Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਰਸਵਿਮਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧||
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातो रसविमानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ਨਿਦਾਨੇ ਜ੍ਞਾਤਹੇਤ੍ਵਾਦਿਪਞ੍ਚਕਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੋਗਿਤਯਾ ਦੋਸਭੇਸਜਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਨਮਪੇਕ੍ਸਿਤਂ ਭਵਤਿ, ਅਤੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਦੋਸਭੇਸਜਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਪਕਂ ਵਿਮਾਨਸ੍ਥਾਨਂ ਬ੍ਰੂਤੇ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਚ ਦੋਸਭੇਸਜਯੋਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਪਕਂ ਰਸਵਿਮਾਨਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਬ੍ਰੂਤੇ| ਇਮਂ ਚ ਸ੍ਥਾਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਂ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਸ੍ਯਤਿ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮੀਯਤੇ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਦੋਸਭੇਸਜਾਦ੍ਯਨੇਨੇਤਿ ਵਿਮਾਨਂ, ਦੋਸਭੇਸਜਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਏਵਮ੍ਭੂਤਂ ਵਿਮਾਨਮਭਿਧੇਯਤਯਾ ਯਤ੍ਰ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਤਦ੍ਵਿਮਾਨਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਰਸਵਿਮਾਨਮਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋਧ੍ਯਾਯੋ ਰਸਵਿਮਾਨਮ੍||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਇਹ ਖਲੁ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਪੂਰ੍ਵਰੂਪਰੂਪੋਪਸ਼ਯਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਵਿਧਿਵਿਕਲ੍ਪ ਬਲਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਾਨਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਂ ਦੋਸਭੇਸਜਦੇਸ਼ਕਾਲਬਲਸ਼ਰੀਰਸਾਰਾਹਾਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਕਤਿਵਯਸਾਂ ਮਾਨਮਵਹਿਤਮਨਸਾ ਯਥਾਵਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਭਵਤਿ ਭਿਸਜਾ, ਦੋਸਾਦਿਮਾਨਜ੍ਞਾਨਾਯਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਃ|
ਨ ਹ੍ਯਮਾਨਜ੍ਞੋ ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਭਿਸਗ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਗ੍ਰਹਸਮਰ੍ਥੋ ਭਵਤਿ|
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋਸਾਦਿਮਾਨਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਵਿਮਾਨਸ੍ਥਾਨਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮੋਗ੍ਨਿਵੇਸ਼!||੩||
View original
इह खलु व्याधीनां निमित्तपूर्वरूपरूपोपशयसङ्ख्याप्राधान्यविधिविकल्प बलकालविशेषाननुप्रविश्यानन्तरं दोषभेषजदेशकालबलशरीरसाराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसां मानमवहितमनसा यथावज्ज्ञेयं भवति भिषजा, दोषादिमानज्ञानायत्तत्वात् क्रियायाः|
न ह्यमानज्ञो दोषादीनां भिषग् व्याधिनिग्रहसमर्थो भवति|
तस्माद्दोषादिमानज्ञानार्थं विमानस्थानमुपदेक्ष्यामोऽग्निवेश!||३||
ਇਹ ਖਲ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ੍ਥਾਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਾਹ| ਇਹ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਭੇਦਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਭੇਦੇਨ ਸਰ੍ਵੈਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਕਥਿਤਾ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਨ ਤਾਦਸ਼ੋ ਭੇਦੋਲ੍ਪਗ੍ਰਨ੍ਥਵਕ੍ਤਵ੍ਯੋਸ੍ਤਿ, ਯੇਨ ਭੇਦੇਨ ਤੇਪੀਹ ਕਥ੍ਯੇਰਨ੍, ਅਤਸ੍ਤੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੈਵੋਕ੍ਤਾਃ| ਅਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯੇਤਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ | ਦੋਸਾਦਯਃ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨ ਏਵ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਿਤਾਃ| ਮਾਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਏਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਦੋਸਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਰਿਯਾਯਾ ਇਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਃ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰਾਦੌ ਰਸਦ੍ਰਵ੍ਯਦੋਸਵਿਕਾਰਪ੍ਰਭਾਵਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ|
ਰਸਾਸ੍ਤਾਵਤ੍ ਸਟ੍- ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ|
ਤੇ ਸਮ੍ਯਗੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਯਾਪਯਨ੍ਤਿ, ਮਿਥ੍ਯੋਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਾਯੋਪਕਲ੍ਪਨ੍ਤੇ||੪||
View original
तत्रादौ रसद्रव्यदोषविकारप्रभावान् वक्ष्यामः|
रसास्तावत् षट्- मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः|
ते सम्यगुपयुज्यमानाः शरीरं यापयन्ति, मिथ्योपयुज्यमानास्तु खलु दोषप्रकोपायोपकल्पन्ते||४||
ਅਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ- ਤਤ੍ਰਾਦਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚ ਦੋਸਭੇਸਜੇਤ੍ਯਾਦੌ ਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦ੍ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਦੋਸ ਆਦੌ ਕਤਃ, ਤਥਾਪੀਹ ਰਸਦ੍ਰਵ੍ਯਰੂਪਭੇਸਜਸ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਿਤਰੋਗਪ੍ਰਸ਼ਮਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਤਥਾ ਦੋਸਸ੍ਯਾਪਿ ਚ ਰਸਦ੍ਰਵ੍ਯਯੋਰੇਵ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ ਭੇਸਜਸ਼ਬ੍ਦਸੂਚਿਤੇ ਰਸਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਏਵਾਗ੍ਰੇ ਕਤੇ, ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤੁ ਦੋਸਗ੍ਰਹਣਗਹੀਤੌ ਦੋਸਵਿਕਾਰੌ| ਪ੍ਰਕਸ੍ਟੋ ਭਾਵਃ ਪ੍ਰਭਾਵਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸ ਚੇਹਾਚਿਨ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ| ਯੇਨ, ‘ਤਤ੍ਰ ਖਲ੍ਵਨੇਕਰਸੇਸੁ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਕਾਰਯੋਃ ਪ੍ਰਭਾਵਂ ਰਸਦ੍ਵਾਰਾ ਦੋਸਦ੍ਵਾਰਾ ਚ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਯਾਪਯਨ੍ਤੀਤਿ ਸਾਮ੍ਯੇਨਾਵਸ੍ਥਾਪਯਨ੍ਤਿ| ਮਿਥ੍ਯਾਸ਼ਬ੍ਦ ਇਹਾਯੋਗਾਤਿਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੇਸੁ ਵਰ੍ਤਤੇ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਦੋਸਾਃ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ|
ਤੇ ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਾਃ ਸ਼ਰੀਰੋਪਕਾਰਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਵਿਕਤਿਮਾਪਨ੍ਨਾਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਨਾਨਾਵਿਧੈਰ੍ਵਿਕਾਰੈਃ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਤਾਪਯਨ੍ਤਿ||੫||
View original
दोषाः पुनस्त्रयो वातपित्तश्लेष्माणः|
ते प्रकृतिभूताः शरीरोपकारका भवन्ति, विकृतिमापन्नास्तु खलु नानाविधैर्विकारैः शरीरमुपतापयन्ति||५||
ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਸ਼ਾਰੀਰਦੋਸਾਃ| ਪੁਨਃਸ਼ਬ੍ਦੋ ਮਾਨਸਦੋਸਂ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਯਤਿ||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਮੇਕੈਕਂ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਰਸਾ ਜਨਯਨ੍ਤਿ, ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚੋਪਸ਼ਮਯਨ੍ਤਿ|
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾ ਵਾਤਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ, ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾਸ੍ਤ੍ਵੇਨਂ ਸ਼ਮਯਨ੍ਤਿ; ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ, ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਸ੍ਤ੍ਵੇਨਚ੍ਛ੍ਮਯਨ੍ਤਿ; ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ, ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਸ੍ਤ੍ਵੇਨਂ ਸ਼ਮਯਨ੍ਤਿ||੬||
View original
तत्र दोषमेकैकं त्रयस्त्रयो रसा जनयन्ति, त्रयस्त्रयश्चोपशमयन्ति|
तद्यथा- कटुतिक्तकषाया वातं जनयन्ति, मधुराम्ललवणास्त्वेनं शमयन्ति; कट्वम्ललवणाः पित्तं जनयन्ति, मधुरतिक्तकषायास्त्वेनच्छ्मयन्ति; मधुराम्ललवणाः श्लेष्माणं जनयन्ति, कटुतिक्तकषायास्त्वेनं शमयन्ति||६||
ਰਸਾਨਾਮਸਂਸਸ੍ਟਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੇਨ ਚ ਰਸਕਰ੍ਮੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਦੋਸਾਣਾਮਪਿ ਤਤ੍ਤਦ੍ਰਸੋਤ੍ਪਾਦ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਤਤ੍ਤਦ੍ਰਸੋਪਸ਼ਮਨੀਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾ ਵਾਤਂ ਜਨਯਨ੍ਤੀਤਿ ਅਸਤਿ ਪਰਿਪਨ੍ਥਿਨੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਤੇਨਾਰ੍ਕਾਗੁਰੁਗੁਡੂਚ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਤਿਕ੍ਤਾਨਾਮਪਿ ਵਾਤਾਜਨਕਤ੍ਵੇ ਨ ਦੋਸਃ| ਤਤ੍ਰ ਹ੍ਯੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤਾ ਪਰਿਪਨ੍ਥਿਨੀ ਵਿਦ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਨ ਤੇ ਵਾਤਂ ਜਨਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦ੍ਯਨੁਸਰਣੀਯਮ੍| ਏਨਮਿਤਿ ਪਦੇਨ ਯਸ਼੍ਚ ਕਟ੍ਵਾਦਿਜੋ ਵਾਯੁਸ੍ਤਮੇਵ ਮਧੁਰਾਦਯਃ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਵੈਪਰੀਤ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ਮਯਨ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਜਾਗਰਣਾਦਿਜੇ ਹਿ ਵਾਯੌ ਜਾਗਰਣਾਦਿਵਿਪਰੀਤਾਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਯ ਏਵ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪਥ੍ਯਾਃ| ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਰਪਿ ਏਨਦੇਨਂਸ਼ਬ੍ਦਯੋਸ੍ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਰਸਦੋਸਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਤੁ ਯੇ ਰਸਾ ਯੈਰ੍ਦੋਸੈਃ ਸਮਾਨਗੁਣਾਃ ਸਮਾਨਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾ ਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ ਤਾਨਭਿਵਰ੍ਧਯਨ੍ਤਿ, ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਾ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾ ਵਾ ਸ਼ਮਯਨ੍ਤ੍ਯਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨਾ ਇਤਿ|
ਏਤਦ੍ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਹੇਤੋਃ ਸਟ੍ਤ੍ਵਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ਰਸਾਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣਾਸਂਸਸ੍ਟਾਨਾਂ, ਤ੍ਰਿਤ੍ਵਂ ਚ ਦੋਸਾਣਾਮ੍||੭||
View original
रसदोषसन्निपाते तु ये रसा यैर्दोषैः समानगुणाः समानगुणभूयिष्ठा वा भवन्ति ते तानभिवर्धयन्ति, विपरीतगुणा विपरीतगुणभूयिष्ठा वा शमयन्त्यभ्यस्यमाना इति|
एतद्व्यवस्थाहेतोः षट्त्वमुपदिश्यते रसानां परस्परेणासंसृष्टानां, त्रित्वं च दोषाणाम्||७||
ਅਥ ਕਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਰਸਾ ਦੋਸਾਞ੍ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਮਯਨ੍ਤਿ ਚੇਤ੍ਯਾਹ ਰਸਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਇਤਿ ਅਨ੍ਤਃਸ਼ਰੀਰਮੇਲਕੇ| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇ, ਤੇਨ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਾ ਏਵ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸ਼ਮਯਨ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਰਸਾਨਾਂ ਤੁ ਯਥਾ ਉਪਚਾਰਾਦ੍ਗੁਣਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਦਭਿਹਿਤਂ “ਗੁਣਾਗੁਣਾਸ਼੍ਰਯਾ ਨੋਕ੍ਤਾਃ” (ਸੂ.ਅ.੨੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸੂਤ੍ਰੇ| ਅਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨਾ ਇਤਿ ਨ ਸਕਦੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਃ| ਅਥ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਰਸਦੋਸਸਂਸਰ੍ਗਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਰਸਸਟ੍ਤ੍ਵਂ ਦੋਸਤ੍ਰਿਤ੍ਵਂ ਚੋਚ੍ਯਤੇ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਇਤ੍ਯੇਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਵਸ੍ਥੇਤਿ ਰਸਦੋਸਸਂਸਰ੍ਗਪ੍ਰਪਞ੍ਚਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਃ | ਪਰਸ੍ਪਰੇਣਾਸਂਸਸ੍ਟਾਨਾਮਿਤਿ ਪਦਂ ਦੋਸਾਣਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨਾਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍||੭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਸਂਸਰ੍ਗਵਿਕਲ੍ਪਵਿਸ੍ਤਰੋ ਹ੍ਯੇਸਾਮਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯੋ ਭਵਤਿ, ਵਿਕਲ੍ਪਭੇਦਾਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਾਤ੍||੮||
View original
संसर्गविकल्पविस्तरो ह्येषामपरिसङ्ख्येयो भवति, विकल्पभेदापरिसङ्ख्येयत्वात्||८||
ਰਸਦੋਸਸਂਸਰ੍ਗਪ੍ਰਪਞ੍ਚਾਨਭਿਧਾਨੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਸਂਸਰ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਂਸਰ੍ਗਭੇਦਵਿਸ੍ਤਰੋਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਟ੍ਤ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਤ੍ਵਂ ਚੋਚ੍ਯਤੇ| ਵਿਕਲ੍ਪਭੇਦਾਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਸਂਸਰ੍ਗਵਿਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਭੇਦੋ ਵਿਜਾਤੀਯਪ੍ਰਕਾਰਃ, ਤਸ੍ਯਾਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਤੇਨ, ਯਥਾ ਰਸਾਨਾਮਵਾਨ੍ਤਰਵ੍ਯਕ੍ਤਿਭੇਦੇਪਿ ਮਧੁਰਤ੍ਵਾਦਿਸਾਮਾਨ੍ਯਯੋਗਾਨ੍ਮਧੁਰਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੇਨ ਸਟ੍ਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਤਥਾ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਮਧੁਰਲਵਣਾਦਿਸਂਸਰ੍ਗਾਣਾਮਪਿ ਸਤ੍ਯਪ੍ਯਵਾਨ੍ਤਰਭੇਦੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੋਪਸਙ੍ਗ੍ਰਹਂ ਕਤ੍ਵਾ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਤ੍ਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿਯਮੋ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤਿ ਨਿਰਸ੍ਯਤੇ, ਯਤੋ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਾਦਿਸਂਸਰ੍ਗੇਪਿ ਵਿਜਾਤੀਯੋ ਮਧੁਰਤਰਮਧੁਰਤਮਾਦਿਭੇਦਕਤੋ ਭੇਦੋਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯੋ ਭਵਤਿ| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਰਸਾਸ੍ਤਰਤਮਾਭ੍ਯਾਂ ਤਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਤਿਪਤਨ੍ਤਿ ਹਿ” (ਸੂ.ਅ.੨੬) ਇਤਿ||੮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ਤਤ੍ਰ ਖਲ੍ਵਨੇਕਰਸੇਸੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸ੍ਵਨੇਕਦੋਸਾਤ੍ਮਕੇਸੁ ਚ ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਰਸਦੋਸਪ੍ਰਭਾਵਮੇਕੈਕਸ਼੍ਯੇਨਾਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਤਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਕਾਰਯੋਃ ਪ੍ਰਭਾਵਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍||੯||
View original
तत्र खल्वनेकरसेषु द्रव्येष्वनेकदोषात्मकेषु च विकारेषु रसदोषप्रभावमेकैकश्येनाभिसमीक्ष्य ततो द्रव्यविकारयोः प्रभावतत्त्वं व्यवस्येत्||९||
ਅਥ ਕਥਂ ਤਰ੍ਹਿ ਸਂਸਸ੍ਟਾਨਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਚ ਪ੍ਰਭਾਵੋ ਜ੍ਞੇਯ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਖਲ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਚਾਨੇਕਰਸਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਨੇਕਦੋਸਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਰਸਦੋਸਪ੍ਰਭਾਵਮੇਲਕੇਨ ਪ੍ਰਭਾਵਂ ਕਥਯਨ੍ ਰਸਸਂਸਰ੍ਗਦੋਸਸਂਸਰ੍ਗਯੋਰਪਿ ਤਾਦਸ਼ਮੇਵ ਪ੍ਰਭਾਵਂ ਕਥਯਤਿ, ਯਤੋ ਰਸਦੋਸਸਂਸਰ੍ਗਪ੍ਰਭਾਵਾਵਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ਰਯਿਤ੍ਵਾਦ੍ਰਸਦੋਸਯੋਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਕਾਰਪ੍ਰਭਾਵਤ੍ਵੇਨੋਚ੍ਯੇਤੇ | ਅਨੇਨ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਸਾਕ੍ਸਾਦਨੁਕ੍ਤੋਪਿ ਏਕਰਸਦ੍ਰਵ੍ਯੈਕਦੋਸਵਿਕਾਰਯੋਰਪਿ ਪ੍ਰਭਾਵੋਸਂਸਸ੍ਟਰਸਦੋਸਪ੍ਰਭਾਵਕਥਨਾਦੁਕ੍ਤ ਏਵ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਏਕੈਕਸ਼੍ਯੇਨਾਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯੇਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੁਕ੍ਤਰਸਾਦਿਪ੍ਰਭਾਵੇਣਾਨੇਕਰਸਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨੇਕਦੋਸਂ ਚ ਵਿਕਾਰਂ ਸਮੁਦਿਤਪ੍ਰਭਾਵਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ||੯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ਨ ਤ੍ਵੇਵਂ ਖਲੁ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ|
ਨ ਹਿ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵੇਤਾਨਾਂ ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਾਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣ ਚੋਪਹਤਾਨਾਮਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਵਿਕਲ੍ਪਨੈਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਿਤਾਨਾਮਵਯਵਪ੍ਰਭਾਵਾਨੁਮਾਨੇਨੈਵ ਸਮੁਦਾਯਪ੍ਰਭਾਵਤਤ੍ਤ੍ਵਮਧ੍ਯਵਸਾਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਮ੍||੧੦||
View original
न त्वेवं खलु सर्वत्र|
न हि विकृतिविषमसमवेतानां नानात्मकानां परस्परेण चोपहतानामन्यैश्च विकल्पनैर्विकल्पितानामवयवप्रभावानुमानेनैव समुदायप्रभावतत्त्वमध्यवसातुं शक्यम्||१०||
ਅਯਂ ਚ ਰਸਦੋਸਪ੍ਰਭਾਵਦ੍ਵਾਰਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਕਾਰਪ੍ਰਭਾਵਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਵਿਕਾਰੇ ਚੇਤ੍ਯਾਹ- ਨ ਤ੍ਵੇਵਂ ਖਲੁ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੇਤਿ| ਅਤ੍ਰੈਵ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਨਹੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾਧ੍ਯਵਸਾਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵੇਤਾਨਾਮਿਤਿ ਵਿਕਤਿਸਮਵੇਤਾਨਾਂ ਤਥਾ ਵਿਸਮਸਮਵੇਤਾਨਾਂ ਚੇਤਿ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵੇਤਾਨਾਮ੍| ਸਮਵੇਤਾਨਾਮਿਤਿ ਮਿਲਿਤਾਨਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਰਸਸ੍ਯ ਵਿਕਤਿਸਮਵਾਯੋ ਯਥਾ- ਮਧੁਰੇ ਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕੇ; ਮਧੁਰੋ ਹਿ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਸ੍ਨੇਹਵਸ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਕਰਃ, ਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕੇ ਤੁ ਵਿਕਤਿਸਮਵੇਤਤ੍ਵੇਨ ਤਨ੍ਨ ਕਰੋਤਿ| ਵਿਸਮਸਮਵੇਤਾਸ੍ਤੁ ਤਿਲੇ ਕਸਾਯਕਟੁਤਿਕ੍ਤਮਧੁਰਾਃ; ਯਦਿ ਹੀਮੇ ਰਸਾਃ ਸਮਯਾ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਸਮਵੇਤਾਃ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਤਸ੍ਤਿਲੋਪਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਹਰੋ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਪਿਤ੍ਤਕਫਕਰਸ੍ਤ੍ਵਯਂ; ਤੇਨਾਤ੍ਰ ਰਸਾਨਾਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਚ ਕ੍ਵਚਿਦਿਤਿ ਵੈਸਮ੍ਯਮੁਨ੍ਨੀਯਤੇ| ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿਹੇਤੁਤ੍ਰਯਂ ਤੁ ਵਿਕਤਿਸਮਵਾਯਵਿਸਮਸਮਵਾਯਯੋਰੇਵੋਪਲਮ੍ਭਕਮ੍ | ਤੇਨ, ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਕਤਿਸਮਵਾਯਵਿਸਮਸਮਵਾਯੌ ਭਵਤਃ| ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਾਨਾਮਿਤਿ ਨਾਨਾਰੂਪਹੇਤੁਜਨਿਤਾਨਾਂ ; ਤੇਨ ਹੇਤੁਭੇਦਬਲਾਦੇਵ ਰਸਦੋਸਯੋਰ੍ਵਿਕਤੋ ਵਿਸਮੋ ਵਾ ਮੇਲਕੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਂਵਾ, ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਾਨਾਮਿਤਿ ਨਾਨਾਪ੍ਰਮਾਣਾਨਾਮ੍| ਏਵਂ ਚ ਨਾਨਾਪ੍ਰਮਾਣਤ੍ਵਂ ਵਿਸਮਸਮਵਾਯੇ ਹੇਤੁਃ| ਪਰਸ੍ਪਰੇਣ ਚੋਪਹਤਾਨਾਮਿਤਿ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮੁਪਘਾਤਿਤਗੁਣਾਨਾਮ੍| ਪਰਸ੍ਪਰਗੁਣੋਪਘਾਤਸ੍ਤੁ ਯਦ੍ਯਪਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਯੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਤਥਾਪ੍ਯਦਸ੍ਟਵਸ਼ਾਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਰਸਾਨਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਬਲੇਨਾਨ੍ਯੋਪਘਾਤੋ ਭਵਤ੍ਯੇਵ| ਅਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਵਿਕਲ੍ਪਨੈਰਿਤਿ ਅਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਭੇਦਕੈਃ, ਤਤ੍ਰ ਰਸਸ੍ਯ ਭੇਦਕਾਃ ਸ੍ਵਰਸਕਲ੍ਕਾਦਯਃ; ਏਕਸ੍ਯੈਵ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਨਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਗੁਣਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਦੋਸਸ੍ਯ ਤੁ ਦੂਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯੇਵ ਗੁਣਾਨ੍ਤਰਯੋਗਾਦ੍ਭੇਦਕਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸ ਏਵ ਕੁਪਿਤੋ ਦੋਸਃ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਗਤਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਬਹੂਨ੍” (ਸੂ.ਅ.੧੮) ਇਤਿ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇ ਰਸਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਚ ਯ ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਕਤੋ ਵਿਸਮਸਮਵਾਯਃ ਪਥਗੁਚ੍ਯਤੇ, ਸ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ; ਯਤੋ ਵਿਸਮਸਮਵਾਯੇਪ੍ਯੁਤ੍ਕਸ੍ਟਸ੍ਯ ਰਸਸ੍ਯ ਤਥਾ ਦੋਸਸ੍ਯ ਚੋਤ੍ਕਸ੍ਟਾ ਗੁਣਾ ਅਪਕਸ੍ਟਸ੍ਯ ਚਾਪਕਸ੍ਟਾ ਗੁਣਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾਵਯਵਪ੍ਰਭਾਵਾਨਨੁਮਾਨੇਨੈਵ ਸਮੁਦਾਯਪ੍ਰਭਾਵਾਨੁਮਾਨਂ ਸ਼ਕ੍ਯਮ੍| ਅਥੋਚ੍ਯੇਤ- ਵਿਸਮਮੇਲਕੇ ਰਸਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਚ ਨ ਤ ਏਵ ਗੁਣਾ ਉਤ੍ਕਸ੍ਟਾ ਅਪਕਸ੍ਟਾ ਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਿਨ੍ਤੁ ਗੁਣਾਨ੍ਤਰਮੇਵ ਭਵਤਿ, ਹਨ੍ਤ ਤਰ੍ਹਿ ਵਿਕਤ ਏਵਾਯਂ ਸਮਵਾਯੋ ਵਿਸਦਸ਼ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਦੇਵਂ ਦੂਸਣਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ- ਯਤ੍- ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਮੇਲਕੋ ਭਵਤਿ ਰਸਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਚ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨੁਗੁਣਃ, ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨਨੁਗੁਣਸ਼੍ਚ; ਤਤ੍ਰ ਯੋ ਮਿਲਿਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਕਤਗੁਣਾਨੁਪਮਰ੍ਦੇਨ ਮੇਲਕੋ ਭਵਤਿ, ਸ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ; ਯਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਕਤਗੁਣੋਪਮਰ੍ਦੇਨ ਭਵਤਿ, ਸ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯੋਭਿਧੀਯਤੇ; ਵਿਕਤ੍ਯਾ ਹੇਤੁਭੂਤਯਾ ਵਿਸਮਃ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨਨੁਗੁਣਃ ਸਮਵਾਯੋ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰੈਵ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯੇ ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦਿਹੇਤੁਤ੍ਰਯਂ ਯਥਾਵਿਵਤਮੇਵ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਯੇ ਤੁ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯੌ ਪਥਗੇਵ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਵਿਸਮਸਮਵਾਯਸ੍ਯ ਵੈਸਮ੍ਯਤਾਰਤਮ੍ਯੇਨਾਤਿਬਹੁਪ੍ਰਪਞ੍ਚਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਿਸਮਾਵਯਵਗੁਣਾਨੁਮਾਨਂ ਦੁਃਸ਼ਕਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ, ਤਦਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਕਾਰਪ੍ਰਭਾਵੇਣੈਵ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ||੧੦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ਤਥਾਯੁਕ੍ਤੇ ਹਿ ਸਮੁਦਯੇ ਸਮੁਦਾਯਪ੍ਰਭਾਵਤਤ੍ਤ੍ਵਮੇਵਮੇਵੋਪਲਭ੍ਯ ਤਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਕਾਰਪ੍ਰਭਾਵਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍||੧੧||
View original
तथायुक्ते हि समुदये समुदायप्रभावतत्त्वमेवमेवोपलभ्य ततो द्रव्यविकारप्रभावतत्त्वं व्यवस्येत्||११||
ਅਥ ਕਥਂ ਤਰ੍ਹਿ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਪ੍ਰਭਾਵਜ੍ਞਾਨਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਤਥਾਯੁਕ੍ਤੇ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾਯੁਕ੍ਤੇ ਸਮੁਦਯ ਇਤਿ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯੇ| ਸਮੁਦਯਪ੍ਰਭਾਵਤਤ੍ਤ੍ਵਮਿਤਿ ਮੇਲਕਪ੍ਰਭਾਵਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਸਮਧਤੇ ਹਿ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਸਿ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਾਖ੍ਯੇ ਵਾ ਦੋਸਸਮੁਦਯੇ ਨ ਸਂਯੁਜ੍ਯਮਾਨਮਧੁਘਤਗੁਣਕ੍ਰਮਾਗਤਂ ਮਾਰਕਤ੍ਵਂ, ਨ ਚ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਪ੍ਰਭਾਵਗਤਂ ਸੂਰ੍ਯਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਰ੍ਧਿਸ੍ਣੁਤ੍ਵਂ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਸ੍ਯ, ਕਿਂ ਤੁ ਸਂਯੋਗਮਹਿਮਕਤਮੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਚ੍ਚ ਗਤਿਦ੍ਵਯਂ ਦੋਸਰਸਮੇਲਕਸ੍ਯ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਰੂਪਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਂ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨੇ ਦੋਸਲਿਙ੍ਗਮੇਲਕੇਨੈਵੋਕ੍ਤਵਾਨ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਪਥਗੁਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਦ੍ਵਾਨ੍ਦ੍ਵਿਕਮਨ੍ਯਤਮਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਂ ਵਾ ਜ੍ਵਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍” (ਨਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵੇਤਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਤੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ- “ਕ੍ਸਣੇ ਦਾਹਃ ਕ੍ਸਣੇ ਸ਼ੀਤਂ” (ਚਿ.ਅ.੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਨ ਹਿ ਸ਼੍ਯਾਵਰਕ੍ਤਕੋਠੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾਦਿ ਤਤ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰੇ ਕ੍ਵਚਿਦਸ੍ਤਿ| ਏਵਂ ਰਸੇਪਿ ਯਤ੍ਰਾਮ੍ਰਾਤੇ ਮਧੁਰਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵੇਤਂ, ਤਤ੍ਰਾਮ੍ਰਾਤਂ ਮਧੁਰਮੇਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮੇਵੋਕ੍ਤਂ; ਤੇਨ, ਮਧੁਰਸਾਮਾਨ੍ਯਗੁਣਾਗਤਂ ਤਸ੍ਯ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰਤ੍ਵਮਪਿ ਲਭ੍ਯਤ ਏਵ| ਯਤ੍ਰ ਵਾਰ੍ਤਾਕੇ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਵਾਤਕਰਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਪਿ ਚ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਤ੍ਤਨ੍ਨ ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯੇਣ “ਵਾਰ੍ਤਾਕਂ ਵਾਤਘ੍ਨਂ” (ਸੂ.ਅ.੨੭) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ| ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਤਤ੍ਤਦੁਦਾਹਰਣਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਸਤਮਨੁਸਰਣੀਯਮ੍| ਯਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਕਤਰਸਦੋਸਗੁਣਦ੍ਵਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਂ ਵਿਕਾਰਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ਬ੍ਰੂਤੇ, ਤਤ੍ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਰ੍ਥਂ ਚੇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੧੧||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਸਪ੍ਰਭਾਵਤਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਤਸ਼੍ਚ ਦੋਸਪ੍ਰਭਾਵਤਸ਼੍ਚ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਭਾਵਤਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ||੧੨||
View original
तस्माद्रसप्रभावतश्च द्रव्यप्रभावतश्च दोषप्रभावतश्च विकारप्रभावतश्च तत्त्वमुपदेक्ष्यामः||१२||
ਉਪਸਂਹਰਤਿ- ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਿਤਿ ਰਸਾਦਿਪ੍ਰਭਾਵਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਯਤ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਂ “ਤਤ੍ਰਾਦੌ ਰਸਦ੍ਰਵ੍ਯਦੋਸਵਿਕਾਰਪ੍ਰਭਾਵਾਨੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ” ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਰਸਾਦਿਪ੍ਰਭਾਵਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਨਂ ਕਤਂ, ਤਤ੍ਤੁ ਰਸਪ੍ਰਭਾਵਾਨੁਮਾਨੇਨੈਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਕਥਨਾਤ੍, ਤਥਾ ਦੋਸਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਚ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਭਾਵਕਥਨਾਚ੍ਚਰਿਤਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਇਹ ਤੁ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਤ੍ਮਕੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਵਿਕਾਰੇ ਵਾ ਰਸਦੋਸਪ੍ਰਭਾਵਾਨੁਮਾਨੇਨ ਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਕਾਰਪ੍ਰਭਾਵਾਨੁਮਾਨਮਸ੍ਤੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਪਥਕ੍ ਪਥਗ੍ਰਸਾਦਿਪ੍ਰਭਾਵਤਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਧਾਨਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਇਹ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਵੀਰ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵ-ਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵੌ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵੇ ਰਸਪ੍ਰਭਾਵੇ ਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਨੀਯੌ| ਤਤ੍ਰ ਯੌ ਰਸਾਨੁਗੁਣੌ ਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵੌ, ਤੌ ਰਸੇ; ਯੌ ਤੁ ਰਸਕ੍ਰਮੋਕ੍ਤਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਵਿਪਰੀਤੌ ਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕੌ, ਤੌ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵੇ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯੌ| ਉਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ ਨਿਖਿਲੇਨ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਰਸਾਦਿਪ੍ਰਭਾਵਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪਥਗੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਰਸਾਦਿਪ੍ਰਭਾਵਃ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨ ਨਿਖਿਲੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰ ਏਵ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ||੧੨||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
ਤਤ੍ਰੈਸ ਰਸਪ੍ਰਭਾਵ ਉਪਦਿਸ੍ਟੋ ਭਵਤਿ|
ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਂ ਪੁਨਰੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ|
ਤੈਲਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੂਨਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੩||
View original
तत्रैष रसप्रभाव उपदिष्टो भवति|
द्रव्यप्रभावं पुनरुपदेक्ष्यामः|
तैलसर्पिर्मधूनि वातपित्तश्लेष्मप्रशमनार्थानि द्रव्याणि भवन्ति||१३||
ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਭਿਧਾਨਮੇਤਦੇਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੈਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸ ਇਤਿ ‘ਰਸਾਃ ਸਡ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ‘ਤਤ੍ਤ੍ਵਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨੋਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਪਦਿਸ੍ਟੋ ਭਵਤੀਤਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ ਕਥਿਤੋ ਭਵਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਤਤ੍ਰੈਸ ਰਸਪ੍ਰਭਾਵ ਉਦ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਭਵਤਿ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਕ੍ਸੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਦੋਸਵਿਕਾਰਪ੍ਰਭਾਵੋਪਿ ਯੋਤ੍ਰ ਉਦ੍ਦਿਸ੍ਟਃ ਸੋਪਿ ਰਸਦ੍ਵਾਰਾ, ਤੇਨ ਰਸਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਾਭਿਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਯੈਵਾਭਿਧਾਨਮੁਪਸਂਹਰਤਿ ਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦੀਨਾਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਪੁਨਰਿਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਕਥਨਾਤ੍ ਪੁਨਃ ਸ਼ਙ੍ਗਗ੍ਰਾਹਿਕਯਾ ਤੈਲਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਂ ਕਥਯਿਸ੍ਯਾਮ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਾਨੀਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਪ੍ਰਯੋਜਨਾਨਿ||੧੩||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
ਤਤ੍ਰ ਤੈਲਂ ਸ੍ਨੇਹੌਸ੍ਣ੍ਯਗੌਰਵੋਪਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਂ ਜਯਤਿ ਸਤਤਮਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨਂ; ਵਾਤੋ ਹਿ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਲਾਘਵੋਪਪਨ੍ਨੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣੋ ਭਵਤਿ, ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਹਿ ਭੂਯਸਾਲ੍ਪਮਵਜੀਯਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੈਲਂ ਵਾਤਂ ਜਯਤਿ ਸਤਤਮਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨਮ੍|
ਸਰ੍ਪਿਃ ਖਲ੍ਵੇਵਮੇਵ ਪਿਤ੍ਤਂ ਜਯਤਿ, ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛੈਤ੍ਯਾਨ੍ਮਨ੍ਦਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ; ਪਿਤ੍ਤਂ ਹ੍ਯਮਧੁਰਮੁਸ੍ਣਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਚ|
ਮਧੁ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਜਯਤਿ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਤ੍ ਕਸਾਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ; ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਹਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਮਨ੍ਦੋ ਮਧੁਰਸ਼੍ਚ |
ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੇਭ੍ਯੋ ਗੁਣਤੋ ਵਿਪਰੀਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਚ੍ਚੈਤਾਞ੍ਜਯਤ੍ਯਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨਮ੍||੧੪||
View original
तत्र तैलं स्नेहौष्ण्यगौरवोपपन्नत्वाद्वातं जयति सततमभ्यस्यमानं; वातो हि रौक्ष्यशैत्यलाघवोपपन्नो विरुद्धगुणो भवति, विरुद्धगुणसन्निपाते हि भूयसाऽल्पमवजीयते, तस्मात्तैलं वातं जयति सततमभ्यस्यमानम्|
सर्पिः खल्वेवमेव पित्तं जयति, माधुर्याच्छैत्यान्मन्दत्वाच्च ; पित्तं ह्यमधुरमुष्णं तीक्ष्णं च|
मधु च श्लेष्माणं जयति, रौक्ष्यात्तैक्ष्ण्यात् कषायत्वाच्च; श्लेष्मा हि स्निग्धो मन्दो मधुरश्च |
यच्चान्यदपि किञ्चिद्द्रव्यमेवं वातपित्तकफेभ्यो गुणतो विपरीतं स्यात्तच्चैताञ्जयत्यभ्यस्यमानम्||१४||
ਸਤਤਮਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨਮਿਤਿ ਅਵਿਚ੍ਛੇਦੇਨੋਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਮ੍| ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣ ਇਤਿ ਤੈਲਗੁਣੇਭ੍ਯੋ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਃ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਇਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਯੋਰ੍ਮੇਲਕੇ| ਨਨੁ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਭੂਯਸਾਲ੍ਪਂ ਜੀਯਤੇ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਤੈਲਂ ਵਾਤਂ ਜਯਤਿ? ਨ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਤਂ ਪ੍ਰਤਿ ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸਤਤਮਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨਮਿਤਿ| ਸਤਤੋਪਯੋਗੇਨ ਹਿ ਤੈਲਂ ਵਾਤਾਦਧਿਕਂ ਭਵਤਿ, ਤੇਨ ਵਾਤਂ ਜਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਰ੍ਪਿਃ ਖਲ੍ਵੇਵਮੇਵੇਤਿ ਸਰ੍ਪਿਰਪਿ ਸਤਤਮਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਮਧੁਰਮਿਤਿ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਾਘਵਾਵਸ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਮਧੁਰਵਿਪਰੀਤਂ ਕਟੁਰਸਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਹ ਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ, ਨਾਚਿਨ੍ਤ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਃ; ਤੇਨ ਤੈਲਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹੌਸ੍ਣ੍ਯਾਦਿਗੁਣਾਦਪਿ ਵਾਤਾਦਿਸ਼ਮਨਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵ ਭਵਤਿ| ਸਰ੍ਪਿਸਿ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਮਧੁਰੋ ਰਸਃ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਮਾਧੁਰ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਮਨ੍ਦਤ੍ਵੈਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ਮਨਂ ਸਰ੍ਪਿਃਕਾਰ੍ਯਮੇਵ, ਤੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵ ਏਵ ਵਾਚ੍ਯਃ | ਯਦਾ ਤੁ ਰਸਦ੍ਵਾਰਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਰਸਪ੍ਰਭਾਵ ਇਤਿ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋ ਭਵਤਿ| ਏਵਂ ਕਸਾਯਾਨੁਰਸੇ ਮਧੁਨਿ ਚ ਸਮਾਧਾਨਂ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਬ੍ਰੁਵਤੇ- ਯਤ੍- ਤੈਲਾਦੀਨਾਂ ਵਾਤਾਦਿਸ਼ਮਨਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਏਵ ਪ੍ਰਭਾਵੋਯਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਤਤ੍ਰ ਚ ਤੈਲਵਾਤਸ਼ਮਨਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਏਵ ਪ੍ਰਭਾਵੋਯਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਤਤ੍ਰ ਚ ਤੈਲਵਾਤਯੋਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਯੋਰ੍ਮੇਲਕੇ ਤੈਲਮੇਵ ਵਾਤਂ ਜਯਤਿ, ਨ ਤੁ ਵਾਤਸ੍ਤੈਲਮਿਤਿ ਤੈਲਸ੍ਯਾਚਿਨ੍ਤ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਃ; ਏਵਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਨੋਰਪਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯੇ| ਏਤਚ੍ਚਾਨ੍ਯੇ ਨੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਯਤਸ੍ਤੈਲਾਦੀਨਾਂ ਸਤਤਮਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨਮਿਤਿ ਪਦੇਨਾਧਿਕ੍ਯਮੇਵ ਵਾਤਾਦਿਜਯਕਾਰਣਮੁਕ੍ਤਂ; ਤਥਾ ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਚਿਨ੍ਤ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਗੁਣਵੈਪਰੀਤ੍ਯਮੇਵਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ਵਾਤਾਦਿਜਯਹੇਤੁਰੁਚ੍ਯਤੇ||੧੪||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
ਅਥ ਖਲੁ ਤ੍ਰੀਣਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਨਾਤ੍ਯੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤਾਧਿਕਮਨ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਭ੍ਯਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪਿਪ੍ਪਲੀ, ਕ੍ਸਾਰਃ, ਲਵਣਮਿਤਿ||੧੫||
View original
अथ खलु त्रीणि द्रव्याणि नात्युपयुञ्जीताधिकमन्येभ्यो द्रव्येभ्यः; तद्यथा- पिप्पली, क्षारः, लवणमिति||१५||
ਅਭ੍ਯਸ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭਾਵੋਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਮਭਿਧਾਯਾਨਭ੍ਯਸ੍ਯਾਨਾਹ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧਿਕਮਨ੍ਯੇਭ੍ਯ ਇਤਿ ਵਚਨਾਦਨ੍ਯਦਪਿ ਚਿਤ੍ਰਕਭਲ੍ਲਾਤਕਾਦ੍ਯੇਵਞ੍ਜਾਤੀਯਂ ਨਾਤ੍ਯੁਪਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤ੍ਵਨ੍ਯੇਭ੍ਯੋਪ੍ਯਧਿਕਮਤ੍ਯੁਪਯੋਗੇ ਵਰ੍ਜਨੀਯਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੧੫||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯੋ ਹਿ ਕਟੁਕਾਃ ਸਤ੍ਯੋ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਾ ਗੁਰ੍ਵ੍ਯੋਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਾਃ ਪ੍ਰਕ੍ਲੇਦਿਨ੍ਯੋ ਭੇਸਜਾਭਿਮਤਾਸ਼੍ਚਤਾਃ ਸਦ੍ਯਃ; ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਕਾਰਿਣ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਆਪਾਤਭਦ੍ਰਾਃ, ਪ੍ਰਯੋਗਸਮਸਾਦ੍ਗੁਣ੍ਯਾਤ੍; ਦੋਸਸਞ੍ਚਯਾਨੁਬਨ੍ਧਾਃ;- ਸਤਤਮੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਹਿ ਗੁਰੁਪ੍ਰਕ੍ਲੇਦਿਤ੍ਵਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਯਨ੍ਤਿ, ਔਸ੍ਣ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਨ ਚ ਵਾਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਯੋਪਕਲ੍ਪਨ੍ਤੇਲ੍ਪਸ੍ਨੇਹੋਸ੍ਣਭਾਵਾਤ੍; ਯੋਗਵਾਹਿਨ੍ਯਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਿਪ੍ਪਲੀਰ੍ਨਾਤ੍ਯੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ||੧੬||
View original
पिप्पल्यो हि कटुकाः सत्यो मधुरविपाका गुर्व्योनात्यर्थं स्निग्धोष्णाः प्रक्लेदिन्यो भेषजाभिमताश्चताः सद्यः; शुभाशुभकारिण्यो भवन्ति; आपातभद्राः, प्रयोगसमसाद्गुण्यात्; दोषसञ्चयानुबन्धाः;- सततमुपयुज्यमाना हि गुरुप्रक्लेदित्वाच्छ्लेष्माणमुत्क्लेशयन्ति, औष्ण्यात् पित्तं, न च वातप्रशमनायोपकल्पन्तेऽल्पस्नेहोष्णभावात्; योगवाहिन्यस्तु खलु भवन्ति; तस्मात् पिप्पलीर्नात्युपयुञ्जीत||१६||
‘ਕਟੁਕਾਃ ਸਤ੍ਯੋ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਾਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਿਪ੍ਪਲੀਗੁਣਕਥਨਮਨਭ੍ਯਾਸਪ੍ਰਯੋਗੇ ਦੋਸਵੈਪਰੀਤ੍ਯੇਨ ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ; ਤਥਾ, ਅਤ੍ਯਭ੍ਯਾਸੇ ‘ਗੁਰੁਪ੍ਰਕ੍ਲੇਦਿਤ੍ਵਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਯਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਵਕ੍ਤਵ੍ਯਦੋਸਕਰਣਯੋਗ੍ਯਤੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਚ| ਭੇਸਜਾਭਿਮਤਾਸ਼੍ਚ ਸਦ੍ਯ ਇਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ| ਸਦ੍ਯ ਇਤਿ ਅਨਭ੍ਯਾਸੇ| ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਕਾਰਿਣ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਸਦ੍ਯਃ ਸ਼ੁਭਕਾਰਿਣ੍ਯਃ, ਅਤ੍ਯਭ੍ਯਾਸਪ੍ਰਯੋਗੇ ਤ੍ਵਸ਼ੁਭਕਾਰਿਣ੍ਯਃ| ਏਤਦੇਵ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਆਪਾਤਭਦ੍ਰਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਪ੍ਰਯੋਗਸਮਸਾਦ੍ਗੁਣ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਯ ਸਦ੍ਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍, ਸਮੇਲ੍ਪਕਾਲੇ ਅਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰੇ ਚ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਯੋਗੇ ਸਦ੍ਗੁਣਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੋਸਸਞ੍ਚਯਾਨੁਬਨ੍ਧੋਤ੍ਯੁਪਯੋਗੋ ਯਾਸਾਂ ਤਾ ਦੋਸਸਞ੍ਚਯਾਨੁਬਨ੍ਧਾਃ| ਏਤਦੇਵ ਦੋਸਸਞ੍ਚਯਾਨੁਬਨ੍ਧਤ੍ਵਂ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਸਤਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਪ੍ਪਲੀਧਰ੍ਮਕਥਨਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਦ੍ਗੁਣਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਯੋਗਵਾਹਿਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵੇਨ ਕਟੁਕਾਨਾਮਪਿ ਪਿਪ੍ਪਲੀਨਾਂ ਵਸ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗੇਸੁ ਯੋਗਃ, ਤਥਾ ਜ੍ਵਰਗੁਲ੍ਮਕੁਸ੍ਠਹਰਾਦਿਪ੍ਰਯੋਗੇਸੁ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਪਿਪ੍ਪਲੀ| ਅਯਂ ਚ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਤਿਯੋਗਨਿਸੇਧੋਪਵਾਦਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਤੇਨ, ਪਿਪ੍ਪਲੀਰਸਾਯਨਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਤਥਾ ਗੁਲ੍ਮਾਦਿਸੁ ਚ ਪਿਪ੍ਪਲੀਵਰ੍ਧਮਾਨਕਪ੍ਰਯੋਗੋ ਨ ਵਿਰੋਧਮਾਵਹਤਿ| ਉਕ੍ਤੇ ਹਿ ਵਿਸਯੇ ਯਥੋਕ੍ਤਵਿਧਾਨੇਨ ਨਿਰ੍ਦੋਸਾ ਏਵ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯ ਇਤਿ ਸਿਵਚਨਾਦੁਨ੍ਨੀਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ, ਅਨ੍ਨਸਂਸ੍ਕਰਣੇ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦੀਨਾਮਤਿਪ੍ਰਯੋਗੋ ਨਿਸਿਧ੍ਯਤੇ, ਨ ਤੁ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰਯੇਣੇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੇ| ਸਤਤਮੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਇਤਿ ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵੇਨ ਤਥਾ ਸਤਤਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਚੇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੧੬||
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
ਕ੍ਸਾਰਃ ਪੁਨਰੌਸ੍ਣ੍ਯਤੈਕ੍ਸ੍ਣਯਲਾਘਵੋਪਪਨ੍ਨਃ ਕ੍ਲੇਦਯਤ੍ਯਾਦੌ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਿਸ਼ੋਸਯਤਿ , ਸ ਪਚਨਦਹਨਭੇਦਨਾਰ੍ਥਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ; ਸੋਤਿਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਮਾਨਃ ਕੇਸ਼ਾਕ੍ਸਿਹਦਯਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵੋਪਘਾਤਕਰਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ|
ਯੇ ਹ੍ਯੇਨਂ ਗ੍ਰਾਮਨਗਰਨਿਗਮਜਨਪਦਾਃ ਸਤਤਮੁਪਯੁਞ੍ਜਤੇ ਤ ਆਨ੍ਧ੍ਯਸਾਣ੍ਢ੍ਯਖਾਲਿਤ੍ਯਪਾਲਿਤ੍ਯਭਾਜੋ ਹਦਯਾਪਕਰ੍ਤਿਨਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਸ਼੍ਚੀਨਾਸ਼੍ਚ; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕ੍ਸਾਰਂ ਨਾਤ੍ਯੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ||੧੭||
View original
क्षारः पुनरौष्ण्यतैक्ष्णयलाघवोपपन्नः क्लेदयत्यादौ पश्चाद्विशोषयति , स पचनदहनभेदनार्थमुपयुज्यते; सोऽतिप्रयुज्यमानः केशाक्षिहृदयपुंस्त्वोपघातकरः सम्पद्यते|
ये ह्येनं ग्रामनगरनिगमजनपदाः सततमुपयुञ्जते त आन्ध्यषाण्ढ्यखालित्यपालित्यभाजो हृदयापकर्तिनश्च भवन्ति, तद्यथा- प्राच्याश्चीनाश्च; तस्मात् क्षारं नात्युपयुञ्जीत||१७||
ਹਦਯਾਪਕਰ੍ਤਿਨ ਇਤਿ ਹਦਯਪਰਿਕਰ੍ਤਨਰੂਪਵੇਦਨਾਯੁਕ੍ਤਾਃ||੧੭||
Adhikarana 17 (18) · Śloka 18
ਲਵਣਂ ਪੁਨਰੌਸ੍ਣ੍ਯਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯੋਪਪਨ੍ਨਮ੍, ਅਨਤਿਗੁਰੁ, ਅਨਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮ੍, ਉਪਕ੍ਲੇਦਿ, ਵਿਸ੍ਰਂਸਨਸਮਰ੍ਥਮ੍, ਅਨ੍ਨਦ੍ਰਵ੍ਯਰੁਚਿਕਰਮ੍, ਆਪਾਤਭਦ੍ਰਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸਮਸਾਦ੍ਗੁਣ੍ਯਾਤ੍, ਦੋਸਸਞ੍ਚਯਾਨੁਬਨ੍ਧਂ, ਤਦ੍ਰੋਚਨਪਾਚਨੋਪਕ੍ਲੇਦਨਵਿਸ੍ਰਂਸਨਾਰ੍ਥਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ|
ਤਦਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਂ ਗ੍ਲਾਨਿਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਕਰਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਭਵਤਿ|
ਯੇ ਹ੍ਯੇਨਦ੍ਗ੍ਰਾਮਨਗਰਨਿਗਮਜਨਪਦਾਃ ਸਤਤਮੁਪਯੁਞ੍ਜਤੇ, ਤੇ ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਗ੍ਲਾਸ੍ਨਵਃ ਸ਼ਿਥਿਲਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਾ ਅਪਰਿਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ|
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਬਾਹ੍ਲੀਕਸੌਰਾਸ੍ਟ੍ਰਿਕਸੈਨ੍ਧਵਸੌਵੀਰਕਾਃ; ਤੇ ਹਿ ਪਯਸਾਪਿ ਸਹ ਲਵਣਮਸ਼੍ਨਨ੍ਤਿ|
ਯੇਪੀਹ ਭੂਮੇਰਤ੍ਯੂਸਰਾ ਦੇਸ਼ਾਸ੍ਤੇਸ੍ਵੋਸਧਿਵੀਰੁਦ੍ਵਨਸ੍ਪਤਿਵਾਨਸ੍ਪਤ੍ਯਾ ਨ ਜਾਯਨ੍ਤੇਲ੍ਪਤੇਜਸੋ ਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਲਵਣੋਪਹਤਤ੍ਵਾਤ੍|
ਤਸ੍ਮਾਲ੍ਲਵਣਂ ਨਾਤ੍ਯੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ|
ਯੇ ਹ੍ਯਤਿਲਵਣਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਃ ਪੁਰੁਸਾਸ੍ਤੇਸਾਮਪਿ ਖਾਲਿਤ੍ਯਪਾਲਿਤ੍ਯਾਨਿ ਵਲਯਸ਼੍ਚਾਕਾਲੇ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੮||
View original
लवणं पुनरौष्ण्यतैक्ष्ण्योपपन्नम्, अनतिगुरु, अनतिस्निग्धम्, उपक्लेदि, विस्रंसनसमर्थम्, अन्नद्रव्यरुचिकरम्, आपातभद्रं प्रयोगसमसाद्गुण्यात्, दोषसञ्चयानुबन्धं, तद्रोचनपाचनोपक्लेदनविस्रंसनार्थमुपयुज्यते|
तदत्यर्थमुपयुज्यमानं ग्लानिशैथिल्यदौर्बल्याभिनिर्वृत्तिकरं शरीरस्य भवति|
ये ह्येनद्ग्रामनगरनिगमजनपदाः सततमुपयुञ्जते, ते भूयिष्ठं ग्लास्नवः शिथिलमांसशोणिता अपरिक्लेशसहाश्च भवन्ति|
तद्यथा- बाह्लीकसौराष्ट्रिकसैन्धवसौवीरकाः; ते हि पयसाऽपि सह लवणमश्नन्ति|
येऽपीह भूमेरत्यूषरा देशास्तेष्वोषधिवीरुद्वनस्पतिवानस्पत्या न जायन्तेऽल्पतेजसो वा भवन्ति, लवणोपहतत्वात्|
तस्माल्लवणं नात्युपयुञ्जीत|
ये ह्यतिलवणसात्म्याः पुरुषास्तेषामपि खालित्यपालित्यानि वलयश्चाकाले भवन्ति||१८||
ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਮਾਂਸਾਪਚਯੋ ਹਰ੍ਸਕ੍ਸਯੋ ਵਾ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਲਵਣਾਤਿਯੋਗਸ਼ਰੀਰੋਪਘਾਤਕਰਃ; ਕਿਨ੍ਤੁ ਭੂਮੇਰਪ੍ਯੁਪਘਾਤਕਰ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਯੇਪੀਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਸਰਾ ਇਤਿ ਲਵਣਪ੍ਰਧਾਨਾਃ| ਲਵਣਂ ਨਾਤ੍ਯੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤੇਤਿ ਨਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਲਵਣਂ ਸਤਤਮੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ, ਅਨ੍ਨਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਸ੍ਕਾਰਕਂ ਤੁ ਸ੍ਤੋਕਮਾਤ੍ਰਮਭ੍ਯਾਸੇਨਾਪ੍ਯੁਪਯੋਜਨੀਯਮੇਵ| ਬਾਹ੍ਲੀਕਾਦਿਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੇਪਿ ਦੇਸ਼ੇ ਯੇਤਿਲਵਣਮਸ਼੍ਨਨ੍ਤਿ ਤੇਸਾਮਪਿ ਦੋਸਾਨਾਹ- ਯੇ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਨ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਦੇਸ਼ੇਤਿਮਾਤ੍ਰਲਵਣਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨਾਂ ਲਵਣਾਤ੍ਯੁਪਯੋਗਕਤ ਏਵ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਾਦਿਦੋਸ ਉਨ੍ਨੀਯਤੇ, ਨ ਦੇਸ਼ਸ੍ਵਭਾਵਕਤਃ||੧੮||
Adhikarana 18 (19) · Śloka 19
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਸਾਂ ਤਤ੍ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤਃ ਕ੍ਰਮੇਣਾਪਗਮਨਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ|
ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਪਿ ਹਿ ਕ੍ਰਮੇਣੋਪਨਿਵਰ੍ਤ੍ਯਮਾਨਮਦੋਸਮਲ੍ਪਦੋਸਂ ਵਾ ਭਵਤਿ||੧੯||
View original
तस्मात्तेषां तत्सात्म्यतः क्रमेणापगमनं श्रेयः|
सात्म्यमपि हि क्रमेणोपनिवर्त्यमानमदोषमल्पदोषं वा भवति||१९||
ਤੇਸਾਮਿਤਿ ਅਤਿਕ੍ਸਾਰਲਵਣਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨਾਮ੍| ਤਤ੍ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ ਇਤਿ ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਦਤਿਮਾਤ੍ਰਲਵਣਾਚ੍ਚ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਤ੍| ਕ੍ਰਮੇਣੇਤਿ ਨਵੇਗਾਨ੍ਧਾਰਣੀਯੋਕ੍ਤਸਾਤ੍ਮ੍ਯਪਰਿਤ੍ਯਾਗਕ੍ਰਮੇਣ| ਇਹ ਚ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨੌਕਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਭਿਪ੍ਰੇਤਮ੍| ਅਲ੍ਪਦੋਸਮਦੋਸਂ ਵੇਤਿ ਪਕ੍ਸਦ੍ਵਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਲ੍ਪਦੋਸਂ ਭਵਤਿ, ਅਨ੍ਯਤ੍ਤ੍ਵਦੋਸਮਿਤਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ||੧੯||
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਨਾਮ ਤਦ੍ ਯਦਾਤ੍ਮਨ੍ਯੁਪਸ਼ੇਤੇ; ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਹ੍ਯੁਪਸ਼ਯਾਰ੍ਥਃ|
ਤਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰਵਰਾਵਰਮਧ੍ਯਵਿਭਾਗੇਨ; ਸਪ੍ਤਵਿਧਂ ਤੁ ਰਸੈਕੈਕਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਵਰਸੋਪਯੋਗਾਚ੍ਚ|
ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਰਸਂ ਪ੍ਰਵਰਮ੍, ਅਵਰਮੇਕਰਸਂ, ਮਧ੍ਯਂ ਤੁ ਪ੍ਰਵਰਾਵਰਮਧ੍ਯਸ੍ਥਮ੍|
ਤਤ੍ਰਾਵਰਮਧ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਪ੍ਰਵਰਮੁਪਪਾਦਯੇਤ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍|
ਸਰ੍ਵਰਸਮਪਿ ਚ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਪਪਨ੍ਨਃ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਪਯੋਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਟਮਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਾਹਾਰਵਿਧਿਵਿਸ਼ੇਸਾਯਤਨਾਨ੍ਯਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਹਿਤਮੇਵਾਨੁਰੁਧ੍ਯੇਤ||੨੦||
View original
सात्म्यं नाम तद् यदात्मन्युपशेते; सात्म्यार्थो ह्युपशयार्थः|
तत्त्रिविधं प्रवरावरमध्यविभागेन; सप्तविधं तु रसैकैकत्वेन सर्वरसोपयोगाच्च|
तत्र सर्वरसं प्रवरम्, अवरमेकरसं, मध्यं तु प्रवरावरमध्यस्थम्|
तत्रावरमध्याभ्यां सात्म्याभ्यां क्रमेणैव प्रवरमुपपादयेत् सात्म्यम्|
सर्वरसमपि च सात्म्यमुपपन्नः प्रकृत्याद्युपयोक्त्रष्टमानि सर्वाण्याहारविधिविशेषायतनान्यभिसमीक्ष्य हितमेवानुरुध्येत||२०||
ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਨਾਮੇਤਿ ਓਕਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਨਾਮੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| (ਓਕਾਦਿਤਿ ਅਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ |) ਉਪਸ਼ਯਾਰ੍ਥ ਇਤਿ ਉਪਸ਼ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਧੇਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦਿਤਿ ਓਕਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍| ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਿਤਿ ਪ੍ਰਵਰਾਵਰਮਧ੍ਯਭੇਦੇਨ| ਸਪ੍ਤਵਿਧਨ੍ਤੁ ਏਕੈਕਰਸੇਨ ਸਟ੍, ਸਂਸਸ੍ਟਰਸੋਪਯੋਗਾਚ੍ਚੈਕਮ੍, ਏਵਂ ਸਪ੍ਤਵਿਧਮ੍| ਸਂਸਸ੍ਟਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦ੍ਵਿਰਸਾਦਯਃ ਸਡ੍ਰਸਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਪ੍ਰਵਰਾਵਰਮਧ੍ਯਸ੍ਥਮਿਤਿ ਦ੍ਵਿਰਸਾਦਿਪਞ੍ਚਰਸਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮ੍| ਅਵਰਮਧ੍ਯਮਾਭ੍ਯਾਂ ਲਕ੍ਸਿਤਃ ਪੁਰੁਸਃ| ਪ੍ਰਵਰਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਰਸਮ੍| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਪਪਾਦਯੇਤ੍ ਅਭ੍ਯਸੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕ੍ਰਮੇਣੇਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਾਭ੍ਯਾਸਕ੍ਰਮੇਣ| ਉਪਪਾਦਿਤਸਰ੍ਵਰਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨਾਪਿ ਚਾਹਾਰਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨ ਏਵ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸਰ੍ਵਰਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯੇਤਿ ਹਿਤਾਹਿਤਤ੍ਵੇਨ ਵਿਚਾਰ੍ਯ| ਹਿਤਮੇਵੇਤਿ ਪਦੇਨ ਯਦੇਵ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਹਿਤਂ ਤਦੇਵਾਨੁਰੁਧ੍ਯੇਤ ਸੇਵੇਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੦||
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
ਤਤ੍ਰ ਖਲ੍ਵਿਮਾਨ੍ਯਸ੍ਟਾਵਾਹਾਰਵਿਧਿਵਿਸ਼ੇਸਾਯਤਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪ੍ਰਕਤਿਕਰਣਸਂਯੋਗਰਾਸ਼ਿਦੇਸ਼ਕਾਲੋਪਯੋਗਸਂਸ੍ਥੋਪਯੋਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਟਮਾਨਿ (ਭਵਨ੍ਤਿ)||੨੧||
View original
तत्र खल्विमान्यष्टावाहारविधिविशेषायतनानि भवन्ति; तद्यथा- प्रकृतिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपयोक्त्रष्टमानि (भवन्ति)||२१||
ਆਹਾਰਸ੍ਯ ਵਿਧਿਃ ਪ੍ਰਕਾਰੋ ਵਿਧਾਨਂ ਵਾ ਇਤ੍ਯਾਹਾਰਵਿਧਿਃ, ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਹਿਤਤ੍ਵਮਹਿਤਤ੍ਵਂ ਚ, ਤਸ੍ਯਾਯਤਨਾਨਿ ਹੇਤੂਨੀਤ੍ਯਾਹਾਰਵਿਧਿਵਿਸ਼ੇਸਾਯਤਨਾਨਿ| ਆਹਾਰਪ੍ਰਕਾਰਸ੍ਯ ਹਿਤਤ੍ਵਮਹਿਤਤ੍ਵਂ ਚ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਹੇਤੁਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਪਯੋਕ੍ਤਾ ਅਸ੍ਟਮੋ ਯੇਸਾਂ ਤਾਨ੍ਯੁਪਯੋਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਟਮਾਨਿ||੨੧||
Adhikarana 21 (22(1)) · Śloka 22
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਯਃ, ਸ ਪੁਨਰਾਹਾਰੌਸਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕੋ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੋਗਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ ਮਾਸਮੁਦ੍ਗਯੋਃ, ਸ਼ੂਕਰੈਣਯੋਸ਼੍ਚ (੧)|੨੨|
View original
तत्र प्रकृतिरुच्यते स्वभावो यः, स पुनराहारौषधद्रव्याणां स्वाभाविको गुर्वादिगुणयोगः; तद्यथा माषमुद्गयोः, शूकरैणयोश्च (१)|२२|
ਉਕ੍ਤਾਨਿ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦੀਨਾ ਵਿਭਜਤੇ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕ ਇਤਿ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦ੍ਯਕਤਃ| ਮਾਸਮੁਦ੍ਗਯੋਰਿਤਿ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਮਾਸੇ ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ, ਮੁਦ੍ਗੇ ਚ ਲਘੁਤ੍ਵਂ; ਸ਼ੂਕਰੇ ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ, ਏਣੇ ਚ ਲਘੁਤ੍ਵਮ੍||੨੨(੧)||
Adhikarana 22 (22(2)) · Śloka 22
ਕਰਣਂ ਪੁਨਃ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਭਿਸਂਸ੍ਕਾਰਃ|
ਸਂਸ੍ਕਾਰੋ ਹਿ ਗੁਣਾਨ੍ਤਰਾਧਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ|
ਤੇ ਗੁਣਾਸ੍ਤੋਯਾਗ੍ਨਿਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਸ਼ੌਚਮਨ੍ਥਨਦੇਸ਼ਕਾਲਵਾਸਨਭਾਵਨਾਦਿਭਿਃ ਕਾਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਭਾਜਨਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਾਧੀਯਨ੍ਤੇ (੨)|੨੨|
View original
करणं पुनः स्वाभाविकानां द्रव्याणामभिसंस्कारः|
संस्कारो हि गुणान्तराधानमुच्यते|
ते गुणास्तोयाग्निसन्निकर्षशौचमन्थनदेशकालवासनभावनादिभिः कालप्रकर्षभाजनादिभिश्चाधीयन्ते (२)|२२|
ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਿਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਨਾਮਿਤਿ ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਲੇ ਜਨਕਭੂਤੈਃ ਸ੍ਵਗੁਣਾਰੋਪਣਂ, ਸਂਸ੍ਕਾਰਸ੍ਤੂਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯੈਵ ਤੋਯਾਦਿਨਾ ਗੁਣਾਨ੍ਤਰਾਧਾਨਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਕਤਗੁਣੋਪਮਰ੍ਦੇਨੈਵ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਯਥਾ- ਤੋਯਾਗ੍ਨਿਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਸ਼ੌਚੈਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲਸ੍ਥਂ ਗੌਰਵਮੁਪਹਤ੍ਯ ਲਾਘਵਮਨ੍ਨੇ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸੁਧੌਤਃ ਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਃ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਃ ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਸ਼੍ਚੌਦਨੋ ਲਘੁਃ” (ਸੂ.ਅ.੨੭)| ਤਥਾ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦੇਰ੍ਲਘੋਰਪ੍ਯਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਾਦਿਨਾ ਲਾਘਵਂ ਵਰ੍ਧਤੇ| ਮਨ੍ਥਨਾਦ੍ਗੁਣਾਧਾਨਂ ਯਥਾ “ਸ਼ੋਥਕਦ੍ਦਧਿ ਸ਼ੋਥਘ੍ਨਂ ਸਸ੍ਨੇਹਮਪਿ ਮਨ੍ਥਨਾਤ੍” ਇਤਿ| ਦੇਸ਼ੇਨ ਯਥਾ “ਭਸ੍ਮਰਾਸ਼ੇਰਧਃ ਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍” (ਚਿ.ਅ.੧ਪਾ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦੌ| ਵਾਸਨੇਨ ਗੁਣਾਧਾਨਂ ਯਥਾ- ਅਪਾਮੁਤ੍ਪਲਾਦਿਵਾਸਨੇਨ ਸੁਗਨ੍ਧਾਨੁਕਰਣਮ੍| ਭਾਵਨਯਾ ਚ ਸ੍ਵਰਸਾਦਿਕਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯੈਵਾਮਲਕਾਦੇਰ੍ਗੁਣਸ੍ਯੋਤ੍ਕਰ੍ਸੋ ਭਵਤਿ| ਕਾਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਦ੍ਯਥਾ- “ਪਕ੍ਸਾਜ੍ਜਾਤਰਸਂ ਪਿਬੇਤ੍” (ਚਿ.ਅ.੧੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਾਜਨੇਨ ਯਥਾ- “ਤ੍ਰੈਫਲੇਨਾਯਸੀਂ ਪਾਤ੍ਰੀਂ ਕਲ੍ਕੇਨਾਲੇਪਯੇਤ੍” (ਚਿ.ਅ.੧,ਪਾ.੩) ਇਤ੍ਯਾਦੌ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਪੇਸਣਾਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਣਾਦਿ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਨਨੁ, ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਧੇਯੇਨ ਗੁਣੇਨ ਕਥਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਗੁਣਨਾਸ਼ਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਯਤਃ “ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਃ” ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ; ਯਦਿ ਹਿ ਸਂਸ੍ਕਾਰੇਣ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਦਾ “ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਃ” ਇਤਿ ਕਥਂ? ਬ੍ਰੂਮਃ- “ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਃ” ਇਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਭਾਵਾਨਾਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਤੇਨ, ਜਾਤਿਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਂ ਮਾਸਾਦੀਨਾਂ ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਨ ਤਜ੍ਜਾਤੌ ਸ੍ਫੋਟਯਿਤੁਂ ਪਾਰ੍ਯਤੇ, ਸਂਸ੍ਕਾਰੇਣ ਤੁ ਤਦਨ੍ਯਥਾਕਰਣਮਨੁਮਤਮੇਵ ਦਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤੁ ਗੁਣੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਿਨਾਪਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਯਥਾ- ਵਹ੍ਨੇਰੌਸ੍ਣ੍ਯਂ, ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਲਤ੍ਵਂ, ਤੈਲਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇ ਹਿ ਯਾਵਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਭਾਵਿਨ ਏਵ ਗੁਣਾਃ| ਗੌਰਵਾਦਯਸ੍ਤੁ ਪੁਰਾਣਧਾਨ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵਪ੍ਯਪਗਮਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨ੍ਨ ਯਾਵਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਭਾਵਿਨਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਗੁਣੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਨਾਸ਼ਾਦ੍ਵਾ ਵਿਨਾਸ਼ਮੁਪਗਚ੍ਛਤਿ| ਗੁਣਾਨ੍ਤਰੋਪਧਾਨਾਦ੍ਵਾ” ਇਤਿ| ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਸਂਸ੍ਕਾਰੇਣ ਵ੍ਰੀਹੇਰ੍ਲਾਜਲਕ੍ਸਣਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਮੇਵ ਜਨ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਰ ਗੁਣਾਨ੍ਤਰੋਤ੍ਪਾਦਃ ਸੁਸ੍ਠ੍ਵੇਵ ||੨੨(੨)||
Adhikarana 23 (22(3)) · Śloka 22
ਸਂਯੋਗਃ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਬਹੂਨਾਂ ਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸਂਹਤੀਭਾਵਃ, ਸ ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਰਭਤੇ, ਯਂ ਪੁਨਰ੍ਨੈਕੈਕਸ਼ੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਰਭਨ੍ਤੇ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਸੋਃ, ਮਧੁਮਤ੍ਸ੍ਯਪਯਸਾਂ ਚ ਸਂਯੋਗਃ (੩)|੨੨|
View original
संयोगः पुनर्द्वयोर्बहूनां वा द्रव्याणां संहतीभावः, स विशेषमारभते, यं पुनर्नैकैकशो द्रव्याण्यारभन्ते; तद्यथा- मधुसर्पिषोः, मधुमत्स्यपयसां च संयोगः (३)|२२|
ਸਂਯੋਗਮਾਹ- ਸਂਯੋਗਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਰਭਤ ਇਤਿ ਸਂਯੁਜ੍ਯਮਾਨਦ੍ਰਵ੍ਯੈਕਦੇਸ਼ੇਦਸ੍ਟਂ ਕਾਰ੍ਯਮਾਰਭਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਂ ਨੈਕੈਕਸ਼ ਇਤਿ ਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਸਂਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਨਾਰਭਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਸੀ ਹਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਮਾਰਕੇ ਮਿਲਿਤੇ ਤੁ ਮਾਰਕੇ ਭਵਤਃ, ਕ੍ਸੀਰਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿਸਂਯੋਗਸ਼੍ਚ ਕੁਸ੍ਠਾਦਿਕਰੋ ਭਵਤਿ| ਸਂਯੋਗਸ੍ਤ੍ਵਿਹ ਪ੍ਰਧਾਨ੍ਯੇਨੈਵੋਪਲਭ੍ਯਮਾਨਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਲਕੋ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਃ , ਤੇਨ ਭਾਵਨਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਂਯੋਗੋਸ੍ਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਤਤ੍ਰ ਭਾਵਨਾਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨਾਨੁਪਲਬ੍ਧੇਰ੍ਨ ਸਂਯੋਗੇਨ ਗ੍ਰਹਣਮ੍||੨੨(੩)||
Adhikarana 24 (22(4)) · Śloka 22
ਰਾਸ਼ਿਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਪਰਿਗ੍ਰਹੌ ਮਾਤ੍ਰਾਮਾਤ੍ਰਫਲਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਾਰ੍ਥਃ|
ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਗ੍ਰਹਣਮੇਕਪਿਣ੍ਡੇਨ ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਃ, ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਮਾਣਗ੍ਰਹਣਮੇਕੈਕਸ਼੍ਯੇਨਾਹਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮ੍|
ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਹਿ ਗ੍ਰਹਃ ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਃ, ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਹਃ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਉਚ੍ਯਤੇ (੪)|੨੨|
View original
राशिस्तु सर्वग्रहपरिग्रहौ मात्रामात्रफलविनिश्चयार्थः|
तत्र सर्वस्याहारस्य प्रमाणग्रहणमेकपिण्डेन सर्वग्रहः, परिग्रहः पुनः प्रमाणग्रहणमेकैकश्येनाहारद्रव्याणाम्|
सर्वस्य हि ग्रहः सर्वग्रहः, सर्वतश्च ग्रहः परिग्रह उच्यते (४)|२२|
ਰਾਸ਼ਿਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍| ਮਾਤ੍ਰਾਮਾਤ੍ਰਫਲਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਾਰ੍ਥਂ ਇਤਿ ਮਾਤ੍ਰਾਵਦਾਹਾਰਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯ ਚ ਯਤ੍ ਫਲਂ ਸ਼ੁਭਮ੍, ਅਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਹੀਨਸ੍ਯਾਤਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾ ਯਤ੍ ਫਲਮਸ਼ੁਭਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਤਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮੁਚਿਤਪ੍ਰਮਾਣਮਨੁਚਿਤਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚ ਰਾਸ਼ਿਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਭਵਤਿ”| ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਂ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੇਤਿ ਮਿਸ਼੍ਰੀਕਤਸ੍ਯਾਨ੍ਨਮਾਂਸਸੂਪਾਦੇਰੇਕਪਿਣ੍ਡੇਨ ਮਾਨਮ੍| ਪਰਿਗ੍ਰਹਂ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ਪੁਨਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕੈਕਸ਼੍ਯੇਨੇਤਿ ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਕੁਡਵਃ, ਸੂਪਸ੍ਯ ਪਲਂ, ਮਾਂਸਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਪਲਮਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯਵਯਵਮਾਨਪੂਰ੍ਵਕਂ ਸਮੁਦਾਯਮਾਨਮ੍| ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਯਵਮਾਨਨਿਯਮੋ ਨਾਸ੍ਤਿ; ਤੇਨ ਯੇਨ ਕੇਨਚਿਦਾਹਾਰੇਣ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਨਿਯਤਮਾਨੇਨ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾਹਾਰਮਾਤ੍ਰਾਨਿਯਮਨਂ ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਃ| ਏਤਦੇਵ ਸ਼ਬ੍ਦਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਾਵਯਵਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੨(੪)||
Adhikarana 25 (22(5)) · Śloka 22
ਦੇਸ਼ਃ ਪੁਨਃ ਸ੍ਥਾਨਂ; ਸ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਚਾਰੌ ਦੇਸ਼ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਚਾਚਸ੍ਟੇ (੫)|੨੨|
View original
देशः पुनः स्थानं; स द्रव्याणामुत्पत्तिप्रचारौ देशसात्म्यं चाचष्टे (५)|२२|
ਦੇਸ਼ਂ ਵਿਭਜਤੇ- ਦੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਨਗ੍ਰਹਣੇਨਾਹਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਤਥਾ ਭੋਕ੍ਤੁਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਾਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਆਚਸ੍ਟ ਇਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਚਾਰਾਦਿਕਤਗੁਣਜ੍ਞਾਨਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ- ਹਿਮਵਤਿ ਜਾਤਂ ਗੁਣਵਦ੍ਭਵਤਿ , ਮਰੌ ਜਾਤਂ ਲਘੁ ਭਵਤਿ, ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਚਾਰੇਣ ਲਘੁਭਕ੍ਸ੍ਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਤਥਾ ਧਨ੍ਵਪ੍ਰਚਾਰਿਣਾਂ ਬਹੁਕ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਲਾਘਵਂ, ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਚ ਗੌਰਵਂ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਦੇਸ਼ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ ਚ ਦੇਸ਼ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਗਹ੍ਯਤੇ; ਯਥਾ- ਆਨੂਪੇ ਉਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਾਦਿ, ਧਨ੍ਵਨਿ ਚ ਸ਼ੀਤਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿ, ਓਕਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਤੁ ਉਪਯੋਕ੍ਤਗ੍ਰਹਣੇਨ ਗਹੀਤਮ੍||੨੨(੫)||
Adhikarana 26 (22(6)) · Śloka 22
ਕਾਲੋ ਹਿ ਨਿਤ੍ਯਗਸ਼੍ਚਾਵਸ੍ਥਿਕਸ਼੍ਚ; ਤਤ੍ਰਾਵਸ੍ਥਿਕੋ ਵਿਕਾਰਮਪੇਕ੍ਸਤੇ, ਨਿਤ੍ਯਗਸ੍ਤੁ ਤੁਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਃ (੬)|੨੨|
View original
कालो हि नित्यगश्चावस्थिकश्च; तत्रावस्थिको विकारमपेक्षते, नित्यगस्तु ऋतुसात्म्यापेक्षः (६)|२२|
ਨਿਤ੍ਯਗ ਇਤਿ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਦਿਰੂਪਃ| ਆਵਸ੍ਥਿਕ ਇਤਿ ਰੋਗਿਤ੍ਵਬਾਲ੍ਯਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਕਾਰਮਪੇਕ੍ਸਤ ਇਤਿ ਬਾਲ੍ਯਾਦਿਕਤਂ ਤੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਂ ਜ੍ਵਰਾਦਿਕਂ ਚਾਹਾਰਨਿਯਮਾਰ੍ਥਮਪੇਕ੍ਸਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੁਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਹਿ ਤੁਮਪੇਕ੍ਸਤ ਇਤਿ ਤੁਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਃ||੨੨(੬)||
Adhikarana 27 (22(7)) · Śloka 22
ਉਪਯੋਗਸਂਸ੍ਥਾ ਤੂਪਯੋਗਨਿਯਮਃ; ਸ ਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਾਪੇਕ੍ਸਃ (੭)|੨੨|
View original
उपयोगसंस्था तूपयोगनियमः; स जीर्णलक्षणापेक्षः (७)|२२|
ਏਵਮਾਹਾਰੋਪਯੋਗਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਏਵਂ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯੁਪਯੋਗਨਿਯਮਃ, ਸ ਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਾਪੇਕ੍ਸ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤਃ| ਤੇਨੇਹ ‘ਅਜਲ੍ਪਨ੍ਨਹਸਨ੍ਨਾਤਿਦ੍ਰੁਤਂ ਨਾਤਿਵਿਲਮ੍ਬਿਤਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਪਯੋਗਨਿਯਮਮਪ੍ਯਪੇਕ੍ਸਤ ਏਵ; ਅਜੀਰ੍ਣਭੋਜਨੇ ਤੁ ਮਹਾਂਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਕੋਪਲਕ੍ਸਣੋ ਦੋਸੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਯਮੇਵੋਦਾਹਤਃ||੨੨(੭)||
Adhikarana 28 (22) · Śloka 22
ਉਪਯੋਕ੍ਤਾ ਪੁਨਰ੍ਯਸ੍ਤਮਾਹਾਰਮੁਪਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ, ਯਦਾਯਤ੍ਤਮੋਕਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍|
ਇਤ੍ਯਸ੍ਟਾਵਾਹਾਰਵਿਧਿਵਿਸ਼ੇਸਾਯਤਨਾਨਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੨੨||
View original
उपयोक्ता पुनर्यस्तमाहारमुपयुङ्क्ते, यदायत्तमोकसात्म्यम्|
इत्यष्टावाहारविधिविशेषायतनानि व्याख्यातानि भवन्ति||२२||
ਯਦਾਯਤ੍ਤਮੋਕਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਭੋਕ੍ਤਪੁਰੁਸਾਪੇਕ੍ਸਂ ਹ੍ਯਭ੍ਯਾਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਭਵਤਿ; ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਧਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵਾਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਪਥ੍ਯਮਪਥ੍ਯਂ ਵਾ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਭਵਤਿ||੨੨||
Adhikarana 29 (23) · Śloka 23
ਏਸਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਫਲਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰੋਪਕਾਰਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਾਨ੍ ਬੁਭੁਤ੍ਸੇਤ, ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਚ ਹਿਤੇਪ੍ਸੁਰੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਨਚ ਮੋਹਾਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਦਾਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਿਯਮਹਿਤਮਸੁਖੋਦਰ੍ਕਮੁਪਸੇਵ੍ਯਮਾਹਾਰਜਾਤਮਨ੍ਯਦ੍ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍||੨੩||
View original
एषां विशेषाः शुभाशुभफलाः परस्परोपकारका भवन्ति; तान् बुभुत्सेत, बुद्ध्वा च हितेप्सुरेव स्यात्; नच मोहात् प्रमादाद्वा प्रियमहितमसुखोदर्कमुपसेव्यमाहारजातमन्यद्वा किञ्चित्||२३||
ਏਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਸ਼ੁਭਫਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸਾ ਅਸ਼ੁਭਫਲਾਸ਼੍ਚ ਪਰਸ੍ਪਰੋਪਕਾਰਕਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਲਾਘਵਾਦਿਃ ਸ਼ੁਭਫਲਃ, ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਸ਼੍ਚਾਸ਼ੁਭਫਲਃ| ਕਰਣਾਦ੍ਯਾਧੇਯੋਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ਼ੁਭਃ, ਨਿਸਿਦ੍ਧਸ੍ਤ੍ਵਸ਼ੁਭਃ| ਦੇਸ਼ਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਨਿਨ੍ਦਿਤਦੇਸ਼ਭਵਤ੍ਵਾਦਿ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਸ਼ੁਭਫਲਮ੍| ਏਵਂ ਕਾਲਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਸ਼ੁਭਫਲਂ ਚਾਜੀਰ੍ਣਭੋਜਨਾਦਿ, ਤਥਾ ਓਕਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਚਾਸ਼ੁਭਮਸ਼ੁਭਫਲਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਵਿਪਰੀਤਂ ਤੁ ਸ਼ੁਭਫਲਮ੍| ਮੋਹਾਦਿਤਿ ਅਜ੍ਞਾਨਾਤ੍, ਪ੍ਰਮਾਦਾਦਿਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾਪਿ ਰਾਗਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਿਯਮਿਤਿ ਤਦਾਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਪ੍ਰਿਯਮ੍| ਅਹਿਤਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਵਰਣਮ੍- ਅਸੁਖੋਦਰ੍ਕਮਿਤਿ|- ਅਸੁਖਂ ਦੁਃਖਰੂਪਮ੍, ਉਦਰ੍ਕ ਉਤ੍ਤਰਕਾਲੀਨਂ ਫਲਂ, ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਅਨ੍ਯਦ੍ਵੇਤਿ ਭੇਸਜਵਿਹਾਰਾਦਿ||੨੩||
Adhikarana 30 (24) · Śloka 24
ਤਤ੍ਰੇਦਮਾਹਾਰਵਿਧਿਵਿਧਾਨਮਰੋਗਾਣਾਮਾਤੁਰਾਣਾਂ ਚਾਪਿ ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਾਲੇ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੈਵ ਹਿਤਤਮਂ ਭੁਞ੍ਜਾਨਾਨਾਂ ਭਵਤਿ- ਉਸ੍ਣਂ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ, ਮਾਤ੍ਰਾਵਤ੍, ਜੀਰ੍ਣੇ ਵੀਰ੍ਯਾਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍, ਇਸ੍ਟੇ ਦੇਸ਼ੇ, ਇਸ੍ਟਸਰ੍ਵੋਪਕਰਣਂ, ਨਾਤਿਦ੍ਰੁਤਂ, ਨਾਤਿਵਿਲਮ੍ਬਿਤਮ੍, ਅਜਲ੍ਪਨ੍, ਅਹਸਨ੍, ਤਨ੍ਮਨਾ ਭੁਞ੍ਜੀਤ, ਆਤ੍ਮਾਨਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਕ੍||੨੪||
View original
तत्रेदमाहारविधिविधानमरोगाणामातुराणां चापि केषाञ्चित् काले प्रकृत्यैव हिततमं भुञ्जानानां भवति- उष्णं, स्निग्धं, मात्रावत्, जीर्णे वीर्याविरुद्धम्, इष्टे देशे, इष्टसर्वोपकरणं, नातिद्रुतं, नातिविलम्बितम्, अजल्पन्, अहसन्, तन्मना भुञ्जीत, आत्मानमभिसमीक्ष्य सम्यक्||२४||
ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦੌ ਇਦਮਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮ੍| ਆਹਾਰਵਿਧਿਰ੍ਵਿਧੀਯਤੇ ਯੇਨੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਨਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਨ ਤਦਾਹਾਰਵਿਧਿਵਿਧਾਨਮ੍| ਆਤੁਰਾਣਾਂ ਚ ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਦਿਤਿ ਪਦੇਨ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਿਨਾਂ ਸ਼ੀਤਮੇਵ, ਕਫਰੋਗਿਣਾਂ ਰੂਕ੍ਸਮੇਵ ਹਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਦ੍ਭੁਞ੍ਜਾਨਾਨਾਮਿਦਮਾਹਾਰਵਿਧਿਵਿਧਾਨਂ ਹਿਤਤਮਂ ਭਵਤੀਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੈਵੇਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨੈਵ ਹਿਤਤਮਂ ਹਿਤਤਮਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ; ਤੇਨ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਹਿਤਂ ਤਤ੍ ਕਦਾਚਿਦੇਵ ਕਞ੍ਚਿਦੇਵ ਪੁਰੁਸਮਾਸਾਦ੍ਯਾਹਿਤਂ ਭਵਤਿ, ਤਚ੍ਚ ਕਾਦਾਚਿਤ੍ਕਤ੍ਵਾਦਨਾਦਤਂ; ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਯਿਕਤ੍ਵਾਦੇਨਂ ਹਿਤਤਮਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ ਭਾਵਃ| ਉਸ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਸਮ੍ਯਗਿਤਿ ਛੇਦਃ|| ੨੪||
Adhikarana 31 (25(1-2)) · Śloka 25
ਤਸ੍ਯ ਸਾਦ੍ਗੁਣ੍ਯਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਉਸ੍ਣਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍; ਉਸ੍ਣਂ ਹਿ ਭੁਜ੍ਯਮਾਨਂ ਸ੍ਵਦਤੇ, ਭੁਕ੍ਤਂ ਚਾਗ੍ਨਿਮੌਦਰ੍ਯਮੁਦੀਰਯਤਿ, ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਜਰਾਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਵਾਤਮਨੁਲੋਮਯਤਿ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਚ ਪਰਿਹ੍ਰਾਸਸਯਤਿ ; ਤਸ੍ਮਾਦੁਸ੍ਣਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍ (੧)|੨੫|
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍; ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਹਿ ਭੁਜ੍ਯਮਾਨਂ ਸ੍ਵਦਤੇ, ਭੁਕ੍ਤਂ ਚਾਨੁਦੀਰ੍ਣਮਗ੍ਨਿਮੁਦੀਰਯਤਿ , ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਜਰਾਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਵਾਤਮਨੁਲੋਮਯਤਿ, ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਚਿਨੋਤਿ, ਦਢੀਕਰੋਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਬਲਾਭਿਵਦ੍ਧਿਮੁਪਜਨਯਤਿ, ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਸਾਦਂ ਚਾਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍ (੨)|੨੫|
View original
तस्य साद्गुण्यमुपदेक्ष्यामः- उष्णमश्नीयात्; उष्णं हि भुज्यमानं स्वदते, भुक्तं चाग्निमौदर्यमुदीरयति, क्षिप्रं जरां गच्छति, वातमनुलोमयति, श्लेष्माणं च परिह्राससयति ; तस्मादुष्णमश्नीयात् (१)|२५|
स्निग्धमश्नीयात्; स्निग्धं हि भुज्यमानं स्वदते, भुक्तं चानुदीर्णमग्निमुदीरयति , क्षिप्रं जरां गच्छति, वातमनुलोमयति, शरीरमुपचिनोति, दृढीकरोतीन्द्रियाणि, बलाभिवृद्धिमुपजनयति, वर्णप्रसादं चाभिनिर्वर्तयति; तस्मात् स्निग्धमश्नीयात् (२)|२५|
ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਉਸ੍ਣਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਨਸ੍ਯ| ਸਾਦ੍ਗੁਣ੍ਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਗੁਣਯੋਗਿਤਾਮ੍| ਪਰਿਹ੍ਰਾਸਯਤੀਤਿ ਭਿਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਂ ਕਰੋਤਿ||੨੫(੧-੨)||
Adhikarana 32 (25(3)) · Śloka 25
ਮਾਤ੍ਰਾਵਦਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍; ਮਾਤ੍ਰਾਵਦ੍ਧਿ ਭੁਕ੍ਤਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਪੀਡਯਦਾਯੁਰੇਵ ਵਿਵਰ੍ਧਯਤਿ ਕੇਵਲਂ, ਸੁਖਂ ਗੁਦਮਨੁਪਰ੍ਯੇਤਿ, ਨ ਚੋਸ੍ਮਾਣਮੁਪਹਨ੍ਤਿ, ਅਵ੍ਯਥਂ ਚ ਪਰਿਪਾਕਮੇਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਵਦਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍ (੩)|੨੫|
View original
मात्रावदश्नीयात्; मात्रावद्धि भुक्तं वातपित्तकफानपीडयदायुरेव विवर्धयति केवलं, सुखं गुदमनुपर्येति, न चोष्माणमुपहन्ति, अव्यथं च परिपाकमेति; तस्मान्मात्रावदश्नीयात् (३)|२५|
ਮਾਤ੍ਰਾਵਦਿਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਯਾਂ ਮਤੁਪ੍; ਤੇਨ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਮਾਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪੀਡਯਦਿਤਿ ਅਨਤਿਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤਂ ਸਦ੍ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਸ੍ਥਾਨਾਪੀਡਨਾਦਪ੍ਰਕੋਪਯਤ੍| ਗੁਦਮਨੁਪਰ੍ਯੇਤੀਤਿ ਪਰਿਣਤਂ ਸਦਨੁਰੂਪਤਯਾ ਨਿਃਸਰਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਊਸ੍ਮਾਣਂ ਵਹ੍ਨਿਮ੍||੨੫(੩)||
Adhikarana 33 (25(4)) · Śloka 25
ਜੀਰ੍ਣੇਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍; ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਹਿ ਭੁਞ੍ਜਾਨਸ੍ਯਾਭ੍ਯਵਹਤਮਾਹਾਰਜਾਤਂ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯ ਰਸਮਪਰਿਣਤਮੁਤ੍ਤਰੇਣਾਹਾਰਰਸੇਨੋਪਸਜਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਪ੍ਰਕੋਪਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ, ਜੀਰ੍ਣੇ ਤੁ ਭੁਞ੍ਜਾਨਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥੇਸੁ ਦੋਸੇਸ੍ਵਗ੍ਨੌ ਚੋਦੀਰ੍ਣੇ ਜਾਤਾਯਾਂ ਚ ਬੁਭੁਕ੍ਸਾਯਾਂ ਵਿਵਤੇਸੁ ਚ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮੁਖੇਸੁ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਚੋਦ੍ਗਾਰੇ ਹਦਯੇ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਵਾਤਾਨੁਲੋਮ੍ਯੇ ਵਿਸਸ੍ਟੇਸੁ ਚ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਵੇਗੇਸ੍ਵਭ੍ਯਵਹਤਮਾਹਾਰਜਾਤਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਧਾਤੂਨਪ੍ਰਦੂਸਯਦਾਯੁਰੇਵਾਭਿਵਰ੍ਧਯਤਿ ਕੇਵਲਂ; ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜੀਰ੍ਣੇਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍ (੪)|੨੫|
View original
जीर्णेऽश्नीयात्; अजीर्णे हि भुञ्जानस्याभ्यवहृतमाहारजातं पूर्वस्याहारस्य रसमपरिणतमुत्तरेणाहाररसेनोपसृजत् सर्वान् दोषान् प्रकोपयत्याशु, जीर्णे तु भुञ्जानस्य स्वस्थानस्थेषु दोषेष्वग्नौ चोदीर्णे जातायां च बुभुक्षायां विवृतेषु च स्रोतसां मुखेषु विशुद्धे चोद्गारे हृदये विशुद्धे वातानुलोम्ये विसृष्टेषु च वातमूत्रपुरीषवेगेष्वभ्यवहृतमाहारजातं सर्वशरीरधातूनप्रदूषयदायुरेवाभिवर्धयति केवलं; तस्माज्जीर्णेऽश्नीयात् (४)|२५|
ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯੇਤਿ ਦਿਨਾਨ੍ਤਰਕਤਸ੍ਯ| ਅਪਰਿਣਤਮਿਤਿ ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਜਾਤਮ੍| ਆਹਾਰਰਸੇਨੇਤਿ ਆਹਾਰਪਰਿਣਾਮਗਤੇਨ ਮਧੁਰਾਦਿਨਾ; ਕਿਂਵਾ ਆਹਾਰਜੇਨ ਰਸੇਨ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥੇਸੁ ਦੋਸੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ ਜੀਰ੍ਣਾਹਾਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍||੨੫(੪)||
Adhikarana 34 (25(5)) · Śloka 25
ਵੀਰ੍ਯਾਵਿਰੁਦ੍ਧਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍; ਅਵਿਰੁਦ੍ਧਵੀਰ੍ਯਮਸ਼੍ਨਨ੍ ਹਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਵੀਰ੍ਯਾਹਾਰਜੈਰ੍ਵਿਕਾਰੈਰ੍ਨੋਪਸਜ੍ਯਤੇ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯਾਵਿਰੁਦ੍ਧਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍ (੫)|੨੫|
View original
वीर्याविरुद्धमश्नीयात्; अविरुद्धवीर्यमश्नन् हि विरुद्धवीर्याहारजैर्विकारैर्नोपसृज्यते; तस्माद्वीर्याविरुद्धमश्नीयात् (५)|२५|
ਵਿਰੁਦ੍ਧਵੀਰ੍ਯਾਹਾਰਜੈਰਿਤਿ ਕੁਸ੍ਠਾਨ੍ਧ੍ਯਵਿਸਰ੍ਪਾਦ੍ਯੈਰਾਤ੍ਰੇਯਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯੀਯੋਕ੍ਤੈਃ||੨੫(੫)||
Adhikarana 35 (25(6)) · Śloka 25
ਇਸ੍ਟੇ ਦੇਸ਼ੇ ਇਸ੍ਟਸਰ੍ਵੋਪਕਰਣਂ ਚਾਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍; ਇਸ੍ਟੇ ਹਿ ਦੇਸ਼ੇ ਭੁਞ੍ਜਾਨੋ ਨਾਨਿਸ੍ਟਦੇਸ਼ਜੈਰ੍ਮਨੋਵਿਘਾਤਕਰੈਰ੍ਭਾਵੈਰ੍ਮਨੋਵਿਘਾਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਤਥੈਵੇਸ੍ਟੈਃ ਸਰ੍ਵੋਪਕਰਣੈਃ; ਤਸ੍ਮਾਦਿਸ੍ਟੇ ਦੇਸ਼ੇ ਤਥੇਸ੍ਟਸਰ੍ਵੋਪਕਰਣਂ ਚਾਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍ (੬)|੨੫|
View original
इष्टे देशे इष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात्; इष्टे हि देशे भुञ्जानो नानिष्टदेशजैर्मनोविघातकरैर्भावैर्मनोविघातं प्राप्नोति, तथैवेष्टैः सर्वोपकरणैः; तस्मादिष्टे देशे तथेष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात् (६)|२५|
ਮਨੋਵਿਘਾਤਕਰੈਰ੍ਭਾਵੈਰਿਤਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਕੁਕ੍ਸੀਯੇ (ਵਿ.ਅ.੨) ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੈਃ ਕਾਮਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤੋਪਤਾਪਕਰੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥੇਸ੍ਟੈਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੋਪਕਰਣੈਰ੍ਭੁਞ੍ਜਾਨੋ ਮਨੋਵਿਘਾਤਂ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤੀਤਿ ਯੋਜਨਾ; ਅਨਿਸ੍ਟਭੋਜਨਾਦੇਰ੍ਮਨੋਵਿਘਾਤੋ ਭਵਤਿ||੨੫(੬)||
Adhikarana 36 (25(7)) · Śloka 25
ਨਾਤਿਦ੍ਰੁਤਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍; ਅਤਿਦ੍ਰੁਤਂ ਹਿ ਭੁਞ੍ਜਾਨਸ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨੇਹਨਮਵਸਾਦਨਂ ਭੋਜਨਸ੍ਯਾਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਨਂ ਚ, ਭੋਜ੍ਯਦੋਸਸਾਦ੍ਗਣ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਨ ਨਿਯਤਾ; ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਤਿਦ੍ਰੁਤਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍ (੭)|੨੫|
View original
नातिद्रुतमश्नीयात्; अतिद्रुतं हि भुञ्जानस्योत्स्नेहनमवसादनं भोजनस्याप्रतिष्ठानं च, भोज्यदोषसाद्गण्योपलब्धिश्च न नियता; तस्मान्नातिद्रुतमश्नीयात् (७)|२५|
ਉਤ੍ਸ੍ਨੇਹਨਮ੍ ਉਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਮਨਮ੍| ਅਵਸਦਨਮ੍ ਅਵਸਾਦਃ| ਅਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਨਂ ਹਦਯਸ੍ਥਤ੍ਵੇਨ ਕੋਸ੍ਠਾਪ੍ਰਵੇਸ਼ਃ| ਭੋਜ੍ਯਗਤਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਕੇਸ਼ਾਦੀਨਾਂ, ਸਾਦ੍ਗੁਣ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਵਾਦੁਤ੍ਵਾਦੇਃ, ਉਪਲਬ੍ਧਿਰ੍ਨ ਨਿਯਤਾ ਭਵਤਿ ਕਦਾਚਿਦੁਪਲਭ੍ਯਤੇ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨੇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਾਨੁਪਲਬ੍ਧ੍ਯਾ ਸਦੋਸਸ੍ਯੈਵ ਭਕ੍ਸਣਂ, ਸਾਦ੍ਗੁਣ੍ਯਾਨੁਪਲਬ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਪ੍ਰੀਤ੍ਯਭਾਵਃ||੨੫(੭)||
Adhikarana 37 (25(8)) · Śloka 25
ਨਾਤਿਵਿਲਮ੍ਬਿਤਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍; ਅਤਿਵਿਲਮ੍ਬਿਤਂ ਹਿ ਭੁਞ੍ਜਾਨੋ ਨ ਤਪ੍ਤਿਮਧਿਗਚ੍ਛਤਿ, ਬਹੁ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ, ਸ਼ੀਤੀਭਵਤ੍ਯਾਹਾਰਜਾਤਂ, ਵਿਸਮਂ ਚ ਪਚ੍ਯਤੇ; ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਤਿਵਿਲਮ੍ਬਿਤਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍ (੮)|੨੫|
View original
नातिविलम्बितमश्नीयात्; अतिविलम्बितं हि भुञ्जानो न तृप्तिमधिगच्छति, बहु भुङ्क्ते, शीतीभवत्याहारजातं, विषमं च पच्यते; तस्मान्नातिविलम्बितमश्नीयात् (८)|२५|
ਵਿਸਮਂ ਚ ਪਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਚਿਰਕਾਲਭੋਜਨੇਨਾਗ੍ਨਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਵੈਸਮ੍ਯਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ||੨੫(੮)||
Adhikarana 38 (25(9)) · Śloka 25
ਅਜਲ੍ਪਨ੍ਨਹਸਨ੍ ਤਨ੍ਮਨਾ ਭੁਞ੍ਜੀਤ; ਜਲ੍ਪਤੋ ਹਸਤੋਨ੍ਯਮਨਸੋ ਵਾ ਭੁਞ੍ਜਾਨਸ੍ਯ ਤ ਏਵ ਹਿ ਦੋਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਯ ਏਵਾਤਿਦ੍ਰੁਤਮਸ਼੍ਨਤਃ; ਤਸ੍ਮਾਦਜਲ੍ਪਨ੍ਨਹਸਂਸ੍ਤਨ੍ਮਨਾ ਭੁਞ੍ਜੀਤ (੯)|੨੫|
View original
अजल्पन्नहसन् तन्मना भुञ्जीत; जल्पतो हसतोऽन्यमनसो वा भुञ्जानस्य त एव हि दोषा भवन्ति, य एवातिद्रुतमश्नतः; तस्मादजल्पन्नहसंस्तन्मना भुञ्जीत (९)|२५|
ਯ ਏਵਾਤਿਦ੍ਰੁਤਮਸ਼੍ਨਤੋ ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਉਤ੍ਸ੍ਨੇਹਨਾਦਯਃ||੨੫(੯)||
Adhikarana 39 (25) · Śloka 25
ਆਤ੍ਮਾਨਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਸਮ੍ਯਕ੍; ਇਦਂ ਮਮੋਪਸ਼ੇਤੇ ਇਦਂ ਨੋਪਸ਼ੇਤ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਵਿਦਿਤਂ ਹ੍ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨ ਆਤ੍ਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਭਵਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਦਾਤ੍ਮਾਨਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਸਮ੍ਯਗਿਤਿ||੨੫||
View original
आत्मानमभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यक्; इदं ममोपशेते इदं नोपशेत इत्येवं विदितं ह्यस्यात्मन आत्मसात्म्यं भवति; तस्मादात्मानमभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यगिति||२५||
ਨੋਪਸ਼ੇਤ ਇਤੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਧਾਨੋਪਦਰ੍ਸ਼ਕੇਨ ਵਿਚਾਰਫਲਮੋਕਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸੇਵਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਆਤ੍ਮਨ ਇਤਿ ਪਦੇਨਾਤ੍ਮਨੈਵਾਤ੍ਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪੁਰੁਸਂ ਜ੍ਞਾਯਤੇ, ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਪਦੇਸ਼ੇਨੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੨੫||
Adhikarana 40 (26) · Śloka 26
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਰਸਾਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਦੋਸਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਭਾਵਤਃ|
ਵੇਦ ਯੋ ਦੇਸ਼ਕਾਲੌ ਚ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚ ਸ ਨੋ ਭਿਸਕ੍||੨੬||
View original
भवति चात्र- रसान् द्रव्याणि दोषांश्च विकारांश्च प्रभावतः|
वेद यो देशकालौ च शरीरं च स नो भिषक्||२६||
ਅਧ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਰਸਪ੍ਰਭਾਵਾਦਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਤੌਤਿ- ਰਸਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਨੋ ਭਿਸਗਿਤਿ ਨੋਸ੍ਮਾਕਂ ਸਮ੍ਮਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੬||
Adhikarana 41 (27-28) · Śloka 28
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕੌ- ਵਿਮਾਨਾਰ੍ਥੋ ਰਸਦ੍ਰਵ੍ਯਦੋਸਰੋਗਾਃ ਪ੍ਰਭਾਵਤਃ|
ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਨਾਤਿਸੇਵ੍ਯਾਨਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮੇਵ ਚ||੨੭||
ਆਹਾਰਾਯਤਨਾਨ੍ਯਸ੍ਟੌ ਭੋਜ੍ਯਸਾਦ੍ਗੁਣ੍ਯਮੇਵ ਚ|
ਵਿਮਾਨੇ ਰਸਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੇ ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਮ੍||੨੮||
View original
तत्र श्लोकौ- विमानार्थो रसद्रव्यदोषरोगाः प्रभावतः|
द्रव्याणि नातिसेव्यानि त्रिविधं सात्म्यमेव च||२७||
आहारायतनान्यष्टौ भोज्यसाद्गुण्यमेव च|
विमाने रससङ्ख्याते सर्वमेतत् प्रकाशितम्||२८||
ਦੋਸਵਿਕਾਰੌ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਕੁਕ੍ਸੀਯੇ (ਵਿ.ਅ.੨) ਪ੍ਰਭਾਵਵਿਸ੍ਤਾਰੇਣ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੌ, ਤਥਾਪੀਹ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣੋਕ੍ਤਾਵੇਵ; ਤੇਨ ਦੋਸਵਿਕਾਰਪ੍ਰਭਾਵਾਵਪ੍ਯੁਕ੍ਤਾਵਿਤਿ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤਤ੍ ਸਾਧੁ| ਤੈਲਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਰਯਕਥਨਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਗਹੀਤਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਨ ਪਥਕ੍ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਪਠਿਤਮ੍||੨੭-੨੮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਵਿਮਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਰਸਵਿਮਾਨਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रसविमानं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਵਿਮਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਰਸਵਿਮਾਨਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||