1. rasavimānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો રસવિમાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઇહ ખલુ વ્યાધીનાં નિમિત્તપૂર્વરૂપરૂપોપશયસઙ્ખ્યાપ્રાધાન્યવિધિવિકલ્પ બલકાલવિશેષાનનુપ્રવિશ્યાનન્તરં દોષભેષજદેશકાલબલશરીરસારાહારસાત્મ્યસત્ત્વપ્રકૃતિવયસાં માનમવહિતમનસા યથાવજ્જ્ઞેયં ભવતિ ભિષજા, દોષાદિમાનજ્ઞાનાયત્તત્વાત્ ક્રિયાયાઃ| ન હ્યમાનજ્ઞો દોષાદીનાં ભિષગ્ વ્યાધિનિગ્રહસમર્થો ભવતિ| તસ્માદ્દોષાદિમાનજ્ઞાનાર્થં વિમાનસ્થાનમુપદેક્ષ્યામોઽગ્નિવેશ!||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્રાદૌ રસદ્રવ્યદોષવિકારપ્રભાવાન્ વક્ષ્યામઃ| રસાસ્તાવત્ ષટ્- મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયાઃ| તે સમ્યગુપયુજ્યમાનાઃ શરીરં યાપયન્તિ, મિથ્યોપયુજ્યમાનાસ્તુ ખલુ દોષપ્રકોપાયોપકલ્પન્તે||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

દોષાઃ પુનસ્ત્રયો વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ| તે પ્રકૃતિભૂતાઃ શરીરોપકારકા ભવન્તિ, વિકૃતિમાપન્નાસ્તુ ખલુ નાનાવિધૈર્વિકારૈઃ શરીરમુપતાપયન્તિ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તત્ર દોષમેકૈકં ત્રયસ્ત્રયો રસા જનયન્તિ, ત્રયસ્ત્રયશ્ચોપશમયન્તિ| તદ્યથા- કટુતિક્તકષાયા વાતં જનયન્તિ, મધુરામ્લલવણાસ્ત્વેનં શમયન્તિ; કટ્વમ્લલવણાઃ પિત્તં જનયન્તિ, મધુરતિક્તકષાયાસ્ત્વેનચ્છ્મયન્તિ; મધુરામ્લલવણાઃ શ્લેષ્માણં જનયન્તિ, કટુતિક્તકષાયાસ્ત્વેનં શમયન્તિ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

રસદોષસન્નિપાતે તુ યે રસા યૈર્દોષૈઃ સમાનગુણાઃ સમાનગુણભૂયિષ્ઠા વા ભવન્તિ તે તાનભિવર્ધયન્તિ, વિપરીતગુણા વિપરીતગુણભૂયિષ્ઠા વા શમયન્ત્યભ્યસ્યમાના ઇતિ| એતદ્વ્યવસ્થાહેતોઃ ષટ્ત્વમુપદિશ્યતે રસાનાં પરસ્પરેણાસંસૃષ્ટાનાં, ત્રિત્વં ચ દોષાણામ્||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

સંસર્ગવિકલ્પવિસ્તરો હ્યેષામપરિસઙ્ખ્યેયો ભવતિ, વિકલ્પભેદાપરિસઙ્ખ્યેયત્વાત્||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

તત્ર ખલ્વનેકરસેષુ દ્રવ્યેષ્વનેકદોષાત્મકેષુ ચ વિકારેષુ રસદોષપ્રભાવમેકૈકશ્યેનાભિસમીક્ષ્ય તતો દ્રવ્યવિકારયોઃ પ્રભાવતત્ત્વં વ્યવસ્યેત્||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ન ત્વેવં ખલુ સર્વત્ર| ન હિ વિકૃતિવિષમસમવેતાનાં નાનાત્મકાનાં પરસ્પરેણ ચોપહતાનામન્યૈશ્ચ વિકલ્પનૈર્વિકલ્પિતાનામવયવપ્રભાવાનુમાનેનૈવ સમુદાયપ્રભાવતત્ત્વમધ્યવસાતું શક્યમ્||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

તથાયુક્તે હિ સમુદયે સમુદાયપ્રભાવતત્ત્વમેવમેવોપલભ્ય તતો દ્રવ્યવિકારપ્રભાવતત્ત્વં વ્યવસ્યેત્||૧૧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

તસ્માદ્રસપ્રભાવતશ્ચ દ્રવ્યપ્રભાવતશ્ચ દોષપ્રભાવતશ્ચ વિકારપ્રભાવતશ્ચ તત્ત્વમુપદેક્ષ્યામઃ||૧૨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

તત્રૈષ રસપ્રભાવ ઉપદિષ્ટો ભવતિ| દ્રવ્યપ્રભાવં પુનરુપદેક્ષ્યામઃ| તૈલસર્પિર્મધૂનિ વાતપિત્તશ્લેષ્મપ્રશમનાર્થાનિ દ્રવ્યાણિ ભવન્તિ||૧૩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

તત્ર તૈલં સ્નેહૌષ્ણ્યગૌરવોપપન્નત્વાદ્વાતં જયતિ સતતમભ્યસ્યમાનં; વાતો હિ રૌક્ષ્યશૈત્યલાઘવોપપન્નો વિરુદ્ધગુણો ભવતિ, વિરુદ્ધગુણસન્નિપાતે હિ ભૂયસાઽલ્પમવજીયતે, તસ્માત્તૈલં વાતં જયતિ સતતમભ્યસ્યમાનમ્| સર્પિઃ ખલ્વેવમેવ પિત્તં જયતિ, માધુર્યાચ્છૈત્યાન્મન્દત્વાચ્ચ ; પિત્તં હ્યમધુરમુષ્ણં તીક્ષ્ણં ચ| મધુ ચ શ્લેષ્માણં જયતિ, રૌક્ષ્યાત્તૈક્ષ્ણ્યાત્ કષાયત્વાચ્ચ; શ્લેષ્મા હિ સ્નિગ્ધો મન્દો મધુરશ્ચ | યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યમેવં વાતપિત્તકફેભ્યો ગુણતો વિપરીતં સ્યાત્તચ્ચૈતાઞ્જયત્યભ્યસ્યમાનમ્||૧૪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

અથ ખલુ ત્રીણિ દ્રવ્યાણિ નાત્યુપયુઞ્જીતાધિકમન્યેભ્યો દ્રવ્યેભ્યઃ; તદ્યથા- પિપ્પલી, ક્ષારઃ, લવણમિતિ||૧૫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

પિપ્પલ્યો હિ કટુકાઃ સત્યો મધુરવિપાકા ગુર્વ્યોનાત્યર્થં સ્નિગ્ધોષ્ણાઃ પ્રક્લેદિન્યો ભેષજાભિમતાશ્ચતાઃ સદ્યઃ; શુભાશુભકારિણ્યો ભવન્તિ; આપાતભદ્રાઃ, પ્રયોગસમસાદ્ગુણ્યાત્; દોષસઞ્ચયાનુબન્ધાઃ;- સતતમુપયુજ્યમાના હિ ગુરુપ્રક્લેદિત્વાચ્છ્લેષ્માણમુત્ક્લેશયન્તિ, ઔષ્ણ્યાત્ પિત્તં, ન ચ વાતપ્રશમનાયોપકલ્પન્તેઽલ્પસ્નેહોષ્ણભાવાત્; યોગવાહિન્યસ્તુ ખલુ ભવન્તિ; તસ્માત્ પિપ્પલીર્નાત્યુપયુઞ્જીત||૧૬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

ક્ષારઃ પુનરૌષ્ણ્યતૈક્ષ્ણયલાઘવોપપન્નઃ ક્લેદયત્યાદૌ પશ્ચાદ્વિશોષયતિ , સ પચનદહનભેદનાર્થમુપયુજ્યતે; સોઽતિપ્રયુજ્યમાનઃ કેશાક્ષિહૃદયપુંસ્ત્વોપઘાતકરઃ સમ્પદ્યતે| યે હ્યેનં ગ્રામનગરનિગમજનપદાઃ સતતમુપયુઞ્જતે ત આન્ધ્યષાણ્ઢ્યખાલિત્યપાલિત્યભાજો હૃદયાપકર્તિનશ્ચ ભવન્તિ, તદ્યથા- પ્રાચ્યાશ્ચીનાશ્ચ; તસ્માત્ ક્ષારં નાત્યુપયુઞ્જીત||૧૭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

લવણં પુનરૌષ્ણ્યતૈક્ષ્ણ્યોપપન્નમ્, અનતિગુરુ, અનતિસ્નિગ્ધમ્, ઉપક્લેદિ, વિસ્રંસનસમર્થમ્, અન્નદ્રવ્યરુચિકરમ્, આપાતભદ્રં પ્રયોગસમસાદ્ગુણ્યાત્, દોષસઞ્ચયાનુબન્ધં, તદ્રોચનપાચનોપક્લેદનવિસ્રંસનાર્થમુપયુજ્યતે| તદત્યર્થમુપયુજ્યમાનં ગ્લાનિશૈથિલ્યદૌર્બલ્યાભિનિર્વૃત્તિકરં શરીરસ્ય ભવતિ| યે હ્યેનદ્ગ્રામનગરનિગમજનપદાઃ સતતમુપયુઞ્જતે, તે ભૂયિષ્ઠં ગ્લાસ્નવઃ શિથિલમાંસશોણિતા અપરિક્લેશસહાશ્ચ ભવન્તિ| તદ્યથા- બાહ્લીકસૌરાષ્ટ્રિકસૈન્ધવસૌવીરકાઃ; તે હિ પયસાઽપિ સહ લવણમશ્નન્તિ| યેઽપીહ ભૂમેરત્યૂષરા દેશાસ્તેષ્વોષધિવીરુદ્વનસ્પતિવાનસ્પત્યા ન જાયન્તેઽલ્પતેજસો વા ભવન્તિ, લવણોપહતત્વાત્| તસ્માલ્લવણં નાત્યુપયુઞ્જીત| યે હ્યતિલવણસાત્મ્યાઃ પુરુષાસ્તેષામપિ ખાલિત્યપાલિત્યાનિ વલયશ્ચાકાલે ભવન્તિ||૧૮||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

તસ્માત્તેષાં તત્સાત્મ્યતઃ ક્રમેણાપગમનં શ્રેયઃ| સાત્મ્યમપિ હિ ક્રમેણોપનિવર્ત્યમાનમદોષમલ્પદોષં વા ભવતિ||૧૯||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

સાત્મ્યં નામ તદ્ યદાત્મન્યુપશેતે; સાત્મ્યાર્થો હ્યુપશયાર્થઃ| તત્ત્રિવિધં પ્રવરાવરમધ્યવિભાગેન; સપ્તવિધં તુ રસૈકૈકત્વેન સર્વરસોપયોગાચ્ચ| તત્ર સર્વરસં પ્રવરમ્, અવરમેકરસં, મધ્યં તુ પ્રવરાવરમધ્યસ્થમ્| તત્રાવરમધ્યાભ્યાં સાત્મ્યાભ્યાં ક્રમેણૈવ પ્રવરમુપપાદયેત્ સાત્મ્યમ્| સર્વરસમપિ ચ સાત્મ્યમુપપન્નઃ પ્રકૃત્યાદ્યુપયોક્ત્રષ્ટમાનિ સર્વાણ્યાહારવિધિવિશેષાયતનાન્યભિસમીક્ષ્ય હિતમેવાનુરુધ્યેત||૨૦||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

તત્ર ખલ્વિમાન્યષ્ટાવાહારવિધિવિશેષાયતનાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- પ્રકૃતિકરણસંયોગરાશિદેશકાલોપયોગસંસ્થોપયોક્ત્રષ્ટમાનિ (ભવન્તિ)||૨૧||

Adhikarana 21 (22(1)) · Śloka 22

તત્ર પ્રકૃતિરુચ્યતે સ્વભાવો યઃ, સ પુનરાહારૌષધદ્રવ્યાણાં સ્વાભાવિકો ગુર્વાદિગુણયોગઃ; તદ્યથા માષમુદ્ગયોઃ, શૂકરૈણયોશ્ચ (૧)|૨૨|

Adhikarana 22 (22(2)) · Śloka 22

કરણં પુનઃ સ્વાભાવિકાનાં દ્રવ્યાણામભિસંસ્કારઃ| સંસ્કારો હિ ગુણાન્તરાધાનમુચ્યતે| તે ગુણાસ્તોયાગ્નિસન્નિકર્ષશૌચમન્થનદેશકાલવાસનભાવનાદિભિઃ કાલપ્રકર્ષભાજનાદિભિશ્ચાધીયન્તે (૨)|૨૨|

Adhikarana 23 (22(3)) · Śloka 22

સંયોગઃ પુનર્દ્વયોર્બહૂનાં વા દ્રવ્યાણાં સંહતીભાવઃ, સ વિશેષમારભતે, યં પુનર્નૈકૈકશો દ્રવ્યાણ્યારભન્તે; તદ્યથા- મધુસર્પિષોઃ, મધુમત્સ્યપયસાં ચ સંયોગઃ (૩)|૨૨|

Adhikarana 24 (22(4)) · Śloka 22

રાશિસ્તુ સર્વગ્રહપરિગ્રહૌ માત્રામાત્રફલવિનિશ્ચયાર્થઃ| તત્ર સર્વસ્યાહારસ્ય પ્રમાણગ્રહણમેકપિણ્ડેન સર્વગ્રહઃ, પરિગ્રહઃ પુનઃ પ્રમાણગ્રહણમેકૈકશ્યેનાહારદ્રવ્યાણામ્| સર્વસ્ય હિ ગ્રહઃ સર્વગ્રહઃ, સર્વતશ્ચ ગ્રહઃ પરિગ્રહ ઉચ્યતે (૪)|૨૨|

Adhikarana 25 (22(5)) · Śloka 22

દેશઃ પુનઃ સ્થાનં; સ દ્રવ્યાણામુત્પત્તિપ્રચારૌ દેશસાત્મ્યં ચાચષ્ટે (૫)|૨૨|

Adhikarana 26 (22(6)) · Śloka 22

કાલો હિ નિત્યગશ્ચાવસ્થિકશ્ચ; તત્રાવસ્થિકો વિકારમપેક્ષતે, નિત્યગસ્તુ ઋતુસાત્મ્યાપેક્ષઃ (૬)|૨૨|

Adhikarana 27 (22(7)) · Śloka 22

ઉપયોગસંસ્થા તૂપયોગનિયમઃ; સ જીર્ણલક્ષણાપેક્ષઃ (૭)|૨૨|

Adhikarana 28 (22) · Śloka 22

ઉપયોક્તા પુનર્યસ્તમાહારમુપયુઙ્ક્તે, યદાયત્તમોકસાત્મ્યમ્| ઇત્યષ્ટાવાહારવિધિવિશેષાયતનાનિ વ્યાખ્યાતાનિ ભવન્તિ||૨૨||

Adhikarana 29 (23) · Śloka 23

એષાં વિશેષાઃ શુભાશુભફલાઃ પરસ્પરોપકારકા ભવન્તિ; તાન્ બુભુત્સેત, બુદ્ધ્વા ચ હિતેપ્સુરેવ સ્યાત્; નચ મોહાત્ પ્રમાદાદ્વા પ્રિયમહિતમસુખોદર્કમુપસેવ્યમાહારજાતમન્યદ્વા કિઞ્ચિત્||૨૩||

Adhikarana 30 (24) · Śloka 24

તત્રેદમાહારવિધિવિધાનમરોગાણામાતુરાણાં ચાપિ કેષાઞ્ચિત્ કાલે પ્રકૃત્યૈવ હિતતમં ભુઞ્જાનાનાં ભવતિ- ઉષ્ણં, સ્નિગ્ધં, માત્રાવત્, જીર્ણે વીર્યાવિરુદ્ધમ્, ઇષ્ટે દેશે, ઇષ્ટસર્વોપકરણં, નાતિદ્રુતં, નાતિવિલમ્બિતમ્, અજલ્પન્, અહસન્, તન્મના ભુઞ્જીત, આત્માનમભિસમીક્ષ્ય સમ્યક્||૨૪||

Adhikarana 31 (25(1-2)) · Śloka 25

તસ્ય સાદ્ગુણ્યમુપદેક્ષ્યામઃ- ઉષ્ણમશ્નીયાત્; ઉષ્ણં હિ ભુજ્યમાનં સ્વદતે, ભુક્તં ચાગ્નિમૌદર્યમુદીરયતિ, ક્ષિપ્રં જરાં ગચ્છતિ, વાતમનુલોમયતિ, શ્લેષ્માણં ચ પરિહ્રાસસયતિ ; તસ્માદુષ્ણમશ્નીયાત્ (૧)|૨૫| સ્નિગ્ધમશ્નીયાત્; સ્નિગ્ધં હિ ભુજ્યમાનં સ્વદતે, ભુક્તં ચાનુદીર્ણમગ્નિમુદીરયતિ , ક્ષિપ્રં જરાં ગચ્છતિ, વાતમનુલોમયતિ, શરીરમુપચિનોતિ, દૃઢીકરોતીન્દ્રિયાણિ, બલાભિવૃદ્ધિમુપજનયતિ, વર્ણપ્રસાદં ચાભિનિર્વર્તયતિ; તસ્માત્ સ્નિગ્ધમશ્નીયાત્ (૨)|૨૫|

Adhikarana 32 (25(3)) · Śloka 25

માત્રાવદશ્નીયાત્; માત્રાવદ્ધિ ભુક્તં વાતપિત્તકફાનપીડયદાયુરેવ વિવર્ધયતિ કેવલં, સુખં ગુદમનુપર્યેતિ, ન ચોષ્માણમુપહન્તિ, અવ્યથં ચ પરિપાકમેતિ; તસ્માન્માત્રાવદશ્નીયાત્ (૩)|૨૫|

Adhikarana 33 (25(4)) · Śloka 25

જીર્ણેઽશ્નીયાત્; અજીર્ણે હિ ભુઞ્જાનસ્યાભ્યવહૃતમાહારજાતં પૂર્વસ્યાહારસ્ય રસમપરિણતમુત્તરેણાહારરસેનોપસૃજત્ સર્વાન્ દોષાન્ પ્રકોપયત્યાશુ, જીર્ણે તુ ભુઞ્જાનસ્ય સ્વસ્થાનસ્થેષુ દોષેષ્વગ્નૌ ચોદીર્ણે જાતાયાં ચ બુભુક્ષાયાં વિવૃતેષુ ચ સ્રોતસાં મુખેષુ વિશુદ્ધે ચોદ્ગારે હૃદયે વિશુદ્ધે વાતાનુલોમ્યે વિસૃષ્ટેષુ ચ વાતમૂત્રપુરીષવેગેષ્વભ્યવહૃતમાહારજાતં સર્વશરીરધાતૂનપ્રદૂષયદાયુરેવાભિવર્ધયતિ કેવલં; તસ્માજ્જીર્ણેઽશ્નીયાત્ (૪)|૨૫|

Adhikarana 34 (25(5)) · Śloka 25

વીર્યાવિરુદ્ધમશ્નીયાત્; અવિરુદ્ધવીર્યમશ્નન્ હિ વિરુદ્ધવીર્યાહારજૈર્વિકારૈર્નોપસૃજ્યતે; તસ્માદ્વીર્યાવિરુદ્ધમશ્નીયાત્ (૫)|૨૫|

Adhikarana 35 (25(6)) · Śloka 25

ઇષ્ટે દેશે ઇષ્ટસર્વોપકરણં ચાશ્નીયાત્; ઇષ્ટે હિ દેશે ભુઞ્જાનો નાનિષ્ટદેશજૈર્મનોવિઘાતકરૈર્ભાવૈર્મનોવિઘાતં પ્રાપ્નોતિ, તથૈવેષ્ટૈઃ સર્વોપકરણૈઃ; તસ્માદિષ્ટે દેશે તથેષ્ટસર્વોપકરણં ચાશ્નીયાત્ (૬)|૨૫|

Adhikarana 36 (25(7)) · Śloka 25

નાતિદ્રુતમશ્નીયાત્; અતિદ્રુતં હિ ભુઞ્જાનસ્યોત્સ્નેહનમવસાદનં ભોજનસ્યાપ્રતિષ્ઠાનં ચ, ભોજ્યદોષસાદ્ગણ્યોપલબ્ધિશ્ચ ન નિયતા; તસ્માન્નાતિદ્રુતમશ્નીયાત્ (૭)|૨૫|

Adhikarana 37 (25(8)) · Śloka 25

નાતિવિલમ્બિતમશ્નીયાત્; અતિવિલમ્બિતં હિ ભુઞ્જાનો ન તૃપ્તિમધિગચ્છતિ, બહુ ભુઙ્ક્તે, શીતીભવત્યાહારજાતં, વિષમં ચ પચ્યતે; તસ્માન્નાતિવિલમ્બિતમશ્નીયાત્ (૮)|૨૫|

Adhikarana 38 (25(9)) · Śloka 25

અજલ્પન્નહસન્ તન્મના ભુઞ્જીત; જલ્પતો હસતોઽન્યમનસો વા ભુઞ્જાનસ્ય ત એવ હિ દોષા ભવન્તિ, ય એવાતિદ્રુતમશ્નતઃ; તસ્માદજલ્પન્નહસંસ્તન્મના ભુઞ્જીત (૯)|૨૫|

Adhikarana 39 (25) · Śloka 25

આત્માનમભિસમીક્ષ્ય ભુઞ્જીત સમ્યક્; ઇદં મમોપશેતે ઇદં નોપશેત ઇત્યેવં વિદિતં હ્યસ્યાત્મન આત્મસાત્મ્યં ભવતિ; તસ્માદાત્માનમભિસમીક્ષ્ય ભુઞ્જીત સમ્યગિતિ||૨૫||

Adhikarana 40 (26) · Śloka 26

ભવતિ ચાત્ર- રસાન્ દ્રવ્યાણિ દોષાંશ્ચ વિકારાંશ્ચ પ્રભાવતઃ| વેદ યો દેશકાલૌ ચ શરીરં ચ સ નો ભિષક્||૨૬||

Adhikarana 41 (27-28) · Śloka 28

તત્ર શ્લોકૌ- વિમાનાર્થો રસદ્રવ્યદોષરોગાઃ પ્રભાવતઃ| દ્રવ્યાણિ નાતિસેવ્યાનિ ત્રિવિધં સાત્મ્યમેવ ચ||૨૭|| આહારાયતનાન્યષ્ટૌ ભોજ્યસાદ્ગુણ્યમેવ ચ| વિમાને રસસઙ્ખ્યાતે સર્વમેતત્ પ્રકાશિતમ્||૨૮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે વિમાનસ્થાને રસવિમાનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||