્યતે, તેન ન તે વાતં જનયન્તીત્યાદ્યનુસરણીયમ્| એનમિતિ પદેન યશ્ચ કટ્વાદિજો વાયુસ્તમેવ મધુરાદયઃ સર્વાત્મવૈપરીત્યાદ્વિશેષેણ શમયન્તીતિ દર્શયતિ; જાગરણાદિજે હિ વાયૌ જાગરણાદિવિપરીતાઃ સ્વપ્નાદય એવ વિશેષેણ પથ્યાઃ| એવં પિત્તશ્લેષ્મણોરપિ એનદેનંશબ્દયોસ્તાત્પર્યં દર્શયતિ||૬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
રસદોષસન્નિપાતે તુ યે રસા યૈર્દોષૈઃ સમાનગુણાઃ સમાનગુણભૂયિષ્ઠા વા ભવન્તિ તે તાનભિવર્ધયન્તિ, વિપરીતગુણા વિપરીતગુણભૂયિષ્ઠા વા શમયન્ત્યભ્યસ્યમાના ઇતિ|
એતદ્વ્યવસ્થાહેતોઃ ષટ્ત્વમુપદિશ્યતે રસાનાં પરસ્પરેણાસંસૃષ્ટાનાં, ત્રિત્વં ચ દોષાણામ્||૭||
View original
रसदोषसन्निपाते तु ये रसा यैर्दोषैः समानगुणाः समानगुणभूयिष्ठा वा भवन्ति ते तानभिवर्धयन्ति, विपरीतगुणा विपरीतगुणभूयिष्ठा वा शमयन्त्यभ्यस्यमाना इति|
एतद्व्यवस्थाहेतोः षट्त्वमुपदिश्यते रसानां परस्परेणासंसृष्टानां, त्रित्वं च दोषाणाम्||७||
અથ કયા યુક્ત્યા રસા દોષાઞ્જનયન્તિ શમયન્તિ ચેત્યાહ રસદોષેત્યાદિ| સન્નિપાતે ઇતિ અન્તઃશરીરમેલકે| તુશબ્દો વિશેષે, તેન વિપરીતગુણા એવ વિશેષેણ વિપરીતગુણભૂયિષ્ઠાપેક્ષયા શમયન્તીતિ દર્શયતિ| રસાનાં તુ યથા ઉપચારાદ્ગુણા ભવન્તિ તદભિહિતં “ગુણાગુણાશ્રયા નોક્તાઃ” (સૂ.અ.૨૬) ઇત્યાદિના સૂત્રે| અભ્યસ્યમાના ઇતિ ન સકૃદુપયુજ્યમાનાઃ| અથ કસ્માદ્રસદોષસંસર્ગભૂયસ્ત્વં પરિત્યજ્ય રસષટ્ત્વં દોષત્રિત્વં ચોચ્યતે? ઇત્યાહ- ઇત્યેતદિત્યાદિ| વ્યવસ્થેતિ રસદોષસંસર્ગપ્રપઞ્ચસઙ્ક્ષેપઃ | પરસ્પરેણાસંસૃષ્ટાનામિતિ પદં દોષાણામિત્યનેનાપિ યોજ્યમ્||૭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
સંસર્ગવિકલ્પવિસ્તરો હ્યેષામપરિસઙ્ખ્યેયો ભવતિ, વિકલ્પભેદાપરિસઙ્ખ્યેયત્વાત્||૮||
View original
संसर्गविकल्पविस्तरो ह्येषामपरिसङ्ख्येयो भवति, विकल्पभेदापरिसङ्ख्येयत्वात्||८||
રસદોષસંસર્ગપ્રપઞ્ચાનભિધાને હેતુમાહ- સંસર્ગેત્યાદિ| યસ્માત્ સંસર્ગભેદવિસ્તરોઽપરિસઙ્ખ્યેયસ્તસ્માત્ ષટ્ત્વં ત્રિત્વં ચોચ્યતે| વિકલ્પભેદાપરિસઙ્ખ્યેયત્વાદિતિ સંસર્ગવિકલ્પસ્ય ભેદો વિજાતીયપ્રકારઃ, તસ્યાપરિસઙ્ખ્યેયત્વાત્| એતેન, યથા રસાનામવાન્તરવ્યક્તિભેદેઽપિ મધુરત્વાદિસામાન્યયોગાન્મધુરાદિવ્યપદેશેન ષટ્ત્વમુચ્યતે; તથા મધુરામ્લમધુરલવણાદિસંસર્ગાણામપિ સત્યપ્યવાન્તરભેદે સામાન્યેનોપસઙ્ગ્રહં કૃત્વા ત્રિષષ્ટિત્વસઙ્ખ્યાનિયમો ભવિષ્યતીતિ નિરસ્યતે, યતો મધુરામ્લાદિસંસર્ગેઽપિ વિજાતીયો મધુરતરમધુરતમાદિભેદકૃતો ભેદોઽપરિસઙ્ખ્યેયો ભવતિ| વચનં હિ- “રસાસ્તરતમાભ્યાં તાં સઙ્ખ્યામતિપતન્તિ હિ” (સૂ.અ.૨૬) ઇતિ||૮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
તત્ર ખલ્વનેકરસેષુ દ્રવ્યેષ્વનેકદોષાત્મકેષુ ચ વિકારેષુ રસદોષપ્રભાવમેકૈકશ્યેનાભિસમીક્ષ્ય તતો દ્રવ્યવિકારયોઃ પ્રભાવતત્ત્વં વ્યવસ્યેત્||૯||
View original
तत्र खल्वनेकरसेषु द्रव्येष्वनेकदोषात्मकेषु च विकारेषु रसदोषप्रभावमेकैकश्येनाभिसमीक्ष्य ततो द्रव्यविकारयोः प्रभावतत्त्वं व्यवस्येत्||९||
અથ કથં તર્હિ સંસૃષ્ટાનાં રસાનાં દોષાણાં ચ પ્રભાવો જ્ઞેય ઇત્યાહ- તત્ર ખલ્વિત્યાદિ| તત્ર ચાનેકરસદ્રવ્યસ્યાનેકદોષવિકારસ્ય ચ પ્રત્યેકરસદોષપ્રભાવમેલકેન પ્રભાવં કથયન્ રસસંસર્ગદોષસંસર્ગયોરપિ તાદૃશમેવ પ્રભાવં કથયતિ, યતો રસદોષસંસર્ગપ્રભાવાવત્ર દ્રવ્યવિકારાશ્રયિત્વાદ્રસદોષયોર્દ્રવ્યવિકારપ્રભાવત્વેનોચ્યેતે | અનેન ન્યાયેન સાક્ષાદનુક્તોઽપિ એકરસદ્રવ્યૈકદોષવિકારયોરપિ પ્રભાવોઽસંસૃષ્ટરસદોષપ્રભાવકથનાદુક્ત એવ જ્ઞેયઃ| એકૈકશ્યેનાભિસમીક્ષ્યેતિ પ્રત્યેકમુક્તરસાદિપ્રભાવેણાનેકરસં દ્રવ્યમનેકદોષં ચ વિકારં સમુદિતપ્રભાવમભિસમીક્ષ્ય||૯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ન ત્વેવં ખલુ સર્વત્ર|
ન હિ વિકૃતિવિષમસમવેતાનાં નાનાત્મકાનાં પરસ્પરેણ ચોપહતાનામન્યૈશ્ચ વિકલ્પનૈર્વિકલ્પિતાનામવયવપ્રભાવાનુમાનેનૈવ સમુદાયપ્રભાવતત્ત્વમધ્યવસાતું શક્યમ્||૧૦||
View original
न त्वेवं खलु सर्वत्र|
न हि विकृतिविषमसमवेतानां नानात्मकानां परस्परेण चोपहतानामन्यैश्च विकल्पनैर्विकल्पितानामवयवप्रभावानुमानेनैव समुदायप्रभावतत्त्वमध्यवसातुं शक्यम्||१०||
અયં ચ રસદોષપ્રભાવદ્વારા દ્રવ્યવિકારપ્રભાવનિશ્ચયો ન સર્વત્ર દ્રવ્યે વિકારે ચેત્યાહ- ન ત્વેવં ખલુ સર્વત્રેતિ| અત્રૈવ હેતુમાહ- નહીત્યાદિનાઽધ્યવસાતું શક્યમિત્યન્તેન| વિકૃતિવિષમસમવેતાનામિતિ વિકૃતિસમવેતાનાં તથા વિષમસમવેતાનાં ચેતિ વિકૃતિવિષમસમવેતાનામ્| સમવેતાનામિતિ મિલિતાનાં રસાનાં દોષાણાં ચ| તત્ર રસસ્ય વિકૃતિસમવાયો યથા- મધુરે તણ્ડુલીયકે; મધુરો હિ પ્રકૃત્યા સ્નેહવૃષ્યત્વાદિકરઃ, તણ્ડુલીયકે તુ વિકૃતિસમવેતત્વેન તન્ન કરોતિ| વિષમસમવેતાસ્તુ તિલે કષાયકટુતિક્તમધુરાઃ; યદિ હીમે રસાઃ સમયા માત્રયા સમવેતાઃ સ્યુસ્તતસ્તિલોઽપિ પિત્તશ્લેષ્મહરસ્ત્રિદોષહરો વા સ્યાત્, પિત્તકફકરસ્ત્વયં; તેનાત્ર રસાનાં ક્વચિત્ કર્તૃત્વમકર્તૃત્વં ચ ક્વચિદિતિ વૈષમ્યમુન્નીયતે| નાનાત્મકાનામિત્યાદિહેતુત્રયં તુ વિકૃતિસમવાયવિષમસમવાયયોરેવોપલમ્ભકમ્ | તેન, નાનાત્મકત્વાદિભિર્વિકૃતિસમવાયવિષમસમવાયૌ ભવતઃ| નાનાત્મકાનામિતિ નાનારૂપહેતુજનિતાનાં ; તેન હેતુભેદબલાદેવ રસદોષયોર્વિકૃતો વિષમો વા મેલકો ભવતીત્યર્થઃ| કિંવા, નાનાત્મકાનામિતિ નાનાપ્રમાણાનામ્| એવં ચ નાનાપ્રમાણત્વં વિષમસમવાયે હેતુઃ| પરસ્પરેણ ચોપહતાનામિતિ અન્યોન્યમુપઘાતિતગુણાનામ્| પરસ્પરગુણોપઘાતસ્તુ યદ્યપિ દોષાણાં પ્રાયો નાસ્ત્યેવ, તથાઽપ્યદૃષ્ટવશાત્ ક્વચિદ્ભવતીતિ જ્ઞેયં; રસાનાં તુ પ્રબલેનાન્યોપઘાતો ભવત્યેવ| અન્યૈશ્ચ વિકલ્પનૈરિતિ અન્યૈશ્ચ ભેદકૈઃ, તત્ર રસસ્ય ભેદકાઃ સ્વરસકલ્કાદયઃ; એકસ્યૈવ હિ દ્રવ્યસ્ય કલ્પનાવિશેષેણ ગુણાન્તરાણિ ભવન્તિ| દોષસ્ય તુ દૂષ્યાન્તરાણ્યેવ ગુણાન્તરયોગાદ્ભેદકાનિ ભવન્તિ| યદુક્તં- “સ એવ કુપિતો દોષઃ સમુત્થાનવિશેષતઃ| સ્થાનાન્તરગતશ્ચૈવ વિકારાન્ કુરુતે બહૂન્” (સૂ.અ.૧૮) ઇતિ| અસ્મિન્ વ્યાખ્યાને રસાનાં દોષાણાં ચ ય ઉત્કર્ષાપકર્ષકૃતો વિષમસમવાયઃ પૃથગુચ્યતે, સ ન યુજ્યતે; યતો વિષમસમવાયેઽપ્યુત્કૃષ્ટસ્ય રસસ્ય તથા દોષસ્ય ચોત્કૃષ્ટા ગુણા અપકૃષ્ટસ્ય ચાપકૃષ્ટા ગુણા ભવન્તીતિ કૃત્વાઽવયવપ્રભાવાનનુમાનેનૈવ સમુદાયપ્રભાવાનુમાનં શક્યમ્| અથોચ્યેત- વિષમમેલકે રસસ્ય દોષસ્ય ચ ન ત એવ ગુણા ઉત્કૃષ્ટા અપકૃષ્ટા વા ભવન્તિ કિન્તુ ગુણાન્તરમેવ ભવતિ, હન્ત તર્હિ વિકૃત એવાયં સમવાયો વિસદૃશકાર્યકારણત્વાત્| તદેવં દૂષણદર્શનાદન્યથા વ્યાખ્યાયતે- યત્- દ્વિવિધો મેલકો ભવતિ રસાનાં દોષાણાં ચ પ્રકૃત્યનુગુણઃ, પ્રકૃત્યનનુગુણશ્ચ; તત્ર યો મિલિતાનાં પ્રાકૃતગુણાનુપમર્દેન મેલકો ભવતિ, સ પ્રકૃતિસમસમવાયશબ્દેનોચ્યતે; યસ્તુ પ્રાકૃતગુણોપમર્દેન ભવતિ, સ વિકૃતિવિષમસમવાયોઽભિધીયતે; વિકૃત્યા હેતુભૂતયા વિષમઃ પ્રકૃત્યનનુગુણઃ સમવાયો વિકૃતિવિષમસમવાય ઇત્યર્થઃ| અત્રૈવ વિકૃતિવિષમસમવાયે નાનાત્મકત્વાદિહેતુત્રયં યથાવિવૃતમેવ યોજનીયમ્| યે તુ વિકૃતિવિષમસમવાયૌ પૃથગેવ કુર્વન્તિ, વિષમસમવાયસ્ય વૈષમ્યતારતમ્યેનાતિબહુપ્રપઞ્ચિતત્વાદ્ વિષમાવયવગુણાનુમાનં દુઃશકમિતિ કૃત્વા, તદપિ દ્રવ્યવિકારપ્રભાવેણૈવ વ્યપદિશન્તિ||૧૦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
તથાયુક્તે હિ સમુદયે સમુદાયપ્રભાવતત્ત્વમેવમેવોપલભ્ય તતો દ્રવ્યવિકારપ્રભાવતત્ત્વં વ્યવસ્યેત્||૧૧||
View original
तथायुक्ते हि समुदये समुदायप्रभावतत्त्वमेवमेवोपलभ्य ततो द्रव्यविकारप्रभावतत्त्वं व्यवस्येत्||११||
અથ કથં તર્હિ વિકૃતિવિષમસમવાયપ્રભાવજ્ઞાનમિત્યાહ- તથાયુક્તે હીત્યાદિ| તથાયુક્તે સમુદય ઇતિ વિકૃતિવિષમસમવાયે| સમુદયપ્રભાવતત્ત્વમિતિ મેલકપ્રભાવતત્ત્વમ્| સમધૃતે હિ મધુસર્પિષિ સૂર્યાવર્તાખ્યે વા દોષસમુદયે ન સંયુજ્યમાનમધુઘૃતગુણક્રમાગતં મારકત્વં, ન ચ વાતાદિદોષપ્રભાવગતં સૂર્યવૃદ્ધ્યા વર્ધિષ્ણુત્વં સૂર્યાવર્તસ્ય, કિં તુ સંયોગમહિમકૃતમેવેત્યર્થઃ| યચ્ચ ગતિદ્વયં દોષરસમેલકસ્ય, તેન પ્રકૃતિસમસમવાયરૂપં સન્નિપાતં જ્વરનિદાને દોષલિઙ્ગમેલકેનૈવોક્તવાન્| યદુક્તં- “પૃથગુક્તલક્ષણસંસર્ગાદ્દ્વાન્દ્વિકમન્યતમં સાન્નિપાતિકં વા જ્વરં વિદ્યાત્” (નિ.અ.૧) ઇતિ| યસ્તુ વિકૃતિવિષમસમવેતસ્ત્રિદોષકૃતો જ્વરસ્તસ્ય ચિકિત્સિતે- “ક્ષણે દાહઃ ક્ષણે શીતં” (ચિ.અ.૩) ઇત્યાદિના લક્ષણમુક્તમ્| ન હિ શ્યાવરક્તકોઠોત્પત્ત્યાદિ તત્રોક્તં વાતાદિજ્વરે ક્વચિદસ્તિ| એવં રસેઽપિ યત્રામ્રાતે મધુરત્વં પ્રકૃતિસમસમવેતં, તત્રામ્રાતં મધુરમેતન્માત્રમેવોક્તં; તેન, મધુરસામાન્યગુણાગતં તસ્ય વાતપિત્તહરત્વમપિ લભ્યત એવ| યત્ર વાર્તાકે કટુતિક્તત્વેન વાતકરત્વં પ્રાપ્તમપિ ચ વિકૃતિવિષમસમવાયાત્તન્ન ભવતિ, તત્રાચાર્યેણ “વાર્તાકં વાતઘ્નં” (સૂ.અ.૨૭) ઇત્યુક્તમેવ| એવમિત્યાદિ તત્તદુદાહરણં શાસ્ત્રપ્રસૃતમનુસરણીયમ્| યત્તુ પ્રકૃતિસમસમવાયકૃતરસદોષગુણદ્વારા પ્રાપ્તમપિ દ્રવ્યગુણં વિકારલક્ષણં ચ બ્રૂતે, તત્ પ્રકર્ષાર્થં સ્પષ્ટાર્થં ચેતિ જ્ઞેયમ્||૧૧||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
તસ્માદ્રસપ્રભાવતશ્ચ દ્રવ્યપ્રભાવતશ્ચ દોષપ્રભાવતશ્ચ વિકારપ્રભાવતશ્ચ તત્ત્વમુપદેક્ષ્યામઃ||૧૨||
View original
तस्माद्रसप्रभावतश्च द्रव्यप्रभावतश्च दोषप्रभावतश्च विकारप्रभावतश्च तत्त्वमुपदेक्ष्यामः||१२||
ઉપસંહરતિ- તસ્માદિત્યાદિ| તત્ત્વમિતિ રસાદિપ્રભાવતત્ત્વમ્| યત્તુ પૂર્વં “તત્રાદૌ રસદ્રવ્યદોષવિકારપ્રભાવાનુપદેક્ષ્યામઃ” ઇત્યનેન રસાદિપ્રભાવવ્યાખ્યાનપ્રતિજ્ઞાનં કૃતં, તત્તુ રસપ્રભાવાનુમાનેનૈવ દ્રવ્યપ્રભાવકથનાત્, તથા દોષપ્રભાવેણ ચ વિકારપ્રભાવકથનાચ્ચરિતાર્થં સ્યાત્| ઇહ તુ વિકૃતિવિષમસમવાયાત્મકે દ્રવ્યે વિકારે વા રસદોષપ્રભાવાનુમાનેન ન દ્રવ્યવિકારપ્રભાવાનુમાનમસ્તીતિ કૃત્વા પૃથક્ પૃથગ્રસાદિપ્રભાવતત્ત્વાભિધાનપ્રતિજ્ઞાનમિતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્| ઇહ દ્રવ્યાણાં વીર્યપ્રભાવ-વિપાકપ્રભાવૌ ચ દ્રવ્યપ્રભાવે રસપ્રભાવે વાઽન્તર્ભાવનીયૌ| તત્ર યૌ રસાનુગુણૌ વીર્યવિપાકપ્રભાવૌ, તૌ રસે; યૌ તુ રસક્રમોક્તવીર્યવિપાકવિપરીતૌ વીર્યવિપાકૌ, તૌ દ્રવ્યપ્રભાવે બોદ્ધવ્યૌ| ઉપદેક્ષ્યામ ઇતિ નિખિલેન તન્ત્રેણ રસાદિપ્રભાવતત્ત્વં પૃથગુપદેક્ષ્યામ ઇત્યર્થઃ; રસાદિપ્રભાવઃ પ્રપઞ્ચેન નિખિલે તન્ત્ર એવ વક્તવ્યઃ||૧૨||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
તત્રૈષ રસપ્રભાવ ઉપદિષ્ટો ભવતિ|
દ્રવ્યપ્રભાવં પુનરુપદેક્ષ્યામઃ|
તૈલસર્પિર્મધૂનિ વાતપિત્તશ્લેષ્મપ્રશમનાર્થાનિ દ્રવ્યાણિ ભવન્તિ||૧૩||
View original
तत्रैष रसप्रभाव उपदिष्टो भवति|
द्रव्यप्रभावं पुनरुपदेक्ष्यामः|
तैलसर्पिर्मधूनि वातपित्तश्लेष्मप्रशमनार्थानि द्रव्याणि भवन्ति||१३||
સઙ્ક્ષેપાભિધાનમેતદેવેતિ દર્શયન્નાહ- તત્રૈષ ઇત્યાદિ| એષ ઇતિ ‘રસાઃ ષડ્’ ઇત્યાદિના ‘તત્ત્વમુપદેક્ષ્યામઃ’ ઇત્યન્તેન ગ્રન્થેનોક્ત ઇત્યર્થઃ| ઉપદિષ્ટો ભવતીતિ સઙ્ક્ષેપેણ કથિતો ભવતિ| અન્યે તુ ‘તત્રૈષ રસપ્રભાવ ઉદ્દિષ્ટો ભવતિ’ ઇતિ પઠન્તિ| અસ્મિન્ પક્ષે દ્રવ્યદોષવિકારપ્રભાવોઽપિ યોઽત્ર ઉદ્દિષ્ટઃ સોઽપિ રસદ્વારા, તેન રસસ્યૈવ પ્રપઞ્ચાભિહિતત્વાત્તસ્યૈવાભિધાનમુપસંહરતિ ન દ્રવ્યાદીનામિતિ જ્ઞેયમ્| દ્રવ્યપ્રભાવમિત્યાદૌ પુનરિતિ સામાન્યેન દ્રવ્યપ્રભાવકથનાત્ પુનઃ શૃઙ્ગગ્રાહિકયા તૈલાદિદ્રવ્યપ્રભાવં કથયિષ્યામ ઇત્યર્થઃ| પ્રશમનાર્થાનીતિ પ્રશમનપ્રયોજનાનિ||૧૩||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
તત્ર તૈલં સ્નેહૌષ્ણ્યગૌરવોપપન્નત્વાદ્વાતં જયતિ સતતમભ્યસ્યમાનં; વાતો હિ રૌક્ષ્યશૈત્યલાઘવોપપન્નો વિરુદ્ધગુણો ભવતિ, વિરુદ્ધગુણસન્નિપાતે હિ ભૂયસાઽલ્પમવજીયતે, તસ્માત્તૈલં વાતં જયતિ સતતમભ્યસ્યમાનમ્|
સર્પિઃ ખલ્વેવમેવ પિત્તં જયતિ, માધુર્યાચ્છૈત્યાન્મન્દત્વાચ્ચ ; પિત્તં હ્યમધુરમુષ્ણં તીક્ષ્ણં ચ|
મધુ ચ શ્લેષ્માણં જયતિ, રૌક્ષ્યાત્તૈક્ષ્ણ્યાત્ કષાયત્વાચ્ચ; શ્લેષ્મા હિ સ્નિગ્ધો મન્દો મધુરશ્ચ |
યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યમેવં વાતપિત્તકફેભ્યો ગુણતો વિપરીતં સ્યાત્તચ્ચૈતાઞ્જયત્યભ્યસ્યમાનમ્||૧૪||
View original
तत्र तैलं स्नेहौष्ण्यगौरवोपपन्नत्वाद्वातं जयति सततमभ्यस्यमानं; वातो हि रौक्ष्यशैत्यलाघवोपपन्नो विरुद्धगुणो भवति, विरुद्धगुणसन्निपाते हि भूयसाऽल्पमवजीयते, तस्मात्तैलं वातं जयति सततमभ्यस्यमानम्|
सर्पिः खल्वेवमेव पित्तं जयति, माधुर्याच्छैत्यान्मन्दत्वाच्च ; पित्तं ह्यमधुरमुष्णं तीक्ष्णं च|
मधु च श्लेष्माणं जयति, रौक्ष्यात्तैक्ष्ण्यात् कषायत्वाच्च; श्लेष्मा हि स्निग्धो मन्दो मधुरश्च |
यच्चान्यदपि किञ्चिद्द्रव्यमेवं वातपित्तकफेभ्यो गुणतो विपरीतं स्यात्तच्चैताञ्जयत्यभ्यस्यमानम्||१४||
સતતમભ્યસ્યમાનમિતિ અવિચ્છેદેનોપયુજ્યમાનમ્| વિરુદ્ધગુણ ઇતિ તૈલગુણેભ્યો વિપરીતગુણઃ| વિરુદ્ધગુણસન્નિપાતે ઇતિ વિરુદ્ધગુણયોર્મેલકે| નનુ વિરુદ્ધગુણયોર્મધ્યે ભૂયસાઽલ્પં જીયતે, તત્ કથં તૈલં વાતં જયતિ? ન હ્યસ્ય વાતં પ્રતિ ભૂયસ્ત્વં યુક્તમિત્યાહ- સતતમભ્યસ્યમાનમિતિ| સતતોપયોગેન હિ તૈલં વાતાદધિકં ભવતિ, તેન વાતં જયતીત્યર્થઃ| સર્પિઃ ખલ્વેવમેવેતિ સર્પિરપિ સતતમભ્યસ્યમાનમિત્યર્થઃ| અમધુરમિતિ રૌક્ષ્યલાઘવાવૃષ્યત્વાદિના મધુરવિપરીતં કટુરસમિત્યર્થઃ| ઇહ ચ પ્રભાવશબ્દેન સામાન્યેન દ્રવ્યશક્તિરુચ્યતે, નાચિન્ત્યશક્તિઃ; તેન તૈલાદીનાં સ્નેહૌષ્ણ્યાદિગુણાદપિ વાતાદિશમનં દ્રવ્યપ્રભાવાદેવ ભવતિ| સર્પિષિ ચ યદ્યપિ મધુરો રસઃ પિત્તપ્રશમે વ્યાપ્રિયતે, તથાઽપિ માધુર્યશૈત્યમન્દત્વૈઃ પિત્તશમનં સર્પિઃકાર્યમેવ, તેન દ્રવ્યપ્રભાવ એવ વાચ્યઃ | યદા તુ રસદ્વારા કાર્યં દ્રવ્યસ્ય ચિન્ત્યતે, તદા રસપ્રભાવ ઇતિ વ્યપદેશો ભવતિ| એવં કષાયાનુરસે મધુનિ ચ સમાધાનં વાચ્યમ્| અન્યે તુ બ્રુવતે- યત્- તૈલાદીનાં વાતાદિશમનત્વં પ્રત્યચિન્ત્ય એવ પ્રભાવોઽયમુચ્યતે; તત્ર ચ તૈલવાતશમનત્વં પ્રત્યચિન્ત્ય એવ પ્રભાવોઽયમુચ્યતે; તત્ર ચ તૈલવાતયોર્વિરુદ્ધગુણયોર્મેલકે તૈલમેવ વાતં જયતિ, ન તુ વાતસ્તૈલમિતિ તૈલસ્યાચિન્ત્યપ્રભાવઃ; એવં સર્પિર્મધુનોરપિ પિત્તશ્લેષ્મહરણે પ્રભાવાજ્જ્ઞેયે| એતચ્ચાન્યે નેચ્છન્તિ, યતસ્તૈલાદીનાં સતતમભ્યસ્યમાનમિતિ પદેનાધિક્યમેવ વાતાદિજયકારણમુક્તં; તથા યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યમિત્યાદિગ્રન્થેન દ્રવ્યાચિન્ત્યપ્રભાવં પરિત્યજ્ય સામાન્યેન ગુણવૈપરીત્યમેવાભ્યાસાદ્વાતાદિજયહેતુરુચ્યતે||૧૪||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
અથ ખલુ ત્રીણિ દ્રવ્યાણિ નાત્યુપયુઞ્જીતાધિકમન્યેભ્યો દ્રવ્યેભ્યઃ; તદ્યથા- પિપ્પલી, ક્ષારઃ, લવણમિતિ||૧૫||
View original
अथ खलु त्रीणि द्रव्याणि नात्युपयुञ्जीताधिकमन्येभ्यो द्रव्येभ्यः; तद्यथा- पिप्पली, क्षारः, लवणमिति||१५||
અભ્યસ્યદ્રવ્યં પ્રભાવોદાહરણાર્થમભિધાયાનભ્યસ્યાનાહ- અથેત્યાદિ| અધિકમન્યેભ્ય ઇતિ વચનાદન્યદપિ ચિત્રકભલ્લાતકાદ્યેવઞ્જાતીયં નાત્યુપયોક્તવ્યં, પિપ્પલ્યાદિદ્રવ્યં ત્વન્યેભ્યોઽપ્યધિકમત્યુપયોગે વર્જનીયમિતિ દર્શયતિ||૧૫||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
પિપ્પલ્યો હિ કટુકાઃ સત્યો મધુરવિપાકા ગુર્વ્યોનાત્યર્થં સ્નિગ્ધોષ્ણાઃ પ્રક્લેદિન્યો ભેષજાભિમતાશ્ચતાઃ સદ્યઃ; શુભાશુભકારિણ્યો ભવન્તિ; આપાતભદ્રાઃ, પ્રયોગસમસાદ્ગુણ્યાત્; દોષસઞ્ચયાનુબન્ધાઃ;- સતતમુપયુજ્યમાના હિ ગુરુપ્રક્લેદિત્વાચ્છ્લેષ્માણમુત્ક્લેશયન્તિ, ઔષ્ણ્યાત્ પિત્તં, ન ચ વાતપ્રશમનાયોપકલ્પન્તેઽલ્પસ્નેહોષ્ણભાવાત્; યોગવાહિન્યસ્તુ ખલુ ભવન્તિ; તસ્માત્ પિપ્પલીર્નાત્યુપયુઞ્જીત||૧૬||
View original
पिप्पल्यो हि कटुकाः सत्यो मधुरविपाका गुर्व्योनात्यर्थं स्निग्धोष्णाः प्रक्लेदिन्यो भेषजाभिमताश्चताः सद्यः; शुभाशुभकारिण्यो भवन्ति; आपातभद्राः, प्रयोगसमसाद्गुण्यात्; दोषसञ्चयानुबन्धाः;- सततमुपयुज्यमाना हि गुरुप्रक्लेदित्वाच्छ्लेष्माणमुत्क्लेशयन्ति, औष्ण्यात् पित्तं, न च वातप्रशमनायोपकल्पन्तेऽल्पस्नेहोष्णभावात्; योगवाहिन्यस्तु खलु भवन्ति; तस्मात् पिप्पलीर्नात्युपयुञ्जीत||१६||
‘કટુકાઃ સત્યો મધુરવિપાકાઃ’ ઇત્યાદિ પિપ્પલીગુણકથનમનભ્યાસપ્રયોગે દોષવૈપરીત્યેન દોષપ્રશમનોપદર્શનાર્થં; તથા, અત્યભ્યાસે ‘ગુરુપ્રક્લેદિત્વાચ્છ્લેષ્માણમુત્ક્લેશયન્તિ’ ઇત્યાદિગ્રન્થવક્તવ્યદોષકરણયોગ્યતોપદર્શનાર્થં ચ| ભેષજાભિમતાશ્ચ સદ્ય ઇતિ ચ્છેદઃ| સદ્ય ઇતિ અનભ્યાસે| શુભાશુભકારિણ્યો ભવન્તીતિ સદ્યઃ શુભકારિણ્યઃ, અત્યભ્યાસપ્રયોગે ત્વશુભકારિણ્યઃ| એતદેવ શુભાશુભકારિત્વં દર્શયતિ- આપાતભદ્રા ઇત્યાદિના| પ્રયોગસમસાદ્ગુણ્યાદિતિ સમસ્ય પ્રયોગસ્ય સદ્ગુણત્વાત્, સમેઽલ્પકાલે અલ્પમાત્રે ચ પિપ્પલ્યાદિપ્રયોગે સદ્ગુણા ભવન્તીત્યર્થઃ| દોષસઞ્ચયાનુબન્ધોઽત્યુપયોગો યાસાં તા દોષસઞ્ચયાનુબન્ધાઃ| એતદેવ દોષસઞ્ચયાનુબન્ધત્વં વિવૃણોતિ- સતતમિત્યાદિ| પિપ્પલીધર્મકથનપ્રસ્તાવાદ્ગુણાન્તરમાહ- યોગવાહિન્યસ્ત્વિત્યાદિ| યોગવાહિત્વેન કટુકાનામપિ પિપ્પલીનાં વૃષ્યપ્રયોગેષુ યોગઃ, તથા જ્વરગુલ્મકુષ્ઠહરાદિપ્રયોગેષુ જ્વરાદીન્ હન્તિ પિપ્પલી| અયં ચ પિપ્પલ્યતિયોગનિષેધોઽપવાદં પરિત્યજ્ય જ્ઞેયઃ| તેન, પિપ્પલીરસાયનપ્રયોગસ્તથા ગુલ્માદિષુ ચ પિપ્પલીવર્ધમાનકપ્રયોગો ન વિરોધમાવહતિ| ઉક્તે હિ વિષયે યથોક્તવિધાનેન નિર્દોષા એવ પિપ્પલ્ય ઇતિ ઋષિવચનાદુન્નીયતે| અન્યે તુ, અન્નસંસ્કરણે પિપ્પલ્યાદીનામતિપ્રયોગો નિષિધ્યતે, ન તુ સ્વાતન્ત્રયેણેતિ બ્રુવતે| સતતમુપયુજ્યમાના ઇતિ અતિમાત્રત્વેન તથા સતતપ્રયોગેણ ચેતિ જ્ઞેયમ્||૧૬||
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
ક્ષારઃ પુનરૌષ્ણ્યતૈક્ષ્ણયલાઘવોપપન્નઃ ક્લેદયત્યાદૌ પશ્ચાદ્વિશોષયતિ , સ પચનદહનભેદનાર્થમુપયુજ્યતે; સોઽતિપ્રયુજ્યમાનઃ કેશાક્ષિહૃદયપુંસ્ત્વોપઘાતકરઃ સમ્પદ્યતે|
યે હ્યેનં ગ્રામનગરનિગમજનપદાઃ સતતમુપયુઞ્જતે ત આન્ધ્યષાણ્ઢ્યખાલિત્યપાલિત્યભાજો હૃદયાપકર્તિનશ્ચ ભવન્તિ, તદ્યથા- પ્રાચ્યાશ્ચીનાશ્ચ; તસ્માત્ ક્ષારં નાત્યુપયુઞ્જીત||૧૭||
View original
क्षारः पुनरौष्ण्यतैक्ष्णयलाघवोपपन्नः क्लेदयत्यादौ पश्चाद्विशोषयति , स पचनदहनभेदनार्थमुपयुज्यते; सोऽतिप्रयुज्यमानः केशाक्षिहृदयपुंस्त्वोपघातकरः सम्पद्यते|
ये ह्येनं ग्रामनगरनिगमजनपदाः सततमुपयुञ्जते त आन्ध्यषाण्ढ्यखालित्यपालित्यभाजो हृदयापकर्तिनश्च भवन्ति, तद्यथा- प्राच्याश्चीनाश्च; तस्मात् क्षारं नात्युपयुञ्जीत||१७||
હૃદયાપકર્તિન ઇતિ હૃદયપરિકર્તનરૂપવેદનાયુક્તાઃ||૧૭||
Adhikarana 17 (18) · Śloka 18
લવણં પુનરૌષ્ણ્યતૈક્ષ્ણ્યોપપન્નમ્, અનતિગુરુ, અનતિસ્નિગ્ધમ્, ઉપક્લેદિ, વિસ્રંસનસમર્થમ્, અન્નદ્રવ્યરુચિકરમ્, આપાતભદ્રં પ્રયોગસમસાદ્ગુણ્યાત્, દોષસઞ્ચયાનુબન્ધં, તદ્રોચનપાચનોપક્લેદનવિસ્રંસનાર્થમુપયુજ્યતે|
તદત્યર્થમુપયુજ્યમાનં ગ્લાનિશૈથિલ્યદૌર્બલ્યાભિનિર્વૃત્તિકરં શરીરસ્ય ભવતિ|
યે હ્યેનદ્ગ્રામનગરનિગમજનપદાઃ સતતમુપયુઞ્જતે, તે ભૂયિષ્ઠં ગ્લાસ્નવઃ શિથિલમાંસશોણિતા અપરિક્લેશસહાશ્ચ ભવન્તિ|
તદ્યથા- બાહ્લીકસૌરાષ્ટ્રિકસૈન્ધવસૌવીરકાઃ; તે હિ પયસાઽપિ સહ લવણમશ્નન્તિ|
યેઽપીહ ભૂમેરત્યૂષરા દેશાસ્તેષ્વોષધિવીરુદ્વનસ્પતિવાનસ્પત્યા ન જાયન્તેઽલ્પતેજસો વા ભવન્તિ, લવણોપહતત્વાત્|
તસ્માલ્લવણં નાત્યુપયુઞ્જીત|
યે હ્યતિલવણસાત્મ્યાઃ પુરુષાસ્તેષામપિ ખાલિત્યપાલિત્યાનિ વલયશ્ચાકાલે ભવન્તિ||૧૮||
View original
लवणं पुनरौष्ण्यतैक्ष्ण्योपपन्नम्, अनतिगुरु, अनतिस्निग्धम्, उपक्लेदि, विस्रंसनसमर्थम्, अन्नद्रव्यरुचिकरम्, आपातभद्रं प्रयोगसमसाद्गुण्यात्, दोषसञ्चयानुबन्धं, तद्रोचनपाचनोपक्लेदनविस्रंसनार्थमुपयुज्यते|
तदत्यर्थमुपयुज्यमानं ग्लानिशैथिल्यदौर्बल्याभिनिर्वृत्तिकरं शरीरस्य भवति|
ये ह्येनद्ग्रामनगरनिगमजनपदाः सततमुपयुञ्जते, ते भूयिष्ठं ग्लास्नवः शिथिलमांसशोणिता अपरिक्लेशसहाश्च भवन्ति|
तद्यथा- बाह्लीकसौराष्ट्रिकसैन्धवसौवीरकाः; ते हि पयसाऽपि सह लवणमश्नन्ति|
येऽपीह भूमेरत्यूषरा देशास्तेष्वोषधिवीरुद्वनस्पतिवानस्पत्या न जायन्तेऽल्पतेजसो वा भवन्ति, लवणोपहतत्वात्|
तस्माल्लवणं नात्युपयुञ्जीत|
ये ह्यतिलवणसात्म्याः पुरुषास्तेषामपि खालित्यपालित्यानि वलयश्चाकाले भवन्ति||१८||
ગ્લાનિઃ માંસાપચયો હર્ષક્ષયો વા| ન કેવલં લવણાતિયોગશરીરોપઘાતકરઃ; કિન્તુ ભૂમેરપ્યુપઘાતકર ઇત્યાહ- યેઽપીહેત્યાદિ| ઊષરા ઇતિ લવણપ્રધાનાઃ| લવણં નાત્યુપયુઞ્જીતેતિ નાતિમાત્રં લવણં સતતમુપયુઞ્જીત, અન્નદ્રવ્યસંસ્કારકં તુ સ્તોકમાત્રમભ્યાસેનાપ્યુપયોજનીયમેવ| બાહ્લીકાદિવ્યતિરિક્તેઽપિ દેશે યેઽતિલવણમશ્નન્તિ તેષામપિ દોષાનાહ- યે હીત્યાદિ| એતેન ચાન્યત્રાપિ દેશેઽતિમાત્રલવણસાત્મ્યાનાં લવણાત્યુપયોગકૃત એવ શૈથિલ્યાદિદોષ ઉન્નીયતે, ન દેશસ્વભાવકૃતઃ||૧૮||
Adhikarana 18 (19) · Śloka 19
તસ્માત્તેષાં તત્સાત્મ્યતઃ ક્રમેણાપગમનં શ્રેયઃ|
સાત્મ્યમપિ હિ ક્રમેણોપનિવર્ત્યમાનમદોષમલ્પદોષં વા ભવતિ||૧૯||
View original
तस्मात्तेषां तत्सात्म्यतः क्रमेणापगमनं श्रेयः|
सात्म्यमपि हि क्रमेणोपनिवर्त्यमानमदोषमल्पदोषं वा भवति||१९||
તેષામિતિ અતિક્ષારલવણસાત્મ્યાનામ્| તત્સાત્મ્યત ઇતિ અતિમાત્રક્ષારાદતિમાત્રલવણાચ્ચ સાત્મ્યાત્| ક્રમેણેતિ નવેગાન્ધારણીયોક્તસાત્મ્યપરિત્યાગક્રમેણ| ઇહ ચ સાત્મ્યશબ્દેનૌકસાત્મ્યમભિપ્રેતમ્| અલ્પદોષમદોષં વેતિ પક્ષદ્વયેઽત્યર્થસાત્મ્યમલ્પદોષં ભવતિ, અન્યત્ત્વદોષમિતિ વ્યવસ્થા||૧૯||
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
સાત્મ્યં નામ તદ્ યદાત્મન્યુપશેતે; સાત્મ્યાર્થો હ્યુપશયાર્થઃ|
તત્ત્રિવિધં પ્રવરાવરમધ્યવિભાગેન; સપ્તવિધં તુ રસૈકૈકત્વેન સર્વરસોપયોગાચ્ચ|
તત્ર સર્વરસં પ્રવરમ્, અવરમેકરસં, મધ્યં તુ પ્રવરાવરમધ્યસ્થમ્|
તત્રાવરમધ્યાભ્યાં સાત્મ્યાભ્યાં ક્રમેણૈવ પ્રવરમુપપાદયેત્ સાત્મ્યમ્|
સર્વરસમપિ ચ સાત્મ્યમુપપન્નઃ પ્રકૃત્યાદ્યુપયોક્ત્રષ્ટમાનિ સર્વાણ્યાહારવિધિવિશેષાયતનાન્યભિસમીક્ષ્ય હિતમેવાનુરુધ્યેત||૨૦||
View original
सात्म्यं नाम तद् यदात्मन्युपशेते; सात्म्यार्थो ह्युपशयार्थः|
तत्त्रिविधं प्रवरावरमध्यविभागेन; सप्तविधं तु रसैकैकत्वेन सर्वरसोपयोगाच्च|
तत्र सर्वरसं प्रवरम्, अवरमेकरसं, मध्यं तु प्रवरावरमध्यस्थम्|
तत्रावरमध्याभ्यां सात्म्याभ्यां क्रमेणैव प्रवरमुपपादयेत् सात्म्यम्|
सर्वरसमपि च सात्म्यमुपपन्नः प्रकृत्याद्युपयोक्त्रष्टमानि सर्वाण्याहारविधिविशेषायतनान्यभिसमीक्ष्य हितमेवानुरुध्येत||२०||
સાત્મ્યં નામેતિ ઓકસાત્મ્યં નામેત્યર્થઃ| (ઓકાદિતિ અભ્યાસાત્ |) ઉપશયાર્થ ઇતિ ઉપશયશબ્દાભિધેય ઇત્યર્થઃ| તદિતિ ઓકસાત્મ્યમ્| ત્રિવિધમિતિ પ્રવરાવરમધ્યભેદેન| સપ્તવિધન્તુ એકૈકરસેન ષટ્, સંસૃષ્ટરસોપયોગાચ્ચૈકમ્, એવં સપ્તવિધમ્| સંસૃષ્ટશબ્દેન દ્વિરસાદયઃ ષડ્રસપર્યન્તા ગૃહ્યન્તે| પ્રવરાવરમધ્યસ્થમિતિ દ્વિરસાદિપઞ્ચરસપર્યન્તમ્| અવરમધ્યમાભ્યાં લક્ષિતઃ પુરુષઃ| પ્રવરમિતિ સર્વરસમ્| સાત્મ્યમુપપાદયેત્ અભ્યસેદિત્યર્થઃ| ક્રમેણેતિ યથોક્તાભ્યાસક્રમેણ| ઉપપાદિતસર્વરસસાત્મ્યેનાપિ ચાહારઃ પ્રશસ્તપ્રકૃત્યાદિસમ્પન્ન એવ કર્તવ્ય ઇત્યાહ- સર્વરસમિત્યાદિ| અભિસમીક્ષ્યેતિ હિતાહિતત્વેન વિચાર્ય| હિતમેવેતિ પદેન યદેવ પ્રકૃત્યાદિના હિતં તદેવાનુરુધ્યેત સેવેતેત્યર્થઃ||૨૦||
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
તત્ર ખલ્વિમાન્યષ્ટાવાહારવિધિવિશેષાયતનાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- પ્રકૃતિકરણસંયોગરાશિદેશકાલોપયોગસંસ્થોપયોક્ત્રષ્ટમાનિ (ભવન્તિ)||૨૧||
View original
तत्र खल्विमान्यष्टावाहारविधिविशेषायतनानि भवन्ति; तद्यथा- प्रकृतिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपयोक्त्रष्टमानि (भवन्ति)||२१||
આહારસ્ય વિધિઃ પ્રકારો વિધાનં વા ઇત્યાહારવિધિઃ, તસ્ય વિશેષો હિતત્વમહિતત્વં ચ, તસ્યાયતનાનિ હેતૂનીત્યાહારવિધિવિશેષાયતનાનિ| આહારપ્રકારસ્ય હિતત્વમહિતત્વં ચ પ્રકૃત્યાદિહેતુકમિત્યર્થઃ| ઉપયોક્તા અષ્ટમો યેષાં તાન્યુપયોક્ત્રષ્ટમાનિ||૨૧||
Adhikarana 21 (22(1)) · Śloka 22
તત્ર પ્રકૃતિરુચ્યતે સ્વભાવો યઃ, સ પુનરાહારૌષધદ્રવ્યાણાં સ્વાભાવિકો ગુર્વાદિગુણયોગઃ; તદ્યથા માષમુદ્ગયોઃ, શૂકરૈણયોશ્ચ (૧)|૨૨|
View original
तत्र प्रकृतिरुच्यते स्वभावो यः, स पुनराहारौषधद्रव्याणां स्वाभाविको गुर्वादिगुणयोगः; तद्यथा माषमुद्गयोः, शूकरैणयोश्च (१)|२२|
ઉક્તાનિ પ્રકૃત્યાદીના વિભજતે- તત્રેત્યાદિના| સ્વાભાવિક ઇતિ સંસ્કારાદ્યકૃતઃ| માષમુદ્ગયોરિતિ પ્રકૃત્યા માષે ગુરુત્વં, મુદ્ગે ચ લઘુત્વં; શૂકરે ગુરુત્વં, એણે ચ લઘુત્વમ્||૨૨(૧)||
Adhikarana 22 (22(2)) · Śloka 22
કરણં પુનઃ સ્વાભાવિકાનાં દ્રવ્યાણામભિસંસ્કારઃ|
સંસ્કારો હિ ગુણાન્તરાધાનમુચ્યતે|
તે ગુણાસ્તોયાગ્નિસન્નિકર્ષશૌચમન્થનદેશકાલવાસનભાવનાદિભિઃ કાલપ્રકર્ષભાજનાદિભિશ્ચાધીયન્તે (૨)|૨૨|
View original
करणं पुनः स्वाभाविकानां द्रव्याणामभिसंस्कारः|
संस्कारो हि गुणान्तराधानमुच्यते|
ते गुणास्तोयाग्निसन्निकर्षशौचमन्थनदेशकालवासनभावनादिभिः कालप्रकर्षभाजनादिभिश्चाधीयन्ते (२)|२२|
દ્રવ્યાણામિતિ વક્તવ્યે સ્વાભાવિકાનામિતિ યત્ કરોતિ, તેનોત્પત્તિકાલે જનકભૂતૈઃ સ્વગુણારોપણં, સંસ્કારસ્તૂત્પન્નસ્યૈવ તોયાદિના ગુણાન્તરાધાનમિતિ દર્શયતિ| તચ્ચ પ્રાકૃતગુણોપમર્દેનૈવ ક્રિયતે, યથા- તોયાગ્નિસન્નિકર્ષશૌચૈસ્તણ્ડુલસ્થં ગૌરવમુપહત્ય લાઘવમન્ને ક્રિયતે| યદુક્તં- “સુધૌતઃ પ્રસ્રુતઃ સ્વિન્નઃ સન્તપ્તશ્ચૌદનો લઘુઃ” (સૂ.અ.૨૭)| તથા રક્તશાલ્યાદેર્લઘોરપ્યગ્નિસંયોગાદિના લાઘવં વર્ધતે| મન્થનાદ્ગુણાધાનં યથા “શોથકૃદ્દધિ શોથઘ્નં સસ્નેહમપિ મન્થનાત્” ઇતિ| દેશેન યથા “ભસ્મરાશેરધઃ સ્થાપયેત્” (ચિ.અ.૧પા.૧) ઇત્યાદૌ| વાસનેન ગુણાધાનં યથા- અપામુત્પલાદિવાસનેન સુગન્ધાનુકરણમ્| ભાવનયા ચ સ્વરસાદિકૃતયા સ્થિતસ્યૈવામલકાદેર્ગુણસ્યોત્કર્ષો ભવતિ| કાલપ્રકર્ષદ્યથા- “પક્ષાજ્જાતરસં પિબેત્” (ચિ.અ.૧૫) ઇત્યાદિ| ભાજનેન યથા- “ત્રૈફલેનાયસીં પાત્રીં કલ્કેનાલેપયેત્” (ચિ.અ.૧,પા.૩) ઇત્યાદૌ| આદિગ્રહણાત્ પેષણાભિમન્ત્રણાદિ ગૃહ્યતે| નનુ, સંસ્કારાધેયેન ગુણેન કથં સ્વાભાવિકગુણનાશઃ ક્રિયતે, યતઃ “સ્વભાવો નિષ્પ્રતિક્રિયઃ” ઇત્યુક્તં; યદિ હિ સંસ્કારેણ સ્વાભાવિકગુરુત્વં પ્રતિક્રિયતે, તદા “સ્વભાવો નિષ્પ્રતિક્રિયઃ” ઇતિ કથં? બ્રૂમઃ- “સ્વભાવો નિષ્પ્રતિક્રિયઃ” ઇતિ સ્વભાવો ભાવાનામુત્પત્તૌ નાન્યથા ક્રિયતે| તેન, જાતિપ્રતિબદ્ધં માષાદીનાં ગુરુત્વં ન તજ્જાતૌ સ્ફોટયિતું પાર્યતે, સંસ્કારેણ તુ તદન્યથાકરણમનુમતમેવ દૃષ્ટત્વાત્| કશ્ચિત્તુ ગુણો દ્રવ્યાણાં સંસ્કારાદિનાઽપિ નાન્યથા ક્રિયતે, યથા- વહ્નેરૌષ્ણ્યં, વાયોશ્ચલત્વં, તૈલસ્ય સ્નેહ ઇત્યાદિ| એતે હિ યાવદ્દ્રવ્યભાવિન એવ ગુણાઃ| ગૌરવાદયસ્તુ પુરાણધાન્યાદિષ્વપ્યપગમદર્શનાન્ન યાવદ્દ્રવ્યભાવિનઃ| ઉક્તં હિ- “ગુણો દ્રવ્યવિનાશાદ્વા વિનાશમુપગચ્છતિ| ગુણાન્તરોપધાનાદ્વા” ઇતિ| યત્ર તુ સંસ્કારેણ વ્રીહેર્લાજલક્ષણં દ્રવ્યાન્તરમેવ જન્યતે, તત્ર ગુણાન્તરોત્પાદઃ સુષ્ઠ્વેવ ||૨૨(૨)||
Adhikarana 23 (22(3)) · Śloka 22
સંયોગઃ પુનર્દ્વયોર્બહૂનાં વા દ્રવ્યાણાં સંહતીભાવઃ, સ વિશેષમારભતે, યં પુનર્નૈકૈકશો દ્રવ્યાણ્યારભન્તે; તદ્યથા- મધુસર્પિષોઃ, મધુમત્સ્યપયસાં ચ સંયોગઃ (૩)|૨૨|
View original
संयोगः पुनर्द्वयोर्बहूनां वा द्रव्याणां संहतीभावः, स विशेषमारभते, यं पुनर्नैकैकशो द्रव्याण्यारभन्ते; तद्यथा- मधुसर्पिषोः, मधुमत्स्यपयसां च संयोगः (३)|२२|
સંયોગમાહ- સંયોગસ્ત્વિત્યાદિ| સ વિશેષમારભત ઇતિ સંયુજ્યમાનદ્રવ્યૈકદેશેઽદૃષ્ટં કાર્યમારભત ઇત્યર્થઃ| યં નૈકૈકશ ઇતિ યં વિશેષં પ્રત્યેકમસંયુજ્યમાનાનિ દ્રવ્યાણિ નારભન્ત ઇત્યર્થઃ| મધુસર્પિષી હિ પ્રત્યેકમમારકે મિલિતે તુ મારકે ભવતઃ, ક્ષીરમત્સ્યાદિસંયોગશ્ચ કુષ્ઠાદિકરો ભવતિ| સંયોગસ્ત્વિહ પ્રધાન્યેનૈવોપલભ્યમાનદ્રવ્યમેલકો વિવક્ષિતઃ , તેન ભાવનાદિષ્વપિ યદ્યપિ સંયોગોઽસ્તિ, તથાઽપિ તત્ર ભાવનાદ્રવ્યાણાં પ્રાધાન્યેનાનુપલબ્ધેર્ન સંયોગેન ગ્રહણમ્||૨૨(૩)||
Adhikarana 24 (22(4)) · Śloka 22
રાશિસ્તુ સર્વગ્રહપરિગ્રહૌ માત્રામાત્રફલવિનિશ્ચયાર્થઃ|
તત્ર સર્વસ્યાહારસ્ય પ્રમાણગ્રહણમેકપિણ્ડેન સર્વગ્રહઃ, પરિગ્રહઃ પુનઃ પ્રમાણગ્રહણમેકૈકશ્યેનાહારદ્રવ્યાણામ્|
સર્વસ્ય હિ ગ્રહઃ સર્વગ્રહઃ, સર્વતશ્ચ ગ્રહઃ પરિગ્રહ ઉચ્યતે (૪)|૨૨|
View original
राशिस्तु सर्वग्रहपरिग्रहौ मात्रामात्रफलविनिश्चयार्थः|
तत्र सर्वस्याहारस्य प्रमाणग्रहणमेकपिण्डेन सर्वग्रहः, परिग्रहः पुनः प्रमाणग्रहणमेकैकश्येनाहारद्रव्याणाम्|
सर्वस्य हि ग्रहः सर्वग्रहः, सर्वतश्च ग्रहः परिग्रह उच्यते (४)|२२|
રાશિઃ પ્રમાણમ્| માત્રામાત્રફલવિનિશ્ચયાર્થં ઇતિ માત્રાવદાહારસ્યૌષધસ્ય ચ યત્ ફલં શુભમ્, અમાત્રસ્ય હીનસ્યાતિરિક્તસ્ય વા યત્ ફલમશુભમ્| યદુક્તં- “તસ્ય જ્ઞાનાર્થમુચિતપ્રમાણમનુચિતપ્રમાણં ચ રાશિસઞ્જ્ઞં ભવતિ”| સર્વગ્રહં વિવૃણોતિ- તત્રેત્યાદિ| સર્વસ્યેતિ મિશ્રીકૃતસ્યાન્નમાંસસૂપાદેરેકપિણ્ડેન માનમ્| પરિગ્રહં વિવૃણોતિ- પરિગ્રહઃ પુનરિત્યાદિ| એકૈકશ્યેનેતિ અન્નસ્ય કુડવઃ, સૂપસ્ય પલં, માંસસ્ય દ્વિપલમિત્યાદ્યવયવમાનપૂર્વકં સમુદાયમાનમ્| સર્વગ્રહે પ્રત્યવયવમાનનિયમો નાસ્તિ; તેન યેન કેનચિદાહારેણ પ્રત્યેકમનિયતમાનેન સમ્પૂર્ણાહારમાત્રાનિયમનં સર્વગ્રહઃ| એતદેવ શબ્દવ્યુત્પત્ત્યા દર્શયતિ- સર્વસ્ય હીત્યાદિ| સર્વત ઇતિ પ્રત્યેકાવયવત ઇત્યર્થઃ||૨૨(૪)||
Adhikarana 25 (22(5)) · Śloka 22
દેશઃ પુનઃ સ્થાનં; સ દ્રવ્યાણામુત્પત્તિપ્રચારૌ દેશસાત્મ્યં ચાચષ્ટે (૫)|૨૨|
View original
देशः पुनः स्थानं; स द्रव्याणामुत्पत्तिप्रचारौ देशसात्म्यं चाचष्टे (५)|२२|
દેશં વિભજતે- દેશ ઇત્યાદિ| સ્થાનગ્રહણેનાહારદ્રવ્યસ્ય તથા ભોક્તુશ્ચ સ્થાનં દર્શયતિ| આચષ્ટ ઇતિ દ્રવ્યસ્યોત્પત્તિપ્રચારાદિકૃતગુણજ્ઞાનહેતુર્ભવતિ| તત્રોત્પત્ત્યા- હિમવતિ જાતં ગુણવદ્ભવતિ , મરૌ જાતં લઘુ ભવતિ, ઇત્યાદિ| પ્રચારેણ લઘુભક્ષ્યાણાં પ્રાણિનાં તથા ધન્વપ્રચારિણાં બહુક્રિયાણાં ચ લાઘવં, વિપર્યયે ચ ગૌરવં ગૃહ્યતે| દેશસાત્મ્યેન ચ દેશવિપરીતગુણં સાત્મ્યં ગૃહ્યતે; યથા- આનૂપે ઉષ્ણરૂક્ષાદિ, ધન્વનિ ચ શીતસ્નિગ્ધાદિ, ઓકસાત્મ્યં તુ ઉપયોક્તૃગ્રહણેન ગૃહીતમ્||૨૨(૫)||
Adhikarana 26 (22(6)) · Śloka 22
કાલો હિ નિત્યગશ્ચાવસ્થિકશ્ચ; તત્રાવસ્થિકો વિકારમપેક્ષતે, નિત્યગસ્તુ ઋતુસાત્મ્યાપેક્ષઃ (૬)|૨૨|
View original
कालो हि नित्यगश्चावस्थिकश्च; तत्रावस्थिको विकारमपेक्षते, नित्यगस्तु ऋतुसात्म्यापेक्षः (६)|२२|
નિત્યગ ઇતિ અહોરાત્રાદિરૂપઃ| આવસ્થિક ઇતિ રોગિત્વબાલ્યાદ્યવસ્થાવિશેષિત ઇત્યર્થઃ| વિકારમપેક્ષત ઇતિ બાલ્યાદિકૃતં તુ શ્લેષ્મવિકારં જ્વરાદિકં ચાહારનિયમાર્થમપેક્ષત ઇત્યર્થઃ| ઋતુસાત્મ્યં હિ ઋતુમપેક્ષત ઇતિ ઋતુસાત્મ્યાપેક્ષઃ||૨૨(૬)||
Adhikarana 27 (22(7)) · Śloka 22
ઉપયોગસંસ્થા તૂપયોગનિયમઃ; સ જીર્ણલક્ષણાપેક્ષઃ (૭)|૨૨|
View original
उपयोगसंस्था तूपयोगनियमः; स जीर्णलक्षणापेक्षः (७)|२२|
એવમાહારોપયોગઃ કર્તવ્ય એવં ન કર્તવ્ય ઇત્યુપયોગનિયમઃ, સ જીર્ણલક્ષણાપેક્ષ ઇતિ પ્રાધાન્યેનોક્તઃ| તેનેહ ‘અજલ્પન્નહસન્નાતિદ્રુતં નાતિવિલમ્બિતમ્’ ઇત્યાદ્યુપયોગનિયમમપ્યપેક્ષત એવ; અજીર્ણભોજને તુ મહાંસ્ત્રિદોષકોપલક્ષણો દોષો ભવતીત્યયમેવોદાહૃતઃ||૨૨(૭)||
Adhikarana 28 (22) · Śloka 22
ઉપયોક્તા પુનર્યસ્તમાહારમુપયુઙ્ક્તે, યદાયત્તમોકસાત્મ્યમ્|
ઇત્યષ્ટાવાહારવિધિવિશેષાયતનાનિ વ્યાખ્યાતાનિ ભવન્તિ||૨૨||
View original
उपयोक्ता पुनर्यस्तमाहारमुपयुङ्क्ते, यदायत्तमोकसात्म्यम्|
इत्यष्टावाहारविधिविशेषायतनानि व्याख्यातानि भवन्ति||२२||
યદાયત્તમોકસાત્મ્યમિતિ ભોક્તૃપુરુષાપેક્ષં હ્યભ્યાસસાત્મ્યં ભવતિ; કસ્યચિદ્ધિ કિઞ્ચિદેવાભ્યાસાત્ પથ્યમપથ્યં વા સાત્મ્યં ભવતિ||૨૨||
Adhikarana 29 (23) · Śloka 23
એષાં વિશેષાઃ શુભાશુભફલાઃ પરસ્પરોપકારકા ભવન્તિ; તાન્ બુભુત્સેત, બુદ્ધ્વા ચ હિતેપ્સુરેવ સ્યાત્; નચ મોહાત્ પ્રમાદાદ્વા પ્રિયમહિતમસુખોદર્કમુપસેવ્યમાહારજાતમન્યદ્વા કિઞ્ચિત્||૨૩||
View original
एषां विशेषाः शुभाशुभफलाः परस्परोपकारका भवन्ति; तान् बुभुत्सेत, बुद्ध्वा च हितेप्सुरेव स्यात्; नच मोहात् प्रमादाद्वा प्रियमहितमसुखोदर्कमुपसेव्यमाहारजातमन्यद्वा किञ्चित्||२३||
એષામિત્યાદૌ શુભફલા વિશેષા અશુભફલાશ્ચ પરસ્પરોપકારકા ભવન્તીતિ જ્ઞેયમ્| તત્ર પ્રકૃત્યા લાઘવાદિઃ શુભફલઃ, ગુર્વાદિશ્ચાશુભફલઃ| કરણાદ્યાધેયોઽપિ વિશેષઃ શાસ્ત્રોક્તઃ શુભઃ, નિષિદ્ધસ્ત્વશુભઃ| દેશાસાત્મ્યં નિન્દિતદેશભવત્વાદિ ચ દ્રવ્યસ્યાશુભફલમ્| એવં કાલાસાત્મ્યમશુભફલં ચાજીર્ણભોજનાદિ, તથા ઓકાસાત્મ્યં ચાશુભમશુભફલમિતિ જ્ઞેયં; વિપરીતં તુ શુભફલમ્| મોહાદિતિ અજ્ઞાનાત્, પ્રમાદાદિતિ જ્ઞાત્વાઽપિ રાગાદિત્યર્થઃ| પ્રિયમિતિ તદાત્વમાત્રપ્રિયમ્| અહિતમિત્યસ્ય વિવરણમ્- અસુખોદર્કમિતિ|- અસુખં દુઃખરૂપમ્, ઉદર્ક ઉત્તરકાલીનં ફલં, યસ્ય સ તથા| અન્યદ્વેતિ ભેષજવિહારાદિ||૨૩||
Adhikarana 30 (24) · Śloka 24
તત્રેદમાહારવિધિવિધાનમરોગાણામાતુરાણાં ચાપિ કેષાઞ્ચિત્ કાલે પ્રકૃત્યૈવ હિતતમં ભુઞ્જાનાનાં ભવતિ- ઉષ્ણં, સ્નિગ્ધં, માત્રાવત્, જીર્ણે વીર્યાવિરુદ્ધમ્, ઇષ્ટે દેશે, ઇષ્ટસર્વોપકરણં, નાતિદ્રુતં, નાતિવિલમ્બિતમ્, અજલ્પન્, અહસન્, તન્મના ભુઞ્જીત, આત્માનમભિસમીક્ષ્ય સમ્યક્||૨૪||
View original
तत्रेदमाहारविधिविधानमरोगाणामातुराणां चापि केषाञ्चित् काले प्रकृत्यैव हिततमं भुञ्जानानां भवति- उष्णं, स्निग्धं, मात्रावत्, जीर्णे वीर्याविरुद्धम्, इष्टे देशे, इष्टसर्वोपकरणं, नातिद्रुतं, नातिविलम्बितम्, अजल्पन्, अहसन्, तन्मना भुञ्जीत, आत्मानमभिसमीक्ष्य सम्यक्||२४||
તત્રેત્યાદૌ ઇદમિતિ વક્ષ્યમાણમ્| આહારવિધિર્વિધીયતે યેનોષ્ણસ્નિગ્ધાદિના વક્ષ્યમાણેન તદાહારવિધિવિધાનમ્| આતુરાણાં ચ કેષાઞ્ચિદિતિ પદેન રક્તપિત્તિનાં શીતમેવ, કફરોગિણાં રૂક્ષમેવ હિતમિત્યાદિવિપર્યયં દર્શયતિ| કેષાઞ્ચિદ્ભુઞ્જાનાનામિદમાહારવિધિવિધાનં હિતતમં ભવતીતિ યોજના| પ્રકૃત્યૈવેતિ સ્વભાવેનૈવ હિતતમં હિતતમમિત્યુક્તં; તેન યત્ પ્રકૃત્યા હિતં તત્ કદાચિદેવ કઞ્ચિદેવ પુરુષમાસાદ્યાહિતં ભવતિ, તચ્ચ કાદાચિત્કત્વાદનાદૃતં; તેન પ્રાયિકત્વાદેનં હિતતમં વક્ષ્યામ ઇતિ ભાવઃ| ઉષ્ણમિત્યાદૌ સમ્યગિતિ છેદઃ|| ૨૪||
Adhikarana 31 (25(1-2)) · Śloka 25
તસ્ય સાદ્ગુણ્યમુપદેક્ષ્યામઃ- ઉષ્ણમશ્નીયાત્; ઉષ્ણં હિ ભુજ્યમાનં સ્વદતે, ભુક્તં ચાગ્નિમૌદર્યમુદીરયતિ, ક્ષિપ્રં જરાં ગચ્છતિ, વાતમનુલોમયતિ, શ્લેષ્માણં ચ પરિહ્રાસસયતિ ; તસ્માદુષ્ણમશ્નીયાત્ (૧)|૨૫|
સ્નિગ્ધમશ્નીયાત્; સ્નિગ્ધં હિ ભુજ્યમાનં સ્વદતે, ભુક્તં ચાનુદીર્ણમગ્નિમુદીરયતિ , ક્ષિપ્રં જરાં ગચ્છતિ, વાતમનુલોમયતિ, શરીરમુપચિનોતિ, દૃઢીકરોતીન્દ્રિયાણિ, બલાભિવૃદ્ધિમુપજનયતિ, વર્ણપ્રસાદં ચાભિનિર્વર્તયતિ; તસ્માત્ સ્નિગ્ધમશ્નીયાત્ (૨)|૨૫|
View original
तस्य साद्गुण्यमुपदेक्ष्यामः- उष्णमश्नीयात्; उष्णं हि भुज्यमानं स्वदते, भुक्तं चाग्निमौदर्यमुदीरयति, क्षिप्रं जरां गच्छति, वातमनुलोमयति, श्लेष्माणं च परिह्राससयति ; तस्मादुष्णमश्नीयात् (१)|२५|
स्निग्धमश्नीयात्; स्निग्धं हि भुज्यमानं स्वदते, भुक्तं चानुदीर्णमग्निमुदीरयति , क्षिप्रं जरां गच्छति, वातमनुलोमयति, शरीरमुपचिनोति, दृढीकरोतीन्द्रियाणि, बलाभिवृद्धिमुपजनयति, वर्णप्रसादं चाभिनिर्वर्तयति; तस्मात् स्निग्धमश्नीयात् (२)|२५|
તસ્યેતિ ઉષ્ણાદિગુણયુક્તસ્યાન્નસ્ય| સાદ્ગુણ્યમિતિ પ્રશસ્તગુણયોગિતામ્| પરિહ્રાસયતીતિ ભિન્નસઙ્ઘાતં કરોતિ||૨૫(૧-૨)||
Adhikarana 32 (25(3)) · Śloka 25
માત્રાવદશ્નીયાત્; માત્રાવદ્ધિ ભુક્તં વાતપિત્તકફાનપીડયદાયુરેવ વિવર્ધયતિ કેવલં, સુખં ગુદમનુપર્યેતિ, ન ચોષ્માણમુપહન્તિ, અવ્યથં ચ પરિપાકમેતિ; તસ્માન્માત્રાવદશ્નીયાત્ (૩)|૨૫|
View original
मात्रावदश्नीयात्; मात्रावद्धि भुक्तं वातपित्तकफानपीडयदायुरेव विवर्धयति केवलं, सुखं गुदमनुपर्येति, न चोष्माणमुपहन्ति, अव्यथं च परिपाकमेति; तस्मान्मात्रावदश्नीयात् (३)|२५|
માત્રાવદિતિ પ્રશંસાયાં મતુપ્; તેન પ્રશસ્તમાત્રમિત્યર્થઃ| અપીડયદિતિ અનતિમાત્રત્વેન સ્વસ્થાનસ્થિતં સદ્વાતાદીન્ સ્થાનાપીડનાદપ્રકોપયત્| ગુદમનુપર્યેતીતિ પરિણતં સદનુરૂપતયા નિઃસરતીત્યર્થઃ| ઊષ્માણં વહ્નિમ્||૨૫(૩)||
Adhikarana 33 (25(4)) · Śloka 25
જીર્ણેઽશ્નીયાત્; અજીર્ણે હિ ભુઞ્જાનસ્યાભ્યવહૃતમાહારજાતં પૂર્વસ્યાહારસ્ય રસમપરિણતમુત્તરેણાહારરસેનોપસૃજત્ સર્વાન્ દોષાન્ પ્રકોપયત્યાશુ, જીર્ણે તુ ભુઞ્જાનસ્ય સ્વસ્થાનસ્થેષુ દોષેષ્વગ્નૌ ચોદીર્ણે જાતાયાં ચ બુભુક્ષાયાં વિવૃતેષુ ચ સ્રોતસાં મુખેષુ વિશુદ્ધે ચોદ્ગારે હૃદયે વિશુદ્ધે વાતાનુલોમ્યે વિસૃષ્ટેષુ ચ વાતમૂત્રપુરીષવેગેષ્વભ્યવહૃતમાહારજાતં સર્વશરીરધાતૂનપ્રદૂષયદાયુરેવાભિવર્ધયતિ કેવલં; તસ્માજ્જીર્ણેઽશ્નીયાત્ (૪)|૨૫|
View original
जीर्णेऽश्नीयात्; अजीर्णे हि भुञ्जानस्याभ्यवहृतमाहारजातं पूर्वस्याहारस्य रसमपरिणतमुत्तरेणाहाररसेनोपसृजत् सर्वान् दोषान् प्रकोपयत्याशु, जीर्णे तु भुञ्जानस्य स्वस्थानस्थेषु दोषेष्वग्नौ चोदीर्णे जातायां च बुभुक्षायां विवृतेषु च स्रोतसां मुखेषु विशुद्धे चोद्गारे हृदये विशुद्धे वातानुलोम्ये विसृष्टेषु च वातमूत्रपुरीषवेगेष्वभ्यवहृतमाहारजातं सर्वशरीरधातूनप्रदूषयदायुरेवाभिवर्धयति केवलं; तस्माज्जीर्णेऽश्नीयात् (४)|२५|
પૂર્વસ્યેતિ દિનાન્તરકૃતસ્ય| અપરિણતમિતિ અસમ્યગ્જાતમ્| આહારરસેનેતિ આહારપરિણામગતેન મધુરાદિના; કિંવા આહારજેન રસેન| સ્વસ્થાનસ્થેષુ દોષેષ્વિત્યાદિ જીર્ણાહારસ્ય લક્ષણમ્||૨૫(૪)||
Adhikarana 34 (25(5)) · Śloka 25
વીર્યાવિરુદ્ધમશ્નીયાત્; અવિરુદ્ધવીર્યમશ્નન્ હિ વિરુદ્ધવીર્યાહારજૈર્વિકારૈર્નોપસૃજ્યતે; તસ્માદ્વીર્યાવિરુદ્ધમશ્નીયાત્ (૫)|૨૫|
View original
वीर्याविरुद्धमश्नीयात्; अविरुद्धवीर्यमश्नन् हि विरुद्धवीर्याहारजैर्विकारैर्नोपसृज्यते; तस्माद्वीर्याविरुद्धमश्नीयात् (५)|२५|
વિરુદ્ધવીર્યાહારજૈરિતિ કુષ્ઠાન્ધ્યવિસર્પાદ્યૈરાત્રેયભદ્રકાપ્યીયોક્તૈઃ||૨૫(૫)||
Adhikarana 35 (25(6)) · Śloka 25
ઇષ્ટે દેશે ઇષ્ટસર્વોપકરણં ચાશ્નીયાત્; ઇષ્ટે હિ દેશે ભુઞ્જાનો નાનિષ્ટદેશજૈર્મનોવિઘાતકરૈર્ભાવૈર્મનોવિઘાતં પ્રાપ્નોતિ, તથૈવેષ્ટૈઃ સર્વોપકરણૈઃ; તસ્માદિષ્ટે દેશે તથેષ્ટસર્વોપકરણં ચાશ્નીયાત્ (૬)|૨૫|
View original
इष्टे देशे इष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात्; इष्टे हि देशे भुञ्जानो नानिष्टदेशजैर्मनोविघातकरैर्भावैर्मनोविघातं प्राप्नोति, तथैवेष्टैः सर्वोपकरणैः; तस्मादिष्टे देशे तथेष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात् (६)|२५|
મનોવિઘાતકરૈર્ભાવૈરિતિ ત્રિવિધકુક્ષીયે (વિ.અ.૨) વક્ષ્યમાણૈઃ કામાદિભિશ્ચિત્તોપતાપકરૈશ્ચિત્તવિકારૈરિત્યર્થઃ| તથેષ્ટૈશ્ચ સર્વોપકરણૈર્ભુઞ્જાનો મનોવિઘાતં ન પ્રાપ્નોતીતિ યોજના; અનિષ્ટભોજનાદેર્મનોવિઘાતો ભવતિ||૨૫(૬)||
Adhikarana 36 (25(7)) · Śloka 25
નાતિદ્રુતમશ્નીયાત્; અતિદ્રુતં હિ ભુઞ્જાનસ્યોત્સ્નેહનમવસાદનં ભોજનસ્યાપ્રતિષ્ઠાનં ચ, ભોજ્યદોષસાદ્ગણ્યોપલબ્ધિશ્ચ ન નિયતા; તસ્માન્નાતિદ્રુતમશ્નીયાત્ (૭)|૨૫|
View original
नातिद्रुतमश्नीयात्; अतिद्रुतं हि भुञ्जानस्योत्स्नेहनमवसादनं भोजनस्याप्रतिष्ठानं च, भोज्यदोषसाद्गण्योपलब्धिश्च न नियता; तस्मान्नातिद्रुतमश्नीयात् (७)|२५|
ઉત્સ્નેહનમ્ ઉન્માર્ગગમનમ્| અવસદનમ્ અવસાદઃ| અપ્રતિષ્ઠાનં હૃદયસ્થત્વેન કોષ્ઠાપ્રવેશઃ| ભોજ્યગતાનાં દોષાણાં કેશાદીનાં, સાદ્ગુણ્યસ્ય ચ સ્વાદુત્વાદેઃ, ઉપલબ્ધિર્ન નિયતા ભવતિ કદાચિદુપલભ્યતે કદાચિન્નેતિ| તત્ર દોષાનુપલબ્ધ્યા સદોષસ્યૈવ ભક્ષણં, સાદ્ગુણ્યાનુપલબ્ધ્યા ચ પ્રીત્યભાવઃ||૨૫(૭)||
Adhikarana 37 (25(8)) · Śloka 25
નાતિવિલમ્બિતમશ્નીયાત્; અતિવિલમ્બિતં હિ ભુઞ્જાનો ન તૃપ્તિમધિગચ્છતિ, બહુ ભુઙ્ક્તે, શીતીભવત્યાહારજાતં, વિષમં ચ પચ્યતે; તસ્માન્નાતિવિલમ્બિતમશ્નીયાત્ (૮)|૨૫|
View original
नातिविलम्बितमश्नीयात्; अतिविलम्बितं हि भुञ्जानो न तृप्तिमधिगच्छति, बहु भुङ्क्ते, शीतीभवत्याहारजातं, विषमं च पच्यते; तस्मान्नातिविलम्बितमश्नीयात् (८)|२५|
વિષમં ચ પચ્યત ઇતિ ચિરકાલભોજનેનાગ્નિસમ્બન્ધસ્ય વૈષમ્યાદિતિ ભાવઃ||૨૫(૮)||
Adhikarana 38 (25(9)) · Śloka 25
અજલ્પન્નહસન્ તન્મના ભુઞ્જીત; જલ્પતો હસતોઽન્યમનસો વા ભુઞ્જાનસ્ય ત એવ હિ દોષા ભવન્તિ, ય એવાતિદ્રુતમશ્નતઃ; તસ્માદજલ્પન્નહસંસ્તન્મના ભુઞ્જીત (૯)|૨૫|
View original
अजल्पन्नहसन् तन्मना भुञ्जीत; जल्पतो हसतोऽन्यमनसो वा भुञ्जानस्य त एव हि दोषा भवन्ति, य एवातिद्रुतमश्नतः; तस्मादजल्पन्नहसंस्तन्मना भुञ्जीत (९)|२५|
ય એવાતિદ્રુતમશ્નતો દોષા ઇતિ ઉત્સ્નેહનાદયઃ||૨૫(૯)||
Adhikarana 39 (25) · Śloka 25
આત્માનમભિસમીક્ષ્ય ભુઞ્જીત સમ્યક્; ઇદં મમોપશેતે ઇદં નોપશેત ઇત્યેવં વિદિતં હ્યસ્યાત્મન આત્મસાત્મ્યં ભવતિ; તસ્માદાત્માનમભિસમીક્ષ્ય ભુઞ્જીત સમ્યગિતિ||૨૫||
View original
आत्मानमभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यक्; इदं ममोपशेते इदं नोपशेत इत्येवं विदितं ह्यस्यात्मन आत्मसात्म्यं भवति; तस्मादात्मानमभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यगिति||२५||
નોપશેત ઇતીત્યત્ર ઇતિશબ્દેન સાત્મ્યાસાત્મ્યવિધાનોપદર્શકેન વિચારફલમોકસાત્મ્યસેવનં દર્શયતિ| આત્મન ઇતિ પદેનાત્મનૈવાત્મસાત્મ્યં પ્રતિપુરુષં જ્ઞાયતે, ન શાસ્ત્રોપદેશેનેતિ દર્શયતિ||૨૫||
Adhikarana 40 (26) · Śloka 26
ભવતિ ચાત્ર- રસાન્ દ્રવ્યાણિ દોષાંશ્ચ વિકારાંશ્ચ પ્રભાવતઃ|
વેદ યો દેશકાલૌ ચ શરીરં ચ સ નો ભિષક્||૨૬||
View original
भवति चात्र- रसान् द्रव्याणि दोषांश्च विकारांश्च प्रभावतः|
वेद यो देशकालौ च शरीरं च स नो भिषक्||२६||
અધ્યાયોક્તરસપ્રભાવાદિજ્ઞાનં સ્તૌતિ- રસાનિત્યાદિ| સ નો ભિષગિતિ નોઽસ્માકં સમ્મત ઇત્યર્થઃ||૨૬||
Adhikarana 41 (27-28) · Śloka 28
તત્ર શ્લોકૌ- વિમાનાર્થો રસદ્રવ્યદોષરોગાઃ પ્રભાવતઃ|
દ્રવ્યાણિ નાતિસેવ્યાનિ ત્રિવિધં સાત્મ્યમેવ ચ||૨૭||
આહારાયતનાન્યષ્ટૌ ભોજ્યસાદ્ગુણ્યમેવ ચ|
વિમાને રસસઙ્ખ્યાતે સર્વમેતત્ પ્રકાશિતમ્||૨૮||
View original
तत्र श्लोकौ- विमानार्थो रसद्रव्यदोषरोगाः प्रभावतः|
द्रव्याणि नातिसेव्यानि त्रिविधं सात्म्यमेव च||२७||
आहारायतनान्यष्टौ भोज्यसाद्गुण्यमेव च|
विमाने रससङ्ख्याते सर्वमेतत् प्रकाशितम्||२८||
દોષવિકારૌ ચ યદ્યપિ ત્રિવિધકુક્ષીયે (વિ.અ.૨) પ્રભાવવિસ્તારેણ વક્તવ્યૌ, તથાઽપીહ સઙ્ક્ષેપેણોક્તાવેવ; તેન દોષવિકારપ્રભાવાવપ્યુક્તાવિતિ યદુચ્યતે સઙ્ગ્રહે તત્ સાધુ| તૈલાદિદ્રવ્યત્રયકથનં ચ દ્રવ્યપ્રભાવગૃહીતમિતિ કૃત્વા ન પૃથક્ સઙ્ગ્રહે પઠિતમ્||૨૭-૨૮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે વિમાનસ્થાને રસવિમાનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रसविमानं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં વિમાનસ્થાને રસવિમાનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||